اکسیر عجیب ، اکسیر مادّی
اکسیر نامی است که جابر آن را بر مادّه بسیطه گذاشته است. مادّهای که میتوان با آن معادن کم ارزش را به معادن پرارزش تغییر داد و این اکسیر در واقع مادهای است که نقش رابط و واسطه را ایفا میکند و کیمیاگران با افزودن مقدار کمی از این اکسیر به معادن کم ارزش، تحولات عجیبی در آنها ایجاد میکنند. به این علم که در معادن تغییر و تحول ایجاد میکند، علم صنعت نیز میگویند که میتوان گفت میراث دار این علم حضرت امیر مؤمنان علی علیه السلام است میفرمایند :
خذ الفرّار والطلقا
وشیئا یشبه البرقا
فان احسنت مزجهما
ملکت الغرب والشرقا
یعنی، مقداری فرّار و طلق را به چیزی که شبیه برق است مخلوط کن، که اگر دقّت لازم را در این مخلوط کردن به کار ببری مالک غرب و شرق میشوی (کنایه از اینکه ثروتمندی میشوی).
فرّار یعنی جیوه و طلق یعنی نشادر و چیزی که شبیه برق است همان کبریت احمر است که جابر آن را اکسیر نامیده است (و کسی بتواند با راه حلهای درست این سه را به هم بیامزد جنس گران بهایی را به دست میآورد). در باور من مراد جابر از این تغییر و تحوّل ـ تغییر معادن کم ارزش مانند آهن و مس و... به طلا ـ طلای موجود در بازار نمیباشد؛ زیرا این کار به راحتی امکانپذیر نمیباشد و در نگرش جابر بن حیان بایستی طبیعت به مرور زمان این کار را انجام دهد.
پس منظور جابر این است با این مخلط کردن میتوان مذابی را به دست آورد که از لحاظ فیزیکی و کیمیای شبیه به طلاست، یعنی همانند طلاست در رنگ براق و شفاف بودن در زنگ نزدن و با عوامل مختلف متأثر نشدن (همانند طلا که در اثر زیر خاک ماندن و... تغییر نمییابد و نمیپوسد) این ماده و مذاب وقتی که گرم شود مثل طلا جنسیت خود را از دست نمیدهد و از نظر فیزیکی و ترکیبی هیچ تفاوتی با ماده گرم نشدهاش نمیباشد (همانگونه که طلا بعد از ذوب شدن نیز طلاست و به جنس دیگری تبدیل نمیشود).
در نگاه جابر بن حیان، اکسیر عجیب، فرمولی است که با عملی کردن آن، این ماده مذابی به دست میآید و نفوذپذیری این ماده اکسیر به حدی بالاست که با مقدار کم آن میتوان نتایج خوبی به دست آورد. مثلاً میتوان معدن کم ارزش را گرفت و با اضافه کردن یک صد هزار به وزن همان معدن، ارزش از این اکسیر به آن، همان معدن کم ارزش را به معدنی گران قیمت تغییر داده و این اکسیر همان کبریت احمری است که خیلی کمیاب است. (1)
--------------------------------------------------------------
(1) شگفتىها و اعجازهاى علمى در سخنان امام على علیه السلام : 105.