شرایط حاکمان از نظر
حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام
امام علیه السلام شخصاً دست به اصلاحاتی در این زمینه زدند و والیان امور و کارکنان حکومت را بار دیگر با توجّه به موازین اسلام برگزیدند تا شئون امّت اسلام را اداره نمایند. و در این زمینه بیانیهای صادر نمودند که در آن ، چنین آمده است :
«سزاوار نیست بخیل بر ناموس و جان و غنیمتها و احکامِ مسلمانان ، ولایت یابد و امامتِ آنان را عهدهدار شود تا در مالهای آنها حریص گردد. و نه نادان تا به نادانی خویش مسلمانان را به گمراهی برد، و نه ستمکار تا به ستم عطای آنان را ببُرَد، و نه بیعدالت در تقسیم مال تا به مردمی ببخشد و مردمی را محروم سازد، و نه آنکه به خاطرِ حکم کردن رشوه ستاند تا حقوق را پایمال کند و آن را چنانکه باید نرساند، و نه آنکه سنّت را ضایع سازد و امّت را به هلاکت دراندازد»(1).
و در پرتو این محدودیت که امام علیه السلام برای والیان امر قرار دادند دست به دو عمل زدند:
اوّل : از خدمات گروه والیانی که متولّی و حاکم بر سرزمینهای دولت اسلامی بودند، اعلام بینیازی کردند و آنها را عزل نمودند و دلیل عزل آنها را چنین بیان نمودند:
«پذیرش این امر برای من دردناک است که سفیهان و فاجران ، بر این امّت حکمرانی کنند و مال خدا را دست به دست بین هم بگردانند و بندگانش را به خدمت گمارند و صالحان را دشمن بدانند و فاسقان را یار و حزب خود به شمار آورند، همانا در بین آنان کسانی هستند که در بین شما حرام نوشید و حدّ اسلام بر او جاری گردید و از آنان کسی است که به اسلام نگروید تا بخششهایی به او عطا شد»(2) .
عثمان در زمان خلافتش هر کس را که پیامبر صلّی الله علیه وآله از آستان خود طرح کرده و رانده بود بازگرداند و حکومتی را به وی سپرد. مثلا عموی خود حکم بن امیّه را ـ که پیامبر او را طرد نموده بود و به رانده شده رسول الله صلّی الله علیه وآله معروف شده بود ـ به حکومت مدینه برگزید، و عبدالله بن سعد بن ابی سرح را ـ که پیامبر خون وی را حلال نموده بود ـ پناه داد و به حکومت مصر گمارد و نیز عبدالله بن عامر را به حکومت بصره منصوب کرد؛ وی موجب حوادثی در بصره شد که خشم مؤمنان را بر ضدّ خود و عثمان برانگیخت .
دوّم : ولایت و حکومت سرزمینها را به مردانی اهل دین و عفّت و دارای قاطعیت واگذار نمود؛ زیرا امام علیه السلام دریافته بود که بالاترین علّتِ نارضایتی مردم و مهمّترین آنها مربوط به عملکرد والیان و حاکمان میشود.(3)
------------------------------------------------------------------------------------
(1) نهج البلاغه ، صبحى صالح : 189.
(2) نهج البلاغه : كتاب 62.
(3) نقش امامان معصوم علیهم السلام در حيات اسلام : 105.