پاسخ امام حسن مجتبی علیه السلام
به عُتبه پسر ابوسفیان
امّا تو ای عُتبه پسر ابی سفیان ، به ذات خدا قسم ؛ تو شخص محکم خللناپذیری نیستی که تو را جواب بگویم و عاقل نیستی که تو را عقوبت کنم و اهل خیری نیستی که به تو امیدوار باشم ، و اگر علی علیه السلام را دشنام بدهی تو را سرزنش نمیکنم به آن ؛ زیرا که تو هموزن و برابر با غلام علی علیه السلام نیستی تا تو را جواب گویم و عتاب کنم ولیکن خدای عزّوجلّ در کمین تو و پدر و مادر و برادر تست.
تو از ذریه پدرانی هستی که خدا در قرآن از آنها یاد کرده و فرموده : «عمل کننده و رنج کشندهاند و داخل میشوند در آتشی که در نهایت گرمی و سوزندگی است و به آنها میچشانند از چشمهای که آب آن بینهایت گرم و سوزاننده است و نباشد برای ایشان خوردنیای مگر از خارهای آتشی تلختر از صبر و بدبوتر از مردار و گرمی آن سختتر از آتش و شبیه خارهای دنیا است که نه آنها را فربه کند نه دفع گرسنگی از آنها نماید»(1).
و امّا این که مرا از کشتن میترسانی ، چرا آن کسی را که با زنت یافتی در فراش تو جفت شد و بر دخول در فرج او بر تو غالب شد و شریک تو شد در فرزند او تا این که آن زنازاده را به تو چسبانید که نطفه آن از تو نبود نکشتی ؟ وای بر تو، اگر خودت را به او مشغول میکردی و طلب خون خود را از او میکردی و او را میکشتی البتّه کشتن او سزاوارتر بود از اینکه مرا بکشی و از کشتن بترسانی ، من تو را ملامت نمیکنم که علی علیه السلام را دشنام دهی و حال آنکه برادرت را به مبارزه کشت و شریک بود با حمزة بن عبدالمطلب در کشتن جدّت تا اینکه خدا به دست ایشان آن دو را در آتش جهنّم انداخت ، و چشانید به آنها عذاب دردناک را، و پدر من عموی تو را به امر رسول خدا صلّی الله علیه وآله تبعید و اخراج بلد کرد.
و امّا در موضوع امیدوار بودن من برای خلافت ، قسم به عمری که خدا داده است اگر امید آن را دارم حق ثابت من است و چندین مرتبه دفعهای بعد از دفعهای طلب آن را کردهام امّا تو نظیر برادرت و جانشین پدرت نیستی ؛ زیرا که برادر تو عناد و سرکشی او از فرمان خدا از تو بیشتر و برای طلب ریختن خون مسلمانان از تو سختتر است و برای آنچه ـ که
اهل و سزاوار آن نیست یعنی خلافت خدعه و مکر او با مردمان افزون ؛ چنانچه آنها را فریب میدهد و با آنها مکر میکند و با خدا هم مکر میکند و «خدا در معامله مکر کردن بهتر از همه مکر کنندگانست».و امّا این که گفتی علی علیه السلام بدترین قریش است ، برای قریش به ذات خدا قسم ؛ او هیچ رحمت شدهای را خوار و کوچک نکرد و هیچ ستمدیدهای را نکشت.(2)
-------------------------------------------------------------
(1) سورۀ غاشیه، آیات 3 تا 7 .
(2) کنوز الحکم و فنون الکلم: ص 74.