تحقیقی در تاریخ وفات حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام/ص 7/(778)

یوسف بن محسن اردبیلی (قرن 14ق)

تحقیق : یوسف محسن اردبیلی [1]

درآمد

سپاس و ستایش فزون از تصوّرات اندیشه بشری به درگاه آفریننده ای باد که با سوگند به قلم و تراوشات نوک آن ، بر اندیشه آفریده خود ارج نهاد و به آن بها داد و با قلم ، او را به سوی دانایی و دانش که انگیزه اصلی از برانگیختن پیامبران و آورندگان کتاب های آسمانی بود هدایت

فرمود . و درود نامحدود بر حبیبش پیامبر واپسین ، همچون درود

[1] یوسف بن سلیمان بن یوسف بن محسن اردبیلی مشهور به یوسف محسن اردبیلی (حفید مؤلف رساله) .

لایزال او بر خلیلش ابراهیم و فرزندان پاک و پاک نهاد آنان باد که پیامبران حق و پیشوایان مذهب و منادیان آوای عدالت انسانی در جوامع بشری و راهنمایان گمراهان وادی ضلالت و جهالت به سوی حق و حقیقت و حکمت و دانایی بوده اند .

و شکر برون از مقادیر و مکاییل شاکران نعمت لایزال و متداوم او که بر این بنده ناتوان خود توفیق عطا فرمود که به یاری و خواسته اوـ جلّ جلاله وعمّ نواله ـ این وجیزه را که از تراوشات قلمی یکی از بندگان کوچک اوست از روی نسخه اصلی آن به خطّ مؤلّف ـ رحمة اللّه علیه ـ استنساخ نموده و با استخراج مآخذ و مدارک آن از منابع اولیه به عنوان برگی سبز در مدّ نظر خداوندان علم و دانش قرار دهد . امید است که ارباب دانش ، بر زلاّت ناسخ ، قلم عفو کشیده ؛ با اصلاح آن وی را رهین منّت خود فرمایند . و از برادر عزیز جناب آقای علی اکبر زمانی نژاد که بر ارادتمند خود منّت گذاشتند و نسخه را مجدّداً مطالعه و مقابله و سپس آماده چاپ فرمودند ، به مصداق «من لم یشکر الناس لم یشکر الخالق» ، کمال تشکر و امتنان را می نماید . و توفیق خدمت برای همه ارادتمندان خاندان عصمت و طهارت را از خدای بزرگ مسئلت دارد ؛ که : انّه مُجیب الدعوات .

بسم الله الرحمن الرحیم الحمدلله رب العالمین ، والصلاة والسلام علی أشرف الأوّلین والآخرین محمّد المبعوث علی کافّة الخلق أجمعین ، وعلی ابن عمّه ووصیه علی سید الوصیین ، وعلی بضعة و فِلذة کبده سیدة نساء العالمین ، وعلی آلهم الطاهرین أبد الآبدین ودهر الداهرین . وبعد ، فلا یخفی علی اُولی الألباب أنّ بضعة خاتم الأنبیاء ، واُمّ الأئمّة ، وشفیعة الاُمّة ، المجهولة قدراً ، والمخفیة قبراً ، والمدفونة سرّاً ، والمظلومة جهراً ـ صلّی اللّه علیها وعلی أبیها وبَعلها و بنیها ـ کما اختلفت الأخبار والسِّیرُ والآثار فی محلّ دفنها وموضع قبرها ، کذا اختلفت فی زمان وفاتها ، بل ذلک أزید خلافاً : 1 ـ فبین ما دلّ علی أنّها عاشت بعد أبیها أربعین یوماً ؛ 2 ـ وبین ما دلّ علی أنّها عاشت بعده شهرین ؛ 3 ـ وبین ما دلّ علی اثنین وسبعین یوماً ؛ 4 ـ وبین ما دلّ علی خمسة وسبعین یوماً ؛ 5 ـ وبین ما دلّ علی ثلاثة أشهر ؛ 6 ـ وبین ما دلّ علی خمس وتسعین لیلة ؛ 7 ـ وبین ما دلّ علی مئة یوم ؛ 8 ـ وبین ما دلّ علی أربعة أشهر ؛

9 ـ وبین ما دلّ علی ستّة أشهر ؛ 10 ـ وبین ما دلّ علی ثمانیة أشهر ؛ إلی غیر ذلک ، ممّا دلّ علی أنّها توفّیت فی الیوم الحادی والعشرین من رجب ، أو أنّها توفّیت لثلاث خلون من رمضان ، أو أنّها قبضت فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء ، لثلاث خلون منه . [1] ممّا دلّ علی الأوّل : أی أربعین یوماً : ما رواه فی البحار عن ورقة بن عبد اللّه الأزدی ، فی قضیة تکلّمه مع الفضّة جاریة الصدّیقة الطاهرة ـ سلام اللّه علیها ـ فی المکة المُعظّمة حیث سألها عن مولاتها فاطمة الزهراء ـ صلوات اللّه علیها ـ وما رأت منها عند وفاتها بعد موت أبیها ، إلی أن قال : قالت : فبقیتْ إلی یوم الأربعین ، وقد صلّی أمیر المؤمنین ـ صلوات اللّه علیه ـ صلاة الظهر ، وأقبل یرید المنزل إذا استقبلته الجواری باکیات حزینات ، فقال لهنَّ : ما الخبر ؟ وما لی أراکنّ متغیرات الوجوه والصوَر؟! فقلن : یا أمیر المؤمنین ، أدرک ابنة عمّک الزهراء علیهاالسلام ، وما نظنّک تدرکها! [1] وما رواه المجلسی قدس سره أیضاً عن مناقب ابن شهر آشوب ، إلی أن قال : وقال القربانی : قد قیل : أربعین یوماً [ وهو أصحّ] ، وتوفّیت علیهاالسلام لیلة الأحد لثلاث عشرة لیلةً خلت من شهر ربیع الآخر [ سنة إحدی عشرة من الهجرة ، ومشهدها بالبقیع] [2] . قُلت : ولایوافق الأربعین لثلاث عشرة لیلةً خلت من شهر ربیع الآخر ، حتّی علی المسامحة ، بناء علی ما هو المشهور من کون وفات النبی صلی الله علیه

[1] بحارالأنوار ، ج43 ، ص178 .

[2] مناقب آل أبی طالب ، ج3 ، ص357 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص180 .

و آله فی الثامن والعشرین من شهر صفر ؛ لعدم التسامح بخمسة أیام فی

أربعین یوماً غالباً . نعم ،

یقرب بناءً علی المسامحة الکثیره ، وأمّا بناءً علی ماروته العامّة من کون وفاته صلی الله علیه و آلهفی ثانی عشر ربیع الأوّل ، فالأمر أوضح ، فلاتغفل عمّا یرد علیه . وما رواه فی البحار عن روضة الواعظین : مرضتْ فاطمة علیهاالسلام مرضاً شدیداً ، ومکثت أربعین لیلة فی مرضها إلی أن توفّیت [1] . وذکر وهب بن منبّه ، عن ابن عبّاس : أنّها بقیت أربعین یوماً بعده [2] . ومنها ما فی البحار ، عن عیون المعجزات للسید المرتضی ؛ لقوله : «وروی أربعین یوماً» ، کما سیجیء [3] . [ 2 ] وممّا دلّ علی شهرین : ما رواه فی البحار أیضاً ، عن بعض کتب المناقب القدیمة ، بقوله : اختلفت الروایات فی وقتِ وفاتها ، ففی روایةٍ أنّها بقیت بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آلهشهرین [4] . [ 3 ] وممّا یدلّ أنّها عاشتِ اثنین وسبعین یوماً : ما رواه فی البحار أیضاً ، عن مناقب ابن شهر آشوب : قبض النبی صلی الله علیه و آلهولها ـ سلام اللّه علیها ـ یومئذٍ ثمانی عشرة سنة وسبعة أشهر ، وعاشت بعده اثنین وسبعین یوماً [5] . [ 4 ] وممّا یدلّ أنّها عاشت بعده خمسةً وسبعین یوماً : ما رواه فی البحار عن المناقب القدیمة أیضاً ، ما سمعت من عبارته : ویقال : خمسة وسبعین یوماً [6] . وما رواه فی البحار أیضاً ، عن الکافی ، عن محمّد بن یحیی ، عن أحمد بن محمّد ، عن ابن محبوب ، عن ابن رئاب ، عن أبی عبیدة ، أنّه قال : سأل

[1] روضة الواعظین ، ص168 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص191 .

[2] بحارالأنوار ، ج43 ، ص214 .

[3] عیون المعجزات ، ص58 : بحارالأنوار ، ج43 ، ص212 .

[4] بحارالأنوار ، ج43 ، ص213 .

[5] مناقب آل أبی طالب ، ج3 ، ص357 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص180 .

[6] بحارالأنوار ، ج43 ، ص180 .

أبا عبد اللّه علیه السلامبعضُ أصحابنا ، إلی أن قال : قال : فمصحف فاطمة علیهاالسلام ؟ فسکت طویلاً ، ثمّ قال : إنّکم لتبحثون عمّا تریدون وعمّا لاتریدون! إنّ فاطمة ـ سلام اللّه علیها ـ مکثت بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آلهخمسةً وسبعین یوماً ، وکان دخَلها حزنٌ شدیدٌ علی أبیها ، وکان جبرئیل یأتیها فیحسن عزاءَها علی أبیها ، ویطیب نفسها ، ویخبرها عن أبیها ومکانه ، ویخبرها بما یکون بعدها فی ذریتها ، وکان علی علیه السلامیکتب ذلک ؛ فهذا مصحف فاطمة ـ سلام اللّه علیها ـ [1] . قلت : وسند الخبر صحیح باصطلاح المتأخّرین ؛ لأنّ محمّد بن یحیی : الظاهر أنّه أبو جعفر العطّار الثقة ؛ لروایة الکلینی عنه . وأحمد بن محمّد : الظاهر أنّه البرقی الثقة ؛ لروایة محمّد بن یحیی عنه ، ویحتمل کونه ابن أبی نصر البزنطی الثقة ؛ لِعین ما ذکر ، وکلاهما ثقتان فلایضرّ الاحتمال . وابن محبوب : هو الحسن بن محبوب الثقة ، وهو ممّن أجمعت له العصابة . وابنُ رئاب : هو علی بن رئاب الثقة . وأبو عبیدة الحذّاء : هو زیاد بن عیسی الثقة ، فالخبر صحیح باصطلاح المتأخّرین وعلماء الدرایة . ومنها ما رواه فی البحار عن الکافی أیضاً ، عن العدّة من أصحابنا ، عن أحمد بن محمّد ، عن الحسین بن سعید ، عن النضر ، عن هشام بن سالم ، عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال : سمعتُه یقول : عاشت فاطمة ـ سلام اللّه علیها ـ بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آلهخمسةً وسبعین یوماً ، لم تُر کاشرةً ولا ضاحکةً ، تأتی قبور الشهداء فی کلّ جمْعة مرّتین : الاثنین والخمیس ، فتقول علیهاالسلام : هاهنا کان رسول اللّه ، وهاهنا کان المشرکون [2] . وفی روایة أبان ، عمّن أخبره ، عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، أنّها کانت تصلّی هناک وتدعو ، حتّی ماتت علیهاالسلام .

[1] الکافی ، ج1 ، ص348 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص194 و 195 .

[2] الکافی ، ج4 ، ص561 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص195 .

ورجال الخبر : أمّا أحمد بن محمّد : الظاهر أنّه البرقی الثقة المزبور آنفاً ؛ لروایة العدّة عنه ، وأمّا الحسین بن سعید الأهوازی : فهو ثقة ، وأمّا النضر : فهو وإن کان مشترکاً بین نضر بن ربیع الّذی أسند عنه ، وبین نضر بن سوید الثقة ، وبین نضر بن عثمان النواء الضعیف ، وبین نضربن محمّد الهمدانی الثقة وغیرهم من المجاهیل ، إلاّ أنّه یحتمل کونه ابن سوید الثقة ؛ لکان روایته عن هشام بن سالم ، وأمّا هشام بن سالم الجوالیقی : فهو ثقة ، فلعلّ هذا الخبر أیضاً یحتمل صحّته . ومنها ما رواه فی البحار أیضاً ، عن عیون المعجزات للسید المرتضی ، روی : أنّ فاطمة ـ سلام اللّه علیها ـ توفّیت ولها ثمان عشرة سنة وشهران ، وأقامت بعد النبی صلی الله علیه و آلهخمسةً وسبعین یوماً ، وروی أربعین یوماً [1] . فالخبران کلاهما مرسلان . [ 5 ] وممّا دلّ علی أنّها عاشت بعد أبیها ثلاثة أشهر : ما قاله المجلسی قدس سره فی ضمن تطبیق الأخبار ، بقوله : وما رواه أبو الفرج [2] عن الباقر علیه السلام من کون مکثها بعده ثلاثة أشهر [3] یمکن تطبیقه علی ما هو المشهور من کون وفاتها فی ثالثِ جمادی الآخرة. ویدلّ علیه أیضاً ما مرّ من خبر أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السلام بروایة الطبری ، بأن یکون الإمام علیه السلام لم یتعرّض للأیام الزائدة ؛ لِقلّتها بالمسامحة العرفیة ، واللّه أعلم ، کما سیجیء .

[1] عیون المعجزات ، ص58 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص212 .

[2] قال العلاّمة المجلسی فی البحار (ج 43 ، ص215) : قال أبوالفرج فی مقاتل الطالبیین : کانت وفاة فاطمة علیهاالسلام . . . إلاّ أنّ الثبت فی ذلک ما روی عن أبی جعفر محمّد بن علی علیهماالسلام أنّها توفّیت بعده بثلاثة أشهر ؛ حدَّثنی بذلک الحسن بن علی ، عن الحارث ، عن ابن سعد ، عن الواقدی ، عن عمرو بن دینار ، عن أبی جعفر محمّد بن علی علیهماالسلام .

[3] مقاتل الطالبین ، ص31 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 . عبارة المقاتل هکذا : وکانت وفاة فاطمة علیهاالسلام بعد وفاة النبی صلی الله علیه و آله بمدّة یختلف فی مبلغها ، فالمکثّر یقول بستّة أشهر ، والمقلّل یقول : أربعین یوماً ، إلاّ أنّ الثابت فی ذلک ما روی عن أبی جعفر محمّد بن علی ، أنّها توفّیت بعده بثلاثة أشهر .

ومنها ما رواه فی البحار أیضاً ، عن بعض کتب المناقب القدیمة : أنّه اختلفت الروایات فی وقت وفاتها ، ففی روایة أنّها بقیت بعد رسول اللّه صلی الله علیه و آلهشهرین ، وفی روایةٍ ثلاثة أشهر [1] . [ 6 ] وممّا دلّ علی ثلاثة أشهر أیضاً وخمسة وتسعین لیلة : ما رواه فی البحار عن کشف الغمة للشیخ الجلیل علی بن عیسی الإربلی ، وقال : نقلت من کتاب الذرّیة الطاهرة للدولابی فی وفاتها علیهاالسلام ما نقله عن رجاله ، قال : لبثتْ فاطمة علیهاالسلامبعد النبی صلی الله علیه و آلهثلاثة أشهر ، وقال ابن شهاب : ستّة أشهر ، وقال الزهری : ستّة أشهر ، ومثله عن عائشة ، ومثله عن عروة بن الزبیر ؛ وعن أبی جعفر محمّدبن علی علیهم السلامخمساً وتسعین لیلةً ، فی سنة [ إحدی] عشرة [2] . [ 7 ] وممّا دلّ علی مئة یوم : ما فی البحار عن کشف الغمة أیضاً ، بعد ما سمعتَ من قوله فی سنة إحدی عشرة ؛ وقال ابن قتیبة فی معارفه : مئة یوم [3] . ولایهمّنا بیان تفصیل ما یدلّ علی غیر ما ذکر ؛ لعدم اعتبار إسنادها .

[ غیر ما ذکر من الأقوال]

ثمّ لیعلم أنّه ورد فی تعیین یوم وفاتها غیر ما ذکر : [ الأوّل] ما یدلّ علی کونه لیلة الثلاثاء ، لثلاث لیال من شهر رمضان : مثل ما قاله فی البحار عن کشف الغمّة بعد ما سمعته من کلام ابن قتیبة مئة یوم ، وقیل : ماتت فی سنة إحدی عشرة لیلة الثلاثاء ، لثلاث لیال من شهر رمضان ، وهی بنت تسع وعشرین سنة أو نحوها [4] .

[1] بحارالأنوار ، ج43 ، ص213 .

[2] کشف الغمة ، ج2 ، ص128 و 129 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص188 .

[3] کشف الغمة ، ج2 ، ص129 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص188 .

[4] کشف الغمة ، ج2 ، ص129 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص188 .

وما رواه فی البحار عن العاصمی ، بإسناده عن محمّد بن عمر ، قال : توفّیت فاطمة علیهاالسلامبنت محمّد صلی الله علیه و آله وسلم لثلاث خلون من شهر رمضان ، وهی بنت تسع وعشرین أو نحوها [1] . قلت : وهما ربّما یوافقان ـ بالمسامحة ـ مع ما دلّ علی کونه بعد ستّة أشهر ، بإسقاط الأیام الزائدة لِقلّتها ، کما سمعت عن الملجسی فی تطبیق ما دلّ علی ثلاثة أشهر ، بما دلّ علی کونه فی ثالث جمادی الآخرة . [ الثانی] وما یدلّ علی کونه فی الیوم الحادی والعشرین من شهر رجب : ما رواه فی البحار عن المصباح : فی الحادی والعشرین کانت وفاة الطاهرة فاطمة ـ صلّی اللّه علیها ـ فی قول ابن عبّاس [2] . [ الثالث] وما یدلّ علی کونه فی ثالث جمادی الآخرة : ما رواه فی البحار عن الکفعمی ، والمصباح : فی الثالث من جمادی الآخرة کان وفاة فاطمة علیهاالسلام سنة إحدی عشرة [3] ؛ إلی غیر ذلک . وستسمع خبراً آخر عن دلائل الإمامة لمحمّد بن جریر الطبری الإمامی . وکیف کان ، فالمعتبر من بین ما ذکر من هذه الأخبار المتشتّتة ، الخبران الصحیحان اللذان سمعت : روایةُ ثقة الإسلام فی الکافی من کونه بعد خمسة وسبعین یوماً ، والخبر المشهور الّذی سمعته آنفاً من روایة الکفعمی والمصباح ، وما سیجیء من دلائل الإمامة من کونه فی ثالث جمادی الآخرة ، وسمعت تطبیق المجلسی قدس سرهالأخبار الدالّة علی ثلاثة أشهر معه . قلت : بل یدلّ علیه ما سمعته عن البحار عن کشف الغمة ، المرسل عن أبی جعفر علیهماالسلامأنّه بعد خمس وتسعین لیلةً ، فیمکن تطبیق ما دلّ علی مئة علیه

[1] بحارالأنوار ، ج43 ، ص213 .

[2] مصباح المتهجد ، ص812 ، وفیه «ابن عیاش» بدل «ابن عبّاس» بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 .

[3] بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 .

بالمسامحة ، علی نحو ما سمعته من المجلسی ؛ غایة الأمر کون المسامحة فی تطبیق المجلسی بإسقاط الزیادة ، وهناک بإثباتها مسامحة . وکیف کان ، فالمعتنی به بین هذه الأخبار : الصحیح الّذی مفاده خمسة وسبعین یوماً ؛ لما سمعت [ من] توثیق رجاله ، والمشهورُ الّذی هو ثالث جمادی الآخر ؛ لعدم اعتبار سند غیرهما ، بل عدم بلوغ غیرهما مرتبة الحجیة ؛ لاشتمال أکثره علی الضعفاء والمجاهیل ، فالمهمّ الجمع بینهما والتوفیق إن أمکن ؛ لأنّه أولی من الطرح ، وإلاّ فالترجیح لأحدهما علی الآخر . فأقول مستعیناً باللّه ومتوسّلاً علی أولیائه : إنّه یمکن أن یقال بتقدیم المشهور علی الصحیح ؛ لقوله علیه السلام فی مقبولة عمر بن حنظلة : ینظَر إلی ما کان من روایتهم عنّا فی ذلک الّذی حکما به المُجمَعِ علیه بین أصحابک ، فیؤخذ به من حکمنا ، ویترک الشاذُّ الّذی لیس بمشهور عند أصحابک ؛ فإنَّ المجُمَعَ علیه لاریب فیه [1] . ولقوله علیه السلام فی المرفوعة إلی الزرارة : یا زرارة ، خذ بما اشتهر بین أصحابک ، ودَعِ الشاذَّ النادر [2] . لایقال : إنّ المقبولة صریحة فی تقدیم الترجیح بالصفات علی الترجیح

[1] الکافی ، ج1 ، کتاب فضل العلم ، ص87 ؛ وسائل الشیعة ، ج18 ، ص75 ؛ فرائد الاُصول ، ص771 ـ 772 .

[2] عوالی اللئالی ، ج4 ، ص133 : وروی العلاّمة ـ قدّست نفسه ـ مرفوعاً إلی زرارة بن أعین : سألت الباقر علیه السلامفقلت : جعلت فداک ، یأتی عنکم الخبران أو الحدیثان المتعارضان ، فبأیهما آخذ؟ فقال : یا زرارة . . . ، فقلت : یا سیدی ، إنّهما معاً مشهوران مرویان مأثوران عنکم؟ فقال علیه السلام : خذ بقول أعدلهما عندک ، وأوثقِهما فی نفسک . . . ؛ ونقل المحدّث النوری هذه الروایةَ فی کتاب القضاء من مستدرک الوسائل (ج3 ، الباب التاسع من أبواب صفات القاضی ، ح 2) من عوالی اللئالی . یقول المحدّث البحرانی صاحب الحدائق (ج 1 ، ص93) فی «المقدمة السادسة فی التعارض والتراجیح» بعد نقل هذه الروایة عن عوالی اللئالی : إنّ الروایة المذکورة لم یقَف علیها فی غیر کتاب العوالی ، مع ما هی علیها من الإرسال ، وما علیه الکتاب المذکور من نسبة صاحبه إلی التساهل فی نقل الأخبار والإهمال ، وخلطِ غثّها بسمینها ، وصحیحها بسقیمها ، کما لایخفی علی من لاحظ الکتاب المذکور .

بالشهرة وإن کانت المرفوعة مثلها فی الصراحة علی العکس ، أی تقدیم الترجیح بالشهرة علی الترجیح بالصفات ، ولا ریب فی أنّ المقبولة أقوی من المرفوعة ؛ حیث إنّها سمّیت مقبولة لقبول العلماء إیاها ، والمرفوعة فضلاً عن رفعها شاذّة من حیث الروایة ؛ حیث لم توجد فی الاُصول المعتبرة وکتب الأخبار المعروفة ، ولم یحکها إلاّ ابن أبی جمهور عن العلاّمة مرفوعاً إلی زرارة ، مع أنّ محمّد بن الحسن بن الجمهور العمّی البصری من الضعفاء . لأنّا نقول : إنّ المقبولة وإن کانت من حیث الروایة مقبولة ؛ حیث سمّتها الأصحاب بالمقبولة ، إلاّ أنّ عمل الأصحاب قدیماً وحدیثاً واستمرار طریقتهم لمّا کان بتقدیم الترجیح بالشهرة والمشهور علی الشاذِّ والنادر ، فیکون عملهم موجباً لتقدیم العمل بالمرفوعة ، بل أتعبَ بعضهم نفسه الجاء فی تطبیق المقبولة علی المرفوعة ، مثل شیخ مشایخنا ، المحقّق المدقّق الأنصاری قدس سره ؛ حیث جعل الترجیح بالصفات من مرجّحات الحکمین ، وبعد فرض تساویهما أرجع الإمام علیه السلامإلی ملاحظة الترجیح فی مستندهما بمرجّحات المتعارضین . ولَعلّه قدس سره أخذ من کلام صاحب الفصول ، حیث قال : نعم یمکن أن یقال : لمّا کان الأخذ بفتوی الرواة المجتهدین فی الصدر الأوّل جائزاً ـ کالأخذ بروایاتهم ـ أمر الإمام علیه السلام أوّلاً بالأخذ بقول الأعدل والأفقه منهما ، فإن تساویا تُرک فتواهما واُخذ بروایتهما ، بترجیح المشتمل علی أحد المرجّحات المذکورة [1] .

وکیف کان ، فالتقدیم بالشهرة ، والترجیح به ؛ لقوله علیه السلام : فإنّ المُجمع علیه لا ریب فیه ، فتأمّل .

بل ویمکن الجمع بینهما ، بل وإرجاع بعض الأخبار بالمجموع ، بما ستعرفه بالقول بکون مدلوله بالمسامحة العرفیة ، بأن یقال : إنّه لمّا کان الخطّ المتداول فی

[1] کشف الغمة ، ج2 ، ص129 ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص188 .

[2] بحارالأنوار ، ج43 ، ص213 .

[3] مصباح المتهجد ، ص812 ، وفیه «ابن عیاش» بدل «ابن عبّاس» بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 .

[4] بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 .

[5] الکافی ، ج1 ، کتاب فضل العلم ، ص87 ؛ وسائل الشیعة ، ج18 ، ص75 ؛ فرائد الاُصول ، ص771 ـ 772 .

[6] عوالی اللئالی ، ج4 ، ص133 : وروی العلاّمة ـ قدّست نفسه ـ مرفوعاً إلی زرارة بن أعین : سألت الباقر علیه السلامفقلت : جعلت فداک ، یأتی عنکم الخبران أو الحدیثان المتعارضان ، فبأیهما آخذ؟ فقال : یا زرارة . . . ، فقلت : یا سیدی ، إنّهما معاً مشهوران مرویان مأثوران عنکم؟ فقال علیه السلام : خذ بقول أعدلهما عندک ، وأوثقِهما فی نفسک . . . ؛ ونقل المحدّث النوری هذه الروایةَ فی کتاب القضاء من مستدرک الوسائل (ج3 ، الباب التاسع من أبواب صفات القاضی ، ح 2) من عوالی اللئالی . یقول المحدّث البحرانی صاحب الحدائق (ج 1 ، ص93) فی «المقدمة السادسة فی التعارض والتراجیح» بعد نقل هذه الروایة عن عوالی اللئالی : إنّ الروایة المذکورة لم یقَف علیها فی غیر کتاب العوالی ، مع ما هی علیها من الإرسال ، وما علیه الکتاب المذکور من نسبة صاحبه إلی التساهل فی نقل الأخبار والإهمال ، وخلطِ غثّها بسمینها ، وصحیحها بسقیمها ، کما لایخفی علی من لاحظ الکتاب المذکور .

[7] الفصول الغرویة فی الاُصول الفقهیة ، باب التعادل والتراجیح ، الأمر الأول .

[8] دلائل الإمامة ، ص45 ، خبر الوفاة والدفن وما جری ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص9 .

[9] در این جا مؤلف ـ رحمة اللّه علیه ـ محمّد بن عبداللّه بن مطلب شیبانی (متولد سال 297 ه ومتوفای ? سال 387 ه) را به طور سربسته مورد جرح قرار داده و آنگاه او را با اعتماد شیخ جلیل محمّد بن جریر بن رستم طبری بر وی توثیق نموده و بلافاصله اضافه می نماید که شیبانی از روات صحیفه سجادیه است. در آغاز صحیفه می خوانیم: قال: سمعتها علی الشیخ الصدوق أبی منصور محمّد بن محمّد بن أحمد بن عبد العزیز العکبری المعدّل رحمه الله عن أبی المفضّل محمّد بن عبداللّه بن المطّلب الشیبانی ، قال: حدّثنا.... علاوه بر وی بزرگان دیگری هم چون: محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شیخ مفید، حسن بن محمّد بن اشناس ، حسین بن عبداللّه غضائری و ابوالحسین محمّد بن هارون تلعکبری نیز از راویان صحیفه از ابوالمفضّل شیبانی می باشند، پس چگونه است که مؤلف، ابوالمفضل شیبانی را مورد جرح قرار داده و درباره روایت او توقف نموده و آنگاه او را با صاحب دلائل الامامه توثیق کرده است؟ علمای حدیث و رجال در شرح حال شیبانی نوشته اند که وی در اواخر عمر نود ساله خود دچار اختلاط شده بود؛ این است که روایات وی مورد جرح قرار گرفته است. بدیهی است آنچه قبل از اختلاط از وی نقل شده در غایت صحّت و اعتبار خواهد بود. روایات بزرگانی همچون شیخ بزرگوار محمّد بن محمّد بن نعمان و حسن بن محمّد بن اشناس و محمّد بن جریر بن رستم طبری از وی حاکی است که این روایات مربوط به دوران قبل از اختلاط وی بوده و در غایت اعتبار و صحت است؛ به همین دلیل، مؤلف ـ رضوان اللّه علیه ـ او را با محمّد بن جریر طبری توثیق نموده است.

[10] بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 و 216 ، بیان الخبر 47 .

[11] أی : علی القطع بهذا الجمع وعدم تفطّن العلاّمة المجلسی رحمه الله بما . . .

[12] کـذا .

الصدر الأوّل وزمان صدور الأخبار هو الخطّ الکوفی ، ثمّ بعد الغیبة الکبری لَعلّه انتقل إلی النسخ ، ثمّ إلی النستعلیق ، ثمّ إلی المکسّر المعبّر عنه بالفارسیة : ب «شکسته» ، ورسمُ الخطّ الکوفی کان ممیزات حروفه قلیلة ، ورسم الإعراب والنقط فیه غیر مرسوم ، ولذا کان تشتبه أغلب الألفاظ بلفظ آخر یشارکه فی النقش والوضع ؛ مثل أنّه إذا اجتمع واحد من الحروف الخمسة : الباء والثاء والتاء والیاء والنون مع واحد من السین أو الشین ، عُدم تطویل ضرس الباء أو الثاء أو التاء أو الیاء أو النون عن أضراس السین أو الشین ، بل یجعلونه فی صفٍّ واحد وطولٍ واحد ، من غیر تفاوت و تطویلٍ لواحدٍ من الاُول وتقصیر لواحدٍ من الأخیرین غالباً ، فیکون بعض الکلمات ملتبساً ، فرسم خطّهم مثلاً لکلمة «سیقع» وکلمة «یشفع» بنحو واحد ؛ لأنّ رسم خطّهم لکلتا الکلمتین واحد هکذا : «سیقع» ، وکذا لِکلمتی «سبعین» و«تسعین» بنحو واحد هکذا «سبعین» ، فیمکن قراءة سیقع وقراءة یشفع لِلأوّل ، وقراءة سبعین و قراءة تسعین للآخر ، من دون غلط عن القاری ، بل إنّما الاشتباه من عدم الممیز فی أصل رسم الخطّ ، فیحتاج فی تعیین أحدهما وتمییزه عن الآخر إلی القرینة ، وإلاّ فالأمر مشتبه وملتبس للتالی ، کما لایخفی علی من له أدنی حظٍّ من الخطّ الکوفی . ولعلّه لکثرة مثل هذا الالتباس والاشتباه التجؤوا بنقل رسم الخطّ من الخطّ الکوفی إلی النسخ والنستعلیق والمکسَّر ، واللّه أعلم ؛ وإلاّ فموقع الخطّ الکوفی وقدره غیر خفی وعظمُه ، وفی حیث إنّه خطّ أئمّتنا ، وهو المرسوم فی الصدر الأوّل ، فلا وجه للإعراض عنه ونقلِ رسم الخطّ منه إلی غیره ، غیر ما سمعت آنفاً ، فلاتغفل . إذا عرفت هذا ، فلعلّک لاتأبی من احتمال کون الخبر الصحیح خمسة وتسعین ؛ مثل ما سمعته عن کشف الغمة ، واشتبه ناقل الخبر من الخطّ الکوفی إلی النسخ ، وحسبه خمسة وسبعین فکتبه ، ثمّ استمرّ الأمر علی کلّ مَن نسخ الخبر

مِن نسخته مِن دون تقصیر منهم . ولایقال : إنّ الأمر علی تلک المقدّمة یتردّد بین ما قلت وبین عکسه ، بأن یکون الاشتباه من ناقل روایة خمسة و تسعین لکونها خمسة و سبعین ، واشتبه علیه وحَسبه خمسة وتسعین . ولیس الاحتمال الأوّل بأولی من الاحتمال الأخیر ؛ لکون کلا الاحتمالین علی حدٍّ سواءٍ ، ولاأقلّ من الإجمال ؛ لتطرّق الاحتمال علی کلیهما فی حدٍّ سواء . قلت : إنّ الأمر کما قلت فی بادئ النظر ، إلاّ أنّ الترجیح للاحتمال الأوّل بما ستسمع ویتّضح فی شاهد الجمع بحیث لایرتاب فیه ، فیوافق بمادلّ علی کون وفاتها فی ثالث جمادی الآخرة الّذی لیس بمجمل ، بل هو مبین ، ما اعتراه شوب الإجمال بحالٍ من الأحوال ؛ لعدم تطرّق الاحتمال المزبور فیه یرجِّح احتمال الاشتباه لکاتب خمسة وسبعین علی اشتباه کاتب خمسة وتسعین ، ولایغرّنّک صحّة سند خبر خمسة وسبعین ؛ لأنّ الخبر إذا خالف المشهور کلّما ازداد صحّة ازداد وهناً ؛ حیث إنّه کان بمرئی من الفحول والأساطین ، فضلاً علی أنّ کلامنا لیس فی جهة السند ، حتّی إلی صحّة السند یستند ، ویستعمل فیه المرجّحات السندیة ، بل کلامنا فی مقام الجمع ، وهی إلی حریم جهة الدلالة أقرب ؛ لکونه فی جهة دلالة النقوش والخطوط إلی الألفاظ ، کما أنّ نفس جهة الدلالة فی دلالة الألفاظ إلی المعانی ، فهو إلی حریمها أقرب ، ومع ذلک لایفیده مرجّحات الدلالة ؛ لأنّ مرجّحات دلالة الألفاظ علی المعانی غیر مرجّحات الخطوط والنقوش علی الألفاظ ، کما لایخفی علی المتفطّن ، فکیف بمرجّحات السندیة . وکیف کان ، فبَعدَ توافق الخبر الصحیح مع المشهور ، یحمل ما دلّ علی ثلاثة أشهر ومئة یوم علیه ؛ بالقول بالمسامحة العرفیة فی الأیام الخمسة الناقصة فی الأوّل ، والزائدة فی الأخیر ؛ لِقلّة الأیام ، ومسامحة العرف فی مِثلها ، فینطبق أکثر الأخبار المزبورة ، ولایعتنی لغیره ؛ لِقلّة الغیر وضعف مستنده ، ولعلّ هذا الجمع

علی غایة الوجاهة ، لایأباه من آتاه اللّه الفهم والفکر المستقیم والذوق السلیم ، جعلنا اللّه بفضله العمیم منهم إن شاء اللّه . والشاهد لهذا الجمع من الأخبار حتّی لایکون تبرّعیاً ما رواه فی البحار فی باب مولدها ـ صلّی اللّه علیها وعلی أبیها وبعلها وبنیها ـ عن کتاب دلائل الإمامة لمحمّد بن جریر الطبری ، عن أبی المفضّل الشیبانی ، عن محمّد بن هُمام ، عن أحمدبن محمّد البرقی ، عن أحمد بن محمّد بن عیسی ، عن عبد الرحمن بن أبی نجران ، عن ابن سنان ، عن ابن مسکان ، عن أبی بصیر ، عن أبی عبد اللّه علیه السلام ، قال : ولدت فاطمة ـ سلام اللّه علیها ـ فی جمادی الآخرة الیوم العشرین منها ، سنة خمس وأربعین من مولد النبی صلی الله علیه و آله ، وأقامت بمکه ثمان سنین ، وبالمدینة عشر سنین ، وبعد وفات أبیها خمساً وسبعین یوماً ، وقبضت فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء ، لثلاث خلون منه ، إحدی عشرة من الهجرة [1] . أتری أنّ الصادق علیه السلام یقول : أقامت بعد أبیها خمساً وسبعین یوماً ، ومتّصلاً به یقول : «وقبضتْ فی جمادی الآخرة یوم الثلاثاء لثلاث خلون منه» ، ونعوذ باللّه ، لم یعلم أو لم یلتفت أنّ الفاصلة من وفاة النبی صلی الله علیه و آله وسلم فی الثامن والعشرین من صفر ـ کما هو المشهور المعمول به بین الخاصّة بترتّب الآثار علیه وإقامة عزائه فیه ـ إلی ثالث جمادی الآخرة خمساً وتسعین یوماً ، لاخمساً وسبعین؟! أم یحصل لک القطع بأنّ الاشتباه مِن ناقل الخبر من الخطّ الکوفی إلی خطّ النسخ، کما سمعت؟ وهل ترضی نسبة عدم الالتفات إلی تفاوت بین الوفاتین إلی أحد من رواة الخبر ، من أبی بصیر وغیره ، فضلاً عن الإمام المروی عنه ـ سلام اللّه علیه ـ أم تقطع بکون الاشتباه من ناقل الخبر من الخطّ الکوفی إلی النسخ؟ ورجال هذا الخبر ـ غیر أبی المفضّل الشیبانی محمّد بن عبد اللّه بن المطّلب [2] ـ

[1] دلائل الإمامة ، ص45 ، خبر الوفاة والدفن وما جری ؛ بحارالأنوار ، ج43 ، ص9 .

[2] در این جا مؤلف ـ رحمة اللّه علیه ـ محمّد بن عبداللّه بن مطلب شیبانی (متولد سال 297 ه ومتوفای ? سال 387 ه) را به طور سربسته مورد جرح قرار داده و آنگاه او را با اعتماد شیخ جلیل محمّد بن جریر بن رستم طبری بر وی توثیق نموده و بلافاصله اضافه می نماید که شیبانی از روات صحیفه سجادیه است. در آغاز صحیفه می خوانیم: قال: سمعتها علی الشیخ الصدوق أبی منصور محمّد بن محمّد بن أحمد بن عبد العزیز العکبری المعدّل رحمه الله عن أبی المفضّل محمّد بن عبداللّه بن المطّلب الشیبانی ، قال: حدّثنا.... علاوه بر وی بزرگان دیگری هم چون: محمّد بن محمّد بن نعمان معروف به شیخ مفید، حسن بن محمّد بن اشناس ، حسین بن عبداللّه غضائری و ابوالحسین محمّد بن هارون تلعکبری نیز از راویان صحیفه از ابوالمفضّل شیبانی می باشند، پس چگونه است که مؤلف، ابوالمفضل شیبانی را مورد جرح قرار داده و درباره روایت او توقف نموده و آنگاه او را با صاحب دلائل الامامه توثیق کرده است؟ علمای حدیث و رجال در شرح حال شیبانی نوشته اند که وی در اواخر عمر نود ساله خود دچار اختلاط شده بود؛ این است که روایات وی مورد جرح قرار گرفته است. بدیهی است آنچه قبل از اختلاط از وی نقل شده در غایت صحّت و اعتبار خواهد بود. روایات بزرگانی همچون شیخ بزرگوار محمّد بن محمّد بن نعمان و حسن بن محمّد بن اشناس و محمّد بن جریر بن رستم طبری از وی حاکی است که این روایات مربوط به دوران قبل از اختلاط وی بوده و در غایت اعتبار و صحت است؛ به همین دلیل، مؤلف ـ رضوان اللّه علیه ـ او را با محمّد بن جریر طبری توثیق نموده است.

لابأس بها ، واعتمادُ مثل الشیخ الجلیل محمّد بن جریر الإمامی الطبری علی روایته لعلّه ممّا یفید الظنّ وبادئَ مراتب الرکون إلی خبره ، وهو من جملة رواة الصحیفة السجادیة علیه السلام ، وعلیک بالإنصاف ومجانبة المراء والاعتساف . هذا ما بلغه فهمی القاصر وفکری العاثر ، مع قلّة الأسباب والبضاعة ، وکثرة الهموم والإضاعة . ثمّ إنّک بعد ما أحطتَ خبراً بما حرّرنا ، تعرف أنّ ما رقمه العلاّمة المجلسی قدس سره بعد ذکر جملة من الأخبار المذکورة ، بقوله : بیان : أقول : لایمکن التطبیق بین أکثر التواریخ الولادة والوفاة ومدّة عمرها الشریف ، ولا بین تواریخ الوفاة وبین ما مرّ فی الخبر الصحیح أنّها علیهاالسلام عاشت بعد أبیها خمسة وسبعین یوماً ؛ إذ لو کان وفاة الرسول صلی الله علیه و آله فی الثامن والعشرین من صفر کان علی هذا وفاتها فی أواسط جمادی الاُولی ، ولو کان فی ثانی عشر ربیع الأوّل ـ کما ترویه العامّة ـ کان وفاتها فی أواخر جمادی الاُولی ، وما رواه أبو الفرج عن الباقر علیه السلام من کون مکثها بعده صلی الله علیه و آله ثلاثة أشهر ، یمکن تطبیقه علی ما هو المشهور من کون وفاتها فی ثالث جمادی الآخرة . ویدلّ علیه أیضاً ما مرّ من خبر أبی بصیر ، عن أبی عبد اللّه علیه السلام بروایة الطبری بأن

یکون علیه السلام لم یتعرّض للأیام الزائده ؛ لقلّتها ، واللّه یعلم [1] ؛ انتهی کلامه ، رفع فی الخلد أعلامه . قلت : وقد عرفت الجمع بین أکثرها بما لامزید علیه ، بحیث یشرف المنصف علی القطع وعدم تفطّنه [2] بما اُفیض من شآبیب الرحمة . علی هذا قلت [3] العاجز القصیر الباع لیس ببدیع ؛ لکون أوقاته مستغرقاً بجمع الأخبار ، بحیث یصحّ التعبیر عن اشتغاله أنّه خارج عن قوّة غیر المعصوم ، بل لیس هذا المقدار من کتبه وآثاره إلاّ من قبیل الکرامة ـ شکر اللّه سعیه الجمیل ـ بل ترقُّبُ تفطّنه إلی ما حقّقناه فی غیر محلّه وبعیدٌ من الإنصاف ، فضلاً عمّا قیل : کم تَرَک الأوّل للآخر! عصمنا اللّه تعالی مِن الغرور ، ومِن جمیع المناهی والفجور ، وتمامِ المکاره والشرور ، ووفّقنا لفهم الأخبار والعمل بها ، بمحمّد وآله الأطهار ، صلوات[ اللّه ] علیهم مادام اللیل والنهار . فی بلدة أردبیل صانها اللّه عن العذاب الوبیل ، وأخرجنی منها بغایة التعجیل إلی تقبیل عَتبة مَن طهَّره الجلیل ، وافتخر به جبرئیل ، وناغاه فی المهد میکائیل ، وناح لِرزیة فرسه فی الصهیل ، وجدُّه وأبیه وأخیه الحسنُ الجمیل ، وولده العلیل ، وآله الطاهرین ، بحقّهم أجمعین ؛ فی شهر جمادی الاُولی بعد مضی ثلاث وثلاثین بعد ألف وثلاثمئة من الهجرة النبویة المقدّسة صلی الله علیه و آله . حرّره مؤلّفه العاصی یوسف بن عمدة المجتهدین الحاج میرزا محسن الأردبیلی قدس سرّه ، وأعلی اللّه مقامه فی دار الخُلد إن شاء اللّه ، بمحمّد وآله الطاهرین ، صلوات اللّه علیهم أجمعین .

[1] بحارالأنوار ، ج43 ، ص215 و 216 ، بیان الخبر 47 .

[2] أی : علی القطع بهذا الجمع وعدم تفطّن العلاّمة المجلسی رحمه الله بما . . .

[3] کـذا .

نام کتاب : تحقیقی در تاریخ وفات فاطمه زهراء (س) نویسنده : الأردبیلی، یوسف بن محسن جلد : 1 صفحه : 444

پیشگویی حضرت زهرا(سلام الله علیها) درباره حوادث آخرالزمان/ص 33/(778)

جمعه, ۲۲ بهمن ۱۳۹۵، ۱۰:۱۲ ق.ظ | بازدید: ۱۲۳ | دسته بندی: ائمه معصومین علیهم السلام

پیشگویی حضرت فاطمه(سلام الله علیها) درباره حوادث آخرالزمان

امام دوازدهم شیعیان، در شرایطی به امامت رسید که سال‌های زیادی از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله) می‌گذشت و پس از انحرافی که در امر جانشینی پیامبر(صلی الله علیه و آله)، بلافاصله پس از رحلت ایشان، صورت گرفته بود، یازده امام پیشین همواره برای اجرای رسالت پیشوایی خویش در جامعه اسلامی‌ با شرایط سخت و پیچیده‌ای مواجه بودند. به عبارت دیگر جامعه در عصر امامان پیشین، درک و دریافت شایسته‌ای از جایگاه والای معصومان(علیهم السلام) نداشت.

بنابراین امام مهدی(علیه السلام) به عنوان «قائم آل محمد» و «آخرین ذخیره الهی»، با مردمی مواجه شد که از جهات مختلف قابلیت پذیرش ایشان و زمینه قیام الهی شان را دارا نبودند. مشکلات اساسی اجتماع در آن زمان، انحراف جامعه از عدالت اسلامی، فاصله گرفتن از ارزش‌های اسلامی، آماده نبودن برای تطبیق و پیاده کردن برنامه‌های اسلام در زندگی و فداکاری نکردن در راه آن است (1)، تا جایی که به اعتقاد برخی صاحب نظران:

«اگر امام مهدی(علیه السلام) در آن زمان ظهور می‌کرد، با آن جو تیره‌ای که وجود داشت، قطعا به شهادت می‌رسید و به هدف خود که تسلط بر تمام جهان و گسترش عدل در آن است، نمی‌رسید، زیرا جز عده انگشت‌‏شماری به طرفداری وی بر نخواسته و توده اجتماع به ندای حضرت پاسخ نمی‌داد بلکه چه بسا که به طرفداری از دولت بر می‌آمدند، در حالی که خداوند وعده داده است که ظهور حضرت در وقتی خواهد بود که افرادی نیرومند و دل‌هایی سرشار از عشق و عقل‌هایی پر، به طرفداری از حضرت به پا خیزند که بتواند با نیروی آن‌ها و نیروی خدایی بر تمام جهان مسلط شده و دادگری را در سراسر گیتی بگستراند.» (2)

حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) در یکی از بیانات خود پس از رحلت پیامبر(صلی الله علیه و آله)، افعال و اعمال امت اسلامی ‌را آبستن مجموعه‌ای از وقایع اجتماعی شوم در آینده می‌داند، که روند رو به انحطاطی را برای جامعه اسلامی‌ ترسیم می‌کند؛ روندی که ناگزیر به غیبت امام دوازدهم شیعیان می‌انجامد و تا ظهور حضرت مهدی(علیه السلام) ادامه می‌یابد:

«أَمَا لَعَمْرِی لَقَدْ لَقِحَتْ قنطرةٌ رَیثَمَا تُنْتَجُ ثُمَّ احْتَبلوا مِلاءَ الْقَعْبِ دَماً عَبِیطاً وَ رعَافاً مبِیداً هُنَالِک یخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ وَ یعْرَفُ الْبَاطِلُونَ غب مَا أُسِّسَ الْأَوَّلُونَ ثُمَّ طِیبُوا عَنْ دُنْیاکمْ أَنْفُساً وَ اطْمَأَنُّوا لِلْفِتْنَةِ حاشاً وَ أَبْشِرُوا بِسَیفٍ صَارِمٍ وَ سَطْوَةِ مُعْتَدٍ غَاشِمٍ وَ بِهَرْجٍ شَامِلٍ وَ اسْتِبْدَادٍ مِنَ الظَّالِمِینَ یدَعُ فَیئَکمْ زَهِیداً وَ جَمْعَکمْ حَصِیداً فَیا حَسْرَتَی لَکمْ وَ أَنَّی بِکمْ وَ قَدْ عَمِیتْ عَلَیکمْ أَ نُلْزِمُکمُوها وَ أَنْتُمْ لَها کارِهُون

آگاه باشید! به جان خودم سوگند که راه اعراض و روگردانی از خیر و حقیقت و احکام اسلام (از همین اعمال مردمان، مبنی بر غصب خلافت حضرت علی(علیه السلام) و ابداع نوآوری‌ها) مهیا می‌شود، و به زودی نتیجه آن که ریختن خون بسیار است، ظاهر می‌شود در این جنگ و ستیزهایی که در آن هیچ نفع و اثری نیست، مردم توسط سموم هلاک کننده‌ای به سرعت می‌میرند، اینجاست که افراد باطل، زیان می‌بینند و از دیگران شناخته می‌شوند این‌ها همه نتیجه اعمال پس از رحلت رسول خداست که به ظواهر مادی دنیا دل خوش داشتند و به چند روز ریاست آن راضی شدند.

حاشا! بشارت دهید آن زمان را به اختلاف و هرج و مرجی که ایجاد می‌گردد، و کشتار زیادی که دامنگیر امت اسلام می شود، و استبداد ستمکاران. بی‌‏شک منافع شما نابود و مزارعتان محصود و بهره شما افسوس و دریغ خواهد بود، به زودی گریبان ندامت بدرید و هیچ نمی‏‌دانید به کجا اندر افتادید، بی‌‏گمان کورکورانه در ظلمت خانه ضلالت اسیر و در چاه جهالت دستگیر گشتید، چگونه شما را ملزم کنیم به سوی راه هدایت و حال آنکه از شنیدن کلمات ما کراهت دارید؟» (3)

به نظر می‌رسد که این روایت و برخی روایات رسیده از این گونه (4) مبین سنن الهی هستند که به واسطه پیمان شکنی امت اسلامی ‌پس از رحلت پیامبر (صلی الله علیه و آله) در جامعه اسلامی‌ به جریان درآمد. به عبارت دیگر از چنین متونی می‌توان مجموعه‌ای از قوانین الهی را کشف و دریافت کرد که سیر تاریخ اسلامی را به ناگزیر به سرگردانی امت اسلامی، فاصله گرفتن ایشان از اسلام واقعی و غیبت حجت الهی از جامعه پیش می‌برد.

امام علی(علیه السلام) نیز در خطبه طالوتیه به روشنی این مساله را بیان می‌کند. بر اساس این دسته روایات اگر معصومان(علیهم السلام) زمینه تشکیل حکومت اسلامی‌ با تمام ابعادش را در جامعه می‌یافتند، زمین و آسمان برکات و خیرات را از مردم دریغ نمی‌کرد و مردم خوش و فراوان می‌خوردند و هیچ‌گاه گرفتار فقر نمی‌شدند و حق هر کس به خودش می‌رسید. ولی مردم این زمینه را فراهم نکردند، بنابراین تنگدستی بر آن‌ها چیره شد و گروهی اموال عمومی‌ را به نفع خود جمع‏آوری کردند و حق دیگران را به ناحق خوردند، بنابراین جامعه دو قطبی شد، گروهی فقیر و گروهی ثروتمند شدند.

به علاوه وقتی مردم پیشوایان حق را رها کردند، هر کسی به خلافت طمع ورزید و برای به دست آوردن آن خون‌ها ریخته شد و افراد شرور بر مسلمانان تسلط یافتند. نکته آخر آن که اگر مردم از امامان بر حق پیروی می‌کردند، در تشخیص حق و باطل دچار خطا نمی‌شدند و اسلام با تمام ابعادش در جامعه پیاده می‌شد ولی از آنجا که امت اسلامی ‌پیشوای بر حق را رها کردند و به دنبال امامان باطل حرکت کردند، در تشخیص حقیقت و ارزش‌های اسلامی‌ دچار لغزش و سرگردانی شدند و این سرگردانی تا ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) ادامه دارد. (5)

پی‌نوشت ها:
1. درباره مشکلات اساسی اجتماع درآن دوره ر.ک: صدر، پژوهشی در زندگی امام مهدی (ع) و غیبت صغری (فلسفه غیبت صغری)، پیشین، ص 145
2. همان، ص 255
3. با نگاهی به کتاب امام مهدی (ع) و بانوان حریم ولایت (ع)، نشر موعود عصر، 1384
4. طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، پیشین، ج1، ص 109
5. طبرسی، الاحتجاج علی اهل اللجاج، پیشین، ج2، ص 289، کلینی، الکافی، پیشین، ج8، ص 32، ح5 و ص 53، ح 16

۰ ۰ ۹۵/۱۱/۲۲

مهدی یار

منبع: besuyezohur.ir

9 / 9 / 1404

در تاریخ 5 / 6 / 1405 شماره گذاری فهرست سمت راست انجام شد

21/10/1404فهرستنگاری