معتزله در عصر امويان
در کتاب «تاریخ سیاسی اسلام» می نویسد : بغدادى در كتاب «الفرق بين الفرق» مى گويد: به روزگار حسن بصرى مخالفت واصل بن عطاى غزال درباره تقدير و منزلت ميان منزلين، يعنى واسطه ميان ايمان و كفر پديد آمد، عمرو بن عبيد نيز در اين بدعت با او همداستان شد.
حسن آن ها را از مجلس خويش براند و آن ها نيز به نزد يكى از ستون هاى مسجد بصره عزلت گزيدند كه آن ها و پيروانشان را معتزله ناميدند؛ زيرا از عقيده ديگران عزلت گرفته بودند و ادّعا مى كردند كه هر كس از مسلمانان فاسق شودنه مؤمن است و نه كافر.
«برون» درباره پيدايش معتزله گويد: آنچه راجع به پيدايش معتزله و نام گزارى آنها به ما رسيده، اين است كه واصلبن عطاى غزال پارسى نژاد با استاد خويش درباره مؤمن گنهكار اختلاف پيدا كرد كه: آيا باز هم مؤمن است يا نه؟
واصل مى گفت: چنين كسى را نمى توان مؤمن يا كافر ناميد؛ بلكه بايد او را در منزلتى ميان ايمان و كفر جاى داد.
واصل در ناحيه دوردستى از مسجد جاى گرفت و عقيده خويش را براى كسان شرح مى داد و حسن بصرى با اطرافيان خويش مى گفت: واصل از ما عزلت گرفت. از اين رو دشمنان واصل او و پيروانش را معتزله ناميدند.
به گفته «دوزى»، اطّلاعاتى كه بدست آمده معلوم مى دارد كه محلّ پيدايش اين گروه در عراق يعنى بابل قديم بوده كه در آنجا نژاد سامى با نژاد ايرانى روبرو شد و با يكديگر آميزش كردند و پس از مدّتى كعبه علم شد و چيزى نگذشت كه مركز دولت عبّاسى به شمار آمد.
به عقيده «فون كريمر»، مذهب اعتزال در دمشق زير نفوذ پيشوايان مذهبى رومى و مخصوصاً يحياى دمشقى و شاگرد او «تئودور ابوقرّه» پديد آمد. اسم ديگر اين گروه يعنى كلمه قدريّه كه دلالت آن واضح تر است مربوط به عقيده آنهاست كه اراده انسان را آزاد مى دانند و نيز مربوط به حديثى است كه از قول پيغمبر صلى الله عليه و آله و سلم جعل كرده اند كه قدريّه مجوسان اين امّتند. زيرا اين گروه - به طورى كه «ستننر» گويد - وجود شرّ را جايز مى شمارند و قاعده ديگرى وضع كرده اند كه عبارت از ضدّيت اراده انسان با اراده خداست.(261)
261) تاريخ سياسى اسلام (دكتر حسن ابراهيم حسن): 413/1.
بازديد امروز : 174600
بازديد ديروز : 226802
بازديد کل : 123032419
|