(737) معاویه جلد هجدهم

 

 

امام حسن مجتبی علیه السلام

 

و معاویه

 

 

جلد  18

 

 

 

تألیف :

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

 

 

 

 

ـــــــــــــــــ

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

ناشر  : نشر الماس

چاپ : ذاکر

نوبت چاپ : اوّل

تاریخ چاپ : خرداد  1398

قطع و صفحه : وزیری /  124

 

تیراژ:  000 جلد

قیمت  :  000 تومان

ـــــــــــ

شابک  :  0 ـ 67 ـ 7753 ـ 964 ـ 978 : ISBN

ـــــــــــ

مرکز پخش : ( 85 00 85  9 0919 )

نشر الماس: ( 79 99 153 0912  ـ  0358 251 0912 )

سایت مؤلّف : پایگاه علمی المنجی www.almonji.com

پست الکترونیکی : Email : info@almonji.com

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست مطالب کتاب امام حسن مجتبی  علیه السلام و معاویه(جلد18)

فهرست مطالب کتاب امام حسن مجتبی علیه السلام و معاویه (جلد18)  (737)

 

(18) نامه امام حسن  علیه السلام به معاویه1           9

(31) نامه امام حسن  7 به معاویه2           14

(32) شرایط صلح امام حسن  7 با معاویه          16

(33) علّت شهادت امام حسن  7              17

(40) ترس معاویه از قیام امام حسین  7           19

(71) معاویه و صلح با امام حسن  7        20

(131) امام حسن  7 و عماریاسر در کوفه            22

(191) دشمنی یزید با امام حسن و امام حسین 8          24

(617) صلح امام حسن  7 با معاویه1        28

(618) پیوستن بزرگان لشکر امام حسن  7 به معاویه        28

(620) ملاقات قیس با امام حسن  7        30

(621) نقشه شوم معاویه پس از صلح با امام حسن  7        35

(622) سخنرانی امام حسن  7 در مسجد کوفه         39

(623) درباره ازدواج حضرت امام حسن  7           46

(624) تصمیم معاویه به شهید نمودن امام حسن  7        49

(669) خطبه امام حسن 7 بعد از شهادت حضرت امیرالمؤمنین 7     52

(670) نامه امام حسن 7 به معاویه دلیل بر جنگ‌طلبی است نه صلح          54

(672) دلیل دیگر بر جنگجویی امام حسن 7 و این‌که صلح اجباری       56

(673) معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  7       60

(674) نامه دیگر معاویه به امام حسن  7 و پاسخ آن حضرت به او           62

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ            64

(677) حرکت امام حسن  7 برای جنگ با معاویه             66

(678) خطبه امام حسن  7 درباره وحدت کلمه تا جنگ (مثل صفّین) به       67

(797) شادمانی معاویه و...از شهادت امام حسن  7           70

(341) پاسخ امام حسن  7 به عمروعاص و مغیره             71

(739) صلح امام حسن  7 با معاویه2        72

(1264) موافق بودن امام حسن  7 با جنگ ولی...    76

(1394) مناظره امام حسن مجتبی  7 ...       78

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ(تکرار1)            101

(673) معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  7(تکرار)        103

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ(تکرار2)            106

(674) نامه دیگر معاویه به امام حسن 7 وپاسخ آن حضرت (تکرار)          108

(359) نامه معاویه به امام حسین  7        110

(1622) سخن امام حسن  7 با معاویه       113

(1620) پاسخ امام حسن  7 به خطبه معاویه          114

(1621) پاسخ امام حسن  7 به معاویه       115

 

 

 

فهرست الفبایی کتاب امام حسن مجتبی علیه السلام و معاویه(جلد18)

فهرست الفبایی کتاب امام حسن مجتبی علیه السلام و معاویه(جلد18)     (737)

 

(131) امام حسن  7 و عماریاسر در کوفه            22       (737)

(1620) پاسخ امام حسن  7 به خطبه معاویه          114       (737)

(341) پاسخ امام حسن  7 به عمروعاص و مغیره             71       (737)

(1621) پاسخ امام حسن  7 به معاویه       115       (737)

(618) پیوستن بزرگان لشکر امام حسن  7 به معاویه        28       (737)

(40) ترس معاویه از قیام امام حسین  7           19       (737)

(624) تصمیم معاویه به شهید نمودن امام حسن  7        49       (737)

(677) حرکت امام حسن  7 برای جنگ با معاویه             66       (737)

(669) خطبه امام حسن 7 بعد از شهادت حضرت امیرالمؤمنین 7     52       (737)

(678) خطبه امام حسن  7 درباره وحدت کلمه تا جنگ (مثل صفّین) به       67       (737)

(623) درباره ازدواج حضرت امام حسن  7           46       (737)

(191) دشمنی یزید با امام حسن و امام حسین 8          24       (737)

(672) دلیل دیگر بر جنگجویی امام حسن 7 و این‌که صلح اجباری       56       (737)

(1622) سخن امام حسن  7 با معاویه       113       (737)

(622) سخنرانی امام حسن  7 در مسجد کوفه         39       (737)

(797) شادمانی معاویه و...از شهادت امام حسن  7           70       (737)

(32) شرایط صلح امام حسن  7 با معاویه          16       (737)

(617) صلح امام حسن  7 با معاویه1        28       (737)

(739) صلح امام حسن  7 با معاویه2        72       (737)

(33) علّت شهادت امام حسن  7              17       (737)

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ            64       (737)

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ(تکرار1)            101       (737)

(676) فراخواندن امام حسن  7 مردم را برای جنگ(تکرار2)            106       (737)

(673) معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  7       60       (737)

(673) معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  7(تکرار)        103       (737)

(71) معاویه و صلح با امام حسن  7        20       (737)

(620) ملاقات قیس با امام حسن  7        30       (737)

(1394) مناظره امام حسن مجتبی  7 ...       78       (737)

(1264) موافق بودن امام حسن  7 با جنگ ولی...    76       (737)

(18) نامه امام حسن  7 به معاویه1           9       (737)

(31) نامه امام حسن  7 به معاویه2           14       (737)

(670) نامه امام حسن 7 به معاویه دلیل بر جنگ‌طلبی است نه صلح          54       (737)

(674) نامه دیگر معاویه به امام حسن  7 و پاسخ آن حضرت به او           62       (737)

(674) نامه دیگر معاویه به امام حسن 7 وپاسخ آن حضرت (تکرار)          108       (737)

(359) نامه معاویه به امام حسین  7        110       (737)

(621) نقشه شوم معاویه پس از صلح با امام حسن  7        35       (737)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(18)

نامه امام حسن علیه السلام به معاویه 1

امام حسن علیه السلام

نامه‌ها

مناظره

عمر سخن مقداد را شنید که می‌گوید: بیعت ابوبکر به صورت فلته و ناگهانی بوده، ما نیز می‌خواهیم با حضرت علی 7 چنین بیعت کنیم، او به همین جهت در اواخر خلافت خویش از ترس آن‌که مردم پس از مرگ او ناگهان با علی  7 بیعت کنند؛ بی‌طاقت شد، او می‌خواست در منی خطبه‌ای بخواند و مردم را از این پیشامد بترساند، ولی عبدالرحمان عوف او را منصرف نمود، و از او خواست صبر کند و این امر را در مدینه در حضور صحابه عنوان کند.

در اولین جمعه‌ای که عمر از مکه برگشت، در مسجد در محضر مهاجر و انصار تصریح کرد که بیعت ابوبکر به صورت فلته و ناگهانی واقع شد، خداوند مسلمانان را از شرّ آن نجات داد، دیگر کسی به این فکر نیافتد، و هر کس بخواهد برای هر کسی چنین اقدامی کند، هر دو در معرض کشته‌شدن هستند.

گفتنی است که این حدیث در صحیح بخاری[1]  آمده است، و جای تردید نیست

که بیعت ابوبکر به صورت فلته و ناگهانی بوده، ولی به تدریج سلاطین و خلفاء احادیثی درست کردند که بیعت ابوبکر به اتفاق آراء شده است.

این جریان را امام حسن 7 پس از شهادت امیرالمؤمنین 7 در ضمن نامه‌ای به معاویه می‌نویسد، معاویه نیز پاسخ داده، و این مطلب را ابن ابی الحدید از ابوالفرج نقل نموده است، ومن محلّ شاهد را ازهر دو نقل می‌کنم تا حقیق را
بدست بیاورید، و بدانید که چگونه حقّ ، ملعبه سلاطین شده؟ و چگونه مردم را گمراه می‌کردند؟

ابوالفرج گوید: «امام حسن 7 نامه‌ای به معاویه نوشت، در آن نامه آمده است : «چون پیامبر 6 وفات کرد، عرب بر سر سلطنت او نزاع کردند. پس قریش به عرب گفتند: ما خویشان و نزدیکان پیامبر 6 هستیم و بر شما حلال نیست که در سلطنت و حقّ پیامبر 6 با ما نزاع کنید.

چون عرب حق را با قریش دیدند و حجّت آنان را قوی یافتند، تسلیم قریش شده و کنار رفتند.

ما نیز با همان دلیل با قریش سخن گفتیم، ولی قریش منصفانه با ما رفتار نکردند، و هنگامی که همان حجّت آنان را بر عرب، بر ایشان آوردیم؛ ما را دور کردند، و در ظلم به ما و پامال کردن حقّ ما اتفاق نمودند، محاکمه با ایشان در نزد خداوند است و او ولی و یاور ماست.

وما متعجّب بودیم که خلفا بر ما ظلم نموده و حقّ ما و سلطنت پیامبر6 ما را گرفتند؛ اگرچه آن‌ها دارای فضیلت و سابقه در اسلام بودند! و ما به ملاحظه دین از نزاع با آن‌ها خودداری کردیم تا مبادا منافقین و احزاب راهی برای شکاف در دین بیابند و به آرزوی دیرینه خود ـ از افساد دین ـ برسند.

ولی امروز باید از دست‌یابی تو، به سلطنتی که اهل آن نیستی، باید تعجّب کرد! تو که نه دارای فضل در دین هستی، و نه سابقه‌ای در اسلام داری ؛ بلکه تو پسر حزبی از احزابی ، و دشمن‌ترین مردم با پیامبر 6 و قرآن خداوند هستی که خدا به حساب تو خواهد رسید، و به زودی جزای عمل خود را خواهی دید و خداوند به بندگان ظلم نخواهد نمود»[2] .

 

در عبارات این نامه دقّت کنید و از شکایت امام حسن 7 ـ فرزند پیامبر 6 ـ آگاه شوید، حضرت از آن‌که سلطنت او را بردند و غصب کردند، و از ترس
دست یافتن دشمنان خدا ـ از منافقین و احزاب ـ از مبارزه با آنان خودداری کردند شِکوه می‌کند.

من نمی‌خواهم شرح دهم که اگر امام 7 با دشمنان مبارزه می‌کرد چه پیش می‌آمد؟ و مؤلّفة القلوب و احزاب قریش و عرب که هنوز ایمان در قلب ایشان راه نیافته بود؛ چه می‌کردند؟

این ابوسفیان است ؛ او می‌خواست حضرت علی  7 را به خلافت تحریک کند ولی به مجرّد این‌که اموال و صدقاتی که در تصرّف او بود و از مأموریت جمع‌آوری شده بود به او واگذار کردند، تسلیم خلیفه شد!

آری ؛ امام علی  7 به ابوسفیان فرمود:

تو طالب چیزی هستی که ما نیستیم !

دشمنان برای رسیدن به سلطنت ، از هیچ امری کوتاهی نمی‌کردند؛ مگر در حضور پیامبر 6 نگفتند: این مرد هذیان می‌گوید؟!

مگر نگفتند: پیامبر 6 نمرده و برمی‌گردد، و دست و پای منافقینی را که می‌گویند: پیامبر 6 مرده است ، از تن جدا می‌کند؟!

تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل .

مگر در صلح حدیبیه بر پیامبر 6 اعتراض نکردند که نمی‌خواستند زیربار صلح بروند؟ این دسته اگر فرصت پیدا می‌کردند، بر پیامبر6 خروج می‌کردند و حضرت پیامبر 6 را تکفیر می‌نمودند، چنان‌که مقدّسینِ نهروان بر حضرت علی  7 خروج کرده و او را تکفیر نمودند.

معاویه در پاسخ امام حسن  7 نوشت : «تو نوشته‌ای : پس از وفات پیامبر 6، مسلمانان ظلم کردند و سلطنت که حقّ پدر تو بود بردند. پس تو به ابوبکر، عمر، ابوعبیده و حواری پیامبر 6 و صلحای از مهاجرین و انصار، بدگمان شدی و من این را برای تو دوست نمی‌دارم ؛ چون تو در نزد ما و مردم متّهم و مسیئ و لئیم نیستی ، و من می‌خواهم تو خوش‌نام باشی !

مسلمانان پس از پیامبر 6  و اختلاف ایشان در امامت ، فضل و سابقه و
خویشاوندی شما را منکر نشدند، و امّت صلاح دیدند که به احترام پیامبر 6 خود را کنار کشیده و به قریش واگذار کنند، صلحای قریش و مسلمانان مصلحت دیدند که از میان قریش کسی را که در اسلام پیشقدم و اعلم از مسلمانان به خدا، و دوستدار او بوده و از همه بر حکومت قوی‌تر بود!! اختیار کنند.

این رأی کسانی بود که فضل و دین!! داشتند پس ابوبکر را اختیار کردند و این سبب شد که شما هم به آنان بدگمان شوید! و حال آن‌که آنان متّهم نبودند و اشتباه نکرده بودند.

اگر مسلمانان می‌دانستند که در میان شما کسی مانند ابوبکر است که بتواند مسلمانان را حفظ نموده و شرّ اجانب را دور کند، هر آینه از او روی‌گردان نمی‌شدند و ابوبکر را بر او مقدّم نمی‌داشتند؛ ولی آنان در این کار، صلاح اسلام و مسلمانان!! را در نظر گرفتند و خداوند به آن‌ها جزای خیر خواهد داد!»

آنگاه می‌نویسد: «وضع امروز من و تو، نظیر همان موقعی است که پیامبر6 وفات نمود و در میان شما و ابوبکر حرف درآمد، و من اگر می‌دانستم تو بهتر از من ، مسلمانان را حفظ می‌کنی ، و سیاست تو بهتر است ، و تو اموال را بیشتر از من جمع می‌کنی ، دشمن را بهتر سرکوب می‌کنی ، من تسلیم تو می‌شدم ؛ ولی تو می‌دانی که من سابقه بیشتر در سلطنت دارم ، و تجربه من بیشتر است ، سنّ و سال من از تو زیادتر است ، پس تسلیم من شو و طاعت مرا قبول کن و پس از من خلافت حقّ تو است»[3] .

 

شما در این نامه دقّت کنید و ببینید؛ چگونه معاویه عمل ابوبکر را تصحیح نموده و به همان دلیل ، حکومت خود را بر امام حسن  7 مسلّم می‌داند؟

روی دروغگو سیاه باد؛ کجا مسلمانان صدر اوّل نشستند و مصلحت
مسلمانان را در نظر گرفتند؟

چگونه عمر چند ساعت پیش می‌گفت : پیامبر 6 نمرده است ، و پس از ساعتی که خلافت فلته و ناگهانی ابوبکر درست شد، علی  7 و بنی‌هاشم را به زور از خانه بیرون بردند و به بیعت وادار کردند؟

ببینید؛ معاویه چگونه صفات امیرالمؤمنین  7 را ـ از اسبقیت به اسلام ، و اعلمیت و دوستداری خدا ـ به ابوبکر می‌دهد؟!

اگر ابوبکر بیش از همه خدای را می‌شناخت و دوست می‌داشت ، در جنگ خیبر فرار نمی‌کرد و کشته می‌شد، و داخل در آیه شریفه (رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللهَ عَلَیهِ)[4] ؛ «مردانی که به آنچه با خدا عهد بستند صادقانه وفا کنند»،

می‌شد نه آن‌که فرار کند و پیامبر 6 حضرت علی  7 را به صفت «یحبّ الله ورسوله ویحبّه الله ورسوله»[5]  معرّفی نماید، و فاتح خیبر گردد.

 

ابوبکر در زمان پیامبر 6 چه خدمتی به اسلام نمود؟ و در جنگ‌های آن سرور چه فتحی کرد؟ و چه شجاعانی از کفّار به وسیله او کشته شد؟ کمک‌های او و عمر و عثمان به پیامبر 6 در پیشرفت اسلام چه بوده ؟!

آری ؛ اگر تحت پرچم اسامه بیرون می‌رفتند و مدینه را ـ چنانچه پیامبر6 می‌خواست ـ خالی می‌کردند؛ در موقع وفات آن سرور نبودند تا آنچه را که پیامبر 6 می‌خواست ، صورت می‌گرفت و عملی می‌شد البتّه به اسلام و پیشرفت آن خدمت کرده ، از ظهور سلطنت منافقین و بسته‌شدن درِ شهر علم پیامبر6 جلوگیری نموده بودند، ولی افسوس که چنین نشد.

ببینید چگونه معاویه این دشمن خدا، امام حسن  7 را تکذیب می‌کرد؟ تا جایی که سخن خود عمر را ـ که بیعت با ابوبکر فلته و ناگهانی واقع شد و خداوند شرّ مسلمانان را از آن دور کرد ـ تکذیب می‌کند. و از طرفی چگونه
خود را برای خلافت از امام حسن  7 اصلح می‌داند؟!

آری ؛ اصلحیت ابوبکر از حضرت علی  7 نظیر اصلحیت معاویه است از امام حسن  7!

نمی‌دانم در معاویه چه صلاحی بود تا برسد به اصلحیت او از امام حسن  7؟!

معاویه مجسّمه فسق ، فجور، دروغ ، تزویر، کفر و نفاق بود، او امام حسن بن علی  8 را به شهادت رساند تا پسرش یزید را به سلطنت برساند!

ببینید چگونه در اثر مرور زمان ، حقایق مسلّمه تاریخ را عوض کردند، و خواستند حق را مخفی کرده و باطل را به صورت حق جلوه دهند. این از آثار منافقین است .[6]

 

 

(31)

نامه امام حسن علیه السلام به معاویه 2

امام حسن  7 در یکی از نامه‌های طولانی خود به معاویه ، درباره احقاق حقّش به خلافت چنین می‌گوید که قدرت خلافت از پیامبر خدا ـ که متعالی‌ترین و بهترین مردم روی زمین است ـ ریشه می‌گیرد و از هدایت آن حضرت است که اعراب هدایت یافتند در حالی که در تاریکی عمیق بسر می‌بردند و افتخار و عزّت بدست آوردند در حالی که در خفّت و ذلّت بودند و امام حسن 7 نزدیکترین فرد در خویشاوندی و خون به پیامبر است . سپس استدلال پدرش را که علیه ابوبکر، پس از رحلت پیغمبر اقامه کرده بود بکار می‌برد و این مطلب را بیان می‌کند که اگر قریش توانستند مدّعی رهبری خود بر انصار شوند، بخاطر این بود که پیامبر به قریش وابسته بود، لذا اعضای خاندان پیامبر که در هر زمینه‌ای ، نزدیکترین افراد به او بودند، شایستگی بیشتری به رهبری جامعه داشتند.

 

در آخرین قسمت نامه ، امام حسن  7 می‌نویسد:

ما آن روز از این‌که کسانی حقّ ما را غصب کرده و به حکومتی که از خاندان ماست دست‌اندازی نموده‌اند بسی در شگفت بودیم . ولی چون آن‌ها مردمی بافضیلت و دارای سابقه در اسلام بودند (عطف به سه خلیفه اوّل)، از منازعه با آنان چشم پوشیدیم . ولی امروز جای آن است که همه کس از دست‌اندازی قوای معاویه ، بدین منصب و مسند در شگفت فرو روند. چرا که تو به هیچ بابت شایسته این منصب نیستی ؛ نه بداشتن فضیلتی مذهبی (دین)، نه به گذاردن اثری نیک در اسلام ، و بالاتر آن‌که تو زاده یکی از دسته‌های مخاصم و فرزند دشمنترین فرد قریش با رسول خدا و قرآن می‌باشی (حزب الأحزاب) (اشاره به هم‌پیمانی که تحت رهبری ابوسفیان ، پدر معاویه ، آخرین کوشش‌های متّحدشده را برای درهم کوبیدن مدینه کرد).

پس پیگیری از راه باطل را فرو گذار و همچون دیگر مردم ، به بیعت من درآ، چرا که تو خود می‌دانی که من بکار خلافت از تو شایسته‌ترم . از خدا بپرهیز و طغیان و سرکشی را فرو گذار و خون مسلمانان را مریز. به خدا سوگند که بیش از این مظلمه خون مردم را با خود به پیشگاه الهی بردن ، به خیر تو نیست .[7]  [8]

 

 

(32)

شرایط صلح امام حسن  علیه السلام با معاویه

اوّلین شرط ، که معاویه باید بر طرق کتاب خدا، قرآن و سنّت نبوی و رویه خلفای راشدین عمل کند، قویآ تمایل و روح عصری را که هنوز ویژگی و عمل و رویه خلفا برای احراز مقام ، بر جامعه مسلّط بود منعکس می‌کند. اگر
بناست که در قبول این گزارش‌ها شک کنیم ، با احتمال زیاد، جانشینی بلافصل حضرت امیرالمؤمنین علی  7 و خلفای راشدین لعنة الله علیهم ، بدون بیان این شرط سنّتی ، حداقل به صورت ظاهری ، هرگز تفویض نمی‌شده است .

در عین حال ، باید به این نکته توجّه داشت که از زمان شورا، امیرالمؤمنین علی  7، خاندان و حامیانش ، همیشه بر پیروی از سنّت پیامبر تأکید می‌کردند و از تأیید اعتبار سنّت سه خلیفه اوّل امتناع می‌ورزیدند.

از این‌رو به نظر می‌رسد که احتمالا بازگشت به روش خلفای سه‌گانه به منظور کوششی در جهت مصالحه جامعه اسلامی بعدها اضافه شده است . کاملا طبیعی بود که امام حسن  7 نمی‌توانست نسبت به موضع پدرش در شورا که از قبول رویه ابوبکر و عمر سرباز زده بود، مخالفتی داشته باشد.

در پذیرش شرط دوّم ـ که معاویه نباید هیچکس را به جانشینی خود منصوص کند و انتخاب را به شورای مسلمین واگذار نماید ـ نباید مشکلی وجود داشته باشد، سابقه انتصاب جانشین با تأیید تنی چند از شخصیت‌های متنفّذ اجتماعی در زمانی که ابوبکر، عمر را به عنوان جانشین خود منصوب کرد، بنیان گذاشته شد. ابوبکر هیچ‌یک از خویشان و فرزندان خود را به مقامی منصوب نکرد و این تصمیم و توجّه او به منافع امّت مسلمان (جامعه) را در کلّ تحت الشعاع قرار داد. از این واقعیت هرگز در مورد معاویه و سایر امویان صادق نبود.

از این‌رو، تحمیل این شرط بر معاویه توسّط امام حسن  7 نتیجه طبیعی اوضاع زمان بود. این شرط که بر اساس آن خلافت پس از مرگ معاویه به امام حسن  7 برگردد لااقل باید مورد بحث قرار گیرد.

از فحوای نامه معاویه به امام حسن  7 ـ که قبلا نقل شد ـ به خوبی می‌توان استنباط کرد که معاویه جانشینی امام حسن  7 را پس از خود به عنوان احتمالی قوی ذکر می‌کند ولی هرگز خود را متعهّد به انجام این امر نمی‌داند. مدّتی بعد از این شیعیان گرد هم جمع شده و عدم تأیید خود را بر این اصل
نشان دادند. در این اصل امام حسن  7 از معاویه تضمین کافی نگرفته و تعهّد کتبی نخواسته بود که به موجب آن بعد از مرگ معاویه خلافت به او واگذار شود[9] .

 

بالاخره شاید جالب‌ترین نکته این پیمان صلح ، قبول عفو عمومی کامل همه پیروان و اصحاب امیرالمؤمنین علی  7 از سوی معاویه باشد. معاویه با قبول این شرط کذب استدلال خود را که برای انتقام از خون عثمان می‌جنگید و تنبیه همه مسئولان قتل او را خواستار بود، ثابت می‌کند.

در میان شیعیان امیرالمؤمنین علی  7 ـ که مشمول عفو عمومی کامل معاویه می‌شدند ـ اشخاصی چون عمرو بن الحمق الخزاعی قرار داشت که گفته می‌شد در قتل عثمان دست داشته است و مالک بن الأشتر که رهبر شورشیان کوفه بود.[10]

 

 

(33)

علّت شهادت امام حسن  علیه السلام

اکثر مآخذ اعمّ از شیعه و سنّی و مورّخین علّت مرگ امامام حسن  7 را زهری می‌دانند که جعده دختر اشعث همسر امام حسن  7 به وی خوراند[11] .

 

روایت می‌شود که معاویه ، همسر امام حسن  7 را با وعده مقدار زیادی پول و ازدواج با پسرش یزید اغوا کرد و او را به مسموم کردن آن حضرت واداشت .

پس از این‌که جعده وظیفه خود را به انجام رساند، معاویه وعده پرداخت پول به او را وفا کرد ولی از ازدواج او با یزید سرباز زد و به کنایه گفت که : من
برای زندگی پسرم ارزش قائلم[12] .

 

شواهد کامل تاریخی نشان می‌دهد که معاویه به آرزوی انتصاب فرزندش به جانشینی خود که بلافاصله پس از مرگ امام حسن  7 صورت گرفت ، رسید.

این واقعه همراه با مدارک دیگر موجود در مآخذ، این حقیقت را روشن می‌کند که معاویه احتمالا محرّک مسموم ساختن امام حسن  7 بوده است ؛ گرچه این احتمال به وضوح تثبیت نمی‌شود. با وجود این ، در این واقعیت که علّت مرگ امام حسن  7 زهری بوده است که توسّط همسرش جعده ترتیب یافته بود، به عنوان یک حقیقت تاریخی ، جای هیچ‌گونه شکی باقی نمی‌گذارد.

بنا به گفته خود امام حسن  7، این سوّمین باری است که وی با زهر مسموم می‌شد و کشندگی آن در این مرتبه به ثبوت رسید. مآخذ هم‌چنین نقل می‌کنند که با دریافت خبر مرگ امام حسن  7 معاویه دیگر نتوانست احساسات دلنشین و تسکین‌آمیز و حتّی شادی‌بخش خود را پنهان کند و یادآوری‌های طعنه‌آمیزی به ابن عبّاس نمود[13] .

 

حقیقت دیگری که همه مآخذ به اتّفاق آن را ثبت می‌کنند این است که بلافاصله پس از رحلت امام حسن  7 معاویه ابتکار عمل را در انتصاب فرزندش یزید، به عنوان جانشین خود[14] ، به دست گرفت .

 

در حالی که معاویه مرگ امام حسن  7 را برای پیشبرد نقشه‌های خود به منظور انتصاب یزید به خلافت مهمّ می‌دانست . شیعیان کوفه ، دعوت دیگری را برای بازگرداندن خلافت به خاندان امیرالمؤمنین علی  7 شروع می‌کردند.

 

به مجرّدی که شیعیان کوفه خبر شهادت امام حسن  7 را شنیدند، جلسه‌ای در خانه سلیمان بن صرد خزاعی تشکیل دادند و نامه‌ای طولانی به امام حسین  7 نوشتند و در آن نامه پس از ابراز همدردی و تسلیت به خاطر شهادت «پسر وصی ، پسر دختر پیامبر و نشان هدایت»، از امام حسین  7 دعوت کردند تا علیه معاویه قیام کند و او را مطمئن ساختند که برای جانبازی در راهش آماده‌اند.[15]

 

 

(40)

ترس معاویه از قیام امام حسین علیه السلام

معاویه از این اقدامات شیعیان و پیشنهادهایی که به امام حسین  7 می‌گردید بی‌اطّلاع نبود و درباره این‌گونه فعّالیت‌ها به وی هشدار داده شد؛ بخصوص زمانی که نامه‌ای از مروان بن حکم ـ حاکم مدینه ـ به دست او رسید که در آن نوشته شده بود که : نماینده‌ای از کوفه به مدینه آمده و در آنجا مانده و ملاقات‌های فراوانی با امام حسین  7 داشته است . و در این مورد به معاویه اعلام خطر نمود.

خلیفه نامه‌ای تهدیدآمیز به صورت اخطاریه به امام حسین 7 نوشت و آن حضرت موضع بی‌تفاوتی خود را در پاسخ به او نشان داد و معاویه را مطمئن ساخت که به معاهده برادرش همچنان احترام می‌گذارد[16] .

 

به استثنای قیام حجر بن عدی ـ که با شدیدترین وجه سرکوب شد ـ دوران بین شهادت امام حسین  7 و مرگ معاویه یکی از ادوار آرام و ملایم نهضت تشیع است . خاطره‌ای که مآخذ در این رابطه می‌دهند این است که جوّ ترس ، وحشت و احتیاط بر هر دو جهت حاکم بود. موضع نگران معاویه ، نسبت به استعداد قیام در شیعیان در اقدامات افراطی او علیه حجر و شورش محدود
ولی کاملا جدّی او نمایش داده می‌شود. معاویه به خاطر سیاست مکارانه خود در نیل به هدف معروف بود و به همین جهت چنین رفتار خشونت‌باری را نسبت به حجر اتّخاذ کرد.[17]

 

 

(71)

معاویه و صلح با امام حسن علیه السلام

بسیاری از موّرخان مانند طبری[18]  و ابن اثیر[19]  روایت نموده‌اند که معاویه

 

نامه سفید مهر کرده‌ای برای امام حسن  7 فرستاد، و جداگانه به وی نوشت که : هر چه می‌خواهی در این نامه که پای آن را مهر کرده‌ام ، شرط کن که آن را می‌پذیرم .

سپس نامه و صحیفه سفید مهر کرده را به وسیله عبدالله عامر برای امام حسن 7 فرستاد. ولی امام حسن  7 نخواست شروط صلح به خط خود او باشد. از این رو آن را بر عبدالله عامر املاء کرد و عبدالله همان‌طور که امام حسن  7 می‌فرمود، نوشت .

معاویه همه شروط را با خطّ خود نوشت ، و پای آن را مهر کرد، و پیمان‌های مؤکد و وعده‌های محکمی داد که همه آن را معمول دارد، سپس همه رؤسای شام را بر آن گواه گرفت . آن‌ها نیز پای عهدنامه را مهر کردند و به وسیله عبدالله عامر برای امام حسن  7 فرستاد.[20]

 

معاویه صلحنامه را با این عبارت ختم کرد: بر معاویة بن ابی سفیان است که با رعایت عهد و پیمان خدا و هر چه را خدا از بندگانش پیمان گرفته است ، تعهّدات خود را عمل نماید.

ولی معاویه به کوچک شمردن پیمان‌های الهی نزدیکتر بود تا به عمل کردن
بر وفق آن ! به همین جهت تمام پیمان‌ها و وعده‌های خود را زیر پا نهاد و در مقابل امام حسن و امام حسین  8 در مسجد کوفه ـ که مملوّ از مردم بود و صلح را جشن گرفته بودند ـ به حضرت علی  7 و امام حسن  7 دشنام داد!

معاویه با این عمل زشت ، خواست مردم کوفه را ذلیل کند؛ بلکه می‌خواست دین و پیغمبر و خدای جهان را حقیر شمارد. ولی امام حسن  7 با همه صبری که داشت نتوانست این وقاحت را تحمّل کند و پس از سخنان معاویه ، به منبر رفت و چیزی برای او باقی نگذاشت ، آنچه شایسته حق و اهل حق بود و موجب خواری باطل و اهل باطل بود به زبان آورد.[21]

 

به دنبال آن ، معاویه سیاست خود را با هر عمل که مخالف کتاب و سنّت بود، از قبیل کشتن افراد پاک‌سرشت ، و بی‌احترامی نسبت به نوامیس مسلمین و غارت اموال مردم ، و به زندان افکندن آزادگان ، مقرون ساخت .

افراد اصلاح طلب را آواره ساخت و مفسدان را به کار گماشت ، و برخی را وزرای دولت خویش قرار داد؛ مانند عمرو عاص ، مغیرة بن شعبه ، ابن سعید، بسر بن ارطاة ، سمرة بن جندب ، ابن سمط ، مروان حکم (مارمولک پسر مارمولک)، پسر مرجانه (عبیدالله زیاد)، ولید بن عقبه و زیاد بن سمیه که او را از پدرش نفی کرد و به پدر خودش ملحق ساخت تا برادرش باشد و بتواند بر شیعیان عراق مسلّط سازد و آن‌ها را به عذاب کشد، کودکان آن‌ها را کشته و زنانشان را به اسارت برده ، همه را جستجو کند و آواره سازد. خانه‌های‌شان را طعمه حریق سازد و اموال‌شان را مصادره کند و از هیچ ظلمی درباره ایشان ، مضایقه ننماید، تا به معاویه در عملی ساختن شروط صلح امام حسن  7 یاری کند!!!

معاویه اعمال زشت خود را با مسموم ساختن امام حسن  7 تکمیل کرد، تا
بدین‌گونه راه را برای فرزند پلید، شرابخوار و هتّاکش یزید هموار سازد. یزیدی که آن فجایع را در مکه و مدینه و کربلا به راه انداخت . و هر روزی که از عمر دولتش می‌گذشت ، جنایتی مرتکب می‌شد و با خدا و پیغمبر به مبارزه برمی‌خاست . اعمال ناشایست و زننده‌ای که جا داشت آسمان‌ها از ارتکاب آن تکان بخورد، و زمین منفجر شود، و کوه‌ها فرو ریزد[22] .[23]

 

 

 

(131)

امام حسن  علیه السلام و عماریاسر در کوفه

به گزارش اسکافی ، چون حضرت حسن بن علی 8 و عمّار یاسر به کوفه گسیل شدند، در تهییج مسلمانان علیه اصحاب جمل کوشیدند و ابو موسی اشعری نیز برخلاف آنان سخن می‌راند و می‌گفت: من از پیامبر خدا 6 شنیدم که می‌فرمود: بعد از من فتنه‌ای پدیدار می‌شود که رونده، خیرش بیش از تلاش‌کننده و نشسته، خیرش افزون بر رونده است.

آن گاه عمّار یاسر به سخن پرداخت، گفت: تنها تو این سخن را بر زبان جاری می‌کنی و یاوری نداری. بعد به حاضران رو کرد و افزود: به خویش بنگریم که رضایت دادیم تا علی بن ابی طالب، خلیفه، امام، راهنما و تأدیب کننده امور جامعه باشد. او خلیفه‌ای شایسته و راهنمایی نیک است؛ تأدیب کننده‌ای که نیاز به تأدیب ندارد، فقیهی که محتاج به تعلیم نیست.

جمعیت چون سخن عمار را شنیدند، از گفته ابو موسی روی گرداندند و خطاب به عمّار گفتند: ای ابو یقطان ؛ تو در کنار رسول خدا 6 جایگاه خاصّی داشتی، تو را به خدا و رسولش سوگند می‌دهیم ؛ آیا از رسول خدا 6 درباره این فتنه سخنی شنیدی؟

 

گفت: شهادت می‌دهم که پیامبر خدا 6 ما را امر کرد با ناکثین، قاسطین و مارقین از اهل نهروان به جنگ برخیزیم، و به دفعات پیامبر می‌فرمود: علی مع الحقّ والحقّ مع علی، لایفترقان حتّی یردا علی الحوض یوم القیامة»[24] .

 

توجّه دارید جامعه مسلمان به هیچ وجه با اهل بیت  : و خصوصاً با حضرت علی بن ابی طالب  7 همفکر و همسو نبود؛ زیرا توده‌ها در فرهنگ پایداری که هویت واقعی آنان را معرّفی نماید، قرار نداشتند. لذا امیرالمؤمنین علی 7 در پشت دروازه کوفه از مردم یاری می‌طلبد، اما آنان، جهت حقانیت نبرد خود، از عمار سندی از گفته‌های پیامبر6 می‌خواهند![25]

 

(191)

دشمنی یزید با امام حسن و امام حسین علیهما السلام

شیخ طریحی در منتخب می‌نویسد: یزید ملعون به امام حسن 7 عرض کرد: من تا بوده‌ام تو را دشمن می‌دارم . فرمود:

جهتش آن است که شیطان با پدرت در نطفه تو شرکت کرده همان‌طوری که در نکاح جدّت صخر شرکت کرده بود که با جدّم رسول خدا 6 دشمن بود؛ همچنان که خداوند فرموده است  :

کما قال الله تعالی : (وَشارِکهُمْ فِی الاَْمْوالِ وَالاَْوْلادِ)[26] .

 

ثمّ قال : اعلم یا یزید؛ لایبغضنا إلّا من خبث اصله وکان من ابلیس نسله .

آگاه باش ای یزید؛ ما را دشمن نمی‌دارد مگر کسی که ذات و ریشه‌اش ناپاک باشد و نسل او از شیطان باشد.

پس تمام اسباب و جهات عداوت با حضرت امیرالمؤمنین  7 و اولاد طاهرینش  : در یزید ملعون جمع و موجود بود؛ هم حرامزاده ، هم شریک
شیطان ، هم ولد حیض بود.

در «انساب النواصب» می‌نویسد: عقربی آلت رجولیت معاویه را گزید، اطبّا تجویز جماع کردند. هیچ‌کدام از زن‌ها راضی نشدند، عاقبت کنیزی را که عادت شده بود به کار گرفت ، نطفه یزید بسته شد. پس آن ملعون کمال عداوت را با امیرالمؤمنین  7 و اولادش داشت ؛ به خصوص با حضرت سیدالشهداء 7 از چند جهت دیگر عداوت پیدا کرد یکی از بابت مطلّقه عبدالله زبیر بود.

کاشفی در کتاب «روضة الشهداء» می‌نویسد: عبدالله زبیر زنی داشت که در حُسن جمال و کمال مثل و مانند نداشت ، یزید ملعون غائبانه عاشق زوجه عبدالله شد. معاویه این معنی را فهمید، به تدبیرات چندی واداشت عبدالله زوجه خود را طلاق داد، بعضی گفته‌اند: معاویه عبدالله را از مدینه به شام طلبید و گفت : می‌خواهم دختر خود را به تو تزویج کنم ولیکن راضی نمی‌شود، می‌گوید: عبدالله زن دارد، اگر او را طلاق می‌دهد من به او شوهر می‌کنم .

عبدالله گفت : او را طلاق می‌دهم ، پس روزی در حضور جماعتی زنش را طلاق داد.

در «روضة الشهداء» می‌نویسد: بعد از گذشتن عدّه آن زن ، یزید ابوموسی اشعری را وکالت داد که برود مطلّقه عبدالله را برای او خواستگاری کند. روزی ابوموسی از منزلش برای این کار بیرون آمد، عبدالله بن عمر را در راه ملاقات کرد. عبدالله پرسید: کجا می‌روی ؟

گفت : می‌خواهم بروم مطلّقه عبدالله را برای یزید خواستگاری کنم .

عبدالله گفت : اگر برای یزید راضی نشد، وکیلی که برای من عقد کنی .

باز در راه حضرت سیدالشهداء 7 را ملاقات کرد و شرح حال برای آن حضرت عرض کرد. فرمود:

اگر برای آن‌دو راضی نشد وکالت داری او را برای من عقد کنی .

 

ابوموسی به منزل مطلّقه عبدالله رفت ، بعد از تعارفات رسمیه مطلب را بیان کرد و گفت : فعلا چهار نفر تو را خواستگارند؛ اوّل خودم ، دوّم : یزید بن معاویه ، سوّم : عبدالله عمر، چهارم : حسین بن علی  8.

آن زن گفت : امّا تو پیر شده‌ای و من جوانم با تو مناسبتی ندارم ولیکن درباره آن سه نفر دیگر با خودت مشورت می‌کنم ، به کدام‌یک راضی شوم ؟

ابو موسی گفت : اگر دنیا و سلطنت و مال و دولت می‌خواهی ، یزید؛ اگر جمال و صورت و جوانی می‌خواهی عبدالله؛ و اگر دنیا و آخرت می‌خواهی حسین بن علی  8 که من شنیدم از رسول خدا 6 که می‌فرمود:

هر زنی به حباله حسین  7 دربیاید و مَس کند بدن او را، بدنش بر آتش جهنّم حرام می‌شود.

آن زن گفت : مال و جاه دنیا در معرض زوال است و آنچه خدا به من عطا کرده تا آخر عمر مرا بس است و مرا کفایت می‌کند. جمال و جوانی هم به پیری زایل می‌شود امّا خدمت اهل بیت  : موجب دولت ابدی و سعادت سرمدی است ، من حسین بن علی  8 را اختیار کردم .

پس ابوموسی عقد را برای آن حضرت بست ، چون این خبر به یزید رسید عداوتش نسبت به آن حضرت زیاد شد.

یک جهت دیگر برای عداوت یزید با حضرت سیدالشهداء 7، حکایت دختر عبدالله بن جعفر است که معاویه برای یزید خواستگاری کرد و حضرت راضی نشد، به دیگری از بنی‌هاشم عقد او را بست و مخارج عروس و داماد را هم آن جناب داد و حکایتش اجمالا این است که علّامه مجلسی در «بحار» از «مناقب ابن شهرآشوب»، نقل کرده که : معاویه ملعون برای مروان ، حاکم مدینه نوشت که دختر عبدالله جعفر را ـ که امّ کلثوم نام دارد ـ برای یزید خطبه و خواستگاری کند.

مروان پیش عبدالله جعفر آمد و مطلب را عنوان کرد. عبدالله فرمود :
اختیارش با من نیست ، «إنّما هو إلی سیدنا الحسین  7 وهو خالها»[27] ؛ یعنی امر

و اختیار دختر من با خالوی او، آقای ما حسین  7 است .

این خبر در مدینه منتشر شد، مردم در مسجد پیغمبر جمع شدند، مروان آمد خدمت حضرت سید الشهداء 7 مشرّف شد و عرض کرد: معاویه مرا امر کرده که دختر خواهر شما را برای پسرش یزید عقد کنم و مهر او را هر چه پدرش حکم می‌کند قرار بدهم ، قرض او را هم ادا کنم و میان بنی‌هاشم و بنی‌امیه به این مواصلت اصلاح می‌شود و عجب است که یزید مهر می‌دهد و حال آن‌که کفوی و همتایی از برای او نیست .

حضرت فرمود:

تو گفتی ما شنیدیم، حال جواب بشنو: اما این که گفتی پدرش هر چه بگوید مهری که برای آن دختر قرار می‌دهی ، اگر به این امر راضی بشویم از سنت پیغمبر 6 تجاوز نمی‌کنیم که مهر زنها و دخترها و سایر اهل بیت آن حضرت دوازده اوقیه بود، که چهار صد و هشتاد درهم می‌باشد.

امّا این که گفتی قرض پدرش را ادا کنی ، کی و چه زمانی بوده است که زنان ما، قرض ما را ادا کرده باشند؟!

و امّا اصلاح بین این دو طایفه؛ ما با شما در راه خدا دشمنی داریم ، برای دنیا با شما اصلاح نمی‌کنیم.

و امّا این که گفتی عجب است که یزید مهریه می‌دهد، به تحقیق که مهر داد کسی که از یزید و پدر و جدّ یزید بهتر بود، یعنی رسول خدا 6.

امّا این‌که گفتی یزید کفو و همتا ندارد، هر که پیش از آن روز کفو او بوده است امروز همان کفوش باشد.

بعد فرمود: همه شاهد باشید که من تزویج کردم ام‌کلثوم دختر عبدالله
جعفر را به پسر عمویش قاسم بن محمّد بن جعفر، به مبلغ چهار صد و هشتاد دینار و آن مزرعه که هر سالی هشت هزار دینار دخل دارد به او بخشیدم، و هر دو را هم کفایت می‌کند.

رنگ روی مروان متغیر شد و گفت: ما می‌خواستیم با شما وصلت کنیم که دوستی پیدا شود، شما بنی‌هاشم اسباب دشمنی فراهم می‌کنید.

باز این خبر به یزید رسید، اسباب مزید عداوتش شد، کینه آن حضرت را به دل گرفت.[28]

 

 

(617)

صلح امام حسن  علیه السلام با معاویه 1

امام حسن  7 چون این خطر را نیز با همه مهابتی که داشت رویاروی خویش بدید، آخرین تصمیم خود را گرفت و بر آن شد که طی تنظیم صلحنامه‌ای خلافت را به معاویه بسپارد؛ تا معاویه نتواند با نام فاتح وارد کوفه و شهرهای دیگر مسلمان‌نشین گردد و نژاد مسلمانان واقعی را از روی زمین و از جزیرة العرب براندازد و ناچار شد که اگرچه به ظاهر هم شده ، با پیروان حضرت محمّد 6 و قرآن مدارا کند و دستاویزی برای محو قرآن نداشته باشد.

و خود گفتنی است که امام حسن  7 با صلح خویش دست به بزرگترین فداکاری‌های تاریخ زد و با قبول رنج ملامتی که قرن‌ها به طول انجامید و تا بدین روزگاران دامن کشید، اسلام را از فنا رهانید و در واقع امام حسن  7 خود را فدا کرد تا اسلام پابرجا بماند و اندک اندک زمانه برای دیگر خدادوستان این فرصت را پدید آورد که مکتب معاویه و دیگر هنگامه‌سازان را از بیخ و بن براندازند.[29]

 

 

 

(618)

پیوستن بزرگان لشکر امام حسن  علیه السلام به معاویه

چرخ‌های زمانه ، به دلخواه معاویه می‌چرخید و اندک اندک پیرامون امام حسن 7 از زرپرستان و مزدوران معاویه خالی و خالی‌تر می‌شد تا بدانجا که جز تنی چند از یاران وفادار حضرت علی  7 و بزرگمردان قبیله هاشم ، کسی در کنار امام حسن 7 باقی نماند و خلیفه به حق ، تنها و بی‌یار و یاور گشت .

معاویه بر اثر گزارش‌های مزدوران خویش که همه با چهره‌هائی حق به جانب ، به پیشگاه امام  7 راه یافته بودند، از آنچه که در خانه امام حسن  7 می‌گذشت ، آگاه بود و اطّلاع داشت که امام حسن  7، دیگر از ادامه جنگ و پیکار نومید شده است و می‌خواهد از میدان خلافت به کنار برود و به دنبال آن ، کوفه را نیز ترک گوید.

این فرصت برای معاویه بسی دلخواه و مغتنم بود. به همین سبب ، برای این‌که آخرین ضربه را بر پیکر اندیشه و بر بنیان امید امام حسن  7 فرود آورد، تمام پیمان‌هائی را که بزرگان کوفه با او بسته بودند، به نزد امام حسن  7 فرستاد و نامه‌ای نیز به آن حضرت نوشت .

پیک معاویه ، به خدمت امام حسن  7 باریافت و بسته‌ای را که معاویه برای او فرستاده بود به پیش رویش نهاد.

امام حسن  7 بسته را بگشود و به ناگاه چشمش به پیمانی افتاد که پدر همسرش اشعث بن قیس با معاویه بسته و در آن نوشته بود که : من پیمان می‌بندم هرگز به جانبداری از حسن بن علی ( 8) تیغ به روی جنگجویان شام نکشم و به دوستی حسن ( 7) با معاویه دشمنی نکنم و پیوسته فرمانبردار معاویه باشم .

امام  7 این پیمان را خواند و زهرخندی بر گوشه لبش نشست . آن حضرت می‌دانست که در این فرومایگی ، اشعث تنها نیست و دیگر بزرگان کوفه نیز به همین‌گونه با معاویه پیمان بسته‌اند و آن‌ها نیز همانند اشعث تعهّد
کرده‌اند که تیغ به روی سپاه معاویه نکشند، با این‌همه نامه دوّم را باز کرد. این نامه از شبث بن ربعی بود که او نیز مانند اشعث تعهّد سپرده بود که هرگز به پشتیبانی از امام حسن  7 با جنگاوران معاویه نبرد نکند.

سوّمین پیمان از عمرو بن حریث بود که نوشته بود: ای معاویه ؛ به جانب ما کوچ کن و راه کوفه را در پیش گیر، ما با تو پیمان می‌بندیم که چون به ما نزدیک شدی ، حسن ( 7) را دست به گردن ببندیم و او را نزد تو بفرستیم ، و اگر بخواهی ما حاضریم که گردن وی را به شمشیر بزنیم و سر بریده‌اش را به خدمت تو بفرستیم .

پیمان‌نامه چهارم ، پنجم و ششم نیز از وفاداری بزرگان کوفه نسبت به معاویه حکایت می‌کرد. ولیکن معاویه بدان‌ها بسنده نکرده بود و آنچه پیمان‌نامه که در اختیار داشت ، همه را برای امام حسن  7 فرستاده بود؛ تا ثابت کند که یاران وفادار امام حسن  7 از انگشتان دستش نیز تجاوز نمی‌کند که آن‌ها هم در برابر سپاه نیرومند و سرسپردگان معاویه ارزش جنگی ندارند و هر لحظه که معاویه اراده کند، خواهد توانست که امام حسن  7 را به دست یاران ظاهرنمایش بکشد و به غوغائی که به دشمنی با معاویه بلند کرده و بر پای داشته‌اند خاتمه دهد.[30]

 

 

برنامه‌های عمر برای خروج خلافت از خاندان خلافت به سوی خاندان بنی امیه

(620)

ملاقات قیس با امام حسن  علیه السلام

فرستاده امام حسن  7 از راه رسید و به قیس گفت : امام  7 تو را به حضور خوانده و نامه‌ای نیز به تو نوشته است .

قیس نامه را بخواند؛ از دستور پیشوای خویش اطاعت کرد و در کوفه به
خدمتش رسید و در حالی‌که می‌لرزید و چهره‌اش از درد و غم فشرده شده بود، به امام حسن  7 گفت : مولای من ؛ هنوز فرصت جنگ و نبرد از دست نرفته است و هنوز هم توان ایستادگی داریم ؛ سبب چه بود که میدان پیکار را ترک گفتی و معاویه را به خود رها کردی ؟!

امام حسن  7 با لحنی آرام که غمی جانکاه از خلال آن هویدا بود، پاسخ داد:

دوست وفادار من ؛ کار ما از این کارها گذشته بود. مردم پیمان‌شکن‌تر و فرومایه‌تر از آن هستند که تو می‌پنداری ؛ آن‌ها به خدا و آئین محمّد 6 ایمانی ندارند و به سیم و زر معاویه دلبستگی فراوان یافته‌اند.

قیس سر به زیر افکند و با بیانی تردیدآمیز گفت : آخر من ، دوازده هزار تن شمشیرزن در اختیار دارم و خود سر بر کف دست گرفته‌ام تا در راه تو نثار کنم .

امام حسن  7 اندکی خاموش ماند و سپس پرسید:

قیس ؛ می‌توانی اطمینان داشته باشی که اگر بدره‌های زر معاویه ، به اردوی تو متوجّه گردد، یارانت همچون «حکم کندی» و «عبیدالله بن عبّاس» که مرا به طلا فروختند، تو را نخواهند فروخت و تنهایت رها نخواهند کرد؟

قیس بی‌آن‌که دودلی به خود راه دهد، پاسخ داد: نه... نه مولای من ؛ من هرگز این‌قدر ساده‌دل نبوده‌ام که چنین امیدی به شمشیرزنان خویش داشته باشم .

بدین هنگام که امام حسن  7 چشم به زمین دوخته بود، سر بلند کرد و فرمود:

دوست وفادارم ؛ اکنون قبول می‌کنی که این صلح ، با همه تلخی و رنج‌آوری ، تنها چاره کار بوده است ؟

 

قیس که دیگر رنگ به چهره نداشت ، سر به زیر افکنده و شرمسار گفت  : مولای من ؛ قبول دارم که جز این چاره‌ای نداشته‌ای ؛ امّا برای من هنوز هم پذیرفتن این واقعیت رنج‌آور است که من با تو بیعت کرده‌ام و تا پایان زندگی خویش ، بر سر این پیمان ایستاده‌ام .

امام حسن  7 فرمود:

دوست من ؛ از این پس دیگر در قید بیعت من نیستی که من بیعت خود را از تو برداشته‌ام .

قیس حیرت‌زده پرسید: از این پس آزادم که به هر کسی خواستم روی آورم ؟

امام حسن  7 فرمود:

آری دوست من ؛ تو اینک از آزادی برخورداری و لیکن معاویه از من درخواست کرده است که تو را به سوی او راهبر شوم و از تو بخواهم که با وی بیعت کنی .

قیس ، همچون اسپندی که بر سر آتش افتاده باشد، از جای خود پرید و گفت : آخر مولای من... من به پروردگار خویش سوگند یاد کرده‌ام که جز در سایه سر نیزه‌ها معاویه را دیدار نکنم .

امام حسن  7 چون این سخن را بشنید، خاموش ماند و دیگر بر آنچه که فرموده بود، چیزی نیفزود؛ زیرا نه مردی بود که به یاران و معتقدان خویش ، شیوه ریا و نیرنگ را بیاموزد و نه می‌توانست پیمان‌شکنی را بدیشان توصیه کند و از همین‌روی بود که در برابر گفته قیس ساکت نشست و خاموشی گزید.

ولی معاویه که از این گفتگوها، باخبر شده بود؛ به قیس پیام داد که بیعت کردن تو با من موجب شکستن سوگندت نخواهد شد و تو اگر بخواهی که با من بیعت کنی ، من کاری خواهم کرد که هم سوگندت محفوظ بماند و هم این دشمنی که از دیرباز من و تو را از هم دور ساخته است از میان برخیزد.

فردای آن روز، معاویه مجلسی آراست ؛ بزرگان کوفه و عراق را پیرامون
خود گرد کرد و سپس فرستادگان خویش را (به خانه) قیس روانه ساخت و از آنان درخواست کرد که قیس را به همراه خود، به مجلس او بیاورند.

وقتی قیس ، پای به مجلس معاویه نهاد، دید در برابر معاویه گروهی از نیزه‌داران رده بسته‌اند و چهره معاویه تنها از آن سوی نیزه‌ها به چشم می‌آید.

معاویه را همین‌که دیده به قیس افتاد فریاد کشید: ای قیس ؛ ای پسر سعد؛ ای سالار قبیله خزرج ؛ ای بزرگمرد گروه انصار؛ بیا و همچنان‌که خود سوگند یاد کرده‌ای ، از ورای سرنیزه‌ها با من بیعت کن که من به خاطر تو و برای این‌که بدانی تا چه پایه دوستت دارم مواجبی فراهم آورده‌ام که تو بتوانی هم سوگندت را نشکنی و هم دست دوستی به دست من بگذاری !

قیس از معاویه نفرت داشت . او را شایسته دوستی نمی‌دید و دلش یارا نمی‌داد که امام حسن  7 را بگذارد و با معاویه بیعت کند؛ به همین جهت گامی به جلو نمی‌نهاد و همچنان بر جای ایستاده بود و لیکن دستیاران معاویه و مزدورانش که در مجلسش حضور داشتند، از جای برخاستند دست به هم دادند و با فشاری ملایم و دوستانه ، قیس را به جلو راندند؛ با این‌همه قیس به زحمت پیش می‌رفت و نفرت از سیمایش می‌تراوید.

معاویه ، چون این حال را بدید فریاد کشید: ای قیس ؛ دست از این لجاج و سخت‌سری دیرینه بردار؛ دست خود را به دست من بگذار و از من بیم کن .

قیس گفت : چقدر بیهوده‌گو و در اشتباه هستی ای معاویه که تا دست من می‌تواند قبضه شمشیر را به کف بفشارد جز از خدا از هیچ‌کس بیم ندارم و سطوت تو را به هیچ می‌گیرم .

معاویه دانست که اگر بیش از این سخن بگوید و یا در اینکار پافشاری کند، رشته‌ها گسسته خواهد شد و پرنده‌ای که به دام افتاده قفس را خواهد شکست و به آسمان آزادی پرواز خواهد گرفت ؛ بدین سبب بود که دیگر بردباری نکرد؛ از جای خویش بلند شد؛ قیس را به آغوش فشرد؛ دستش را به دست گرفت و بدین‌گونه از پس سرنیزه‌ها ـ چنان‌که قیس از آن بیش ، بدان سوگند یاد
کرده بود ـ از وی بیعت گرفت و خیالش از سوی دشمنی پرتوان و هدف‌جو آسوده گشت و چون این کار نیز به دلخواه او به سامان رسید، معاویه به اجرای نقشه‌هائی که در اندیشه داشت ، پرداخت و کوشید تا امور شهرها را به گونه‌ای به تنظیم درآورد که دیگر برایش دردسر و گرفتاری ایجاد نشود و کسانی را به حکمرانی برگمارد که سر تسلیم در برابرش فرود آورده باشند.

بدینسان برنامه‌هائی که خلیفه دوّم برای انتقال حکومت اسلامی از خاندان حضرت محمّد 6 به دودمان امیه طرح‌ریزی کرده بود به ثمر رسید و چنان‌که او می‌خواست و پیش‌بینی می‌کرد؛ خلافت اسلامی به همّت معاویه به صورت «امپراطوری» درآمد و به سهولتی که قابل تصوّر نبود، خلافت در عداد مواریث خاندان‌ها درآمد و هر فرزندی که پدرش به خلافت می‌رسید، بی‌دغدغه خاطر می‌دانست که این مسند میراث اوست و چون پدرش درگذرد، نوبت به او خواهد رسید.

برای این‌که صحّت این داوری را باور بدارید، یادآوری می‌کنیم که خلیفه دوّم با تشکیل شورائی که به هیچ روی با قوانین اسلام و دستورهای حضرت محمّد6 سازگار نبود، عثمان بن عفّان را به خلافت رسانید.

خلیفه سوّم ، خود از خاندان امیه بود و خلیفه دوّم تردید نداشت که چون عثمان به مسند خلافت تکیه گیرد؛ دست بنی‌امیه را در اداره امور مردم و سرزمین‌های اسلامی بازخواهد گذارد و به شوکت و قدرت آن‌ها خواهد افزود و یقین داشت که چون بنی‌امیه به قدرت برسند، خلافت را هم به خود اختصاص خواهند داد و شیوه آن را چندان تغییر خواهند داد که با شیوه امپراطوران روم ، هم‌آهنگ باشد و دیگر کسی نتواند که خلافت اسلامی را از امپراطوری روم بازشناسد.

اینک اندیشه‌های خلیفه دومّ به ثمر رسیده بود و معاویه ، بی‌تشویش ، خلیفه اسلام و امیرالمؤمنین! شناخته می‌شد و بنی‌امیه زمام امور را به دست گرفته بودند و آنچه که می‌خواستند انجام می‌دادند.

 

دور شدن فرزند برومند حضرت امیرالمؤمنین علی  7 از میدان خلافت آخرین قسمت از این برنامه وسیع بود که به دست معاویه به اجرا درآمد و از آن پس ، بنی‌امیه زمامداران مطلق سرزمین‌های اسلامی به شمار آمدند و به کامرانی پرداختند و لیکن هرگز نتوانستند بر اندیشه‌های پاکدلان و خداشناسان تسلّط یابند و احترام آن‌ها را به سوی خود بکشانند.[31]

 

 

(621)

نقشه شوم معاویه پس از صلح با امام حسن  علیه السلام

مردم می‌دانستند که پیمان‌شکنی و بی‌وفائی مردم کوفه و نیرنگ‌بازی و معرکه‌سازی آن‌ها، کار را به سود معاویه پایان داده و امام حسن  7 در برابر عملی انجام‌شده قرار گرفته و از قبول پیشنهاد صلح ناگزیر بوده است و به همین دلایل و دلایل بسیار دیگری که برای مردم روشن بود؛ صلح امام حسن  7 از آبروئی که نزد جامعه داشت نکاست و اطمینان مردم از آن حضرت سلب نشد و این همان چیزی بود که معاویه قدرت تحمّل آن را نداشت و شب و روز بدین اندیشه بود که سببی برانگیزد و بر اثر اجرای نقشه‌ای پلید و رسوا آبروی امام حسن  7؛ خداوند فضایل انسانی و مکارم آسمانی را به زمین بریزد.

بدین امید، بر آن شد که تنی چند از دشمنان خاندان حضرت محمّد 6 و دودمان ابوطالب  7 و کینه‌توزان عرب را، در محفلی گرد آورد و بزرگان شام را نیز بدان مجلس بخواند و در آنجا به امام حسن  7 تهمت‌های ناروا بزند و آبرویش را به خاک بریزد تا از احترامی که در اجتماع دارد کاسته شود و در نتیجه مورد بی‌احترامی مردم قرار گیرد.

معاویه برای اجرای این نقشه خلاف مردمی و جوانمردی ، به اندیشه نشست تا کسانی را برگزیند که با پیامبر راستین و خاندانش و علی مرتضی و
دودمانش کینه‌ای دیرینه داشته باشند و در دشمنی با آن‌ها سخت‌سری و آشتی‌ناپذیری خود را ثابت کرده باشند و به هیچ منطقی تسلیم نشوند و در جهل و تعصّب غوطه بزنند. بدین جهت پیش از هر کس ، به فکر عمرو بن عثمان بن عفّان افتاد.

عمرو پسر عثمان خلیفه سوّم بود. این جوان ، در میان همگنان خویش ، کم‌عقل و ساده‌دل شناخته می‌شد و همه می‌دانستند که این جوان ، از درک حقایق درمانده و ناتوان است و در تلقین‌پذیری استعداد زیادی دارد؛ به همین سبب ، افسانه «پیراهن عثمان» در این جوان آشوبی پدید آورده بود که او همچنان ، حضرت علی  7 را قاتل پدر خود می‌دانست و چندان کینه‌توز بود که پیوسته به مولا دشنام می‌داد و با فرزندانش دشمنی می‌کرد و با سماجت از معاویه ـ که دیگر رئیس و بزرگ قبیله امیه شناخته می‌آمد ـ می‌خواست که انتقام خون عثمان را بازستاند و خانمان حضرت علی  7 را از بیخ و بن براندازد.

معاویه ، عمرو فرزند عثمان را برای اجرای نقشه خویش ، از هر کس دیگری مناسب‌تر دید و از او دعوت کرد که به خدمتش برود و در مجلسش حاضر شود و به امام حسن  7 ناسزا بگوید.

پس از عمرو بن عثمان ، عمرو پسر عاص را به حضور خود فراخواند. عمرو بن عاص با حضرت علی  7 پیوسته دشمنی می‌نمود. این مرد به فریبکاری ، دین‌فروشی و جاه‌طلبی شهره شده بود و به همین دلیل هرگز نتوانست که توجّه و محبّت حضرت امیرالمؤمنین علی  7 را به سوی خویش بکشاند.

وقتی عمرو بن عاص از حضرت علی  7 نومید و مأیوس گردید، به معاویه روی آورد. حلقه غلامی او را به گوش کشید. در جنگ‌هائی که روی می‌داد در صف مقابل حضرت علی  7 قرار می‌گرفت . به روی علی مرتضی تیغ آخت و در جنگ صفّین با خلیفه به حق نبرد کرد. هنگامه قرآن بر سر نیزه
کردن را او پدید آورد و همو بود که حکمیت را برای نخستین بار عنوان کرد و با بخشیدن سیم و زرهای معاویه ، به سران سپاه حضرت علی  7 در میان آن‌ها شکاف و اختلاف انداخت و سپس به اصطلاح خود، حضرت علی  7 را از خلافت عزل کرد و به همه‌جا بانگ و فریاد درانداخت که معاویه خلیفه به حق و برگزیده خدا و اسلام است .

با این صفات که در عمرو بن عاص بود، فردی مناسب با اندیشه معاویه به حساب می‌آمد و به همین دلیل نیز، معاویه وی را به حضور خود فراخواند و کوشید تا یکی دیگر از دشمنان لجوج خاندان حضرت علی  7 را هم بیابد و بر این دو، بیفزاید.

بدین هنگام معاویه به یاد، عتبة بن ابی سفیان برادر خود افتاد. عتبه برادر معاویه و پسر ابوسفیان از دشمنان شناخته‌شده حضرت علی  7 بود. در نبرد بدر و اُحد تنی چند از پیوستگان و عزیزان خاندان ابوسفیان ، از جمله پدر هند، مادر معاویه و همسر ابوسفیان و یکی از برادران معاویه و عتبه به شمشیر حضرت علی  7 به خاک افتاده و جان سپرده بودند؛ با این‌که این گروه ، در آن زمان بت‌پرست بودند و حضرت علی 7 در راه حق و دین خدا شمشیر زده بود؛ امّا عرب که به انتقام‌جوئی و کینه‌توزی خوگر شده بود، به این واقعیت تسلیم نمی‌شد و دشمنی حضرت علی  7 را از دل بیرون نمی‌کرد و نمی‌خواست این حقیقت را بپذیرد که حضرت امیرالمؤمنین علی  7 با کسی دشمنی ندارد و تنها وظیفه دینی خویش را انجام می‌دهد.

این طرز تفکر غلط و غیر منطقی که عرب بدان درآمیختگی بسیار یافته بود، فجایع خونینی به بار آورد که به حادثه جانسوز «نینوا» انجامید و ننگی بر دامان تاریخ عرب نقش بست که هرگز زدودنی نیست و تا دنیا باقی است لعنت و نفرین روشندلان را نثارشان می‌سازد...

پس از این‌که عتبه نیز در ذهن معاویه برای ناسزاگوئی به امام حسن  7 انتخاب و به آن مجلس شوم دعوت شد؛ معاویه به فکر چهارمین فرد افتاد و
ولید بن عقبة بن ابی معیط را بدین کار مناسب دید.

ولید از فرومایگان بنام زمانه بود و زمام عقل و خرد خویش را به معاویه سپرده بود و آن‌قدر در رسوم و آداب قبیله و عشیره خود، تعصّب داشت که بنی‌امیه را از هر کس دیگر برتر می‌گرفت و همواره در این آرزو بود که دودمان هاشم را از جامعه براندازد و چون به سبب کارهای ناروائی که کرده بود، مورد نفرت فرستاده خدا و علی مرتضی  7 بود؛ برای انتقام گرفتن از خاندان پیامبر به هر ننگی تن درمی‌داد.

پنجمین نفر مغیرة بن شعبه بود. مغیره در جامعه آن روز عرب ، به حیله‌گری شهرت داشت . نوکر معتقد و سعادت‌خواه معاویه بود. می‌گفتند: او بوده که به خانه حضرت امیرالمؤمنین علی  7 آتش انداخته است . می‌گفتند : او بوده است که افسانه پیراهن عثمان را ساز کرده است . می‌گفتند: او بوده که ماجرای سقیفه بنی‌ساعده را پدید آورده است . می‌گفتند: او بوده که معاویه را به حق‌کشی و معرکه‌سازی رهنمون می‌شده است . می‌گفتند: او بوده که به خاطر منصب و مقام ، دین‌فروشی و سوداگری در امر دین را رواج داده است . و می‌گفتند: اوست که جز به فرمان معاویه ، قدم برنمی‌دارد و کورکورانه فرمان‌های وی را پذیره می‌شود و تردید نیست که چنین فرومایه‌ای فردی مناسب است و باید در مجلس معاویه ، حضور داشته باشد.

آنگاه معاویه متوجّه مروان بن حکم شد و او را نیز بدین مجلس دعوت کرد؛ تا هر یک در یک مورد به امام حسن  7 بتازند و بهتان‌های فروخفته را بیدار کنند و هنگامه‌هائی را که با کشته‌شدن حضرت علی  7 فراموش شده بود، از نو زنده سازند و شایعات پیشین را دگرباره به اذهان بیندازند.

مروان بن حکم از سران قبیله امیه و از کسانی بود که پیامبر راستین ، خاندانش را لعن کرده و طرد فرموده بود و این فرد که بازمانده همان خاندان بود، پیوسته می‌کوشید که با ضربه‌زدن به مقام معنوی بازماندگان ، پیامبر آن‌ها را از جلوه و فروغ بیندازد و با کوچک شمردن آن‌ها، به روی حقارت خویش
و پدرانش پرده بکشد.

چون معاویه از انتخاب بازیگران اصلی صحنه‌ای که می‌خواست آن را، آرایش دهد فارغ گشت ؛ تمام بزرگان کوفه و امرای سرشناس و نامدار زمانه را به مجلس خود دعوت کرد و همین‌که محفلی بدین انبوهی آراسته گردید، کسی را به خدمت امام حسن  7 فرستاد و به آن حضرت پیام داد که :

گروهی از بزرگان کوفه و از بلندآوازگان زمانه ، به خانه من گرد آمده‌اند و چشم به راه تو نشسته‌اند؛ تا به دیدارت غم و اندوه را از دل بزدایند و با شنیدن سخنان گهربارت ، شادمانی از سر گیرند!

سپس به فرستاده خود گفت : چون این گفته‌ها را به حضور (امام) حسن ( 7) بازگفتی ، به او بگو که هرچه زودتر به سرای من بیاید و انتظار دوستداران خویش را طولانی نکند که در بازدیدن دوستان هرگز درنگ روا نخواهد بود.

پیک معاویه ، به خانه امام حسن  7 رفت و شنیده‌ها را بازگفت .[32]

 

 

(622)

سخنرانی امام حسن  علیه السلام در مسجد کوفه

معاویه از مجلسی که آراسته و تنی چند از مزدوران خویش را به جان امام حسن  7 انداخته و او را پی در پی به مرگ بیم داده بود، نتیجه نگرفته بود و خود می‌دانست که سخنان امام حسن  7 در آن مجلس شوم ، باعث سرافرازی فرزند حضرت علی  7 و سرافکندگی هرچه بیشتر او گردیده و این نقشه برای خفیف کردن امام حسن  7 سودی را که وی می‌خواسته ، به بر نداشته است .

از این روی معاویه می‌خواست با اجرای نقشه تازه‌تری ، امام حسن  7 را به خیال خود شرمنده سازد.

معاویه وقتی توانست خود را بدون وجود رقیب ، خلیفه بخواند روش
حضرت علی  7 را در مسجد رفتن به پیش گرفت و از آن بازپس ، هر روز به مسجد می‌رفت . در پیش صفوف نمازگزاران ، به نماز می‌ایستاد و چون نماز را به پایان می‌آورد، به منبر می‌نشست و به سخن می‌پرداخت ؛ ولی به جای این‌که از خدا و قرآن سخن بگوید، مقاصد سیاسی خود را در قالب الفاظ می‌ریخت و دشمنان خویش را به خون و شمشیر بیم می‌داد.

یکی از همین روزها که معاویه ، تازه از نمازگزاردن آسوده شده بود، به ناگهان فریاد کشید: أین أبومحمّد؟ این حسن بن علی که «ابامحمّد» کنیه دارد، کجاست ؟!

امام حسن  7 که در آن هنگام تازه از راه رسیده و گام به مسجد نهاده بود، پاسخ داد: چه می‌گوئی ای معاویه ؛ من اینجا هستم.

معاویه با لحنی بسیار گرم و نوازشگر و با کلماتی که از تملّق و چاپلوسی نیز نشانی داشت گفت : ای پسر عموی گرامی ! من امروز در خود حال درستی نمی‌بینم و نمی‌توانم به منبر بروم و به سخن پردازم ، از پسر عموی عزیزم خواهش می‌کنم که به جای من بر منبر نشیند و برای مردم سخن بگوید.

* * *

معاویه به خود می‌گفت : نمازگزاردن در مسجد بزرگ کوفه ، ویژه خلیفه است و این منم که حق دارم پس از نماز، به منبر بروم و به سخن گفتن پردازم . بنابراین امام حسن  7 هرگز انتظار ندارد که کسی خلیفه مخلوع را به منبر و به سخنوری بخواند و چون برای این‌کار آمادگی ندارد، اگر به منبر رود دست و پای خود را گم خواهد کرد و نخواهد توانست به شیوائی و رسائی برای مردم حرف بزند. چون چنین شود و امام حسن  7 از سخن‌گفتن نیکو، دربماند، مردم مسخره‌اش خواهند کرد و ممکن است که او را از منبر فروکشند و بدین‌گونه است که جلال و شکوه امام حسن  7 درهم می‌شکند و احترام خود را از دست می‌دهد و در چشم مردم ، خوار و ضعیف می‌گردد و تنها از این رهگذر است که من از گزند نفوذ معنوی وی در امان خواهم ماند و دیگر از
وجود او خطری متوجّه من نخواهد شد.

بدین اندیشه بود که معاویه ، امام حسن  7 را به سخنوری فراخواند و خود پیداست که امام حسن  7 نیز این دعوت را پذیرفت و با گام‌های شمرده و آرام به سوی منبر روانه شد و با وقار و سنگینی بر منبر نشست .

به یکباره سرها به سوی امام حسن  7 برگشت و چشم‌ها به آن حضرت دوخته شد. مردم می‌خواستند بدانند این خلفیه مخلوع که به وی ظلم و ستم روا داشته‌اند و با حیله‌گری و پیمان‌شکنی او را از میدان نبرد، بدر کرده‌اند، چگونه سخن می‌گوید و از پیمان‌شکنان چگونه یاد می‌آورد؟

امام حسن  7 با کلماتی رسا و کلامی شیوا، خطابه خود را آغاز کرد. نخست خدای را ستایش کرد، سپس به پیامبر راستین و دودمانش درود فرستاد و آنگاه چندان با شیوائی و چیره‌دستی در ستایش پروردگار داد سخن داد که همگان را به حیرت گرفت و سپس فرمود:

ای مردم ؛ شما خود می‌دانید که من حسن ، فرزند علی ، فرزند ابی طالب 8 هستم . پدرم بزرگمردی بود که پیش از هر کس دیگر به دین خدا درآمد و دعوت پیامبر خدا 6 را پذیرفت .

آری ؛ من فرزند همان علی مرتضی هستم که نخستین مردی بود که پیامبر خدا را تصدیق کرد و به وی ایمان آورد. مادر من ، فاطمه دختر پیامبر خداست .

مادرم ، زهرای بتول است . محمّد بن عبدالله که فرستاده و پیامبر خدا و پیک رحمت و نعمت و سعادت است ، نیای بزرگوار من است .

انا بن البشیر؛ انا بن النذیر؛ انا بن السراج المنیر؛ انا بن من بعث رحمة للعالمین .

نیای من بود که نیکوکاران را به لطف و رحمت پروردگار امیدوار می‌ساخت و بدکاران را به خشم و غضب پروردگار بیم می‌داد. نیای من چراغی روشن و مشعلی فروزان بود.

 

نیای من محمّد 6 از سوی پروردگار به پیامبری برگزیده شد تا مردم را از درندگی و آئین جهالت و تعصّبات جاهلیت برهاند و به سوی خیر و نیک‌بختی و صفات نیکو و مردمی ، رهنمون گردد.

امام حسن  7 همچنان ، سخنانی بدین‌گونه می‌گفت و مردم را شیفته و مفتون خویش می‌ساخت .

وقتی معاویه اشتیاق و دلبستگی مردم را به گفته‌های امام حسن  7 دریافت ؛ دانست که اشتباه کرده است و این‌بار نیز به جای این‌که امام حسن  7 را در پیش چشم مردم خوار و خفیف سازد و شکوهش را بشکند؛ خود را شکسته است .

پس شتابزده بدین اندیشه افتاد که نظم و آرامش را از گفته‌های امام حسن 7 برگیرد و به گونه‌ای وی را پریشان گرداند که دیگر نتواند بدین آراستگی سخن بگوید؛ زیرا جز این چاره‌ای به فکرش نمی‌رسید و دیگر هیچ بهانه‌ای نداشت تا به دستاویز آن ، امام حسن  7 را از منبر به زیر بکشد.

بدین امید بود که به ناگهان از محراب که بدان نشسته بود، فریاد کشید: «یا ابا محمّد؛ علیک بنعت الرطب...»؛ که به پارسی چنین معنی می‌دهد: ای حسن ؛ از خرما برای من سخن بگوی ، خرما را برای من توصیف کن .

امام حسن  7 به سرعت دریافت که هدف معاویه از این‌که سخنش را قطع می‌کند، تنها این است که نظم و آراستگی را از گفته‌هایش بازگیرد و او را دچار لکنت و پریشانی‌گوئی گرداند؛ بدین دلیل بود که بی‌درنگ فرمود:

نعم ؛ الریح تنفخه ، والحرّ ینضجه ، واللیل یبرده ویطیبه...

(که به پارسی چنین می‌شود:) آری ؛ (ای معاویه ؛ خرما را برایت توصیف می‌کنم...) باد خوشه‌های خرما را پرورش می‌دهد و گرمی خورشید آن را بارور می‌سازد و هوای شبانگاهان به خرما تری و تازگی و لطف و خوشبوئی و شیرینی می‌بخشد.

و چون این بفرمود، سخنان پیشین خویش را دنباله گرفت و بر آن‌ها افزود
که :

نیای من مردی بود که چون به درگاه پروردگار دعا می‌کرد و چیزی از خدا می‌خواست ، خدایش دعایش را می‌پذیرفت و آنچه را که او می‌خواست ، به او می‌بخشید.

نیای من به روز بازپسین به پایمردی خویش مردمان را از رنج دوزخ می‌رهاند. این نیای من است که به فرمان خدا همه باید از وی پیروی کنند. نیای من بزرگ است . در همه جا پسندیده است و فرمانروای آدمیان است .

نیای من نخستین کسی است که به روز رستاخیز، سر از خاک برخواهد گرفت . نیای من نخستین کسی است که حلقه بر در سرای بهشت فرو خواهد کوفت . نیای من نخستین کسی است که درهای بهشت ، به رویش گشوده خواهد شد.

نیای من تنها پیامبری بود که چون به نبرد می‌رفت ، فرشتگان آسمانی در رکابش جهاد می‌کردند... .

دیگر معاویه نتوانست که در برابر این‌همه شیوا سخنی که امام حسن  7 نموده بود و شور و اشتیاقی که در مردم انداخته بود ایستادگی کند. توان و تابش از دستش برفت و به ناگاه به پای خاست و فریاد کشید:

ای حسن ؛ ای پسر ابوتراب ؛ گوئی دگرباره به اندیشه خلافت افتاده‌ای که سخنانی این‌چنین می‌گوئی . امّا باید بدانی که به آرزوی خامی افتاده‌ای که تو پیمان بسته و خلافت را به من واگذاشته‌ای و دیگر نمی‌توانی عهدشکنی کنی و پیمان خویش را نادیده انگاری... .

امام مجتبی  7 چون بی‌تابی و بی‌قراری و خشم معاویه را دید، برای آن‌که از فرصت برای نشان دادن نهاد پلید وی استفاده کرده باشد، پرخاشش را بدون پاسخ نگذارد و فرمود :

خلافت ؟! چه می‌گوئی ای معاویه ؟ تو می‌پنداری که به کسوت خلافت
اندر آمده‌ای ؟ و این روشی که تو در پیش گرفته‌ای خلافت اسلامی به شمار می‌آید؟! اشتباه می‌کنی ای معاویه که نه تو خلیفه اسلامی و نه این شیوه تو، شیوه خلیفه‌های راستین تواند بود.

خلیفه آنکس تواند بود که روش پیامبر خدا 6 محمّد مصطفی را در پیش گیرد و همانند او در راه نیک‌بخت ساختن بندگان خدا بکوشد.

خلیفه آنکس تواند بود که پروردگار دو عالم را اطاعت کند و به فرمانش گردن بنهد.

کسانی که بر مسند قدرت نشسته‌اند و جور و ستم پیشه کرده‌اند و روش پیامبر را پس پشت افکنده‌اند و آئین امپراطوران روم را دگر باره زنده ساخته‌اند و بر مردم ستم روا می‌دارند و به زور دسترنج آنان را از دستشان می‌ربایند و به دنیا چنان پیوسته‌اند که گوئی آن را مادر و پدر خویش می‌شناسند، خلیفه اسلام نیستند؛ بلکه اینان فرمانروایانی هستند که چندی بر مسند عزّت و کامرانی تکیه دارند و لیکن به ناگهان از تخت جهانداری ، بر تخته تابوت فرو می‌غلطند و جهان را با درد و حسرت به درود می‌گویند.

این گروه ، بی‌خبرانی هستند که از آن‌همه لذّت‌های ظاهری جز تلخ‌کامی و پشیمانی نصیبی ندارند و از سیم و زری که گرد آورده‌اند جز وبال و لعنت ، بر گردنشان طوق دیگری آویخته نخواهد بود... .

امام حسن  7 چون این بفرمود، دیگر گفته‌های خود را دنبال نگرفت ؛ از منبر به زیر آمد؛ از مسجد کوفه خارج شد و راه خانه خویش را در پیش گرفت و دیگر به دعوت‌های تملّق‌آمیز معاویه وقعی ننهاد.

ولی این پیش‌آمد دیگر معاویه را از درهم‌شکستن سطوت معنوی امام حسن 7 نومید کرد و تنها یک راه برایش باقی ماند و آن ، این بود که امام حسن  7 را از کوفه براند و او را ناچار سازد که کوفه را ترک کند و به مدینه برود.

 

معاویه برای این‌که بدین مقصود نائل آید، به یک سلسله کارهای تازه دست زد و به دشمنان امام حسن  7 سیم و زر داد که به خدمت او بروند و وی را به زخم زبان بیآزارند و از توقّف در کوفه بیزارش سازند.

پیمان‌شکنان و کسانی که خود نخست به امام حسن  7 گرویده و سپس در پنهان با معاویه پیمان بسته ، از امام حسن  7 بریده و در سپاهش خلاف انداخته و دودستگی ایجاد کرده بودند، به دستور معاویه به خانه امام حسن  7 می‌رفتند و او را به صلحی که کرده بود، سرزنش می‌کردند و فریاد برمی‌داشتند که چرا آئین نیای خود را به دست فرومایه خونخواری مانند معاویه سپرده و خود از مسند خلافت کناره گرفته است !!!

امام حسن  7 بزرگمردی پرشکیب ، پرتوان ، بردبار، کم‌سخن و باشکوه و جلال بود. در برابر سختی‌ها و دشواری‌ها هرگز به زودی آرامش خود را از دست نمی‌داد. به زخم زبان ناکسان و فرومایگان بردباری می‌نمود و به کسانی که وی را سرزنش می‌کردند و به سبب صلحی که کرده بود، به ملامتش می‌گرفتند، پاسخی نمی‌داد و حتّی از بی‌شرمی آن‌ها نیز لب به شِکوه بازنمی‌کرد.

امّا به این نتیجه رسیده بود که دیگر معاویه مایل نیست او را در کوفه بنگرد و دیگر نمی‌تواند شکست‌های معنوی را که از وی دیده است بر خویشتن هموار سازد. بدین سبب ، امام حسن  7 بر آن شد که کوفه ، دیار پیمان‌شکنان را ترک کند و به مدینه برود.

مدینه شهر پیامبر خدا 6 و جائی بود که خاکش ، پیکر مقدّس پیامبر خدا را در برگرفته و بدین شرف سرافراز گشته بود. بسیاری از مردم مدینه خاندان پیامبر را پاس می‌داشتند و بدیشان احترام می‌گذاردند و چون خود به چشم خویش دیده بودند که فرستاده خدا تا چه پایه امام حسن  7 را دوست می‌داشته است برای آن حضرت ، مقامی بس والا و شایسته قائل بودند و خود پیدا بود که اگر امام حسن  7 به مدینه می‌رفت از گزند بدگویان بی‌آبرو، آسوده
می‌زیست و می‌توانست دور از وجود فرومایگان پیمان‌شکن ، به پرستش خدای یگانه پردازد و زندگی خود را با زهد و عبادت درآمیزد و بر اثر آن آرامشی دلخواه یابد و اندک‌اندک رنج‌هائی را که در کوفه و از مردم بی‌وفای آن سامان دیده بود، به فراموشی بسپارد و از خاندان امیرالمؤمنین علی  7 که با گذشت زمان ، شماره افراد آن فزونی می‌گرفت ، سرپرستی کند.[33]

 

 

(623)

درباره ازدواج حضرت امام حسن  علیه السلام

این سئوال پیش می‌آید که انگیره امام حسن  7 برای قبول این‌همه همسر چه بوده است ؟

پیش از این‌که بدین پرسش پاسخ بدهیم ، یادآوری چند نکته را ضروری می‌دانیم : اوّل این‌که پس از درگذشت پیامبر راستین ، خلیفه‌های اسلام در برخی از فرمان‌های فرستاده خدا تغییراتی به وجود آوردند و عملا دستورهای حضرت محمّد 6 را درهم شکستند. چنان‌که خلیفه اوّل دستور داد که به جای «حی علی خیر العمل» در اذان بگویند: «الصلاة خیر من النوم».

دیگر این‌که خاندان پیامبر که به حق خود را نگهبان آئین خدا و سنّت‌های نیای بزرگوار خویش می‌دانستند با این‌گونه تغییرات موافق نبودند و می‌کوشیدند که اثر دستورهای ناروای تجاوزگران را از میان بردارند و سنّت‌های پیامبر راستین را به گونه‌ای که داشت و فرمان پیامبر اکرم  6 بود برگردانند.

چنان‌که به سال صد و شصت و نه ، وقتی حسین بن علی زاهد بن حسن بن حسن بن حسن بن علی به پای خاست و بر ستمگری‌های هادی خلیفه عبّاسی بشورید، چون بر مدینه دست یافت ، به همّت «عبدالله افطس» ـ یکی دیگر از نوادگان امام مجتبی  7 ـ مؤذّن را ناچار ساخت که به مناره مسجد مدینه برود و
به جای «الصلاة خیر من النوم» ـ که یادگار ناسزاوار خلیفه اوّل بود ـ بگوید : «حی علی خیر العمل» و بدین ترتیب فرمان پیامبر خدا 6 را به جای خود بازآورد و پس از گذشتن بیش از یکصد و پنجاه سال ، به مردم روزگار خویش بفهماند که فرمان‌های پیامبر خدا6 تغییرناپذیر است و هر کردار ناروائی از میان برداشته خواهد شد.

به این ترتیب تردیدی نمی‌توان داشت که انگیزه امام مجتبی  7 در گرفتن همسر آن‌هم با عقد منقطع ـ متعه ، صیغه ـ چیزی جز از یک مبارزه نبوده و چون مردم زمانه با اشتیاق ، همسری با امام حسن  7 را پذیرا می‌شده‌اند، این پیکار از سوی پروردگار که پاسبان آئین آسمانی خویش است ، به آن حضرت واگذار بوده است ؛ و گرنه امام حسن  7 با آن طبع سلیم و خداپرستی کم‌نظیر و بزرگواری و بلندنظری و شهامت اخلاقی و مردم‌دوستی ، کسی نبوده است که تنها به خاطر ارضای نفس و سیراب ساختن امیال خود بدین اقدام بپردازد و به متعه‌گرفتن و طلاق دادن متعه‌های خویش اقبال کند.

برای این‌که موضوع روشن‌تر گردد، لازم است که یکبار دیگر صفحه صد و بیست و سه همین کتاب را از نظر بگذرانید و دگر باره نخستین سطر آن را بخوانید.

در آنجا نوشته‌ایم که خلیفه دوّم ، برخلاف دستور پیامبر 6 عقد منقطع ـ صیغه ، متعه ـ را ناروا شمرد و گفت : اگر چه پیامبر فرموده که زنان را می‌توان با عقد منقطع به همسری خویش درآورد ولیکن من می‌گویم که عقد منقطع و گرفتن متعه (صیغه) نارواست و از این پس هیچ مرد مسلمانی حق ندارد که به استناد گفته پیامبر خدا6 زنی را با عقد منقطع ، به همسری خود درآورد!

متن سخن خلیفه دوّم چنین است : «متعتان کانتا علی عهد رسول الله 6، وأنا أنهی عنهما واُعاقب علیهما».

در چنین صورتی تردیدی نمی‌توان داشت که عقدهای منقطع امام مجتبی  7 که پی در پی و به تکرار روی می‌داده است ، تنها بدین هدف بوده است که اثر این
دستور نابجای خلیفه دوّم از میان برود و مسلمانان به این حقیقت واقف شوند که همچنان فرمان فرستاده خدا نافذ است و تنها دستور پیامبر راستین شایسته پیروی است و هر سخنی که برخلاف فرمان فرستاده خدا گفته شود، بی‌پایه و بی‌ارزش است و سزاوار پیروی نیست .

زیرا وقتی می‌دیدند که فرزند علی مرتضی  8 و نواده فرستاده خدا 6، خود زنان را با عقد منقطع به همسری خود درمی‌آورد و برای این‌که این پیکار خدائی را مکرّر کند، همسران خویش را طلاق می‌دهد و بار دگر با عقد منقطع زن دیگری را به همسری می‌پذیرد، عملا به دستور خلیفه دوّم پشت می‌کردند و موجب می‌شدند که دستور پیامبر خدا 6 رونق خود را از سر بگیرد و شیوه ناپسندیده‌ای به جای احکام استوار اسلام ننشیند.

و خود پیداست که زن گرفتن‌های امام مجتبی  7، تنها بدین سبب بوده و در واقع آن حضرت برای پاسداری از آئین خدا به یک نوع فداکاری و از خودگذشتگی دست می‌زده و ملامت و شایعه‌سازی اعصار و قرون را به جان می‌خریده است .[34]

 

 

(624)

تصمیم معاویه به شهید نمودن امام حسن  علیه السلام

در آغاز سال پنجاهم ، معاویه اطمینان یافت که تمام موجبات ولایتعهدی و جانشینی را برای فرزندش یزید، فراهم آورده است و اگر امام حسن  7 را از میان بردارد، می‌تواند یزید را جانشین خود بخواند و از بزرگان قوم ، برای او بیعت بگیرد.

معاویه می‌گفت : اگر امام حسن  7 زنده باشد و من یزید را جانشین خود بخوانم ، ممکن است فرزند حضرت علی  7 دگر باره بپای خیزد و مرا به پیمان‌شکنی متّهم کند و بگوید که چون تو برخلاف صلحنامه‌ای که در میان
ماست رفتار کرده‌ای و فرزند خویش را به جانشینی برگزیده‌ای ، من نیز این صلحنامه را بی‌اثر می‌دانم و به خود حق می‌دهم که به نام خلیفه مسلمانان قیام کنم و شمشیر خویش را به روی پیمان‌شکنان بکشم و بر سرشان فرود آورم .

این هراس بزرگ ، این بیم که مبادا امام حسن  7 به جرم پیمان‌شکنی معاویه ، او را از خلافت براندازد و مخالفان را به گرد خود جمع کند و قدرت پسر ابوسفیان را به مخاطره درافکند، معاویه را بر آن داشت که به اندیشه کشتن امام حسن  7 بنشیند و در این کار با مروان بن حکم حکمران مدینه و دشمن دیرینه امام حسن  7 و خاندان حضرت علی  7 به رایزنی پردازد.

توجّه به مروان بن حکم بدین جهت بود که وی سال‌ها در مدینه زیسته و از همه رازها آگاه بود و به خوبی می‌توانست در این جنایت هول‌انگیز، دستیار و راهنمای معاویه باشد و از همین‌روی بود که معاویه او را به مشورت برگزید و از رهگذر گفته‌های او دریافت که امام حسن  7 را می‌تواند با زهری کشنده از میان بردارد و این نقشه شوم را به دست یکی از همسران آن حضرت به اجرا برساند.

وقتی نامی از همسران امام حسن  7 به میان آمد، معاویه به سرعت و پیش از هر کس دیگر به فکر جعده دختر اشعث بن قیس و خواهرزاده خلیفه نخستین افتاد. زیرا خاندان اشعث در فساد و تباهی غوطه‌ور بودند و برای این‌که سیم و زر بگیرند و با خاندان حضرت علی  7 دشمنی کنند، به هر جنایتی دست می‌زدند و از هیچ خیانتی روی‌گردان نبودند.

به همین سبب بود که معاویه چون تصمیم به کشتن امام حسن  7 گرفت ، بدون کوچکترین تردیدی خامه و نامه بخواست و به نوشتن این سطور پرداخت که خواننده آن کسی جز جعده دختر اشعث بن قیس و همسر امام مجتبی  7 نبود، معاویه نامه خود را چنین آغاز کرده بود :

پسرم یزید که عزیزترین عزیزان در چشم منست ، از سال‌ها پیش به تو دل بسته و در شعله‌های سوزان ناکامی می‌سوزد و می‌گدازد و پیوسته از این
هجران و حرمان ، به من شکوه می‌کند و همین شکوه‌هاست که جان مرا نیز به درد می‌کشد و رنجم را صدچندان می‌سازد...

وقتی معاویه ، این سطور را بر نامه خود بنگاشت ، خنده‌ای به لب آورد و در همان حال که خنده بر دو لبش ، اندکی فاصله انداخته بود، این سطور را هم بر آنچه که نوشته بود، بیفزود:

شاید تو هم شنیده باشی که من در راه برآورده ساختن آرزوهای پسرم یزید، از هر چه دارم می‌گذرم و خرسندی خاطر او را، به هر بهائی که باشد فراهم می‌آورم و خود پیداست در برابر تو که بر قلب فرزندم به سلطنت نشسته‌ای و بر آن حکومت می‌کنی ، حاضرم از سر حکومت و تخت خویش نیز برخیزم و این‌همه را به تو تقدیم بدارم .

امّا دریغا که تا وقتی همسر تو حسن بن علی زنده است نه دست پسرم یزید به تو خواهد رسید و نه دست تو بر تخت من تکیه خواهد زد؛ زیرا حسن ، تو را دوست می‌دارد و هرگز روا نمی‌دارد که طلاقت بدهد، پس تنها چاره کار این است که حسن از میان برداشته شود و راه وصال یزید به تو و وصل تو به تخت من هموار گردد.

من زهری را برای تو فرستاده‌ام که هر که قطره‌ای از آن بیاشامد بی‌درنگ کشته خواهد شد و هیچ‌کس نیز از راز کشته‌شدنش آگاه نخواهد گشت . این زهر را از فرستاده من بگیر و با آن ، کار حسن را یکسره کن و سپس در کوشک سلطنتی دمشق با پسرم یزید همسر و هم‌آغوش باش . ده‌هزار سکه طلا و چهار روستای بزرگ و آبادان از روستاهای کوفه ، نخستین هدیه‌ای است که به تو ـ ای عروس آینده‌ام ـ تقدیم می‌کنم .

چون این نامه نوشته آمد، معاویه به خود گفت : خوب فکری به خاطرم رسید که بهتر از این هرگز ممکن نبود. زیرا که می‌خواستم حسن را دست ببندم و به زندان بیفکنم ، بهانه‌ای نداشتم و در برابر مردم مدینه که همه به پاکی و پاکدلی و پیمان‌داری او گواه بودند، کاری از پیش نمی‌بردم و اگر می‌خواستم
به رویش تیغ بکشم با افراد دودمان هاشم و برادرانش روبرو می‌شدم و کارم به رسوائی می‌کشید و شاید هم به نتیجه نمی‌رسید، بهتر از همه این بود که همسرش دختر اشعث را وارد معرکه کنم و بی‌آنکه رنجی به خود بدهم یک مانع بزرگ را از سر راه خلافت و امپراطوری فرزندم برگیرم .

معاویه چون از نجوائی که با خود داشت بازآمد، نامه‌ای نیز به مروان بن حکم ، حکمران مدینه نوشت ؛ او را در مسیر نقشه شوم خود قرار داد و سپس به او یادآورد شد که نامه جعده را به دست پیرزنی مورد اعتماد بدهد و برایش بفرستد و یک شیشه سربسته از زهر هلاهل را نیز در اختیار جعده بگذارد. آنگاه هر دو نامه و آن شیشه را به پیکی رازدار سپرد و به او دستور داد که هرچه زودتر خویشتن را به مدینه برساند و نامه‌ها و شیشه زهر را به مروان بدهد.

مروان که دشمنی دیرینه با امام حسن  7 داشت ، از خواندن نامه معاویه مسرور گردید و نامه او را به گونه‌ای دلخواه به دست جعده رسانید.[35]

 

 

(669)

خطبه حضرت امام حسن  علیه السلام بعد از شهادت

حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام  

احمد بن عیسی و دیگران (به سند خود) از زید بن علی بن الحسین  7 حدیث کرده‌اند که یکی از آن احادیث را عمرو بن ثابت بدین ترتیب نقل می‌کند:

می‌گوید: من مدّت یک سال به نزد ابی اسحاق سبیعی رفت و آمد می‌کردم و از او جریان خطبه‌ای که حضرت حسن بن علی  8 پس از شهادت پدرش خوانده بود، می‌پرسیدم تا این‌که روزی در زمستان هنگامی که در آفتاب نشسته بود و بارانی خود را بر دوش افکنده و مانند غول بود، نزدش رفتم .

گفت : تو کیستی ؟

 

خود را به او معرّفی کردم ، پس گریست و گفت : پدرت و خاندانت حالشان چطور است ؟

گفتم : حالشان خوب است.

گفت : برای چه کاری مدّت یک سال است که بدینجا رفت و آمد می‌کنی ؟

گفتم : برای اطّلاع از خطبه‌ای که حسن بن علی  8 پس از وفات پدرش ایراد کرد.

گفت : هبیرة بن بریم (به سندش) از زید بن علی بن الحسین  8 برایم روایت کرد که : حضرت حسن بن علی  8 پس از این‌که امیرالمؤمنین  7 از دنیا رفت ، خطبه‌ای خواند و در آن خطبه چنین فرمود:

به راستی در این شب مردی از دنیا رفت که پیشینیان در کردار بر او پیشی نجستند، و آیندگان نیز در کردار به او نرسند، او بود که به همراه رسول خدا6 جهاد کرد و با جان خویش از آن حضرت دفاع کرد.

و او همان کسی بود که رسول خدا 6 او را با پرچم خویش به جنگ می‌فرستاد، و جبرئیل و میکائیل او را در میان می‌گرفتند، جبرئیل از طرف راست و میکائیل از سمت چپ ، و از جنگ بازنمی‌گشت تا خداوند به دست او (جنگ را) فتح کند.

و به حقیقت در شبی از دنیا رفت که عیسی بن مریم را در آن شب به آسمان بردند، و یوشع بن نون ـ وصی موسی ـ در همان شب از دنیا رفت . و مالی جز هفتصد درهم به جای نگذاشت که آن نیز از بهره‌اش (که از بیت المال داشت) زیاد آمده بود و درصدد بود با آن پول برای خانواده خود خادمی بخرد.

(این سخنان را فرمود) پس گریه گلویش را گرفت و گریست و مردم نیز با او گریستند، سپس فرمود:

ای گروه مردم ؛ هر که مرا می‌شناسد که احتیاج به معرّفی نیست و خود مرا می‌شناسد، و هر که نمی‌شناسد، منم حسن ، فرزند محمّد 6؛ منم
فرزند بشیر (مژده‌دهنده به بهشت)؛ منم فرزند نذیر (ترساننده از دوزخ)؛ منم فرزند آن کس که به اذن پروردگار مردم را به سوی او دعوت می‌کرد؛ منم فرزند مشعل نورانی و تابناک هدایت و راهنمایی .

من از خاندانی هستم که خدای تعالی پلیدی را از ایشان دور کرده و به خوبی پاکیزه‌شان فرموده ، و همان خاندانی که مودّت و دوستی ایشان را در کتاب خود (قرآن) فرض و واجب فرموده ، در آنجا که فرماید: (ومن یقترف حسنة نزد له فیها حسنآ)[36] ؛ «و هر کس فراهم کند نیکی را،

بیفزاییمش در آن نکویی».

و فراهم کردن نیکی (در این گفتار خدای تعالی) مودّت و دوستی ما خاندان است .

ابومخنف به سند خود حدیث کرده که : (چون سخن آن حضرت بدینجا رسید) ابن عبّاس پیش‌روی آن حضرت بپا خاست و مردم را به بیعت کردن با او دعوت کرد. مردم نیز سخن ابن عبّاس را پذیرفته گفتند: به راستی که چقدر حسن بن علی  8 نزد ما محبوب است و بی‌شک که او سزاوار خلافت است .[37]

 

 

(670)

نامه امام حسن  علیه السلام به معاویه

دلیل بر جنگ‌طلبی حضرت است نه صلح‌طلبی

معاویه در خفا مردی از بنی‌حمیر را (به منظور جاسوسی) به کوفه فرستاد، و نیز مردی از بنی القین را به بصره روانه ساخت تا اوضاع و احوال را برای او نوشته و به او گزارش دهند، حضرت مجتبی  7 از جریان مطّلع شد و آن مرد حمیری را در کوفه نزد قصّابی از قبیله جریر یافته ، دستگیرش ساختند، و آن دیگر را که از بنی القین و در بصره بود، در قبیله بنی سلیم یافته و توقیفش
کردند و (به دستور آن حضرت) هر دو را گردن زدند. پس از این جریان ، حضرت حسن بن علی  8 نامه‌ای بدین مضمون به معاویه نوشت :

امّا بعد؛ ای معاویه ؛ همانا تو در پنهانی مردان را (برای جاسوسی) به سوی من می‌فرستی ، گویا تو سر ستیز و جنگ داری ، و من نیز در آن شبهه و تردیدی ندارم و چشم به راه آن باش که به جنگ تو خواهم آمد ان شاء الله تعالی ، و به من خبر داده‌اند که تو به مرگ کسی خشنود شده‌ای که هیچ خردمندی بدان خشنود نشود، و جز این نیست که حکایت تو در این باره همانند آن کس است که پیشینیان گفته‌اند:

وقل للّذی یبغی خلاف الّذی مضی         تجهّز لآخری مثلها فکأن قد

وإنّا ومن قد مات منّا لکالّذی         یروح ویمسی فی المبیت لیغتدی

بگو به آن کس که می‌جوید خلاف آنچه را که دیگران بدان رفته‌اند: مهیا باش برای رفتن ، همانند رفتن دیگران که گویا به تو نیز رسیده است (یعنی مرگ که به سراغ دیگران رفته است به سراغ تو نیز خواهد آمد).

زیرا ما و آن کس که از ما مرده است همانند کسی هستیم که شبانه به جایی رود و شب را در آنجا به سر برد تا بامداد کوچ کند.

معاویه در پاسخ آن حضرت چنین نوشت : امّا بعد؛ نامه شما رسید و از مضمونش اطّلاع حاصل گردید و راجع به پیش‌آمدی که شده است ، من دانستم ولی نه خوشحال شدم و نه غمناک ، نه از مرگ او خشنود گشتم و نه تأسّف خوردم ، و همانا علی بن ابی طالب مانند آن کسی است که اعشی شاعر گوید:

وأنت الجواد وأنت الّذی         إذا ما القلوب ملأن الصدورا

جدیر بطعنة یوم اللّقا         أتضرب منها النساء النحورا

وما مزید من خلیج البحا         ویعلو الاکام ویعلو الجسورا

 

بأجود منه بما عنده         فیعطی الالوف ویعطی البدورا

تویی بخشنده و تویی کسی که چون جان‌ها در سینه جایگیر شود.

سزاواری که در روز جنگ نیزه‌هایی به دشمن زنی که زنان سینه‌های خود را از داغش بکوبند.

و خلیج‌های خروشان و پرآبی که تلّهای خاک و جسرهای ساحلی خود را فراگیرد.

بخشاینده‌تر از او نیست ؛ زیرا او کسی است که هزارها (درهم و دینار) و کیسه‌هایی (پر از پول) به مردم می‌دهد.[38]

 

 

(672)

دلیل دیگر بر جنگجویی امام حسن  علیه السلام

و این‌که صلح اجباری بوده است

نخستین کاری که امام حسن  7 در میان خلفا انجام داد آن بود که حقوق جنگجویان را صد در صد اضافه کرد، و امیرالمؤمنین علی  7 نیز در جنگ جمل این کار را کرد، و امام حسن  7 هنگامی که به خلافت رسید چنین کرد و خلفای پس از او نیز از وی پیروی کردند.

حضرت حسن بن علی  8 نامه زیر را به معاویه نوشت و به وسیله جندب بن عبدالله ازدی برای او فرستاد :

بسم الله الرحمن الرحیم

این نامه‌ای است از بنده خدا حسن بن علی ، امیر مؤمنان ، به سوی معاویه پسر ابی سفیان . سلام بر تو، خداوندی را سپاس کنم که معبودی جز او نیست ، و بعد همانا خدای تعالی محمّد 6 را برای عالمیان رحمتی قرار داده و بر مؤمنین منّتی نهاده و او را به سوی همگی مردم فرستاد (لینذر من کان حیآ ویحقّ القول علی الکافرین)؛ «تا
بترساند آن‌کس را که زنده است و فرو گیرد سختی و عذاب مر کافران را».

او نیز رسالت‌های خداوند را ابلاغ فرمود و به امر پروردگار قیام نموده تا هنگامی که خداوند جانش برگرفت در حالی‌که هیچ‌گونه تقصیر و سستی در انجام کار و مأموریت الهی نکرده بود، و تا این‌که خداوند به وسیله او حق را آشکار کرد، و شرک و بت‌پرستی را از میان برد، و مؤمنان را به وسیله او یاری فرمود، و عرب را به سبب آن حضرت عزیز کرد، و به ویژه قریش را شرافتی مخصوص بخشید که فرمود: (وإنّه لذکر لک ولقومک)[39] ؛ «آن یادآوری است برای تو و قومت» و چون آن

جناب  6 از دنیا رفت ، عرب درباره زمامداری اختلاف کردند.

قریش گفتند: ما فامیل و خانواده و دوستان اوییم و دیگران را جایز نیست که درباره سلطنت و زمامداری و حقّی که حضرت محمّد 6 در میان مردم داشت با ما به نزاع و ستیزه برخیزند، عرب که این سخن را از قریش شنیدند دیدند که سخن قریش صحیح است و در مقابل سایرین که با آنان به نزاع برخاسته‌اند حق به جانب ایشان است و از همین رو به فرمان آنان گوش داده و در برابرشان تسلیم شدند.

پس از این‌که کار بدین صورت خاتمه یافت ، ما نیز همان سخن را به قریش گفتیم که قریش به سایر اعراب گفته بودند؛ یعنی به همان دلیل که قریش خود را سزاوارتر به جانشینی و زمامداری پس از رسول خدا6 می‌دانستند، ما نیز همان دلیل خود را از سایر قریش بدین منصب سزاوارتر می‌دانستیم ؛ زیرا ما از همه‌کس به آن حضرت نزدیک‌تر بودیم ولی قریش چنان‌که مردم با آن‌ها از روی انصاف رفتار کرده بودند اینان با ما به انصاف رفتار نکردند. با این‌که قریش به وسیله همین
انصاف مردم بود که به حیازت این مقام نایل آمدند، ولی هنگامی که ما خاندان رسول خدا و نزدیکانش با آنان احتجاج کردیم و از ایشان خواستیم انصاف دهند، ما را از نزد خویش رانده و به طور دسته‌جمعی برای ظلم و سرکوبی ما اقدام نموده و دشمنی خود را با ما اظهار کردند، بازگشت همه به سوی خداست، و در پیشگاه باعظمتش دادخواهی خواهیم نمود، و او بزرگوار و نیکو یادآوری خواهد بود.

و ما به راستی در شگفتیم از کسانی که در ربودن حقّ ما بر ما یورش بردند، و خلافت پیامبر 6 را که به طور مسلّم حقّ ماست از چنگ ما ربودند؛ و اگرچه در اسلام دارای فضیلت و سابقه نیز می‌باشند.

و ما به خاطر این‌که دیدیم اگر در گرفتن حقّ خویش به منازعه با ایشان اقدام کنیم ممکن است منافقان و سایر احزاب مخالف دین وسیله‌ای برای خرابکاری و رخنه در دین به دست آوردند و نیت‌های فاسد خویش را عملی سازند، دم فروبسته ، سکوت اختیار کردیم ، ولی امروز ای معاویه ؛ به راستی جای شگفت است که تو به کاری دست زده‌ای که به هیچ‌وجه شایستگی آن را نداری ؛ زیرا نه به فضیلتی در دین معروفی و نه در اسلام دارای اثری پسندیده می‌باشی .

تو فرزند دسته‌ای از احزاب هستی که در جنگ احزاب به جنگ رسول خدا6 آمدند و پسر دشمن‌ترین قریش نسبت به پیغمبر خدا 6 می‌باشی ، ولی بدان که خداوند تو را ناامید خواهد گردانید و به زودی به سوی او بازگشت خواهی کرد، و آن‌گاه خواهی دانست که عاقبت و فرجام نیکوی آن سرای از آنِ کیست .

به خدا سوگند؛ به زودی پروردگار خویش را دیدار خواهی کرد و تو را به کردار زشتت کیفر خواهد داد و خداوند هیچ‌گاه نسبت به بندگان ستمکار نخواهد بود.

همانا پدرم علی  7 که در روز رحلت ، و نیز روزی که به پیروی آیین
اسلام مفتخر گردید، و روزی که در قیامت برانگیخته شود در همه حال رحمت خدا بر او باد، همین‌که از دنیا رفت ، مسلمانان امر خلافت را پس از او به من واگذار کردند، و من از خداوند می‌خواهم که در این دنیای ناپایدار چیزی که موجب نقصان نعمت‌های آخرتش گردد به ما ندهد و بدانچه بر ما عنایت کرده چیزی نیفزاید.

و این‌که من اقدام به نامه‌نگاری برای تو کردم چیزی مرا وادار نکرد جز همین‌که میان خود و خدای سبحان درباره تو عذری داشته باشم ، و این را بدان که اگر دست از مخالفت با من برداری بهره و نصیب بزرگی خواهی داشت و مصلحت مسلمانان نیز مراعات شده و از این رو من به تو پیشنهاد می‌کنم که بیش از این در ماندن و توقّف در باطل خویش اصرار مورزی و دست بازداری و مانند سایر مردم که با من بعیت کرده‌اند تو نیز بیعت کنی .

زیرا تو خود می‌دانی که من در پیشگاه خدا و هر مرد دانا و نیکوکاری به امر خلافت شایسته‌تر از تو می‌باشم . از خدا بترس و ستمکاری مکن و خون مسلمانان را بدین وسیله حفظ نما؛ چون به خدا سوگند برای تو در روز ملاقات پروردگارت سودی بیش از این خون‌ها که ریخته‌ای نخواهد داشت .

پس راه مسالمت پیش گیر و سر تسلیم فرود آر، و درباره خلافت با کسی که شایستگی آن را دارد و از تو سزاوارتر است ستیزه مجوی تا بدین وسیله خداوند آتش جنگ و اختلاف را فرونشاند و تیرگی برداشته و وحدت کلمه پیدا شود و میانه مردمان اصلاح و سازش پدید آید، و اگر در خودسری و گمراهی خود پافشاری داری و سر سازش نداری ناچار با مسلمانان و لشکر بسیار به سوی تو کوچ خواهم کرد و با تو مخاصمه و پیکار
نمایم تا خداوند میان ما حکم فرماید و او بهترین داوران است.[40]

 

 

(673)

معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  علیه السلام

معاویه در پاسخ نوشت : بسم الله الرحمن الرحیم

این نامه‌ای است از بنده خدا، امیر مؤمنان ! به سوی حسن بن علی ( 8)، پس از سلام و حمد پروردگار بی‌همتا نامه‌ات رسید، و جریان فضیلت رسول خدا 6 را که متذکر شده بودی دانستم ، و به راستی او در فضیلت از تمامی گذشتگان و آیندگان از قدیم و جدید و کوچک و بزرگ برتر و والاتر است ؛ زیرا به خدا سوگند؛ دین خدا را تبلیغ فرمود و آنچه مأمور رساندنش بود به مردم رسانید، و برای آن‌ها خیرخواهی نمود و راهنمایی فرمود تا بدانجا که خداوند به وسیله او مردمان را از هلاکت نجات و از گمراهی رهایی و از ضلالت به هدایت رهنمایی فرمود، خدایش بهترین پاداشی را که پیامبری از امّتش می‌بیند به او عطا فرماید. و درود خدا بر او باد در آن روزی که به دنیا آمد و روزی که از این جهان چشم فرو بست ، و روز رستاخیز که برانگیخته خواهد گشت .

و امّا درباره وفات پیغمبر 6 و نزاع مسلمانان درباره خلافت پس از او که متذکر شده بودی ، از سخنانت به صراحت برمی‌آید که مانند ابوبکر صدّیق و عمر فاروق و ابوعبیده امین و سایر اطرافیان و صحابه و مردمان شایسته مهاجر و انصار را در این باره متّهم ساخته‌ای ، و من از چون تویی این اتّهامات را خوش نداشتم ؛ زیرا مردی هستی که در نزد ما و همه مردم به نیکی معروفی و هرگز متّهم و گناهکار و بدسرشت شمرده نشده‌ای ، و من دوست داشتم که سخنان و گفتارت محکم و نیکو باشد، همانا در آن هنگامی که این امّت پس از پیامبر گرامی خود درباره خلافت و جانشینی او اختلاف کردند، فضیلت و
برتری شما را از یاد نبرده و همچنین سوابق درخشان و نزدیکی با رسول خدا 6 و مقامتان را در مذهب اسلام فراموش نکرده بودند، ولی امّت چنین صلاح دانستند که امر خلافت را به قریش واگذارند و این بدان جهت بود که قریش با پیغمبر اسلام نسبت نزدیکی داشتند، آنگاه مردمان شایسته و بزرگان قریش و انصار و دیگران چنین صلاح دانستند که کار خلافت را به کسی از قریش واگذارند که سابقه‌اش در اسلام از دیگران بیشتر، و نسبت به احکام خدا از دیگران داناتر و نزد او محبوبتر بوده و درباره امور مربوط به او نیرومندتر باشد، و برای این منظور، ابوبکر را تعیین کردند و این رأیی بود که مردمان خردمند و دیندار و بافضیلت و ناظرین در کار امّت آن را تصویب نمودند! و همین سبب شد که دل شما از آنان رنجیده شود و آنان را متّهم سازید در صورتی که هیچ‌گونه اتّهامی نداشته و به هیچ وجه خطاکار نبودند، و اگر مسلمانان در آن روز در میان شما کسی را بهتر از او سراغ داشتند که با وجود آن‌کس از وی بی‌نیاز گردند و او مانند ابوبکر از حریم اسلام دفاع کند، دست از او بازنداشته و غیر او را اختیار نمی‌کردند و آنچه ایشان رفتار کردند به واسطه صلاحدیدی بود که برای اسلام و مسلمین کردند، خدایشان پاداش نیک دهد.

و امّا موضوع صلحی که مرا بدان خوانده‌ای دانستم ، و باید بگویم وضع من و شخص شما امروز مانند وضع شما و ابوبکر پس از رحلت رسول خدا6 است ، و اگر می‌دانستم که تو برای محافظت مردم نگهبان‌تر از منی ، و در کار این امّت از من بااحتیاط‌تر و سیاستت بهتر، و در گردآوردن اموال آن‌ها نیرومندتر و در برابر دشمن اندیشه و نقشه‌ات بهتر از من بود، هر آینه دعوت تو را می‌پذیرفتم ، ولی من خود می‌دانم که بیش از تو حکومت کرده ، و تجربه‌ام در کار مردم بیش از تو و سیاستمدارتر و سالمندتر از تو می‌باشم ، و از این رو تو سزاوارتری که دعوت مرا درباره آنچه مرا بدان خوانده‌ای بپذیری ، پس بیا و در تحت اطاعت من درآی و من در عوض خلافت را پس از خود به تو وامی‌گذارم و از این گذشته هر چه از اموال که در بیت‌المال عراق است به هر
اندازه که باشد به تو وامی‌گذارم ، آن‌ها را بردار و به هر جا که می‌خواهی برو، و نیز خراج هر یک از استان‌های عراق را که می‌خواهی از آن تو باشد که در مخارج و هزینه زندگی خود صرف نمایی که آن را حسابدار و کفیلتان (هر که هست) برای شما مأخوذ دارد، و دیگر آن‌که اجازه داده نخواهد شد که کسی بر شما حکومت کند. و نیز کارها جز به فرمان شما انجام نشود و هر کاری که منظور در آن اطاعت خداوند باشد طبق دلخواه شما انجام پذیرد و در آن نافرمانی نشنوی ، خداوند ما و شما را در اطاعت خویش کمک فرماید و او کسی است که دعای بندگان را می‌شنود.  والسلام .

جندب گوید: همین که نامه معاویه به امام حسن  7 رسید، من به او عرض کردم : معاویه کسی است که به سوی تو کوچ خواهد کرد، پس بهتر است که پیش از آن‌که او به جنگ با شما حرکت کند شما به سوی او کوچ کنی تا در زمین و دیار و مرکز حکومت او با او کارزار نمایی ، و اگر چنین پنداری که شاید او شما را اطاعت کند و خلافت را به شما وا گذارد به خدا چنین نیست ، جز این‌که به وضعی سخت‌تر از جنگ صفین دچار گردد.[41]

 

 

(674)

نامه دیگر معاویه به امام حسن  علیه السلام

و پاسخ آن حضرت به او

نامه دیگری که معاویه به امام حسن  7 نوشت بدین مضمون بود:

بسم الله الرحمن الرحیم

امّا بعد؛ همانا خدای عزّوجلّ آن خدایی است که نسبت به بندگانش آنچه بخواهد انجام می‌دهد (لا معقّب لحکمه وهو سریع الحساب)[42] ؛

«تبدیل‌کننده‌ای برای حکم او نیست و او زود به حساب هر کس می‌رسد»،
بترس از این‌که مرگ تو به دست مردمانی پست و فرومایه باشد، و مأیوس باش از این‌که بتوانی بر ما خرده‌گیری . و اگر از آنچه در سر می‌پرورانی (یعنی خلافت) دست بازداشته و با من بیعت کنی ، من بدانچه وعده کرده از مال و مقام وفا خواهم کرد و آنچه شرط نموده‌ام بی‌کم و کاست ادا خواهم نمود، و من همانند کسی هستم که اعشی شاعر گوید :

وان أحد أسدی إلیک أمانة         فأوف بها تدعی اذا متّ وافیآ

ولاتحسد المولی إذا کان ذاغنی         ولاتجفه إن کان فی المال فانیآ

و اگر کسی به تو امانتی سپرد آن را به اهلش بازگردان تا چون از این جهان رفتی تو را امانت‌دار نامند.

بر بزرگتر از خویش که مال‌دار است رشک مبر، و اگر دیدی در بذل مال بی‌دریغ است به او جفا مورز.

و پس از من خلافت از آن تو باشد؛ زیرا تو از هر کس بدین مقام سزاوارتر باشی .  والسلام .

حضرت در پاسخش نوشت :

بسم الله الرحمن الرحیم

امّا بعد؛ نامه‌ات رسید و از مضمونش اطّلاع حاصل شد، و چون از ستمکاری و زورگویی بر تو بیمناک بودم آن را بدون پاسخ گذاشتم و من از زورگویی تو به خدا پناه می‌برم ، بیا و از حق پیروی کن ؛ زیرا تو می‌دانی که من اهل و سزاوار آن هستم ، و اگر سخن به دروغ گویم گناه آن به گردن من است و من هرگز دروغ نمی‌گویم .[43]

 

 

(676)

فراخواندن امام حسن  علیه السلام مردم را برای جنگ

از آن سو خبر به امام حسن  7 رسید که معاویه از شام حرکت کرده و به
جسر منبج رسیده است . آن حضرت نیز آماده حرکت شد و حجر بن عدی را مأمور ساخت تا سایر مردم را آماده حرکت سازد و جارچی آن جناب مردم را به مسجد دعوت کرد. حضرت سفارش کرده بود چون مردم اجتماع کردند مرا خبر کنید. سعید بن قیس همدانی حضور یافته ، عرض کرد: اینک مردم آماده‌اند. حضرت بیرون آمده به منبر رفت و حمد خدای را به جای آورده سپس فرمود:

همانا خداوند جهاد و پیکار با دشمنان دین را بر بندگان مقرّر فرموده و آن را «کره» (در نزد شما) نامیده .[44]

 

سپس به پیکار کنندگان از مؤمنین فرموده : «پایداری کنید که خدا با شکیبایان و پایداران است»[45] ، و شما ای گروه مردم ؛ به مقصود و منظور

خود نخواهید رسید جز به وسیله پایداری و شکیبایی بر آنچه ناخوش دارید (یعنی همان جهاد و پیکار با دشمنان دین .

آنگاه فرمود:

به من خبر رسیده که چون معاویه از تصمیم ما آگاه شده و دانسته است که ما به سوی او حرکت خواهیم کرد جنبش نموده ، اینک شما نیز به سوی لشکرگاه خویش (نخیله) حرکت کنید، خدایتان رحمت کند، تا ما در این کار نیک نظر کرده ، بیندیشیم و شما نیز فکر کنید.

از این سخنان روشن می‌گردد که آن حضرت از کوتاهی و سستی مردم در یاری او اندیشناک بود، (و چون سخنان آن جناب به پایان رسید) مردم خاموش شده هیچ‌یک سخنی نگفته و پاسخی ندادند.

عدی بن حاتم که چنان دید به پا خواسته گفت : من فرزند حاتم طایی
هستم ، سبحان الله؛ این وضع چقدر شرم‌آور و زشت است! آیا به امام و پیشوای خود و فرزند دختر پیغمبرتان پاسخ نمی‌گویید؟ کجایند سخنوران قبیله مُضر؟ کجایند مسلمانان؟ کجایند مردان جنگی این دیار؟ آیا در هنگام خوشی و آسایش زبانی برّان و کوبنده چون تازیانه و شلّاق داشتند و چون کار به جنگ و به سختی می‌کشید مانند روبهان می‌گریختند؟ آیا شما از خشم خداوند اندیشه نمی‌کنید و از ننگ و عار آن خاطر آسوده می‌دارید؟!

این سخنان را گفت ، آنگاه رو به جانب امام حسن  7 کرده گفت : خدایت به آنچه خواهی برساند، و ناگواری‌ها را از تو دور سازد، و بدانچه پسند اوست در آغاز و انجام کاری که در پیش داری تو را موفّق دارد؛ همانا ما سخنت را شنیدیم و در پی فرمان تو آماده‌ایم و دستورت را پذیرفته و در آنچه اندیشیده و فرمودی فرمانبرداریم ، و اینک من به سوی لشکرگاه روان می‌شوم ، پس هر کس که خواهد با من کوچ کند.

این را گفت و به راه افتاد، و همچنان از مسجد بیرون آمده و بر مرکبش را که دم در حاضر بود سوار شد و به سوی نخیله رهسپار گشت ، و به غلامش دستور داد لوازم سفر را از پشت سر به او برساند، و این عدی بن حاتم نخستین کس بود که برای فراهم آمدن سپاه به لشکرگاه رفت .

پس از او قیس بن سعد بن عباده ، معقل بن قیس ریاحی و زیاد بن صعصعه از جا برخاسته مردم را سرزنش و ملامت کردند و به جنگ تحریضشان نموده و مانند عدی بن حاتم آمادگی خویش را به عرض امام 7 رسانیدند.

امام مجتبی  7 بدآنها فرمود:

به راستی و صدق سخن گفتید ـ خدایتان رحمت کند ـ همواره شما را به صفا و درستی و وفاداری و دوستی شناخته‌ام ، خدایتان پاداش نیک دهد.

 

این سخن را فرمود و از منبر به زیر آمد.[46]

 

 

(677)

حرکت امام حسن  علیه السلام برای جنگ با معاویه

مردم برای جنگ بیرون رفته و در لشکرگاه گرد آمدند و آماده حرکت شدند و خود امام حسن  7 نیز به لشکرگاه رفته و مغیرة بن نوفل بن حارث بن عبدالمطّلب را به جای خویش در کوفه نیابت داد و به وی دستور فرمود تا او مردم را برای جنگ برانگیخته و به نزد آن حضرت گسیل دارد، او نیز به دستور آن جناب مردم را برانگیخت و به لشکرگاه فرستاد تا سپاهی آماده شد.

آنگاه امام حسن  7 در میان لشکری انبوه و مجهّز و با ساز و برگ حرکت کرده و همچنان آمد تا به دیر عبدالرحمان رسید، سه روز در آنجا توقّف فرمود تا تمامی سپاه از پی رسیده گرد آمدند، آنگاه عبیدالله بن عبّاس بن عبدالمطّلب را پیش خوانده به او فرمود:

ای پسرعمو؛ من دوازده هزار نفر از مردان جنگی عرب و قاریان شهر را به همراه تو گسیل می‌دارم ، مردانی که هر کدام از آنان با ستونی از دشمن برابری کنند پس تو با اینان روان شو، و با ایشان خوش‌سلوکی کن و خوشرویی نما و نسبت به آن‌ها متواضع و فروتن باش و آن‌ها را به خود نزدیک گردان ؛ زیرا اینان باقی‌مانده مردمان مورد اعتماد امیر مؤمنان صلوات الله علیه می‌باشند، و همچنان به موازات شطّ فرات پیش بروید تا راه شما از آن بگردد، آنگه به مسکن (نام موضعی است) می‌روی و از آنجا پیش رو تا به معاویه برسی و چون با او برخورد کردی همانجا جلوی او را بگیر تا من خیلی زود از پی تو در رسم ، و نیز اوضاع و احوال خود را هر روزه به اطّلاع من برسان ، و در کارها با این دو مرد یعنی قیس بن سعد و سعید بن قیس مشورت کن ، و چون با معاویه
روبرو شدی با او شروع به جنگ منما و اگر او دست به کار جنگ شد تو نیز کارزار کن ، پس اگر به تو گزندی رسید قیس بن سعد امیر و فرمانروا بر مردم باشد، و اگر قیس از میان رفت ، امارت با سعید بن قیس باشد.

سپس دستورهای دیگری نیز به او داد. عبیدالله رهسپار شده همچنان بیامد تا به «شینور» رسید و از آنجا به سوی «شاهی» روان شده به موازات فرات و «فلّوجة» راه را طی کرده بیامد تا به «مسکن» رسید.[47]

 

 

(678)

خطبه امام حسن  علیه السلام درباره وحدت کلمه تا جنگ

(مثل صفّین) به نفع دشمن تمام نشود و برداشت غلط مردم

امام  7 خود نیز کوچ کرده راه «حمام عمر» را پیش گرفت و بیامد تا به دیرکعب رسید و روز دیگر از آنجا حرکت کرده به ساباط آمد و کنار پل ساباط منزل کرد، بامدادان مردم را گرد آورده به منبر رفت و خطبه‌ای خواند، پس از حمد و ثنای پروردگار چنین فرمود:

سپاس خدای را هر اندازه که سپاسگزاری او را سپاس گوید، و گواهی دهم که معبودی جز خدای یگانه نیست به هر اندازه که گواهی بر او گواهی دهد. و نیز گواهی دهم که محمّد 6 رسول و فرستاده خداست که او را به حق فرستاد و امین به روح خویش ساخت، درود خدا بر او و آلش باد.

باری به خدا سوگند؛ همانا من امیدوارم که بحمدالله و منّه بامداد کرده باشم در حالی‌که خیرخواه‌ترین مردم برای بندگان باشم ، و شبی را به روز نیاورده باشم در حالی که کینه‌ای از مسلمانی به دل داشته و یا اراده سویی و یا نیرنگی درباره کسی داشته باشم ، آگاه باشید آنچه در وحدت کلمه و اتّحاد است ، هرچند خوش نداشته باشید، برایتان بهتر است از
چیزی که شما را به پراکندگی و جدایی بکشاند گرچه شما آن را دوست داشته باشید.

هشدارید که آنچه من درباره شما می‌اندیشم و رأی می‌دهم برای شما بهتر است از آنچه شما برای خویش می‌اندیشید، پس با دستور من مخالفت نکنید و رأی مرا به خودم بازنگردانید و درصدد مخالفت با من برنیایید، خداوند من و شما را بیامرزد، و بدانچه دوستی و خشنودی او در آن است راهنمایی فرماید.

راوی گوید: پس از این سخنان مردم به یکدیگر نگاه کرده گفتند: به نظر شما از این سخنان که گفت چه مقصودی دارد؟ به خدا گمان می‌کنیم می‌خواهد با معاویه صلح کند و کار را به او واگذارد! به خدا این مرد کافر شده (این را گفتند)! و به سراپرده آن حضرت ریخته هرچه در آنجا بود به غارت بردند تا به جایی که سجّاده ایشان را از زیر پایش کشیده و ربودند.

در این هنگام مردی به نام عبدالرحمن بن عبدالله ازدی با تندی پیش آمد و ردای آن حضرت را از دوشش کشید و آن جناب بدون ردا همچنان که شمشیر به کمرش آویزان بود نشسته بود، سپس اسب خود را طلبیده و سوار شد و گروهی از نزدیکان و شیعیانش اطراف او را گرفته ، کسانی را که قصد آزار آن جناب را داشتند و یا سرزنش می‌کردند و یا برای سخنانی که فرموده بود به او نسبت ناتوانی می‌دادند از آن حضرت دور می‌کردند، در این هنگام فرمود : قبیله ربیعه و همدان را نزد من آرید، و چون آنان را خواندند پیش آمده گرد حضرت را گرفتند و مردم را از وی دور می‌ساختند و گروهی دیگر از مردم نیز (جز این دو قبیله) اطراف آن جناب را داشتند.

پس مردی از قبیله بنی‌اسد از فامیل بنی نصر بن قعین ـ که نامش جرّاح بن سنان بود ـ پیش آمد و چون در تاریکی ساباط (مدائن) گذر کرد به جلو آمد و دهنه اسب آن حضرت را به دست گرفت در حالی‌که در دست او شمشیر نازکی بود، گفت : «الله اکبر یا حسن ؛ أشرکت کما أشرک ابوک من قبل»؛ «ای
حسن ؛ مشرک شدی چنان‌که پدرت پیش از این مشرک شد!»

(این کلام زشت را گفت) سپس با تیغی که در دست داشت ضربتی بدان جناب زد، تیغ در ران حضرت قرار گرفت و چنان شکافت که به استخوان رسید، حضرت نیز او را با شمشیری که در دست داشت بزد و پس از آن دست به گردن آن مرد انداخته و هر دو باهم به روی زمین افتادند.

عبدالله بن خطل ـ یکی از شیعیان حضرت ـ پیش آمده ، شمشیر را از دست جرّاح بن سنان بیرون کشید و شکمش را با همان شمشیر درید، و ظبیان بن عماره به روی او افتاده بینیش را کند، آنگاه با آجر آن‌قدر به سر و رویش زدند تا او را کشتند.

سپس امام  7 را بر تختی خوابانده به مدائن آوردند و به نزد سعد بن مسعود ثقفی که از طرف آن جناب در آنجا فرماندار و والی بود و حضرت امیرالمؤمنین علی 7 پیش از این او را به ولایت آنجا منصوب داشته و امام حسن  7 نیز آن را تأیید کرده بود، بردند و آن حضرت در منزل او به مداوای جراحت پرداخت .[48]

 

 

(797)

شادمانی معاویه و...از شهادت امام حسن  علیه السلام

محمّد بن جریر طبری از محمّد بن حمید رازی ، از علی بن مجاهد، از محمّد بن اسحاق ، از فضل بن عبّاس بن ربیعه نقل کرده که گفته بود:

عبدالله بن عبّاس بر معاویه وارد شده بود، گوید: من در مسجد بودم که معاویه در قصر خضرا تکبیر گفت و اهل قصر تکبیر گفتند، پس از آن اهل مسجد به پیروی از اهل خضرا تکبیر گفتند و فاخته دختر قرظة بن عمرو بن نوفل بن عبدمناف ازدری که داشت خارج می‌شد و گفت : ای امیرالمؤمنین! خدایت مسرور دارد چه خبری رسیده که خرسند شده‌ای ؟

 

گفت : مرگ حسن بن علی  8!

فاخته گفت : انّا لله وإنّا إلیه راجعون . آنگاه بگریست .

معاویه گفت : خوب می‌کنی گریه می‌کنی که او شایسته بود که بر او گریه کنند.

آنگاه خبر به ابن عبّاس رضی الله عنهما رسید و به نزد معاویه آمد که گفت : ای ابن عبّاس ؛ شنیدم حسن ( 7) درگذشته است .

گفت : برای همین تکبیر می‌گفتی ؟

گفت : بلی .

گفت : به خدا مرگ او مرگ تو را به تأخیر نیندازد و گور او گور تو را نبندد. اگر مصیبت او را می‌بینیم پیش از او نیز مصیبت سرور پیغمبران و پیشوای پرهیزگاران و فرستاده خدای جهانیان را دیده‌ایم و بعد از او مصیبت سرور اوصیاء را دیده‌ایم ، خدا این مصیبت را جبران کند و این محنت را ببرد.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ وای بر تو که هر وقت با تو سخن می‌گویم آماده‌ای .[49]

 

 

(341)

پاسخ امام حسن  علیه السلام به عمروعاص و مغیره

در روایت دیگری که رجال آن مورد تأیید هستند وارد شده که عمرو بن عاص بالای منبر رفت و نسبت به علی بن ابی طالب  7 مطالب ناروائی گفت و سپس مغیرة بن شعبه در تعقیب مطالب او اظهاراتی کرد، در این هنگام به حسن بن علی  8 گفته شد: شما بالای منبر بروید و گفته‌های این دو را رد کنید.

حسن بن علی  8 از رفتن بالای منبر خودداری کرد و فرمود:

اگر گفتار مرا تصدیق کنید، برای شما سخن خواهم گفت .

سپس بالای منبر قرار گرفتند و پس از این‌که حمد و ثنای خداوند را بجای
آوردند روی خود را به طرف عمرو کردند و فرمودند:

ای عمرو؛ و ای مغیره ؛ شما را به خداوند سوگند می‌دهم آیا می‌دانید که حضرت رسول  6 سائق و قائد[50]  را لعنت کرد (مقصودش ابوسفیان و   

معاویه بود)؟

جواب دادند: آری ؛ اطّلاع داریم .

ای معاویه و ای مغیره ؛ شما می‌دانید که حضرت رسول  6 عمرو را لعنت می‌کرد؟

گفتند: این را هم می‌دانیم .

بعد فرمود:

ای معاویه و ای عمرو؛ شما می‌دانید که پیغمبر خویشان و افراد قوم مغیره را لعنت می‌کرد.

گفتند: آری ؛ می‌دانیم .

در این هنگام حسن بن علی  8 فرمود:

خداوند را سپاسگزارم که شما را از افرادی قرار داده که از علی بن ابی طالب 7 تبرّی می‌کنید با این‌که حضرت رسول  6 هرگز وی را دشنام نگفت و از وی بیزاری نجست و همواره از او به عظمت و جلالت یاد می‌کرد.

این حدیث را ابن حجر در «تطهیر الجنان» روایت کرده است .[51]

 

 

(739)

صلح امام حسن  علیه السلام با معاویه 2

کسانی که بی‌غرضانه در زندگانی حضرت حسن بن علی  8 تتبّع کرده‌اند،
می‌دانند وی قطع نظر از مقام امامت ـ که شیعیان آن حضرت بدان اعتقاد دارند ـ مردی آراسته به خوی مردمی و اخلاق انسانی بوده است . آن حضرت هنگامی با معاویه آشتی کرد که دانست درگیری جز ریختن خون‌های بسیار و پیروزی نهایی معاویه نتیجه‌ای نخواهد داشت .

آن حضرت سوداگری نبود که بر سر کالایی با خریدار گفتگو کند و چون بازار کالای خود را گرم ببیند بهای آن را بالا ببرد. آن حضرت آنچنان به خوی و خصلت مردمی آراسته بود که دشمن وی نیز ناگزیر بدان اعتراف می‌کرد.

اگر داستان کاغذ سفید مهردار فرستادن معاویه درست باشد، باید گفت که چون امام حسن 7 شرط‌های خود را در آن برشمرده و به معاویه برگردانده است ، معاویه پس از رسیدن به آرزوی نهایی و متارکه جنگ برای آن‌که هیچ‌یک از شرط‌های معاهده‌نامه را انجام ندهد، چنین دروغی را ساخته و بر زبان‌ها انداخته است . شگفت‌تر این‌که طبری صورتی از آشتی‌نامه را نوشته که به ریشخند و افسانه شبیه‌تر است تا به روایت تاریخی ، تا چه رسد بدان‌که بازگوی حقیقی خارجی باشد.

متأسّفانه این آشتی‌نامه مجعول و یا تحریف‌شده و سندهای ساختگی مانند آن در کتاب‌های تاریخی درسی کشور ما نیز راه یافته است و مؤلّفان و تاریخ‌نویسان با خوش‌باوری هر چه تمامتر آن را نوشته‌اند: امام حسن  7 بدان شرط با معاویه بیعت کرد که معاویه پنج هزار هزار هزار درهم موجودی بیت‌المال کوفه و نیز خراج دارابگرد فارس را به او بدهد و حضرت علی  7 را بر منبرها دشنام ندهند.

معاویه شرط آخر را نپذیرفت و مقرّر شد که در پیش‌روی امام حسن  7 امیرالمؤمنین علی  7 را به زشتی نام نبرند[52] ؛ امّا خراج دارابگرد را مردم بصره  

 

ضبط کردند و گفتند: این مال فیء[53]  ماست . و شگفت‌تر این‌که تحلیل‌گران

معاصر می‌نویسند: امام حسن  7 آن مال را می‌خواست تا بدان خسارت‌های شیعه را جبران کند!

این تاریخ‌نویسان خوش‌باور هیچ توجّه نکرده‌اند که اگر امام حسن  7 این‌چنین آسان بر سر مال با معاویه آشتی می‌کرد، پیروان وی یا او را زنده نمی‌گذاشتند یا چنان زبان خود را بر او دراز می‌کردند که دیگر نمی‌توانست در شهرهای مسلمان‌نشین آشکارا راه برود. آنگاه کوفه کجا و خراج دارابگرد فارس کجا؟ مگر امام حسن 7 نمی‌توانست این مبلغ را از خزانه شام بخواهد؟ مگر معاویه در این باره مضایقتی داشت ؟ پس از آن شرط‌های اساسی که آشتی‌نامه بر اساس آن نوشته شده کجاست ؟ چرا طبری نامی از آن‌ها نبرده است ؟

در مقابل این سندهای مجعول ما چند سند دیگر در دست داریم که پرده از حقیقت برمی‌دارد و نشان می‌دهد تاریخ‌نویسان عصر اموی و عبّاسی هر جا واقعه‌ای را به سود خاندان پیغمبر 6 دیده‌اند در آن دست برده‌اند. نوشته بلاذری که مقدّم بر طبری است ، درست‌تر به نظر می‌رسد.

وی نویسد: معاویه سفیدنامه‌ای را که پایان آن را مهر زده بود نزد امام حسن 7 فرستاد تا آنچه خواهد بنویسد و او چنین نوشت : این آشتی‌نامه حسن بن علی  8 و معاویة بن ابی سفیان است . با او آشتی می‌کند که ولایت مسلمانان را به او بسپارد بدان شرط که : به کتاب خدا و سنّت پیمبر و سیرت خلفاء صالح رفتار کند

کسی را ولیعهد خود نسازد و پس از او کار با شورای مسلمانان باشد.

مردم هر جا باشند بر جان و مال و فرزندان خود ایمن خواهند بود.

معاویه نباید در نهان و آشکارا غائله‌ای علیه امام حسن  7 برپا کند و یا
کسی از یاران او را بترساند.

عبدالله بن حارث و عمرو بن سلمه بر این آشتی‌نامه گواهند[54] .

 

ابن حجر متن آشتی‌نامه را چنین آورده است : این پیمان آشتی است که حسن بن علی  8 با معاویه بسته است . با او آشتی می‌کند که ولایت مسلمانان را به او بدهد بدان شرط که :

 به کتاب خدا و سنّت و سیرت خلفای راشدین ـ هدایت‌شده ـ رفتار کند.

 معاویة بن ابی سفیان حق ندارد پس از خود کسی را ولیعهد خویش سازد، بلکه پس از او کار با شورای مسلمانان است .

 مردم در هر سرزمینی باشند، شام ، عراق ، حجاز و یا یمن در امان خواهند بود.

 یاوران حضرت علی  7 و شیعه او، هر جا باشند بر جان و مال و زنان و فرزندان خود ایمن هستند.

 معاویة بن ابی سفیان عهد خدا و پیمان او را به گردن می‌گیرد که برای حسن بن علی  8 و یا برادر او و یا یکی از اهل بیت پیغمبر 6 در نهان یا آشکارا شرّی برنینگیزد و کسی از آنان را در هر نقطه‌ای که باشد نترساند. فلان و فلان بر این آشتی‌نامه گواهند و «کفی بالله شهیدآ»[55] .

 

این متن اگر عین متی آشتی‌نامه نباشد، باید گفت آشتی‌نامه چیزی نزدیک به همین مضمون بوده است . شرایط روز نیز این نظر را تأیید می‌کند؛ چه معاویه پیوسته می‌کوشید کارها را چنان انجام دهد که به جنگ نکشد و می‌گفت : زیان مالی و جانی جنگ بیش از مال و یا امتیازی است که به این و آن داده می‌شود.

در ضمن او از آغاز تصمیم گرفته بود که پیمان آشتی را به هر صورت که
نوشته شود اجرا نکند؛ چنان‌که چون روی به کوفه نهاد در نُخَیله[56]  گفت : بدانید  

هر امتیازی که به حسن بن علی  8 داده‌ام زیر پای خود گذاشته‌ام .[57]

 

این آشتی‌نامه به هر مضمون و با هر شرایط نوشته شده باشد، در مردم کوفه و عراق ناخشنودی پدید آورد. آن گروه سیاسی که خود را زیر پوشش مذهب پنهان کرده بود، چون دید بار دیگر شام بر عراق پیروز شد و مرکز خلافت از دمشق به کوفه منتقل نگشت آزرده شدند. آن دسته هم که به راستی دین داشتند، بر خود هموار نمی‌کردند که فرزند ابوسفیان زمام کار مسلمانان را در دست بگیرد. به چشم خود دیده بودند ابوسفیان تا توانست با اسلام جنگید و خویشاوندان او تا آنجا که دستشان رسید از آزار مسلمانان دریغ نکردند و هنگامی مسلمانی را پذیرفتند که سوزش شمشیر را بر پشت گردن خویش دیدند؛ اکنون چگونه رواست چنین خاندانی بر مهاجران و انصار که در روزهای سخت یاور اسلام و پیغمبر اسلام بودند حکومت کنند. زمزمه‌های ناخشنودی آغاز شد.

ابن اثیر نوشته است پس از پیمان آشتی مردی سر راه را بر امام حسن  7 گرفت و گفت : تو با این کار، روی مسلمانان را سیاه کردی !

و آن حضرت چنین پاسخ داد:

ما از خاندانی هستیم که چون با واقعیت روبرو شویم (حق را دانستیم) آن را رها نمی‌کنیم . من از جدّم رسیدن این روز را شنیدم . جدّم پیغمبر 6 فرموده است : در خواب دیدم بنی‌امیه بر منبر من بالا می‌رفتند.[58]

 

به زبان آوردن چنین سخن از جانب مردی در حقّ کسی که او را امام زمان خود می‌داند، نشان می‌دهد که اینان از این پیش‌آمد تا چه اندازه آزرده بودند و
یا این‌که ایمان آنان به پیشوای خود تا چه درجه بوده است ، ولی به راستی اگر کار به جنگ می‌کشید، همین مرد و آنان‌که با او همدستان بودند تا چه حد پای سخن خویش می‌ایستادند؟ آری ؛ آنجا که آزمایش به میان آید دین‌داران اندک خواهند بود.[59]

 

 

(1264)

موافق بودن امام حسن  علیه السلام با جنگ ولی...

ابوالفرج می‌گوید: معاویه مردی از قبیله حمیر را به کوفه و مردی از بنی‌قین را به بصره برای جاسوسی و گزارش اخبار گسیل داشت . هر دو جاسوس شناخته و بازداشت و کشته شدند، و امام حسن  7 برای معاویه چنین نوشت :

امّا بعد؛ مردان را به جاسوسی پیش من گسیل می‌داری ، گویی جنگ و رویارویی را دوست می‌داری ، من در این تردید ندارم و به خواست خداوند متعال منتظر آن باش . وانگهی به من خبر رسیده است به چیزی شاد شده‌ای که هیچ خردمندی به آن شاد نمی‌شود ـ یعنی کشته‌شدن امیرالمؤمنین علی  7 ـ و همانا مثل تو در این مورد همان است که آن شاعر سروده است : «همانا داستان ما و کسانی از ما که می‌میرند داستان کسی است که شامگاه رفته است و دیگری در خوابگاه مانده است که بامداد برود».

معاویه چنین پاسخ داد: امّا بعد؛ نامه‌ات رسید و آنچه را نوشته بودی فهمیدم ، من هم از حادثه‌ای که پیش آمده است آگاه شدم ، نه شاد گردیدم و نه اندوهگین و نه شماتتی کردم و نه افسرده شدم . و همانا پدرت علی ( 7) چنان است که اعشی بن قیس بن ثعلبه سروده و گفته است : «تو همان جواد و بخشنده و همان کسی هستی که چون دل‌ها سینه‌ها را انباشته سازند».

 

ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: عبدالله بن عبّاس هم از بصره نامه‌ای به معاویه نوشت و ضمن آن گفت : گسیل داشتن تو آن مرد قینی را به بصره و انتظار تو که قریش را غافلگیر کنی ـ همان‌گونه که بر یمانی‌ها پیروز شدی ـ اشتباه بود و چنان است که امیة بن ابی الأسکر سروده است : «به جان خودت سوگند؛ که داستان من و آن خزاعی که در شب آمده است ، همچون داستان مادّه‌بزی است که با سُم خویش در جستجوی مرگ خود زمین را می‌کند».

معاویه در پاسخ او نوشت : امّا بعد؛ حسن بن علی ( 8) هم برای من نامه‌ای نظیر نامه تو نوشته است و به گونه‌ای که سوءظنّی و بداندیشی را درباره من محقّق نمی‌سازد و تو مثلی را که در مورد من و خودتان زده‌ای ، درست نگفته‌ای و حال آن‌که مثل ما همانی است که آن مرد خزاعی در پاسخ امیة بن ابی الأسکر سروده و گفته است : «به خدا سوگند؛ من راستگویم و نمی‌دانم با چه چیزی برای کسی که به من بدگمان است متعذّر شوم».

ابوالفرج اصفهانی می‌گوید: نخستین کاری که امام حسن  7 انجام داد، این بود که حقوق جنگجویان را دوبرابر کرد و امیرالمؤمنین علی  7 این کار را در جنگ جمل کره است و حال آن‌که امام حسن  7 همین‌که به خلافت رسید، آن را انجام داده است و خلیفگان پس از او نیز از آن حضرت پیروی کرده‌اند.[60]

 

 

(1394)

مناظره امام حسن مجتبی  علیه السلام ...

شیخ طبرسی در کتاب «احتجاج» ابن ابی الحدید در «شرح نهج البلاغه»، ابی‌مخنف و یزید بن ابی حبیب مصری روایت کرده‌اند که در اسلام دیده نشده هیچ روزی شدیدتر و پر سر و صداتر و پرگفتگوتر از روزی‌که جمع شدند در آن روز گروهی برای منازعه و مخاصمه با حضرت مجتبی  7 در مجلس معاویة بن ابی سفیان که عبارتند از: عمرو بن عثمان بن عفّان ، عمرو بن عاص ،
عتبة بن ابی سفیان ، ولید بن عقبة بن ابی معیط و مغیرة بن ابی شعبه که همه آن‌ها با یکدیگر توافق کرده بودند در یک کار که آن دشنام دادن و سبک شمردن حضرت مجتبی  7 باشد.

عمرو بن عاص از معاویه درخواست کرد که بفرست به طلب حسن بن علی ( 8) و او را در مجلس خود حاضر کن ؛ زیرا که روش و سنّت پدر خود را زنده کرده و هر کجا می‌رود مردمان در دنبال او راه می‌روند و اطاعت فرمان او می‌کنند و هر چه می‌گوید گفتار او را تصدیق می‌کنند و این ، سبب رفعت مقام او و پدر او شده بزرگتر و بیشتر از آنچه شأن ایشان است . اگر در طلب او بفرستی ما تقصیر را به گردن او و پدر او خواهیم گذارد و او و پدرش را سبّ و دشنام خواهیم داد و قدر و مرتبه او و پدرش را کوچک خواهیم کرد تا تو را در خلافت تصدیق کند.

معاویه در جواب ایشان گفت : من می‌ترسم قلّاده‌هائی به گردن‌هایتان بیندازد که ننگ و عار آن برایتان باقی بماند تا وقتی که شما را در قبر گذارند. به خدا سوگند که من هرگز او را نمی‌بینم مگر این‌که کراهت از دیدن او دارم و از عتاب او می‌ترسم و اگر در طلب او بفرستم در حقّ او انصاف خواهم داد از آنچه با شما بگوید.

عمرو بن عاص گفت : آیا می‌ترسی که باطل خود را بر حقّ ما غلبه دهد و بیماری خود را بر صحّت ما برتری دهد؟!

معاویه گفت : نه .

عتبه گفت : نمی‌دانم این چه رأییست ؟ سوگند به خدا؛ نمی‌تواند بیشتر و بزرگتر از آنچه در نفس‌های شما است با او محاجّه کنید و او هم محاجّه نمی‌کند به بزرگتر از آنچه در نفس او است بر علیه شما و او از خانواده‌ای است که خصومت و جدال می‌کنند!

پس به طلب امام حسن  7 فرستادند. چون فرستاده معاویه به نزد آن حضرت آمد عرض کرد: معاویه تو را طلب می‌کند.

 

امام حسن 7 فرمود:

چه کسی در نزد اوست ؟

گفت : فلان و فلان و اسم هر یک را گفت .

حضرت مجتبی  7 فرمود: چه می‌خواهند؟ خدا سقف را بر سر آن‌ها خراب کند و بفرستد بر ایشان عذاب را از جائی‌که نفهمند.

پس به کنیز خود فرمود: لباس‌های مرا بیاور. پس حضرت این دعا را خواند:

أللّهمَّ إنّی أدْرأُ بک فی نحورهم ، وأعوذ بک من شرورهم ، وأستعین بک علیهم ، فاکفنیهم بما شئت ، وأنّی شئت من حولک وقوّتک یا أرحم الرّاحمین .

خدایا؛ من دفع می‌کنم به یاری تو آنچه در گلوهای ایشان است ، و پناه می‌برم به تو از بدی‌هایشان ، و یاری می‌طلبم از تو بر ضرر ایشان ، پس باز دار مرا از شرّ ایشان به آنچه که می‌خواهی و هر طور می‌خواهی ، از حول و قوّه خود، ای رحم‌کننده‌ترین رحم‌کنندگان .

پس به قاصد خود فرمود: این است دعای فرج.

و هنگامی که بر معاویه وارد شد معاویه او را خوشآمد گفت و درود بر او فرستاد و به آن حضرت دست داد. حضرت فرمود:

در این درودی که گفتی و این دستی که به من دادی سلامتی هست و در امانم؟

معاویه گفت : آری ؛ این گروه فرمان مرا نبردند و به سوی تو فرستادند تا تو را به اقرار بیاورند که بگوئی عثمان مظلوم کشته شد و پدر تو او را کشت ، پس از ایشان بشنو و بر گفته ایشان جواب بگو و ملاحظه از من مکن که من مانع از جواب گفتن تو به ایشان نیستم .

پس حضرت مجتبی  7 فرمود:

فَسُبْحانَ اللهِ، اَلْبَیتُ بَیتُک وَالاِْذْنُ فیüهِ إِلَیک ، وَاللهِ لَئِنْ أَجَبْتَهُمْ إِلی
ما أَرادُوا، إِنّی لاََسْتَحْیی لَک مِنَ الْفُحْشِ وَإِنْ کانُوا غَلَبُوک عَلی ما تُریüدُ، إِنّی لاََسْتَحْیی لَک مِنَ الضَّعْفِ فَبِأَیهِما تُقِرُّ وَمِنْ أَیهِما تَعْتَذِرُ، وَأَمّا إِنّی لَوْ عَلِمْتُ بِمَکانِهِمْ وَاجْتِماعِهِمْ لَجِئْتُ بِعِدَّتِهِمْ مِنْ بَنیهاشِمٍ مَعَ أَنّی مَعَ وَحْدَتی هُمْ أَوْحَشُ مِنّی مِنْ جَمْعِهِمْ ، فَإِنَّ اللهَ عَزَّوَجَلَّ لِوَلِیی الْیوْمَ فَمُرْهُمْ فَلْیقُولُوا فَأَسْمَعُ وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلّا بِاللهِ الْعَلِی الْعَظیüمِ .

 

منزّه است خدا (و این کلام در مقام تعجّب گفته می‌شود)، خانه خانه تست و وارد شدن در آن منوط به اذن تست ، اگر اجابت کنی آن‌ها را در گفتن آنچه اراده کرده‌اند من حیا می‌کنم که تو را فحش دهم و اگر آن‌ها بر تو غالب باشند و برخلاف اراده تو سخن گویند من حیا می‌کنم به جهت ضعف و ناتوانی تو، به کدام‌یک از این دو اقرار می‌کنی و از کدام‌یک از این‌دو عذر می‌خواهی ؟ امّا من اگر می‌دانستم به بودن و اجتماع ایشان در اینجا، مطابق ایشان از بنی‌هاشم با خود همراه می‌آوردم با این‌که من تنها هستم . این جماعت از من از همه آن‌ها وحشتناک‌ترند؛ زیرا که خدای عزّوجلّ امروز ولی من است ، پس فرمان ده ایشان را تا بگویند آنچه می‌خواهند و من بشنوم ، حرکت و توانائیی؟؟؟ نیست مگر به خواست خدای برتری‌دارنده بزرگ .

 

پس عمرو بن عثمان بن عفّان آغاز سخن کرد و گفت : تا امروز نشنیده‌ام در روی زمین بعد از قتل خلیفه عثمان کسی از پسران عبدالمطلب باقی مانده باشد و در اسلام دارای فضیلتی باشد که در مقام و منزلت و مخصوص بودن بر رسول خدا 6 و وارث علم و مکرمت و صفات پسندیده او بودن مانند عثمان که پسرخواهر ایشان است باشد، چه بدکرامتی است خدا را تا آن‌که خون او را ریختند از روی دشمنی و فتنه‌جوئی و حسد و جاه‌طلبی و خواستن چیزی که اهلیت آن را ندارند با سابقه‌ها و مقامی که از خدا و رسول و اسلام داشته . چقدر ذلّت و خواری است که حسن ( 7) و سایر اولاد عبدالمطلّب زنده روی زمین راه روند و عثمان به خون خود آغشته باشد با این‌که برای ما
است انتقام نوزده خون دیگر از بنی‌امیه که در جنگ بدر کشته شدند.

پس عمرو بن عاص به سخن درآمد و پس از حمد و ثنای بر خدا گفت : ای پسر ابی تراب ؛ ما به طلب تو فرستادیم که تو را به اقرار درآوریم که پدرت ابوبکر صدّیق! را سمّ خورانید و در کشتن عمر فاروق شریک شد و در قتل عثمان ذوالنورین شرکت کرد و او مظلوم کشته شد و ادّعا کرد چیزی را که حق او نبود (یعنی خلافت را) و در آن واقع شد و یاد کرد فتنه را و سرزنش و ملامت کرد او را به وارد فتنه شدن .

پس از آن گفت : ای پسران عبدالمطلب ؛ خدا مُلک را مطیع شما نگردانیده که در آن سوار شوید بر چیزی که در آن برای شما حلال نیست . ای حسن ؛ تو با خود حدیث نفس می‌کنی که امیر مؤمنان شوی و حال آن‌که عقلی برای تو نیست و رأیی برای خلافت نداری ! چگونه لایق آن باشی و حال آن‌که از خودت سلب کردی و به نادانی از آن بازماندی در میان قریش و این از جهت بدی عمل پدرت بود.

ما تو را برای این دعوت کردیم که تو و پدرت را دشنام دهیم و تو نتوانی عیبی برای ما بگوئی و ما را تکذیب کنی ، پس اگر می‌بینی که ما تو را تکذیب می‌کنیم و بر باطل چیزی می‌گوئیم و ادّعای ما برخلاف حقّ است ، سخن بگو و الّا بدان که تو و پدرت از بدترین خلق خدا هستید؛ امّا پدر تو، خدا به کشتن او ما را کفایت کرد و به تنهائی کشته شد. و امّا تو در دست ما گرفتاری ، به خدا سوگند؛ اگر تو را بکشیم در کشتن تو پیش خدا گناهکار نیستیم و در پیش مردم هم عیبی نیست !

پس از آن ، عتبة بن ابی سفیان به سخن درآمد و اوّل سخنی که گفت این بود: ای حسن ؛ پدر تو بدترین قریش بود برای قریش و از همه کس بیشتر قطع رحم می‌کرد و خون‌ریزتر از همه بود و تو از کشندگان عثمانی و حقّ این است که تو را به این سبب بکشیم و در کتاب خدا حکم تو کشتن تو است و ما کشنده توایم ، و امّا در کشتن پدرت خدا متفرّد بود و برای ما کفایت امر او را
کرد و تو به خلافت امیدوار نباش که اهل آن نیستی و کسی به رأی تو نیست و میزان تو رجحان و برتری ندارد.

پس از آن ولید بن عقبه تکلّم کرد و سخن او مانند سخنان یاران او بود، گفت : ای گروه بنی‌هاشم؛ شما اوّل کسی هستید که به جنب وجو درآمدید برای عیب‌گوئی از عثمان و مردمان را بر او شورانیدید تا این‌که از جهت حریص بودن بر ملک او را کشتید و قطع رحم کردید و امّت را به هلاکت انداختید و برای حرصی که برای در دست گرفتن ملک داشتید خون امّت ریخته شد. و این ، برای طلب دنیای خبیثه و شَبکهای آن بود و حال آن‌که عثمان خالوی شما و نیکو خالوئی برای شما بود و داماد شما و خوب دامادی بود برای شما، شما اوّل کسی بودید که بر او حسد بردید و او را طعن زدید بعد از آن او را کشتید! خدا با شما چه خواهد کرد؟

پس مغیرة بن شعبه سخن گفت و سخنان او همه در بدگوئی از امیرالمؤمنین علی  7 بود، گفت : ای حسن ؛ عثمان مظلوم کشته شد و پدرت هرگز معذور نیست به این‌که بگوید من بیزار از کشته‌شدن اویم و عذری برای گناهکار بودن او نیست . ای حسن ؛ جز این‌که گمان ما این است که پدرت با کشندگان او همراه بود و آن‌ها را جای داد و از آن‌ها دفاع می‌کرد دلیل است بر این‌که راضی به کشتن او بوده و پدرت شمشیر و زبان دراز داشت ؛ کشنده زنده و عیب‌گوی مرده بود و بنی‌امیه برای بنی‌هاشم خیرخواه‌تر بودند از بنی‌هاشم برای بنی‌امیه ، و معاویه ای حسن؛ برای تو بهتر است از تو برای معاویه ، و پدر تو دشمن رسول خدا 6 بود در زندگی او و بیشتر او را می‌ترسانید و اراده کشتن او را داشت و رسول خدا 6 این امر را می‌دانست ، و بعد از پیغمبر کراهت داشت از این‌که با ابوبکر بیعت کند تا این‌که او را به اجبار کشانیدند نزد او، پس از آن ابوبکر را مسموم کرد و به سم او را کشت و بعد از آن با عمر نزاع کرد تا اندازه‌ای که همت بر آن گماشت که گردن عمر را بزند و تعمّد داشت برای کشتن او و بعد از عمر بر عثمان طعنه زد تا آن‌که او را کشت . شریک در
خون همه آن‌ها هست ، با این‌حال چه مقامی دارد در نزد خدا ای حسن ؟ و حال آن‌که خدا در کتابی‌که نازل کرده تسلّط داده است ولی مقتول را و معاویه ولی مقتولی است که به ناحق کشته شده و حق اینست‌که تو و برادرت را بکشد و خون علی ( 7) خطیرتر از خون عثمان نیست ، خدا پیغمبری و مُلک را در فرزندان عبدالمطلب جمع نکرده .

پس از آن ساکت شد.

پس تکلّم فرمود ابومحمّد حسن بن علی  8 و فرمود:

 

ستایش خدای را که هدایت کرد اوّل شما را به اوّل ما و آخر شما را به آخر ما و درود پیوسته خدا بر جدّ من محمّد پیغمبر خدا و اهل بیت او باد با تحیت ، بشنوید از من گفتار مرا و توجّه دهید فهم خود را برای ظاهر کردن موضع طعن و خلل خود:

ای معاویه ؛ به تو ابتدا می‌کنم سخن خود را، سوگند به عمری که خدا به من داده ای زاغ‌چشم؛ به من هرزه‌گوئی نکرد مگر تو و مرا دشنام نداد غیر از تو، این جماعت مرا دشنام ندادند ولیکن تو مرا دشنام دادی و هرزه گفتی ، تو بدگوئی کردی و این از بدی رأی و گمراهی و دشمنی و حسدی است که بر ما می‌بری و از جهت عداوتی است که از قدیم و تاهم‌اکنون با محمّد 6 داشته‌ای و داری .

به خدا سوگند که اگر من با این جماعت مشاور در مسجد رسول خدا 6 بودیم و مهاجر و انصار در اطراف ما بودند این‌ها قدرت سخن گفتن نداشتند که به این گفتارهای زشت تکلّم کنند و با من روبرو نمی‌شدند.

بشنوید ای گروهی که با یکدیگر کمک می‌کنید بر ضرر من ؛ و حقّی را که می‌دانید کتمان نکنید و اگر به باطل سخن گفتم تصدیق نکنید.

اوّل روی سخنم با تست ای معاویه و نمی‌گویم در حقّ تو مگر کمتر از بدی‌هائی که در حق تو باید گفت ، شما را به خدا سوگند می‌دهم ؛ آیا
می‌دانید این مردی که به او هرزه می‌گوئید (یعنی علی  7) کسی است که به طرف دو قبله نماز گزارده با پیغمبر و تو آن‌ها را باهم می‌دیدی وقتی‌که در گمراهی بودی و بندگی دو بت بزرگ خود لات و عزّی را می‌کردی ؟

و کسی است که دو مرتبه با پیغمبر بیعت کرد یکی در بیعت رضوان و یکی در بیعت فتح ، و تو ای معاویه به بیعت اوّل کافر بودی و در بیعت دوّم بیعت خود را شکستی .

پس فرمود: شما را به خدا قسم می‌دهم؛ آیا می‌دانید آنچه که من می‌گویم حق است ؟ پدر من بود که با رسول خدا 6 ملاقات کرد با شما در روز بدر و با او بود پرچم رسول خدا 6 با مؤمنین ، و تو ای معاویه پرچمدار مشرکین بودی و بت می‌پرستیدی لات و عزّی را و جنگ با رسول خدا 6 را فرض واجب می‌دانستی .

پدر من بود که با شما تلاقی کرد در احُد و با او بود پرچم پیغمبر و تو پرچمدار مشرکین بودی .

پدر من بود که ملاقات کرد شما را در روز احزاب و با او بود پرچم رسول خدا 6 و پرچمدار مشرکین تو بودی .

در همه اینجاها ظفر داد خدا حجّت خود را و ثابت کرد دعوت او را و راست کرد حدیث‌های او را و یاری کرد پرچم او را و در همه اینجاها پیغمبر 6 از او راضی و خشنود و بر تو خشمناک دیده می‌شد.

شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که رسول خدا 6 زمانی‌که بنی‌قریظه و بنی‌نضیر را محاصره کرد، عمر را سرکرده مهاجرین قرار داد و با پرچم مهاجرین به جنگ آن‌ها فرستاد و سعد بن معاذ را با رایت انصار فرستاد، سعد مجروح شد و او را در حال مجروحی حمل کردند و عمر به حال فرار برگشت و ترسناک بود و اصحاب خود را می‌ترسانید و اصحاب او هم او را می‌ترسانیدند، پس رسول خدا6 فرمود: فردا پرچم را به دست کسی می‌دهم که دوست می‌دارد خدا و رسول را و خدا
و رسول هم او را دوست می‌دارند، پی در پی حمله کننده است در جنگ‌ها و هیچ‌وقت از دشمن فرار نمی‌کند و برنمی‌گردد تا خدا فتح را به دست او قرار دهد.

پس ابوبکر و عمر و غیر ایشان از مهاجرین و انصار هر یک از ایشان در طلب بودند که شاید رسول خدا 6 پرچم را به دست او دهد و در آن روز علی 7 مبتلا به درد چشم شدید بود، پس آن حضرت او را به پیش خود خواند و آب دهان در چشم او انداخت ، رمد آن زایل شد پرچم را به دست آن حضرت داد، پس او رفت و برنگشت تا خدا او را فاتح برگردانید به فضل و احسان خود و تو در آن روز در مکه دشمن خدا و رسول او بودی ؟

آیا تساوی و برابریست در میان کسی که برای خدا و رسول او نصیحت می‌کند با کسی‌که دشمن خدا و رسول او است ؟ به خدا سوگند یاد می‌کنم که دل تو هنوز اسلام را نپذیرفته است ولی زبان تو ترسان است ، سخن می‌گوید به آنچه در دل تو نیست .

شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که رسول خدا 6 هنگامی که خواست به غزوه تبوک رود بدون هیچ‌گونه خشمی و کرامتی او را در مدینه خلیفه خود قرار داد و منافقان در این باب سخنانی گفتند که او گفت : یا رسول الله؛ مرا در مدینه باقی نگذار؛ زیرا که من در هیچ غزوه‌ای از تو جدا نبوده‌ام هرگز.

پس رسول خدا 6 فرمود: تو وصی و جانشین منی در میان کسان من ؛ همچنان که هارون از جانب موسی خلیفه بود. دست علی  7 را پس گرفت و فرمود: هر که مرا ولی خود بداند خدا را ولی خود دانسته ، و هر که علی را ولی خود بداند مرا ولی خود دانسته ، و هر که مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده ، و هر که علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده و هر که مرا دوست بدارد خدا را دوست داشته ، و هر که علی را دوست بدارد مرا دوست داشته ؟

 

پس فرمود: شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که رسول خدا 6 در سفر حجّة الوداع فرمود: ای گروه مردمان ؛ من باقی می‌گذارم در میان شما چیزی را که گمراه نشوید پس از آن و آن ، کتاب خدا و عترت و اهل بیت من است ، پس حلال بدانید حلال او را و حرام بدانید حرام او را و به محکم آن عمل کنید و به متشابه آن ایمان بیاورید و بگوئید: ایمان آوردیم به آنچه که خدا در این کتاب فرستاده است ، و دوست بدارید اهل بیت مرا و عترت مرا، و دوست بدارید کسی را که ایشان را دوست بدارد، و یاری کنید ایشان را بر ضرر کسی که با ایشان دشمنی کند، و این دو چیز ـ که کتاب و عترت باشند ـ همیشه با شما هستند در میان شما تا وقتی که وارد شوند بر من در کنار حوض کوثر در روز قیامت .

پس در همان حال که بالای منبر بود علی  7 را فراخواند و دست او را گرفت و گفت : خدایا؛ دوست بدار هر که او را دوست دارد، و دشمن دار هر که او را دشمن دارد. خدایا؛ جای نشستنی قرار مده در روی زمین و راه صعودی قرار مده در آسمان برای کسی که با علی  7 دشمنی کند و او را در درکه پایین‌تر از آتش قرار ده ؟

و شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که رسول خدا 6 درباره او فرمود: تو سیراب‌کننده‌ای از حوض من در روز قیامت ، سیراب می‌کنی از آن همچنان‌که سیراب کند یکی از شما در میان شترهای خود شتر دور از آب افتاده‌ای را؟

و شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که او ـ یعنی علی  7 ـ در مرض موت پیغمبر 6 بر او وارد شد، پس رسول خدا 6 گریه کرد. علی  7 عرضه داشت که : ای رسول خدا؛ چه چیز شما را به گریه درآورد؟

فرمود: کینه‌های مردانی از امّت من که از تو در دل‌های ایشان است و ظاهر نمی‌کنند آن‌ها را مگر پس از مرگ من که از تو دور می‌شوم ؟

 

و شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ که آیا می‌دانید که رسول خدا 6 در حال احتضار وقتی‌که می‌خواست از دنیا رحلت کند اهل بیت خود را در نزد خود مجتمع دید، گفت : خدایا؛ این جماعت اهل بیت منند و عترت من ، خدایا؛ دوست بدار هر که ایشان را دوست بدارد و دشمن بدار هر که ایشان را دشمن دارد.

و فرمود: مثَل اهل بیت من در میان شما مانند کشتی نوح است ؛ هر که در آن داخل شد نجات یافت و هر که تخلّف ورزید از آن غرق شد؟

و شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که اصحاب رسول خدا 6 بر او سلام کردند به ولایت وقتی‌که هنوز رسول خدا 6 زنده بود؟

شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که علی  7 اوّل کسی است که حرام کرد همه خواهش‌ها را بر نفس خود در میان اصحاب رسول خدا، پس خدای عزّوجلّ در حقّ او این آیه را فرستاد که ظاهر مفاد آن اینست :

ای کسانی که ایمان آورده‌اند حرام نکنید بر خودتان چیزهای پاکیزه‌ای را که خدا روزی شما کرده و برایتان حلال فرموده ، و سر از فرمان حق نپیچید و تجاوز نکنید که خدا دوست نمی‌دارد تجاوزکنندگان را، و بخورید از آنچه که روزی داده است خدا به شما در حالی‌که حلال و پاکیزه باشد، و بپرهیزید از خدائی‌که به او گرویده‌اید، و در نزد ایشان است علم آجال و علم قطع خصومات و بیان آنچه که در قرآن است و متمکن بودن در علم هر چیزی‌که در قرآن نازل شده .

و گروهی می‌باشند که ده نفر نمی‌شوند و شماره آن‌ها به ده نمی‌رسد که خدا به مؤمن بودن ایشان را خبر داده است و شما در گروهی هستید که شماره آن‌ها نزدیک به شماره این عدّه مؤمن می‌باشد یعنی قریب ده نفرند که آن‌ها به زبان پیغمبر خدا6 لعنت‌کرده شده‌اند، پس گواهی می‌دهم برای شما و بر ضرر شما که شما لعنت‌شدگان خدائید همگی به زبان پیغمبر خدا 6؟

 

و قسم می‌دهم شما را به خدا؛ آیا می‌دانید که رسول خدا 6 به طلب تو فرستاد تا نامه‌ای برای بنی‌خزیمه بنویسی ، پس از مصیبت‌هائی که خالد بن ولید بر ایشان وارد آورد، فرستاده او برگشت و عرضه داشت که او مشغول خوردن است تا سه مرتبه او را به طلب تو فرستاد و در هر مرتبه برمی‌گشت و می‌گفت مشغول خوردن است ، پس رسول خدا 6 گفت : خدایا؛ سیر مکن شکم او را. پس این صفت پرخوری و همّت‌گماشتن در خوراک در تو هست و مشمول لعنت خواهی بود تا روز قیامت ؟

پس فرمود: شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که من راست می‌گویم آنچه را می‌گویم ؟ ای معاویه ؛ در روز احزاب پدر تو بر شتر سرخی سوار بود و تو دنبال او بودی و این برادرت که در اینجا نشسته در جلو قائد، او بود پس رسول خدا6 در هفت موضع ابوسفیان را لعن کرد:

اوّل از آن ، زمانی بود که از مکه به جانب مدینه بیرون می‌رفت و ابوسفیان از شام می‌آمد، ابوسفیان آن حضرت را هرزه گفت و دشنام داد و ترسانید و بر او سخت گرفت و می‌خواست او را بکشد، خدا شرّ او را از آن حضرت برگردانید.

موضع دوم : روزی بود که قافله از شام برمی‌گشت و ابوسفیان قافله را کنار کشیده و از راه دور کرد تا از تلاقی با پیغمبر آن‌ها را دور کند و حفظ نماید.

موضع سوّم : در روز اُحد بود که رسول خدا 6 فرمود: خدا ولی ماست و شما را ولیی نیست و ابوسفیان گفت : عُزّی که بت بزرگ است مخصوص ما است و عزّائی مخصوص شما نیست ، پس خدا و فرشتگان و پیغمبران خدا و همه مؤمنان او را لعن کردند.

و موضع چهارم : در روز حنین بود و آن روزی است که ابوسفیان با جماعت قریش و قبیله هوازن آمد و عُیینه با قبیله غطفان و یهود آمد و
خدا غیظ و خشم آن‌ها را به خودشان برگردانید و به خیر و خوبی نائل نشدند. و خدای عزّوجلّ در دو سوره از قرآن ابوسفیان و اصحاب او را کافرها نامیده و ای معاویه ؛ تو در آن روز مشرک بودی و با پدرت هم‌رأی بودی در مکه ، و علی  7 در آن روز با رسول خدا 6 بود و با او هم‌رأی و هم‌دین بود.

و موضع پنجم : وقتی بود که خدای عزّوجلّ فرموده قربانی باز داشته شد از این‌که به جای خود برسد و مانع شدی تو و پدرت و مشرکین قریش رسول خدا 6 را، پس لعنت کرد خدا به پدرت لعنتی که شامل شد او و ذرّیه او را.

و موضع ششم : در روز احزاب بود که ابوسفیان با جمعی از قریش آمد و عیینه پسر حصین پسر بدر با قبیله غطفان آمد که رسول خدا 6 لعن کرد پیشرو و پیروان و دنباله آن‌ها را تا روز قیامت ، پس به رسول خدا گفته شد: آیا در پیروان آن‌ها مؤمنی نیست ؟ فرمود: لعنت مؤمن را معیوب نمی‌کند هر یک از اتباعی‌که مؤمن باشند لعن به آن‌ها ضرر نمی‌رساند، امّا پیشروان آن‌ها در میانشان مؤمنی نیست و اجابت‌کننده دعوت حق و اهل نجات نیستند.

و موضع هفتم : روز ثنیه یعنی عقبه که سخت گرفتند دوازده نفر بر رسول خدا 6 که هفت نفر آن‌ها از بنی‌امیه بودند و پنج نفر از سایر قریش ، پس خدای تبارک و تعالی و رسول خدا 6 لعن کردند کسی را که داخل عقبه شود غیر از پیغمبر خدا 6 و پیشرو و راننده آن حضرت .

پس شما را به خدا قسم می‌دهم ؛ آیا می‌دانید که ابوسفیان روزی که مردم با عثمان بیعت کردند بر او وارد شد در مسجد رسول خدا 6 و گفت : ای پسر برادرم ؛ اینجا جاسوس بیگانه‌ای نیست؟ گفت : نه . پس ابوسفیان گفت : خلافت را در دست بگیرید ای جوانان بنی‌امیه ؛ قسم به آن کسی که جان ابی‌سفیان به دست اوست هیچ بهشت و آتشی نیست ؟

و شما را به خدا قسم می‌دهم؛ آیا می‌دانید که ابی‌سفیان روزی‌که مردم با
عثمان بیعت کردند دست حسین  7 را گرفت و گفت : ای پسر برادرم ؛ بیا با همدیگر برویم و در بقیع غرقد و بیرون رفت تا میان قبرها و به صدای بلند فریاد کرد که : ای اهالی قبرها؛ که با ما بر سر خلافت قتال کردید خلافت به دست ما آمد و شما زیر خاک پوسیدید. پس حسین بن علی  8 فرمود: زشت گرداند خدا سفیدی مو و روی تو را، پس دست خود را کشید و او را واگذارد، اگر نعمان بن بشیر نبود که دست او را بگیرد و به مدینه برگرداند هر آینه هلاک می‌شد؟

ای معاویه ؛ این است بدی‌های کردار تو، آیا می‌توانی رد کنی چیزی از این‌ها را بر ما؟ و از چیزهائی موجب لعنت تست این است که پدرت ابوسفیان می‌خواست مسلمان شود، تو شعر معروف خودت را که در میان قریش و غیر ایشان روایت شده و معروف است راجع به بازداشتن او از مسلمان شدنش به او نوشتی .

و از جمله موجبات لعن تو آن است که چون عمر بن خطّاب تو را والی شام کرد به او خیانت کردی ، و چون عثمان تو را والی کرد انتظار مردن او را می‌کشیدی ، و بزرگتر از همه این‌ها بر خدا و رسول او جرأت کردی و با علی  7 مقاتله کردی در صورتی که او را شناخته بودی و سوابق علم و فضل و شایستگی او را برای خلافت می‌دانستی که او از تو و غیر تو سزاوارتر بود برای خلافت در نزد خدا و مردم ، با این‌حال او را آزار کردی و امر را به مردم مشتبه کردی و خون خلقی از خلق خدا را ریختی به خدعه و فریب و تزویر خود، و این کار کسی است که ایمان به معاد ندارد و از عقاب خدا نمی‌ترسد. پس چون مدّت ماندن تو در دنیا تمام شود در بدترین جای جایگاه تو خواهد بود و علی  7 در بهترین جایگاه انتقال خواهد یافت و خدا در کمین تو خواهد بود.

ای معاویه ؛ این است از بدی‌های تو که به تو اختصاص دارد و من از ذکر همه بدی‌ها و عیب‌های تو خودداری کردم ، کراهت دارم از طول دادن کلام به ذکر آن‌ها.

 

امّا تو ای عمرو بن عثمان ؛ به سبب نادانی که داری سزاوار جواب شنیدن نیستی که دنباله این‌گونه کارها را بگیری ، مثَل تو مانند پشّه‌ایست که به درخت خرما بگوید: خودت را نگاهدار تا من از تو فرود بیایم و درخت خرما در جواب او بگوید من در خود قرار گرفتن تو را نفهمیدم که بر من مشقّت داشته باشد پائین آمدن تو، به خدا قسم ای پسر عثمان ؛ من ندانستم که تو چنین جسارتی را خواهی کرد که با من دشمنی کنی که جسارت تو بر من مشقّت داشته باشد و من در جواب تو می‌گویم :

دشنام دادن تو علی  7 را آیا نقصی در حسَب آن حضرت وارد می‌کند؟ یا او را از رسول خدا 6 دور می‌کند؟ یا در اسلام بد امتحان داده یا در حکم کردن جور و تعدّی کرده یا به دنیا میل و رغبت داشته ، پس اگر یکی از این‌ها را در حق او بگوئی دروغ گفته‌ای .

و این‌که گفتی برای شما ولایت خون نوزده تن از مشرکین بنی‌امیه است که در جنگ بدر کشته شدند، بدان‌که خدا و رسول خدا آن‌ها را کشتند. به جان خودم قسم است که هر آینه شما نوزده نفر از بنی‌هاشم را خواهید کشت و بعد از نوزده نفر سه نفر دیگر را خواهید کشت ، پس از آن نوزده و نوزده تن که سی هشت نفرند از بنی‌امیه کشته خواهند شد در یکجا غیر از آنچه که از بنی‌امیه کشته خواهند شد که شماره آن‌ها را جز خدا کسی نمی‌داند.

و رسول خدا 6 فرمود: چون فرزندان بُزمجّه (سام ابرص) شماره مردانشان به سی نفر رسید مال خدا را در میانه دولت خود قرار دهند و بندگان خدا را به غلامی خود بگیرند و در کتاب خدا مکر و خدعه کنند. و چون به سیصد و ده نفر برسند برای ایشان ثابت می‌شود لعنت و آن بر ضرر ایشان است . و چون به چهار صد و هفتاد و پنج نفر برسند هلاک شدن آن‌ها از خوردن یک دانه خرما آسانتر و سریعتر است .

در این وقت حکم بن ابی العاص وارد شد، رسول خدا6 فرمود : آهسته سخن بگویید که بُزمَجّه می‌شنود و این کلمات را رسول خدا 6
وقتی فرمود که در خواب دیده بود که پس از رحلت او مالک می‌شوند کسانی از ایشان و والی امر امّت او می‌شوند در میان مردمان ، پس آن حضرت را بد آمد و ناراحت شد تا این‌که خدای عزّوجلّ این آیه را بر او فرستاد که مفاد آن اینست : «ما قرار دادیم خوابی را که به تو ارائه دادیم نباشد مگر امتحانی برای مردمان». و درخت لعنت‌شده در قرآن مراد بنی‌امیه است و نیز این آیه را نازل فرمود که : «شب قدر بهتر است از هزار ماه»، پس گواهی می‌دهیم برای شما و شهادت می‌دهیم بر ضرر شما که دوره سلطنت شما بعد از کشته‌شدن علی  7 نیست مگر هزار ماه که این مدّت را خدا در کتاب خود قرار داده .

امّا تو ای عمرو پسر عاص ، کینه‌ور لعنت‌شده و بریده‌شده از خیر که عقبی برای تو نیست . در اوّل امرت سگ دیوانه‌ای بودی و مادرت زانیه بود و از زوج مشترک زائیده شدی و در باب تو مردانی از قریش با یکدیگر محاکمه کردند که از جمله ایشان ابوسفیان پسر حرب ، ولید پسر مغیره ، عثمان پسر حرث ، نضر پسر حرث بن کلده و عاص بن وائل بوده‌اند که هر کدام از ایشان مدّعی بودند که تو پسر او هستی . و در محاکمه کسی بر ایشان غالب شد از قریش که حسب او پست‌تر و منصب او خبیث‌تر و گمراهی او از همه بیشتر بود.

و تو کسی بودی که خطبه خواندی و گفتی که محمّد مردی است که پسر ندارد، هرگاه بمیرد ذکر او از زبان‌ها بریده می‌شود، پس خدای تبارک و تعالی آیه‌ای فرستاد خطاب به رسول خود که سرزنش‌کننده و بریده‌شده از خیری که تو را برای نداشتن پسر سرزنش می‌کند عقبی برای او نخواهد ماند.

و مادر تو می‌رفت در نزد عبد قیس و درخواست می‌کردکه با او زنا کند، می‌آمد در خانه‌های ایشان و با مردهای آن‌ها و در رودخانه‌هایشان که با او زنا کنند.

و توئی که در هر جنگی از جنگ‌های پیغمبر دشمنی تو با پیغمبر از همه
دشمنان او زیادتر و سخت‌تر بود، و شدیدتر از همه آن‌ها رسول خدا6 را تکذیب می‌کردی .

و توئی‌که با اصحاب کشتی به نزد نجاشی به حبشه رفتید برای تند کردن آتش غضب او به جهت ریختن خون جعفر پسر ابی‌طالب و سایر مهاجرین ، پس مکر و بدی که بکار بردید به خود شما احاطه و برگشت کرد و کوشش پست تو را ناچیز نمود و آرزوها و کوشش‌های تو را باطل و سخنان تو به دروغ تلقّی شد و خدا کلمات کفّار را پست گردانید و کلمه خود را برتری داد.

و امّا آنچه درباره عثمان گفتی ، ای کسی که حیا و دین تو کم است تو شعله آتش را برافروختی و فرار کردی به طرف فلسطین ، و منتظر عاقبت کار بودی . هنگامی که خبر کشته‌شدن او به تو رسید خودت را وقف معاویه کردی و دینت را به دنیای او به او فروختی ، و ما کسی نیستیم که تو را به کینه و دشمنی که با ما داری ملامت کنیم و به تو عتاب کنیم برای دوست‌شدن تو با ما.

تو در جاهلیت و اسلام همیشه دشمن بنی‌هاشم بودی ، توئی‌که هفتاد بیت شعر در هجو رسول خدا 6 گفتی و رسول خدا 6 فرمود: برای من نیکو نیست شعر گفتن و سزاوار نیست که شعر بگویم ، خدایا؛ تو لعنت کن عمرو پسر عاص را به هر بیت شعری هزار لعنت .

ای عمرو؛ توئی‌که دینت را به دنیایت فروختی و هدیه‌ها برای نجاشی بردی و بعد از آن‌که از نزد او ناامید و خوار برگشتی این‌خواری و ناامیدی تو را بازنداشت دو مرتبه به سوی او بار بستی و در هر دو مرتبه مغلوب و حسرت‌زده مراجعت کردی و حال آن‌که هلاکت جعفر و یاران او را می‌خواستی ، چون تیر تو به خطا رفت و امیدت بریده شد واگذار کردی امر سعی در هلاکت جعفر و یاران مسلمان او را به رفیق خود عماره پسر ولید.

امّا تو ای ولید پسر عقبه ، به ذات خدا قسم تو را ملامت نمی‌کنم که چرا
کینه علی  7 را در دل داری ؛ زیرا که تو را هشتاد تازیانه برای حدّ شرب خمر زده و پدرت را به قتل صبر در روز بدر کشته ، بلی ؛ چگونه دشنام می‌دهی او را و حال آن‌که خدا در ده آیه از قرآن او را مؤمن خوانده و آن ، گفته خدای عزّوجلّ است : «آیا کسی که مؤمن است با کسی که فاسق است یکسان است»؟، و دیگر فرموده : «اگر فاسقی آمد و به شما خبری داد تحقیق کنید مبادا آسیب رسانید گروهی را به ندانستکی ، پس صبح کنید و به ضرر آنچه کرده‌اید پشیمان شوید».

تو را با قریش چکار است که از ایشان یاد کنی ؟ تو پسر یکی از کفّار عجمی از اهل صفوریه که نام او ذکوان بوده .

و امّا این گمانی که کرده‌ای که ما عثمان را کشته‌ایم به ذات خدا قسم که طلحه و زبیر و عایشه قدرت نداشتند که چنین سخنی را بگویند در حقّ علی بن ابی طالب  7، چگونه تو این سخن را می‌گوئی ؟ اگر از مادرت بپرسی که پدر تو کیست ؟ پس از این‌که ذکوان را ترک گفت تو را چسباند به عقبه پسر ابی‌معیط تا برای خود درجه و مقام رفیعی تحصیل کند با این‌که مهیا کرده است خدای برای تو و پدر و مادرت ننگ و خواری دنیا و آخرت را، و خدا ستمکار در حق بندگان نیست و تو به خدا قسم در میلاد بزرگتری از آن‌که پسرخوانده او هستی .

ای ولید؛ تو در فرزندی پسر خوانده عقبه‌ای و پسر صلبی او نیستی ، چگونه علی  7 را دشنام می‌دهی ؟ برو نسب خود را به پدرت ثابت کن که تو پسر ذکوانی نه پسر عقبه و به همین جهت بود که مادرت به تو می‌گفت : ای پسرک ؛ پدر تو به خدا قسم ؛ لئیم‌تر و خبیث‌تر است از عقبه .

امّا تو ای عُتبه پسر ابی سفیان ، به ذات خدا قسم ؛ تو شخص محکم خلل‌ناپذیری نیستی که تو را جواب بگویم و عاقل نیستی که تو را عقوبت کنم و اهل خیری نیستی که به تو امیدوار باشم ، و اگر علی  7 را دشنام بدهی تو را سرزنش نمی‌کنم به آن ؛ زیرا که تو هم‌وزن و برابر با غلام
علی  7 نیستی تا تو را جواب گویم و عتاب کنم ولیکن خدای عزّوجلّ در کمین تو و پدر و مادر و برادر تست .

تو از ذریه پدرانی هستی که خدا در قرآن از آن‌ها یاد کرده و فرموده  : «عمل‌کننده و رنج‌کشنده‌اند و داخل می‌شوند در آتشی که در نهایت گرمی و سوزندگی است و به آن‌ها می‌چشانند از چشمه‌ای که آب آن بی‌نهایت گرم و سوزاننده است و نباشد برای ایشان خوردنی‌ای مگر از خارهای آتشی تلخ‌تر از صبر و بدبوتر از مردار و گرمی آن سخت‌تر از آتش و شبیه خارهای دنیا است که نه آن‌ها را فربه کند نه دفع گرسنگی از آن‌ها نماید»[61] .

 

و امّا این‌که مرا از کشتن می‌ترسانی ، چرا آن‌کسی را که با زنت یافتی در فراش تو جفت شد و بر دخول در فرج او بر تو غالب شد و شریک تو شد در فرزند او تا این‌که آن زنازاده را به تو چسبانید که نطفه آن از تو نبود نکشتی ؟ وای بر تو، اگر خودت را به او مشغول می‌کردی و طلب خون خود را از او می‌کردی و او را می‌کشتی البتّه کشتن او سزاوارتر بود از این‌که مرا بکشی و از کشتن بترسانی ، من تو را ملامت نمی‌کنم که علی  7 را دشنام دهی و حال آن‌که برادرت را به مبارزه کشت و شریک بود با حمزة بن عبدالمطلب در کشتن جدّت تا این‌که خدا به دست ایشان آن‌دو را در آتش جهنّم انداخت ، و چشانید به آن‌ها عذاب دردناک را، و پدر من عموی تو را به امر رسول خدا 6 تبعید و اخراج بلد کرد.

و امّا در موضوع امیدوار بودن من برای خلافت ، قسم به عمری که خدا داده است اگر امید آن را دارم حق ثابت من است و چندین مرتبه دفعه‌ای بعد از دفعه‌ای طلب آن را کرده‌ام امّا تو نظیر برادرت و جانشین پدرت نیستی ؛ زیرا که برادر تو عناد و سرکشی او از فرمان خدا از تو بیشتر و برای طلب ریختن خون مسلمانان از تو سخت‌تر است و برای آنچه ـ که
اهل و سزاوار آن نیست یعنی خلافت خدعه و مکر او با مردمان افزون ؛ چنانچه آن‌ها را فریب می‌دهد و با آن‌ها مکر می‌کند و با خدا هم مکر می‌کند و «خدا در معامله مکر کردن بهتر از همه مکر کنندگانست».

و امّا این‌که گفتی علی  7 بدترین قریش است ، برای قریش به ذات خدا قسم ؛ او هیچ رحمت‌شده‌ای را خوار و کوچک نکرد و هیچ ستمدیده‌ای را نکشت .

و امّا تو ای مغیره پسر شعبه ، دشمن خدا و پشت‌سر اندازنده کتاب او و تکذیب‌کننده پیغمبر اوئی .

تو آن زناکننده‌ای هستی که واجب شد سنگسار کردن تو و گواهی دادند بر ضرر تو اشخاصی که دارای عدالت و نیکوکار و پرهیزکار بودند به زنا کردن تو، و سنگسار کردن تو تأخیر افتاد به سخنان باطل و رد کردن سخنان راست به سخنان غلط حدّ رجم از تو دفع کرده شد، و خدا به همین جهت مهیا کرده است برای تو از عذابی که دردناکست ، و خوار کرده است تو را در دنیا و هر آینه عذاب آخرت خوارکننده‌تر است .

و توئی‌که فاطمه  3 دختر رسول خدا 6 را کتک زدی و خون‌آلود کردی به نحوی که طفلی که در رحم داشت سقط کرد، و این استدلالی بود از تو برای رسول خدا 6 و مخالفت کردن تو از فرمان او و دریدن پرده احترام او و حال آن‌که رسول خدا 6 فرمود: ای فاطمه ؛ توئی سیده زن‌های بهشت .

والله ای مغیره ؛ تو در آتش جای خواهی گرفت و خدا جای‌دهنده است تو را در آن و گرداننده وبال سخنان تست به تو، پس به کدام‌یک از این سه امر دشنام می‌دهی علی  7 را؟ آیا نقصی در نسب او است ؟ یا از پیغمبر خدا 6 دور است ؟ یا در اسلام امتحان او بد بوده ؟ یا به جور حکم کرده یا میل به دنیا داشته ؟! هر یک از این‌ها را بگوئی دروغ گفته‌ای و مردمان تو را تکذیب می‌کنند.

تو گمان می‌کنی که علی  7، عثمان را مظلوم کشته ، به ذات خدا قسم ؛
علی 7 پرهیزکارتر و پاکیزه‌تر است از ملامت کننده او در این باب . به جان خودم قسم ؛ اگر فرضآ علی 7 عثمان را مظلوم کشته باشد تو در این امر چیزی نیستی ؛ نه در زنده بودن او را یاری کردی و نه عصبیتی بعد از مرگ او بروز دادی ، همیشه خانه تو در طائف بود و دنبال زن‌های زانیه بودی و امر جاهلیت را زنده می‌کردی و اسلام را می‌میراندی تا در روز گذشته آنچه باید بشود شد.

و امّا اعتراض تو در موضوع بنی‌هاشم و بنی‌امیه ، باید این ادّعا را به معاویه کنی .

و امّا آنچه را که در باب امارت گفتی و یاران تو می‌گویند در موضوع مالک ملک‌شدن شما، فرعون هم چهارصد سال مالک مصر بود و موسی و هارون 8 دو پیغمبر مرسل بودند و از او اذیت‌ها می‌دیدند. ملک ، ملک خدا است به هر که خواهد از نیکوکار و فاجر عطا می‌کند، خدا چنین فرموده ، نمی‌دانم شاید این امتحانی باشد برای شما و بهره بردنی است برای مدّت کمی ، و می‌فرماید: «هر گاه اراده کنیم اهل شهری را امر به اطاعت می‌کنیم گردنکشان ستم‌پیشه متنعّم از ایشان را پس نافرمانی می‌کنند در آن شهر و ثابت می‌شود در حقّ آن‌ها حکم عذاب و هلاک می‌کنیم ایشان را به سختی».

پس امام حسن  7 برخاست و جامه‌های خود را تکانید و فرمود:

پلیدی‌ها برای پلیدانست و پلیدان برای پلیدی‌ها و ایشان ای معاویه ؛ به خدا قسم توئی و این یارانت و پیروانت ، و پاکیزگان برای پاکیزه‌ها است ، این گروه بیزارند و مبرّایند از آنچه می‌گویند برای ایشانست آمرزش و روزی خوب ، که ایشان علی بن ابی طالب  7 و یاران و شیعیان اویند.

پس بیرون رفت و به معاویه فرمود: بچش وبال آنچه که دست‌های تو کسب کرده و آنچه جنایت کردی و آنچه که خدا وعده داده است برای تو از خواری دنیا و عذاب دردناک در آخرت .

پس معاویه به یاران خود گفت : شما هم بچشید وبال آنچه جنایت کردید.

 

ولید بن عقبه گفت : به خدا قسم ؛ نچشیدیم ما مگر همچنان‌که تو چشیدی و جری نشد مگر بر تو.

پس معاویه گفت : آیا به شما نگفتم هرگز نمی‌توانید نقصی بر این مرد وارد کنید چرا مرا در اوّل مرتبه اطاعت نکردید، می‌خواستید او را با خود یار کنید، شما را مفتضح و رسوا کرد، به خدا قسم ؛ از جای برنخواست تا خانه را بر من تاریک کرد، همّت گماشتم که به او حمله کنم و سخت بگیرم بعد از این روز، و پس از آن برای شما خیری نیست .

(راوی گفت :) مروان حکم داستان محاجّه امام حسن  7 را با معاویه و یارانش شنید، به نزد ایشان آمد، همه آن‌ها را در خانه یافت گفت : قضیه حسن ( 7) چه بوده که من شنیدم بانشاط از مجلس بیرون رفته .

قضیه را برای او شرح دادند گفت : چرا مرا احضار نکردید تا به خدا قسم او را و پدر و اهل بیت او را دشنامی بدهم که غلامان و کنیزان به آن تغنّی کنند.

معاویه و اصحاب او گفتند: دیگر چیزی برای تو فوت نشده ، و همه می‌دانستند که مروان بی‌شرم و بدزبان و فحش‌دهنده است .

پس مروان گفت : ای معاویه بفرست تا حسن بن علی ( 8) بیاید.

چون فرستاده معاویه به نزد آن حضرت آمد فرمود:

این سرکش طاغی از من چه می‌خواهد؟ به خدا قسم ؛ اگر سخنان پیش را اعاده کرد گوش‌های ایشان را چنان سنگین کنم به چیزهائی که عار و ننگ و رسوائی آن تا روز قیامت بر او باقی بماند.

پس امام حسن  7 بر ایشان وارد شد، دید هنوز مجلس به همان حالتی‌که بود و آن‌ها را ترک گفته بود برقرار است جز این‌که مروان بر حاضرین اضافه شده ، پس حضرت امام حسن  7 در بالای تختی که معاویه و عمرو بن عاص نشسته بود نشست و به معاویه فرمود:

برای چه در طلب من فرستادی ؟

گفت : من به طلب تو نفرستادم ، مروان تو را خواسته است .

 

پس مروان گفت : ای حسن ؛ تو دشنام می‌دهی مردان قریش را؟

آن حضرت فرمود: اکنون چه می‌خواهی ؟

مروان گفت : به خدا قسم ؛ تو و پدر و اهل بیتت را چنان دشنام دهم که کنیزان و غلامان به آن تغنّی کنند و سرودخوان باشند.

پس حضرت امام حسن  7 فرمود:

امّا تو ای مروان ؛ بدان‌که من دشنام نمی‌دهم تو و پدرت را ولیکن خدای عزّوجلّ تو و پدرت و اهل بیت و ذرّیه‌ات را و آن کسانی که از صلب پدرت تا قیامت بیرون آیند به زبان پیغمبر خود لعنت کرده .

به ذات خدا قسم است ای مروان ؛ نه تو انکار می‌کنی و نه احدی از کسانی‌که حاضر بودند و شنیدند این لعنت را از رسول خدا 6 برای تو و برای پدرت پیش از تو، و زیاد نکرد خدا ای مروان به آنچه تو را از آن ترسانید مگر سرکشی بزرگ و گفته خدا و رسول او راست است .

خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: (وَآلشَّجَرَةَ آلْمَلْعُونَةَ فِی آلْقُرْآنِ وَنُخَوِّفُهُمْ فَمَا یزِیدُهُمْ إِلاَّ طُغْیاناً کبِیراً)[62] .

 

ای مروان ؛ تو و ذریه‌ات آن درخت لعنت‌شده‌اید در قرآن و این از جانب رسول خدا 6 از جبرئیل از خدای عزّوجلّ رسیده .

پس معاویه از جا بلند شد و دست بر دهان امام حسن  7 گذارد و گفت : ای ابا محمّد؛ تو فحّاش و... نبودی .

بعد از آن ، حضرت امام حسن 7 جامه خود را تکانید و از جا برخواست و از مجلس بیرون رفت ، و آن گروه با خشم و اندوه و روسیاهی دنیا و آخرت از مجلس بیرون رفتند.[63]

 

 

 

(676)

فراخواندن امام حسن علیه السلام مردم را برای جنگ(تکرار1)

از آن سو خبر به امام حسن  7 رسید که معاویه از شام حرکت کرده و به جسر منبج رسیده است . آن حضرت نیز آماده حرکت شد و حجر بن عدی را مأمور ساخت تا سایر مردم را آماده حرکت سازد و جارچی آن جناب مردم را به مسجد دعوت کرد. حضرت سفارش کرده بود چون مردم اجتماع کردند مرا خبر کنید. سعید بن قیس همدانی حضور یافته ، عرض کرد: اینک مردم آماده‌اند. حضرت بیرون آمده به منبر رفت و حمد خدای را به جای آورده سپس فرمود:

همانا خداوند جهاد و پیکار با دشمنان دین را بر بندگان مقرّر فرموده و آن را «کره» (در نزد شما) نامیده .[64]

 

سپس به پیکار کنندگان از مؤمنین فرموده : «پایداری کنید که خدا با شکیبایان و پایداران است»[65] ، و شما ای گروه مردم ؛ به مقصود و منظور

خود نخواهید رسید جز به وسیله پایداری و شکیبایی بر آنچه ناخوش دارید (یعنی همان جهاد و پیکار با دشمنان دین .

آنگاه فرمود:

به من خبر رسیده که چون معاویه از تصمیم ما آگاه شده و دانسته است که ما به سوی او حرکت خواهیم کرد جنبش نموده ، اینک شما نیز به سوی لشکرگاه خویش (نخیله) حرکت کنید، خدایتان رحمت کند، تا ما در این کار نیک نظر کرده ، بیندیشیم و شما نیز فکر کنید.

از این سخنان روشن می‌گردد که آن حضرت از کوتاهی و سستی مردم در یاری او اندیشناک بود، (و چون سخنان آن جناب به پایان رسید) مردم
خاموش شده هیچ‌یک سخنی نگفته و پاسخی ندادند.

عدی بن حاتم که چنان دید به پا خواسته گفت : من فرزند حاتم طایی هستم ، سبحان الله؛ این وضع چقدر شرم‌آور و زشت است! آیا به امام و پیشوای خود و فرزند دختر پیغمبرتان پاسخ نمی‌گویید؟ کجایند سخنوران قبیله مُضر؟ کجایند مسلمانان؟ کجایند مردان جنگی این دیار؟ آیا در هنگام خوشی و آسایش زبانی برّان و کوبنده چون تازیانه و شلّاق داشتند و چون کار به جنگ و به سختی می‌کشید مانند روبهان می‌گریختند؟ آیا شما از خشم خداوند اندیشه نمی‌کنید و از ننگ و عار آن خاطر آسوده می‌دارید؟!

این سخنان را گفت ، آنگاه رو به جانب امام حسن  7 کرده گفت : خدایت به آنچه خواهی برساند، و ناگواری‌ها را از تو دور سازد، و بدانچه پسند اوست در آغاز و انجام کاری که در پیش داری تو را موفّق دارد؛ همانا ما سخنت را شنیدیم و در پی فرمان تو آماده‌ایم و دستورت را پذیرفته و در آنچه اندیشیده و فرمودی فرمانبرداریم ، و اینک من به سوی لشکرگاه روان می‌شوم ، پس هر کس که خواهد با من کوچ کند.

این را گفت و به راه افتاد، و همچنان از مسجد بیرون آمده و بر مرکبش را که دم در حاضر بود سوار شد و به سوی نخیله رهسپار گشت ، و به غلامش دستور داد لوازم سفر را از پشت سر به او برساند، و این عدی بن حاتم نخستین کس بود که برای فراهم آمدن سپاه به لشکرگاه رفت .

پس از او قیس بن سعد بن عباده ، معقل بن قیس ریاحی و زیاد بن صعصعه از جا برخاسته مردم را سرزنش و ملامت کردند و به جنگ تحریضشان نموده و مانند عدی بن حاتم آمادگی خویش را به عرض امام 7 رسانیدند.

امام مجتبی  7 بدآنها فرمود:

به راستی و صدق سخن گفتید ـ خدایتان رحمت کند ـ همواره شما را به صفا و درستی و وفاداری و دوستی شناخته‌ام ، خدایتان پاداش نیک دهد.

 

این سخن را فرمود و از منبر به زیر آمد.[66]

 

 

(673)

معاویه و پاسخ او به نامه امام حسن  علیه السلام (تکرار)

معاویه در پاسخ نوشت : بسم الله الرحمن الرحیم

این نامه‌ای است از بنده خدا، امیر مؤمنان ! به سوی حسن بن علی ( 8)، پس از سلام و حمد پروردگار بی‌همتا نامه‌ات رسید، و جریان فضیلت رسول خدا 6 را که متذکر شده بودی دانستم ، و به راستی او در فضیلت از تمامی گذشتگان و آیندگان از قدیم و جدید و کوچک و بزرگ برتر و والاتر است ؛ زیرا به خدا سوگند؛ دین خدا را تبلیغ فرمود و آنچه مأمور رساندنش بود به مردم رسانید، و برای آن‌ها خیرخواهی نمود و راهنمایی فرمود تا بدانجا که خداوند به وسیله او مردمان را از هلاکت نجات و از گمراهی رهایی و از ضلالت به هدایت رهنمایی فرمود، خدایش بهترین پاداشی را که پیامبری از امّتش می‌بیند به او عطا فرماید. و درود خدا بر او باد در آن روزی که به دنیا آمد و روزی که از این جهان چشم فرو بست ، و روز رستاخیز که برانگیخته خواهد گشت .

و امّا درباره وفات پیغمبر 6 و نزاع مسلمانان درباره خلافت پس از او که متذکر شده بودی ، از سخنانت به صراحت برمی‌آید که مانند ابوبکر صدّیق و عمر فاروق و ابوعبیده امین و سایر اطرافیان و صحابه و مردمان شایسته مهاجر و انصار را در این باره متّهم ساخته‌ای ، و من از چون تویی این اتّهامات را خوش نداشتم ؛ زیرا مردی هستی که در نزد ما و همه مردم به نیکی معروفی و هرگز متّهم و گناهکار و بدسرشت شمرده نشده‌ای ، و من دوست داشتم که سخنان و گفتارت محکم و نیکو باشد، همانا در آن هنگامی که این امّت پس از پیامبر گرامی خود درباره خلافت و جانشینی او اختلاف کردند، فضیلت و
برتری شما را از یاد نبرده و همچنین سوابق درخشان و نزدیکی با رسول خدا 6 و مقامتان را در مذهب اسلام فراموش نکرده بودند، ولی امّت چنین صلاح دانستند که امر خلافت را به قریش واگذارند! و این بدان جهت بود که قریش با پیغمبر اسلام نسبت نزدیکی داشتند، آنگاه مردمان شایسته و بزرگان قریش و انصار و دیگران چنین صلاح دانستند که کار خلافت را به کسی از قریش واگذارند که سابقه‌اش در اسلام از دیگران بیشتر، و نسبت به احکام خدا از دیگران داناتر و نزد او محبوبتر بوده و درباره امور مربوط به او نیرومندتر باشد، و برای این منظور، ابوبکر را تعیین کردند و این رأیی بود که مردمان خردمند و دیندار و بافضیلت و ناظرین در کار امّت آن را تصویب نمودند! و همین سبب شد که دل شما از آنان رنجیده شود و آنان را متّهم سازید، در صورتی که هیچ‌گونه اتّهامی نداشته و به هیچ وجه خطاکار نبودند، و اگر مسلمانان در آن روز در میان شما کسی را بهتر از او سراغ داشتند ـ که با وجود آن‌کس از وی بی‌نیاز گردند و او مانند ابوبکر از حریم اسلام دفاع کند ـ دست از او بازنداشته و غیر او را اختیار نمی‌کردند و آنچه ایشان رفتار کردند به واسطه صلاحدیدی بود که برای اسلام و مسلمین کردند، خدایشان پاداش نیک دهد.

و امّا موضوع صلحی که مرا بدان خوانده‌ای دانستم ، و باید بگویم وضع من و شخص شما امروز مانند وضع شما و ابوبکر پس از رحلت رسول خدا6 است ، و اگر می‌دانستم که تو برای محافظت مردم نگهبان‌تر از منی ، و در کار این امّت از من بااحتیاط‌تر و سیاستت بهتر، و در گردآوردن اموال آن‌ها نیرومندتر و در برابر دشمن اندیشه و نقشه‌ات بهتر از من بود، هر آینه دعوت تو را می‌پذیرفتم ، ولی من خود می‌دانم که بیش از تو حکومت کرده ، و تجربه‌ام در کار مردم بیش از تو و سیاستمدارتر و سالمندتر از تو می‌باشم ، و از این رو تو سزاوارتری که دعوت مرا درباره آنچه مرا بدان خوانده‌ای بپذیری ، پس بیا و در تحت اطاعت من درآی و من در عوض خلافت را پس از خود به
تو وامی‌گذارم و از این گذشته هر چه از اموال که در بیت‌المال عراق است به هر اندازه که باشد به تو وامی‌گذارم ، آن‌ها را بردار و به هر جا که می‌خواهی برو، و نیز خراج هر یک از استان‌های عراق را که می‌خواهی از آن تو باشد که در مخارج و هزینه زندگی خود صرف نمایی که آن را حسابدار و کفیلتان (هر که هست) برای شما مأخوذ دارد، و دیگر آن‌که اجازه داده نخواهد شد که کسی بر شما حکومت کند. و نیز کارها جز به فرمان شما انجام نشود و هر کاری که منظور در آن اطاعت خداوند باشد طبق دلخواه شما انجام پذیرد و در آن نافرمانی نشنوی ، خداوند ما و شما را در اطاعت خویش کمک فرماید و او کسی است که دعای بندگان را می‌شنود.    والسلام .

جندب گوید: همین که نامه معاویه به امام حسن  7 رسید، من به او عرض کردم : معاویه کسی است که به سوی تو کوچ خواهد کرد، پس بهتر است که پیش از آن‌که او به جنگ با شما حرکت کند شما به سوی او کوچ کنی تا در زمین و دیار و مرکز حکومت او با او کارزار نمایی ، و اگر چنین پنداری که شاید او شما را اطاعت کند و خلافت را به شما وا گذارد به خدا چنین نیست ، جز این‌که به وضعی سخت‌تر از جنگ صفین دچار گردد.[67]

 

 

(676)

فراخواندن امام حسن  علیه السلام مردم را برای جنگ(تکرار2)

از آن سو خبر به امام حسن  7 رسید که معاویه از شام حرکت کرده و به جسر منبج رسیده است . آن حضرت نیز آماده حرکت شد و حجر بن عدی را مأمور ساخت تا سایر مردم را آماده حرکت سازد و جارچی آن جناب مردم را به مسجد دعوت کرد. حضرت سفارش کرده بود چون مردم اجتماع کردند مرا خبر کنید. سعید بن قیس همدانی حضور یافته ، عرض کرد: اینک مردم آماده‌اند. حضرت بیرون آمده به منبر رفت و حمد خدای را به جای آورده
سپس فرمود:

همانا خداوند جهاد و پیکار با دشمنان دین را بر بندگان مقرّر فرموده و آن را «کره» (در نزد شما) نامیده .[68]

 

سپس به پیکار کنندگان از مؤمنین فرموده : «پایداری کنید که خدا با شکیبایان و پایداران است»[69] ، و شما ای گروه مردم ؛ به مقصود و منظور

خود نخواهید رسید جز به وسیله پایداری و شکیبایی بر آنچه ناخوش دارید (یعنی همان جهاد و پیکار با دشمنان دین).

آنگاه فرمود:

به من خبر رسیده که چون معاویه از تصمیم ما آگاه شده و دانسته است که ما به سوی او حرکت خواهیم کرد جنبش نموده ، اینک شما نیز به سوی لشکرگاه خویش (نخیله) حرکت کنید، خدایتان رحمت کند، تا ما در این کار نیک نظر کرده ، بیندیشیم و شما نیز فکر کنید.

از این سخنان روشن می‌گردد که آن حضرت از کوتاهی و سستی مردم در یاری او اندیشناک بود، (و چون سخنان آن جناب به پایان رسید) مردم خاموش شده هیچ‌یک سخنی نگفته و پاسخی ندادند.

عدی بن حاتم که چنان دید به پا خواسته گفت : من فرزند حاتم طایی هستم ، سبحان الله؛ این وضع چقدر شرم‌آور و زشت است! آیا به امام و پیشوای خود و فرزند دختر پیغمبرتان پاسخ نمی‌گویید؟ کجایند سخنوران قبیله مُضر؟ کجایند مسلمانان؟ کجایند مردان جنگی این دیار؟ آیا در هنگام خوشی و آسایش زبانی برّان و کوبنده چون تازیانه و شلّاق داشتند و چون کار به جنگ و به سختی می‌کشید مانند روبهان می‌گریختند؟ آیا شما از خشم
خداوند اندیشه نمی‌کنید و از ننگ و عار آن خاطر آسوده می‌دارید؟!

این سخنان را گفت ، آنگاه رو به جانب امام حسن  7 کرده گفت : خدایت به آنچه خواهی برساند، و ناگواری‌ها را از تو دور سازد، و بدانچه پسند اوست در آغاز و انجام کاری که در پیش داری تو را موفّق دارد؛ همانا ما سخنت را شنیدیم و در پی فرمان تو آماده‌ایم و دستورت را پذیرفته و در آنچه اندیشیده و فرمودی فرمانبرداریم ، و اینک من به سوی لشکرگاه روان می‌شوم ، پس هر کس که خواهد با من کوچ کند.

این را گفت و به راه افتاد، و همچنان از مسجد بیرون آمده و بر مرکبش را که دم در حاضر بود سوار شد و به سوی نخیله رهسپار گشت ، و به غلامش دستور داد لوازم سفر را از پشت سر به او برساند، و این عدی بن حاتم نخستین کس بود که برای فراهم آمدن سپاه به لشکرگاه رفت .

پس از او قیس بن سعد بن عباده ، معقل بن قیس ریاحی و زیاد بن صعصعه از جا برخاسته مردم را سرزنش و ملامت کردند و به جنگ تحریضشان نموده و مانند عدی بن حاتم آمادگی خویش را به عرض امام 7 رسانیدند.

امام مجتبی  7 بدآنها فرمود:

به راستی و صدق سخن گفتید ـ خدایتان رحمت کند ـ همواره شما را به صفا و درستی و وفاداری و دوستی شناخته‌ام ، خدایتان پاداش نیک دهد.

این سخن را فرمود و از منبر به زیر آمد.[70]

 

 

(674)

نامه دیگر معاویه

به امام حسن علیه السلام وپاسخ آن حضرت به او(تکرار)

نامه دیگری که معاویه به امام حسن  7 نوشت بدین مضمون بود:

 

بسم الله الرحمن الرحیم

امّا بعد؛ همانا خدای عزّوجلّ آن خدایی است که نسبت به بندگانش آنچه بخواهد انجام می‌دهد (لا معقّب لحکمه وهو سریع الحساب)[71] ؛

«تبدیل‌کننده‌ای برای حکم او نیست و او زود به حساب هر کس می‌رسد»، بترس از این‌که مرگ تو به دست مردمانی پست و فرومایه باشد، و مأیوس باش از این‌که بتوانی بر ما خرده‌گیری . و اگر از آنچه در سر می‌پرورانی (یعنی خلافت) دست بازداشته و با من بیعت کنی ، من بدانچه وعده کرده از مال و مقام وفا خواهم کرد و آنچه شرط نموده‌ام بی‌کم و کاست ادا خواهم نمود، و من همانند کسی هستم که اعشی شاعر گوید :

وان أحد أسدی إلیک أمانة         فأوف بها تدعی اذا متّ وافیآ

ولاتحسد المولی إذا کان ذاغنی         ولاتجفه إن کان فی المال فانیآ

و اگر کسی به تو امانتی سپرد آن را به اهلش بازگردان تا چون از این جهان رفتی تو را امانت‌دار نامند.

بر بزرگتر از خویش که مال‌دار است رشک مبر، و اگر دیدی در بذل مال بی‌دریغ است به او جفا مورز.

و پس از من خلافت از آن تو باشد؛ زیرا تو از هر کس بدین مقام سزاوارتر باشی .  والسلام .

حضرت در پاسخش نوشت :

بسم الله الرحمن الرحیم

امّا بعد؛ نامه‌ات رسید و از مضمونش اطّلاع حاصل شد، و چون از ستمکاری و زورگویی بر تو بیمناک بودم آن را بدون پاسخ گذاشتم و من از زورگویی تو به خدا پناه می‌برم ، بیا و از حق پیروی کن ؛ زیرا تو می‌دانی که من اهل و سزاوار آن هستم ، و اگر سخن به دروغ گویم گناه
آن به گردن من است و من هرگز دروغ نمی‌گویم .[72]

 

 

(359)

نامه معاویه به امام حسین  علیه السلام

معاویه برای حسین بن علی  8 نوشت : از ناحیه شما اخباری به من رسیده که هرگز گمان نمی‌کردم تو آن حرف‌ها را بر زبان جاری سازی و به آن گونه مطالب رغبت نشان دهی ، مردمانی که اهل وفا هستند با کسی بیعت کرده‌اند که مانند تو در شرافت و بزرگی برابرند، و در منزلتی که خداوند به تو داده است ، اینک در مورد خلافت منازعت مکن ، و از خدا بترس و این امّت را گرفتار آشوب و فتنه مساز و متوجّه خود و دین و امّت محمّد باش (وَلایسْتَخِفَّنَّک آلَّذیüنَ لایوقِنُونَ)[73] .

 

حسین بن علی  8 در جواب او نوشت : نامه تو به من رسید، متذکر شده‌ای که از ناحیه من اخباری به طرف شما رسیده است که انتظار آن‌ها را نداشتی ، و تو گمان داشتی که من نسبت به آن اخبار رغبت نشان نمی‌دهم ، و لکن نیکی‌ها دست خداوند است اگر اراده کند آدمی را به طرف خیر و سعادت راهنمائی می‌کند، و اگر اراده‌اش تعلّق نگیرد راه هدایت را بر انسان مسدود می‌کند.

در نامه خود یادآور کرده‌ای که از ناحیه من مطالبی به شما رسیده است ، این مطالب ناروا را افراد مغرض و سخن‌چین به شما رسانیده‌اند که اراده کرده‌اند اجتماع را از هم پراکنده سازند، این افراد گمراه که از راه راست خارج شده‌اند بر من دروغ و افتراء بسته‌اند، من قصد جنگ و اختلاف ندارم .

ولکن از جنگ نکردن با تو و حزب تو که از قاسطین هستند از خدا می‌ترسم . افراد ظالمی که پیرامون تو را گرفته‌اند داخل در حزب ستمکاران و
اعوان شیطان می‌باشند، آیا تو حجر [74]  و اصحاب او را ـ که از اهل عبادت و زهد    

 

 

 

بودند ـ نکشتی ؟ حجر و یاران او برای رفع بدعت و امر به معروف و نهی از منکر قیام کردند و تو از روی ظلم و ستم پس از این‌که با آنان عهد و پیمان بستی نقض عهد کردی و آنان را از بین بردی ، و خداوند را با خود دشمن کردی .

آیا تو قاتل عمرو بن حمق [75]  ـ که از فرط عبادت پیشانیش پینه بسته بود ـ   

  

نیستی ؟ و او را هم بعد از دادن عهد و میثاق از بین بردی .

آیا تو ادّعا نکردی که زیاد فرزند ابوسفیان است و حال این‌که حضرت رسول 6 فرمود: «الولد للفراش وللعاهر الحجر»؟ پس از استلحاق ، زیاد را بر مردم مسلّط ساختی و او بر مسلمانان سخت گرفت و دست و پای آنان را
برید و بر شاخه‌های درخت نصب کرد.

ای معاویه ؛ گویا تو از این ملّت نیستی و آن‌ها هم از تو نیستند، آیا تو حضرمی را نکشتی ؟ زیاد برای تو نوشت که حضرمی بر دین علی بن ابی طالب 7 است . آیا علی  7 جز بر دین پسرعمویش بود که تو اینک در جای او نشسته‌ای ؟ و بزرگترین شرف تو و اجدادت در جاهلیت این بود که در زمستان و تابستان کاروان راه می‌انداختند و به مسافرت و تجارت می‌پرداختند و اکنون از برکت جدّم در آن مقام نشسته‌ای ، و این همه جنایات و مفاسد را انجام می‌دهی ، اکنون در نامه خود برای من می‌نویسی که «امّت را گرفتار فتنه و آشوب مکن» و من فتنه‌ای را بزرگتر از امارت تو مشاهده نمی‌کنم .

در نامه‌ات نوشته‌ای که : «متوجّه خودت و دینت و امّت محمّد باش» به خداوند سوگند؛ من افضل از جهاد با تو چیز دیگری را نمی‌بینم ، و اگر بتوانم با تو جهاد کنم بهترین عبادت از برای من خواهد بود، و اگر قدرت نداشته باشم استغفار می‌کنم و از خداوند توفیق جهاد با تو را می‌خواهم .

در نامه خود نوشته‌ای : «تو با من مکر کن من هم با تو مکر خواهم کرد» اینک ای معاویه ؛ با من مکر و حیله کن و هر چه می‌خواهی انجام بده ، از زمان‌های گذشته با مردمان صالح مکر و حیله دارند، و من امیدوارم که جز بر خود به دیگری ضرر نرسانی و اعمال شومت را نابود سازی ، اکنون هر چه می‌خواهی شیطنت کن .

ای معاویه ؛ از خدا بترس و بدان خداوند کتابی دارد که تمام اعمال از کوچک و بزرگ در آن درج شده و بدان که خداوند تو را فراموش نکرده است ، و به همین زودی تو را غافلگیر می‌کند و برای این افترا و تهمت‌ها مؤاخذه‌ات خواهد کرد، تو اکنون کودکی را برای امارت اختیار کرده‌ای که همواره شراب می‌خورد و با سگ‌ها بازی می‌کند و من می‌بینم که خود را به هلاکت انداختی و
دینت را نابود کردی و ملّت را خوار ساختی ، والسّلام .[76]

 

 

(1622)

سخن امام حسن  علیه السلام با معاویه

قال سلیم[77]  بن قیس: قام الحسن بن علی بن أبی طالب صلوات الله علیهما

علی المنبر. حین اجتمع الناس مع معاویة. فحمد الله وأثنی علیه.

ثمّ قال: أیها الناس انمعاویة زعمأنّیرأیته للخلافة‌أهلا. ولم أرنفسی لها أهلاً. وکذبمعاویة أنا أولی الناس فی کتاب الله عزوجلّ. وعلی لسان رسول الله 6 أقسم بالله لو أن الناس بایعونی وأطاعونی ونصرونی. لاعطتهم السماء قطرها.

والارض ببرکتها[78] . ولما طمعت فیها یا معاویة. وقد قال رسول الله 6: ما

ولت الامة رجلاً[79]  وفیهم من هو أعلم منه. الا لم یزل أمرهم الا فی سفال[80] . حتّی

 

یرجعوا الی ملّة عبدة العجل. فقد ترک بنو اسرائیل هارون. وعکفوا[81]  علی

العجل. وهم یعلمون أن هارون خلیفة موسی  8.

وقد ترکت الامة علیاً 7 وقد سمعوا رسول الله 6 یقول لعلی  7: أنت منّی بمنزلة هارون من موسی غیر النبوّة. فلا نبی بعدی.

وقد هرب رسول الله 6 من قومه. وهو یدعوهم الی الله. حتّی فر الی الغار. ولو وجد علیهم أعواناً ما هرب (منهم)[82]  ولو وجدت أعواناً ما بایعتک یا

معاویة.

وقد جعل الله هارون فی سعة حین استضعفوه وکادو یقتلونه. ولم یجد
أعواناً علیهم. وقد جعل الله النبی 6 فی سعة حین فرمن قریش. ولم یجد[83]

أعواناً علیهم. وکذلک أنا. فانّی فی سعة من الله تعالی حین ترکتنی الامة وبایعت معاویة ولم أجد أعواناً. وانّما هی السنن[84]  والامثال یتبع بعضها بعضاً. أیها النّاس

انّکم لو التمستم فیما بین المشرق والمغرب أن تجدوا (رجلاً من)[85]  ولد نبی

غیری وغیر أخی الحسین لن تجدوا.[86] .[87]

 

 

 

(1620)

پاسخ امام حسن  علیه السلام به خطبه معاویه

ولما قدم معاویة المدینة صعد، فخطب ونال من[88]  أمیرالمؤمنین علی علیه

السلام، فقام الحسن فحمد الله وأثنی علیه، ثمّ قال :

ان الله تعالی لمیبعث نبیاً الا جعل له عدواً من المجرمین، قال الله تعالی «وکذلک جعلنا لکلّ نبی عدواً من المجرمین»[89]  فأنا ابن علی، وأنت ابن صخر،

وأمک هند، وأمی فاطمة، وجدتک نثیلة، وجدتی خدیجة، فلعن الله ألا منا حسباً، وأخملنا ذکراً، وأعظمنا کفراً، وأشدنا نفاقاً. فصاح أهل المسجد: آمین آمین، وقطع معاویة خطبته ودخل منزله.[90] .[91]

 

 

 

(1621)

پاسخ امام حسن  علیه السلام به معاویه

 

قال الشعبی: کان معاویة فاحل الطیر[92]  قال یوماً والحسن عنده: انا ابن بحرها

جواداً، وأکرمها جدوداً، وأنضرها[93]  عوداً.

 

فقال الحسن  7: أفعلی تفتخر، أنا ابن عروق الثری[94] ، أنا ابن سید أهل الدنیا،  

أنا ابن من رضاه رضی الرحمن، وسخطه سخط الرحمن، هل لک یا معاویة من قدیم تباهی به؟ أو أب تفاخرنی به، قل: لا أو نعم أی ذلک شئت، فان قلت نعم أبیت، و ان قلت لا عرفت .

قال معاویة: فإنّی أقول: لا تصدیقاً لک.

فقال الحسن  7  :

الحقّ أبلج مایحیل[95]  سبیله         والحقّ یعرفه ذووا الالباب[96] .[97]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فایل جلد هجدهم معاویه شروع به کار دوشنبه سیم اردیبهشت ماه نودوهشت

 

در تاریخ 10 / 2 / 1404

در حال تبدیل به ورد جهت برنامه جستجوی 2 المنجی

 

 

 

 انجام جستجو و جایگزینی حروف    ی  ک    در تاریخ 10 / 2 / 1404

 

 

 

فهرسنگاری انجام شد:   26 / 10 / 1404