(732) معاویه جلد سیزدهم

 

 

 

عمر لعنت الله علیه

 

جلد  13

 

 

تألیف :

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

 

 

عمر لع

ــــــــــ

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

ناشر  : نشر الماس

چاپ : ذاکر

نوبت چاپ : اوّل

تاریخ چاپ : خرداد  1395

قطع و صفحه : وزیری /  212

تیراژ:  000 جلد

قیمت  :  000 تومان

ــــــــــــ

شابک  :  0 ـ 67 ـ 7753 ـ 964 ـ 978 : ISBN

ــــــــــــ

مرکز پخش : ( 85 00 85  9 0919 )

نشر الماس: ( 79 99 153 0912  ـ  0358 251 0912 )

سایت مؤلّف : پایگاه علمی المنجی www.almonji.com

پست الکترونیکی : Email : info@almonji.com

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست مطالب عمر لعنت الله علیه (معاویه جلد 13)

 

 

فهرست مطالب عمر لعنت الله علیه (معاویه جلد 13)     (732)

 

(567) شمایل عمر (لعنت الله علیه)        9

(604) جریان قتل عمر              9

(615) نمونه‌ای از کارهای ابوبکر علاوه بر غصب خلافت در دوران            10

(662) فقاهت ابن عمر!!              13

(1506) حجرالأسود         15

(1510) آیا ابوبکر دارای سخاوت بود      16

(1496) سه اشتباه عمر      18

(1497) عمر و اشاره به حدیث دوات و قلم        18

(1498) عمر و حاکم او    20

(1500) عمر و ابن‌عباس (تکرار)             21

(1501) عمر و ابن‌عبّاس             22

(1502) خطّاب مردی تندخو بود             23

(1443) پیروزی ابوموسی بر اثر خیانت ناراضی‌ها           24

(1438) ضعف واختلاف در ایران           24

(1439) ضعف واختلاف در ایران           26

(1440) جنگ در قادسیه            27

(1441) سقوط مدائن پایتخت ایران بر اثر اختلاف و نارضایتی مردم       30

(1442) جنگ جلولا (نزدیک خانقین)              32

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟!    33

(1391) فاصله زمین و آسمان از نظر عمر           34

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار)       34

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟      35

(1361) مغیره    36

(1364) زنده به گور کردن دختران            37

(1367) قیافه ابوبکر       41

(1367) قیافه ابوبکر تکرار          41

(1364) زنده به گور کردن دختران (تکرار1)          42

(1283) خصوصیت جسمی ابوبکر          45

(1285) تجسّس عمر        45

(1276) طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او         46

(1004) قتل عمر            48

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او!         49

(899) حدیث دوات و قلم         49

(1507) عمر ایرانیان را گبر می‌دانست    53

(901) قتل عمر    55

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن             56

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟      59

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار1)      60

(897) علم عمر از دریانوردی      61

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او          61

(453) داستان شورای عمر           62

(56) نجوای نیرنگ معاویه        65

(900) قتل عمر    68

دلالت بر فسق عمر          69

ائتوا بدواة وبیضاء لأزیل           70

نقد و بررسی اجمالی کتاب روشنائی- قسمت نهم             71

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت            74

(1028) 5 ـ ایرانیان و خاندان علوی و اموی (از علل سقوط بنی‌امیه)       75

(1017) علّت استقبال ایرانیان از اسلام    77

(1016) وضع ایران در هنگام سقوط        78

(738) علل شکست ایران1         79

(737) علل شکست ایران2         80

(736) علل شکست ایران و روم            81

(654) کشته‌شدن پرویز در تاریکخانه خزانه جواهرات خود         85

(653) تصمیم پرویز به انتقام‌گیری از رسول خدا6         86

(652) اختلاف طبقاتی در ایران             89

(631) مهاجرت ایرانیان به حجاز          94

(630) اختلاف طبقاتی در ایران             98

(427) ایرانیان در لشکر مختار             100

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار1)     105

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار2)    107

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار3)    110

(204) ایرانیان و ولایت حضرت امیرالمؤمنین 7         112

(633) جنبش ایرانیان علیه اعراب        113

(46) عمر و ایرانیان1    116

(308) گرایش ایرانیان به تشیع          120

(447) شهر جلولاء          122

(708) ابوعبیده گورکن بود         122

(728) ثروت بعضی از صحابه!      123

(1493) اعتراف عمر درباره نسب خودش و دیگران         126

(1495) یک زن عالم‌تر از عمر    126

(1444) گرسنگی از عوامل پیروزی         127

(1445) فکر غنیمت از عوامل پیروزی    127

فرار عثمان و پناه دادن به معاویة بن مغیره          128

(1505) علم عمر به حساب و ریاضی1    129

(453) داستان شورای عمر تکرار              130

(616) از اشتباهات عمر    133

(1437) پس‌گرفتن اسکندریه       137

(1504) علم عمر به حساب و ریاضی2    137

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت تکرار    138

(1286) عمر، پادشاه یا خلیفه ؟            138

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟      139

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه      140

(1134) اختلاف در کرسی قدرت            141

(1446) گرسنگی و بی‌کاری از عوامل پیروزی      143

(1322) ثروت خسروپرویز        143

(1587) موفقیت‌های نسبتآ سریع           144

(897) علم عمر و عمروعاص از دریانوردی تکرار2          145

(1454) نارضایتی مردم و پیروزی جراجمه        145

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار1)              147

(125) معاویه و سلطنت            148

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن             149

(11) تندخویی عمر و نرمی او با معاویه و مغیره          151

(66) عمر معاویه را در کارها آزاد گزارد             153

(106) عمر و ایرانیان2            154

(365) مضروب شدن معاویه به دست عمر          155

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار2)              156

(1133) علّت اختلاف       157

نسب عمر           160

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    162

نسب ابوبکر(تکرار)         165

نسب عمر(تکرار)            168

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم(تکرار)      170

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش           173

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...        177

برکناری و ترور خالد بن ولید      188

 

 

 

 

 

فهرست الفبایی عمر لعنت الله علیه (معاویه جلد 13)

 

فهرست الفبایی عمر لعنت الله علیه (معاویه جلد 13)       (732)

 

(1510) آیا ابوبکر دارای سخاوت بود      16      (732)

ائتوا بدواة وبیضاء لأزیل           70      (732)

(708) ابوعبیده گورکن بود         122      (732)

(1134) اختلاف در کرسی قدرت            141      (732)

(652) اختلاف طبقاتی در ایران1            89      (732)

(630) اختلاف طبقاتی در ایران2            98      (732)

(616) از اشتباهات عمر    133      (732)

(1493) اعتراف عمر درباره نسب خودش و دیگران         126      (732)

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن             56      (732)

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار1)     105      (732)

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار2)    107      (732)

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار3)    110      (732)

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت (تکرار4)     149      (732)

(427) ایرانیان در لشکر مختار             100      (732)

(1028) 5 ـ ایرانیان و خاندان علوی و اموی (از علل سقوط بنی‌امیه)       75      (732)

(204) ایرانیان و ولایت حضرت امیرالمؤمنین 7         112      (732)

برکناری و ترور خالد بن ولید      188      (732)

(1437) پس‌گرفتن اسکندریه       137      (732)

(1443) پیروزی ابوموسی بر اثر خیانت ناراضی‌ها           24      (732)

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش           173      (732)

(1285) تجسّس عمر        45      (732)

(653) تصمیم پرویز به انتقام‌گیری از رسول خدا6         86      (732)

(11) تندخویی عمر و نرمی او با معاویه و مغیره          151      (732)

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او!         49      (732)

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او(تکرار)           61      (732)

(728) ثروت بعضی از صحابه!      123      (732)

(1322) ثروت خسروپرویز        143      (732)

(604) جریان قتل عمر              9      (732)

(633) جنبش ایرانیان علیه اعراب        113      (732)

(1442) جنگ جلولا (نزدیک خانقین)              32      (732)

(1440) جنگ در قادسیه            27      (732)

(1506) حجرالأسود         15      (732)

(899) حدیث دوات و قلم         49      (732)

(1283) خصوصیت جسمی ابوبکر          45      (732)

(1502) خطّاب مردی تندخو بود             23      (732)

(453) داستان شورای عمر           62      (732)

(453) داستان شورای عمر تکرار              130      (732)

دلالت بر فسق عمر          69      (732)

(1364) زنده به گور کردن دختران            37      (732)

(1364) زنده به گور کردن دختران (تکرار1)          42      (732)

(1441) سقوط مدائن پایتخت ایران بر اثر اختلاف و نارضایتی مردم       30      (732)

(1496) سه اشتباه عمر      18      (732)

(567) شمایل عمر (لعنت الله علیه)        9      (732)

(447) شهر جلولاء          122      (732)

(1438) ضعف واختلاف در ایران1         24      (732)

(1439) ضعف واختلاف در ایران2         26      (732)

(1276) طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او         46      (732)

(1133) علّت اختلاف       157      (732)

(1017) علّت استقبال ایرانیان از اسلام    77      (732)

(738) علل شکست ایران1         79      (732)

(737) علل شکست ایران2         80      (732)

(736) علل شکست ایران و روم            81      (732)

(897) علم عمر از دریانوردی      61      (732)

(1505) علم عمر به حساب و ریاضی1    129      (732)

(1504) علم عمر به حساب و ریاضی2    137      (732)

(897) علم عمر و عمروعاص از دریانوردی تکرار2          145      (732)

(1507) عمر ایرانیان را گبر می‌دانست    53      (732)

(1286) عمر، پادشاه یا خلیفه ؟            138      (732)

(66) عمر معاویه را در کارها آزاد گزارد             153      (732)

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟      35      (732)

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟تکرار1        59      (732)

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟تکرار2        139      (732)

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟!    33      (732)

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار1)      34      (732)

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار2)      60      (732)

(1501) عمر و ابن‌عبّاس             22      (732)

(1500) عمر و ابن‌عباس (تکرار)             21      (732)

(1497) عمر و اشاره به حدیث دوات و قلم        18      (732)

(46) عمر و ایرانیان1    116      (732)

(106) عمر و ایرانیان2            154      (732)

(1498) عمر و حاکم او    20      (732)

(1391) فاصله زمین و آسمان از نظر عمر           34      (732)

فرار عثمان و پناه دادن به معاویة بن مغیره          128      (732)

(662) فقاهت ابن عمر!!              13      (732)

(1445) فکر غنیمت از عوامل پیروزی    127      (732)

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    162      (732)

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم(تکرار)      170      (732)

(1004) قتل عمر1           48      (732)

(901) قتل عمر2            55      (732)

(900) قتل عمر3            68      (732)

(1367) قیافه ابوبکر       41      (732)

(1367) قیافه ابوبکر تکرار          41      (732)

(654) کشته‌شدن پرویز در تاریکخانه خزانه جواهرات خود         85      (732)

(308) گرایش ایرانیان به تشیع          120      (732)

(1444) گرسنگی از عوامل پیروزی         127      (732)

(1446) گرسنگی و بی‌کاری از عوامل پیروزی      143      (732)

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه      140      (732)

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار1)              147      (732)

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار2)              156      (732)

(365) مضروب شدن معاویه به دست عمر          155      (732)

(125) معاویه و سلطنت            148      (732)

(1361) مغیره    36      (732)

(1587) موفقیت‌های نسبتآ سریع           144      (732)

(631) مهاجرت ایرانیان به حجاز          94      (732)

(1454) نارضایتی مردم و پیروزی جراجمه        145      (732)

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...        177      (732)

(56) نجوای نیرنگ معاویه        65      (732)

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت            74      (732)

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت (تکرار)            138      (732)

نسب ابوبکر(تکرار)         165      (732)

نسب عمر           160      (732)

نسب عمر(تکرار)            168      (732)

نقد و بررسی اجمالی کتاب روشنائی- قسمت نهم             71      (732)

(615) نمونه‌ای از کارهای ابوبکر علاوه بر غصب خلافت در دوران            10      (732)

(1016) وضع ایران در هنگام سقوط        78      (732)

(1495) یک زن عالم‌تر از عمر    126      (732)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

عمر

 

جلد  13

 

تألیف :

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

(567) شمایل عمر (لعنت الله علیه)/ص 9/(732)

عمر بلندقامت، پیش‌سر بی‌موی ، کژچشم و سخت گندمگون بود. با هر دو دست کار می‌کرد (دست چپ بود). ریش خود را رنگ زرد می‌بست ، و به قولی آن را با رنگ و حنا تغییر می‌داد.[1]

 

 

(604) جریان قتل عمر/ص 9/(732)

مسعودی گوید: عمر اجازه نمی‌داد هیچ‌کس از عجمان وارد مدینه شود. مغیرة بن شعبه به او نوشت : من غلامی را دیدم که نقّاش و نجّار و آهنگر است و برای مردم مدینه سودمند است ، اگر مناسب دانستی اجازه بده او را به مدینه بفرستم .

عمر اجازه داد. مغیره روزی دو درهم از او می‌گرفت . وی «ابولؤلؤ» نام داشت و مجوسی و از اهل نهاوند بود و مدّتی در مدینه ببود، آنگاه پیش عمر آمد و از سنگینی باجی که به مغیره می‌داد شکایت کرد.

عمر گفت : چه کارهایی می‌دانی ؟

گفت : نقّاشی ، نجّاری و آهنگری .

عمر گفت : باجی که می‌دهی در مقابل کارهایی که می‌دانی زیاد نیست . و او قرقرکنان برفت .

یک روز دیگر از جائی که عمر نشسته بود می‌گذشت ، عمر به او گفت  : شنیده‌ام گفته‌ای اگر بخواهم آسیائی می‌سازم که با باد بگردد.

ابولؤلؤ گفت : آسیائی برای تو بسازم که مردم از آن گفتگو کنند. و چون برفت ، عمر گفت : این برده مرا تهدید کرد.

و چون ابولؤلؤ به انجام کار خود مصمّم شد، خنجری همراه برداشت و در یکی از گوشه‌های مسجد در تاریکی به انتظار عمر بنشست .

عمر سحرگاه می‌رفت و مردم را برای نماز بیدار می‌کرد و چون بر ابولؤلؤ گذشت برجست و سه ضربت به عمر زد که یکی زیر شکم او خورد و همان بود که سبب مرگش شد و دوازده تن از اهل مسجد را ضربت زد که شش تن از آن‌ها بمردند و شش تن بماندند، خویشتن را نیز با خنجر بزد که بمرد.[2]

 

 

 

 

(615) نمونه‌ای از کارهای ابوبکر علاوه بر غصب خلافت در دوران کوتاه حکومت/ص 10/(732)

دست به کارهائی زد که حتّی دوستدارانش نیز، از شنیدن آن‌ها، شرمسار می‌شوند که کوتاهترین فهرست آن چنین است :

فرمان کشتن عبّاس ـ عموی پیامبر ـ و حضرت علی  7 ـ داماد او را ـ بدین دستاویز که با وی بیعت نکرده‌اند، با بی‌پروائی به دست دژخیمان سپرد.

فدک را بی‌هیچ موجبی ، از دختر پیامبر 6 بگرفت .

خالد بن ولید را برخلاف فرمان قرآن ، در کشتن مسلمانان آزاد گذارد.

سخن پیامبر را از رواج بینداخت و به جای «حی علی خیر العمل»  که دستور پیامبر بود، «الصلوة خیرآ من النوم» را در اذان و اقامه نماز رایج ساخت .

مقرّری دخترش عایشه و حفصه دختر عمر را، از بیت المال دوچندان کرد و از مقرّری زهرای بتول  3، دختر پیامبر بکاست .

دانسته حقّ خلافت حضرت علی  7 را غصب کرد.

عمر را برخلاف دستور اسلام ، از پس خود، به خلافت برگزید.

بدون دلیل منطقی و موجب دینی ، برای این‌که با فرمان‌های محمّد6 آشکار مخالفت ورزد وصیت کرد که بی‌اجازه پیامبر به خانه‌اش[3]  داخل شوند و در  

کنار گوشش کلنگ به زمین بکوبند[4]  و پیکرش را پس از مرگ ، در کنار پیکر

پیامبر به خاک بسپارند.

و شگفتا که این مرد ساده‌دل فریب از آن پیش هم دست به کارهای نارواتری زده بودکه می‌توان آن‌ها را چنین فهرست کرد:

در جنگ احد و حنین فرار کرد و پیامبر خدا 6 را تنها به دشمنان خدا سپرد.

در نبرد خیبر از نیمه‌راه جنگ بازگشت و پرچمی را که حضرت محمّد 6 به او سپرده بود، به زمین نهاد.

فرمان پیامبر را به جای نیاورده و با سپاه اسامة بن زید همراه نشد تا آنجا که حضرت محمّد 6 را به لعنت کردن خودش و یارانش ناگزیر گردانید. پیامبر در حقّ او و همدستانش بود که فرمود: «جهّزوا جیش اسامة ، لعن الله من تخلّف عنه... .

 

با این‌که آشکارا می‌گفت : پیامبر هیچ‌کس را به جانشنی خود برنگزیده است ؛ بی‌پروا خویشتن را خلیفه و جانشین پیامبر می‌خواند.

 

پیکر بی‌جان پیامبر راستین را، غسل ناکرده بر جای نهاد و خود برای انتخاب خلیفه به سقیفه بنی‌ساعده شتافت .

دردا و دریغا که مردم روزگار ما و خاصّه جوانان ، از خاندانی که از این مرد، برجای ماند آگاه نیستند و نمی‌دانند بازماندگانش چه آتش‌ها روشن کرده و چه خونریزی‌هایی مهیبی را سبب شده‌اند که ما در این باره نیز به چند یادآوری کوتاه دست می‌زنیم  :

ابوبکر دو دختر داشت که یکی عایشه همسر پیامبر بود و دیگر اسماء نام و «ذو النطاقین» لقب داشت که به همسری در خانه زبیر می‌زیست .

هیچ مسلمانی نیست که از آتش‌افروزی‌های عایشه کم و بیش خبر نداشته باشد و نداند که او جنگ جمل را برپا کرد؛ شورش مردم بصره را موجب شد؛ نخستین بار او، حضرت علی  7 را به کشتن عثمان بهتان زد و «پیراهن عثمان» را دستاویز معاویه گردانید و پیکر بی‌جان امام حسن 7 را به تیر بست که از آن در فصلی جداگانه صحبت خواهیم داشت.

دختر دیگر ابوبکر، اسماء همسر زبیر و مادر عبدالله و مصعب پسران زبیر بود که همچون خواهرش عایشه یادگارهائی بس شوم و دل‌آزار از خود در تاریخ اسلام ، بر جای نهاد که کوتاه شده آن‌ها بدین‌گونه است :

زبیر همسر و عبدالله پسر اسماء از قهرمانان اصلی جنگ جمل بودند و به روی حضرت علی مرتضی  7 تیغ کشیدند.

خانه مصعب فرزند دیگر اسماء پناهگاه قاتلان امام حسین  7 و شهیدان دشت نینوا گردید. شبث بن ربعی و قیس بن اشعث از ماجراجویان سپاه عمر بن سعد را در پناه خود گرفت ولی مختار ثقفی را که به خوانخواهی امام حسین 7 برخاسته بود بکشت .

عبدالله پسر اسماء چون در پرتو عظمت امام حسین  7، جلال خود را در مکه به خطر می‌دید، باعث شد که آن حضرت ، خانه خود را به ناچار ترک کند و روی به کوفه گذارد و سرانجام به راه حقّ و دینداری و یکتاپرستی کشته شود.

همین عبدالله چون بر مکه و مدینه دست یافت ، محمّد حنفیه فرزند دیگر امیرالمؤمنین علی  7 را به زندان انداخت و به کشتن وی مصمّم گشت .

اینها آثاری بود که از رهگذر وجود دختران ابوبکر نصیب تاریخ اسلام و جوامع اسلامی گردید. امّا ابوبکر خواهری نیز داشت که یادگارهائی بس شومتر و دردانگیزتر از وی در تاریخ اسلام به یادگار مانده است .

 

خواهر ابوبکر همسر اشعث بن قیس بوده و امّ فروه نام داشت .

 

این زن فرزندانی به دنیا آورد که هر یک به گونه‌ای دست خود را به خون مردان خاندان حضرت علی  7 آغشته ساختند و جعده همسر امام حسن 7 که به وی زهر داد، دختر همین زن و خواهرزاده ابوبکر بود که چون درباره امّ فروه شوهرش و فرزندانش ، در فصلی جداگانه به بحث خواهیم پرداخت، در اینجا به آنچه نوشته‌ایم اختصار می‌کنیم .

اکنون این پرسش پیش می‌آید که آیا خلافت ابوبکر با احکام قرآن ، دستورهای حضرت محمّد 6 و رضایت خدا، سازگار بود؟! و آیا آنچه از خاندان او، خواهرش و دخترانش نصیب مسلمانان گردید، پدیده‌های دینی و اسلامی بود؟! و در راه رضای خدا و منطبق با دستورهای قرآن و محمّد 6 انجام می‌گرفت؟! و یا این‌که سبب‌ساز این فجایع جانشکار تنها عشق وی به جاه و مقام و منصب و فرمانروائی بوده است؟![5]

 

 

(662) فقاهت ابن عمر!!/ص 13/(732)

در «الغدیر: 10/40» از جماعت کثیری از علماء ابناء سنّت نقل فرموده که  :

عبدالله بن عمر مزارع خود را کرایه می‌داد در زمان پیغمبر 6 و ابوبکر و عمر و عثمان و اوایل زمان معاویه ؛ تا این‌که شنید رافع بن خدیج از رسول خدا 6 حدیث می‌کند که این معامله باطل است و نهی از او فرموده .

ابن عمر بر رافع بن خدیج وارد شد و گفت : تو از رسول خدا6 چنین شنیدی ؟

گفت : آری ؛ رسول خدا 6 نهی از این معامله فرموده .

آیا حیرت‌افزای اولی الألباب نیست که چنین جاهل بی‌بند و باری را از اعلام فقهاء صحابه تعداد کنند؛ کسی که پسر خلیفه باشد و در عاصمه و مرکز اسلام نشو و نما کرده باشد در میان اعلام فقهاء صحابه و مشیخه علم و هدایت ، مع‌ذلک در ظلمات جهل بماند تا مدّت قریب پنجاه سال به وجه اجاره حرام ، پوست و گوشت و استخوان او از آن بروید تا این‌که رافع بن خدیج که از
مشایخ صحابه نبوده و در غزوه بدر او را رسول خدا6 مراجعت داد به جهت صغر سن ، ابن عمر را اعلام کند و او را از این معامله باطله بازدارد؟! فاعتبروا یا اولی الأبصار.

از آن‌جمله ابن حجر در «فتح الباری : جزء هشتم ص 209» آورده است که  : مروان بن حکم چون در طلب خلافت برآمد، ابن عمر را در نزد او تذکره کردند. مروان گفت : ابن عمر از من فقیه‌تر نیست ؛ لکن از من پیرتر و از صحابه است ، در این صورت چه فقهی و چه شأنی برای ابن عمر باقی می‌ماند که «ابن الأمة الفاجرة ، ابن الزرقاء الزانیة ، طرید بن طرید، لعین بن اللعین»؛ «مروان پسر کنیز گناهکار، پسر زن زناکار، مطرود پسر مطرود و لعنت‌شده پسر لعنت‌شده» خود را از ابن عمر فقیه‌تر بداند؛ چون ردائت فقه ابن عمر مشهور بین صحابه بود.

از آن‌جمله بخاری و مسلم حدیث کردند که به ابن عمر گفتند: ابوهریره می‌گوید: من از رسول خدا 6 شنیدم که فرمود: کسی که همراه جنازه برود از برای او قیراط از اجر است، و به روایت مسلم «کان له قیراطان کلّ قیراط مثل احد»، ابن عمر تصدیق نکرد تا از عایشه سئوال شد تصدیق ابوهریره کرد. ابن عمر گفت : قراریط بسیار از ما فوت شده است .

از آن‌جمله کلام ابن عمر: «اصلی وراء من غلب»، نماز می‌خوانم پشت کسی که پیروز شده ، چنانچه ابن سعد در «طبقات کبری : 4/110 چاپ لیدن» گفته  : «عن ابن عمر أنّه کان یقول : لا اُقاتل فی الفتنة وأصلی وراء من غلب»؛ از ابن عمر نقل شده که می‌گفت : هرگز در فتنه‌ای نجنگیدم و همیشه پشت فردی که غالب شد نماز خواندم .[6]

 

 

(1506) حجرالأسود/ص 15/(732)

 

ابو سعید خدری روایت می‌کند و می‌گوید: در نخستین حجّی که عمر در حکومت خود گزارد همراهش بودیم ، همین‌که وارد مسجد الحرام و نزدیک حجرالأسود رسید آن را بوسید و استلام کرد و گفت : من بخوبی می‌دانم که تو سنگی هستی ؛ نه زیانی می‌رسانی و نه سودی می‌بخشی و اگر خود نمی‌دیدم که پیامبر 6 تو را می‌بوسد و استلام می‌کند هرگز تو را نمی‌بوسیدم و استلام نمی‌کردم .

 

حضرت علی 7 به او فرمود: ای امیرالمؤمنین ؛ نه چنین است که حجرالأسود زیان و سود می‌رساند و اگر تاویل این آیه را از کتاب خدا می‌دانستی ، متوجّه می‌شدی که سخن من صحیح است ، خداوند متعال فرموده است : «و هنگامی که خدای تو از بنی آدم و ذریه آنها از پشت ایشان برگرفت و آنان را گواه بر خود گرفت که آیا من پروردگار شما نیستم ؟ همگان گفتند: آری »[7]  و چون آنان   

را گواه گرفت و برای او اقرار کردند که او پروردگار عزوجل است و آنان بردگانند، میثاق آنان را در منشوری نهاد و این سنگ آن را فرو بلعید، این سنگ را دو چشم و زبان و دو لب است برای هر کس که به آن وفا کند گواهی می‌دهد و امین خداوند در این جایگاه است .

عمر گفت : خداوند مرا در سرزمینی که تو در آن نیستی باقی ندارد.[8]

 

 

(1510) آیا ابوبکر دارای سخاوت بود/ص 16/(732)

شیخ ما ابوجعفر ـ که خدایش رحمت کند ـ می‌گوید: به ما خبر بدهید در چه گرفتاری‌هایی ابوبکر این اموال را انفاق و در چه راهی هزینه کرده است که جایز نیست این موضوع پوشیده بماند و کهنه و از خاطره‌ها زدوده شود و به
فراموشی سپرده شود. شما که بر چیزی از آن بیشتر از آزاد کردن همان شش برده ـ آن هم به تصوّر خودتان ـ دسترسی پیدا نکرده‌اید که شاید بهای آن به صد درهم در آن زمان نمی‌رسیده است ، چگونه برای او ادّعای انفاق‌های بزرگ می‌شود در حالی که هنگام بیرون رفتن پیامبر 6 به سوی مدینه دو شتر برای ایشان خرید و در چنان حالی بهای آن را گرفت ! و این موضوع را همه محدّثان نقل کرده‌اند و خودتان هم روایت می‌کنید که ابوبکر هنگام اقامت در مدینه توانگر و آسوده بوده است ، و از عایشه هم روایت می‌کنید که می‌گفته است : ابوبکر هجرت کرد و ده هزار درهم داشت و می‌گویید: خداوند در مورد او، این آیه را نازل فرموده است : «و نباید صاحبان ثروت و نعمت شما درباره خویشاوندان خود و در راه بی‌نوایان و مهاجران در راه خدا از انفاق کوتاهی کنند»[9] ، و می‌گویید: این آیه در شأن ابوبکر و مسطّح بن اثاثه نازل

شده است ، پس آن فقر ابوبکر که پنداشته‌اید اموال خود را چنان انفاق کرد که فقط یک عبا برای او باقی ماند که خود را در آن می‌پیچید کجاست؟

و شما روایت می‌کنید که خداوند متعال را در آسمان‌ها فرشتگانی است که فقط عبایی به خود پیچیده‌اند و پیامبر 6 در شب معراج آنان را دید و از جبریل درباره آنان پرسید و جبریل فرمود: اینان فرشتگانی هستند که به ابوبکر بن ابی قحافه که دوست تو در زمین است تأسّی جسته‌اند و او به زودی همه اموالش را بر تو هزینه می‌کند تا آنجا که فقط عبایی بر گردن خویش خواهد داشت ! و از سوی دیگر خودتان روایت می‌کنید که چون خداوند آیه نجوی را نازل کرد و فرمود: «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، چون با رسول خدا نجوی می‌کنید پیش از راز گفتن خود صدقه‌ای بپردازید که آن برای شما بهتر است »[10] 
 

هیچ‌کس جز علی بن ابی طالب  7 به این دستور عمل نکرد. با آنکه خودتان اقرار به فقر و تنگدستی او دارید و ابوبکر با آنکه در گشایش بود از پرداخت صدقه رازگویی با سؤال کردن خودداری کرد و خداوند مؤمنان را در این باره سرزنش کرده و فرموده است : «آیا از این‌که پیش از نجوی و رازگویی خود صدقه بپردازید از فقر ترسیدید و اینک با آنکه چنان نکردید خداوند شما را بخشید»[11] .

وخداوند متعال صدقه ندادن را خطایی دانسته که توبه آنان را پذیرفته است و آن خودداری ایشان از صدقه دادن است . با این وضع چگونه ابوبکر سخاوت داشته است که چهل هزار درهم را بپردازد و از تقدیم صدقه مناجات با پیامبر 6 که دو درهم بوده است خودداری کند.

امّا آنچه در مورد بسیاری افراد عائله و نفقه ایشان گفته‌اند دلیلی بر فضیلت ابوبکر نیست ؛ زیرا نفقه آنان بر او واجب بوده است . با آنکه سیره نویسان نوشته‌اند که ابوبکر بر پدرش چیزی انفاق نمی‌کرد و او مزدور ابن جدعان بود که بر سفره‌اش می‌ایستاد و مگس‌ها را می‌راند.[12]

 

 

(1496) سه اشتباه عمر/ص 18/(732)

شبی عمر شبگردی می‌کرد، از کنار خانه‌ای گذشت که از آن صدایی شنید؛ بدگمان شد و از دیوار خانه بالا رفت ، مردی را کنار زنی دید و خیک شرابی .

عمر به آن مرد گفت : ای دشمن خدا؛ آیا پنداشته‌ای که خداوند تو را در حال معصیت از انظار پوشیده می‌دارد؟ گفت : ای امیرالمؤمنین ! شتاب مکن که اگر من فقط در یک مورد خطا کرده‌ام تو در سه مورد خطا کرده‌ای که خداوند
متعال می‌فرماید: «تجسّس مکنید»[13]  و تو تجسّس کردی ، و فرموده است : «به

خانه‌ها از درهای خانه‌ها وارد شوید»[14]  و حال آن‌که تو از دیوار بالا آمدی ، و

فرموده است : «چون وارد خانه‌ها می‌شوید سلام دهید»[15]  و حال آنکه تو سلام

ندادی .

عمر گفت : اینک اگر از تو بگذرم امید خیری در تو هست؟

گفت : آری ؛ به خدا سوگند که تکرار نخواهم کرد.

گفت : به حال خود باش و از این کار بیرون شو که تو را عفو کردم ![16]

 

 

(1497) عمر و اشاره به حدیث دوات و قلم/ص 18/(732)

ابن عبّاس ـ که خدای از او خشنود باد ـ می‌گوید: در آغاز خلافت عمر پیش او رفتم ، برای او روی سبدی که از برگ خرما بافته شده بود یک صاع خرما ریخته و آورده بودند. او مرا به خوردن از آن خرما دعوت کرد. من فقط یک خرما خوردم ، عمر شروع به خوردن کرد و تمام آن خرما را خورد. آن‌گاه از ظرفی سفالی که کنارش بود آب آشامید و بر تشکچه‌ای که برایش گسترده بودند به پشت خوابید و حمد و سپاس خدا را گفت و چند بار تکرار کرد. آن‌گاه به من گفت : ای عبدالله؛ از کجا می‌آیی؟

گفتم : از مسجد.

گفت : پسر عمویت را در چه حال رها کردی؟

پنداشتم منظورش عبدالله بن جعفر است . گفتم : در حالی که با هم سنّ و سالهای خودش بازی می‌کرد.

گفت : منظورم او نیست بلکه مقصودم سالار و بزرگ شما اهل‌بیت است .

 

گفتم : او را در حالی رها کردم که با سطل بر نخل‌های فلان کس آب می‌داد و در همان حال قرآن تلاوت می‌کرد.

 

گفت : ای عبدالله؛ خون شتران تنومند قربانی بر گردن تو باشد اگر پاسخ سؤالی را که از تو می‌پرسم از من پوشیده داری ؛ آیا هنوز در دل او چیزی از مسئله خلافت باقی مانده است؟

گفتم : آری .

گفت : آیا می‌پندارد که پیامبر6 به خلافت او نصّ و تصریح فرموده است؟!

گفتم : آری و این مطلب را هم برای تو می‌افزایم که از پدرم درباره آنچه حضرت علی 7 آن را ادّعا می‌کند پرسیدم ، گفت : راست می‌گوید.

عمر گفت : آری ؛ پیامبر 6 در مورد خلافت او سخنی فرمود ولی نه آن‌گونه که حجّتی را ثابت کند و عذری باقی نگذارد(!) آری ؛ زمانی در آن‌باره چاره‌اندیشی می‌فرمود، البتّه پیامبر در بیماری خود می‌خواست به نام او تصریح فرماید و من برای محبت و حفظ اسلام(!) از آن کار جلوگیری کردم ! و سوگند به خدای این خانه که قریش هرگز گرد علی  7 جمع نمی‌شدند و اگر علی  7 خلیفه می‌شد عرب از همه سو بر او هجوم می‌آورد و پیمان می‌گسست ، پیامبر 6 فهمید که من از آنچه در دل دارد آگاهم و از اظهار آن خودداری کرد و خداوند هم جز از امضای آنچه که مقدر و محتوم بود خودداری فرمود!

این خبر را، به صورت مسند، احمد بن ابی‌طاهر مؤلّف کتاب «تاریخ بغداد» در کتاب خود آورده است .[17]

 

 

(1498) عمر و حاکم او/ص 22/(732)

عمر مردی از قریش را به کاری گماشت و به او خبر رسید که آن مرد چنین
سروده است  :

«باده‌ای به من بنوشان که استخوان‌هایم را سیراب کند. تو را به خدا سوگند؛ ابن هشام را همچنان باده‌ای بیاشامان ».

عمر او را پیش خود احضار کرد. مرد قرشی با زیرکی دانست و یک بیت دیگر سرود که پیوسته به آن بیت باشد. همین که پیش عمر ایستاد، عمر به او گفت  : تو گوینده این بیتی که «باده‌ای به من بنوشان که استخوان‌هایم را سیراب کند»؟

گفت : آری ؛ ای امیرالمؤمنین ! ولی گویا سخن‌چین بیت پس از آن را به اطّلاع نرسانده است .

عمر گفت : شعر پس از آن چیست؟

گفت : «عسلی سرد آمیخته با آب باران که من نوشیدن باده را دوست نمی‌دارم ».

عمر گفت : خدا را، خدا را؛ آری ، به کار خود بازگرد![18]

 

 

(1500) عمر و ابن‌عباس (تکرار)/ص 21/(732)

ابن عبّاس ـ که خدای از او خشنود باد ـ می‌گوید: در آغاز خلافت عمر پیش او رفتم ، برای او روی سبدی که از برگ خرما بافته شده بود یک صاع خرما ریخته و آورده بودند. او مرا به خوردن از آن خرما دعوت کرد. من فقط یک خرما خوردم ، عمر شروع به خوردن کرد و تمام آن خرما را خورد. آن‌گاه از ظرفی سفالی که کنارش بود آب آشامید و بر تشکچه‌ای که برایش گسترده بودند به پشت خوابید و حمد و سپاس خدا را گفت و چند بار تکرار کرد. آن‌گاه به من گفت : ای عبدالله؛ از کجا می‌آیی؟

گفتم : از مسجد.

گفت : پسر عمویت را در چه حال رها کردی؟

 

پنداشتم منظورش عبدالله بن جعفر است . گفتم : در حالی که با هم سنّ و سالهای خودش بازی می‌کرد.

 

گفت : منظورم او نیست بلکه مقصودم سالار و بزرگ شما اهل‌بیت است .

گفتم : او را در حالی رها کردم که با سطل بر نخل‌های فلان کس آب می‌داد و در همان حال قرآن تلاوت می‌کرد.

گفت : ای عبدالله؛ خون شتران تنومند قربانی بر گردن تو باشد اگر پاسخ سؤالی را که از تو می‌پرسم از من پوشیده داری ؛ آیا هنوز در دل او چیزی از مسئله خلافت باقی مانده است؟

گفتم : آری .

گفت : آیا می‌پندارد که پیامبر6 به خلافت او نصّ و تصریح فرموده است؟!

گفتم : آری و این مطلب را هم برای تو می‌افزایم که از پدرم درباره آنچه حضرت علی 7 آن را ادّعا می‌کند پرسیدم ، گفت : راست می‌گوید.

عمر گفت : آری ؛ پیامبر 6 در مورد خلافت او سخنی فرمود ولی نه آن‌گونه که حجّتی را ثابت کند و عذری باقی نگذارد(!) آری ؛ زمانی در آن‌باره چاره‌اندیشی می‌فرمود، البتّه پیامبر در بیماری خود می‌خواست به نام او تصریح فرماید و من برای محبت و حفظ اسلام(!) از آن کار جلوگیری کردم ! و سوگند به خدای این خانه که قریش هرگز گرد علی  7 جمع نمی‌شدند و اگر علی  7 خلیفه می‌شد عرب از همه سو بر او هجوم می‌آورد و پیمان می‌گسست ، پیامبر 6 فهمید که من از آنچه در دل دارد آگاهم و از اظهار آن خودداری کرد و خداوند هم جز از امضای آنچه که مقدر و محتوم بود خودداری فرمود!

این خبر را، به صورت مسند، احمد بن ابی‌طاهر مؤلّف کتاب «تاریخ بغداد» در کتاب خود آورده است .[19]

 

 

 

 

 

 

(1501) عمر و ابن‌عبّاس/ص 22/(732)

زبیر بن بکار در کتاب «الموفقّیات» از قول عبدالله بن عبّاس نقل می‌کند که می‌گفته است : در یکی از کوچه‌های مدینه همراه عمر بن خطاب پیاده می‌رفتم . ناگهان به من گفت : ابن عبّاس ؛ من ، دوست تو (علی 7) را مظلوم می‌بینم .

با خود گفتم : به خدا سوگند؛ نباید در پاسخ برای این کلمه بر من سبقت بگیرد این بود که فوری گفتم : ای امیرالمؤمنین ! داد او را بستان و حقّ او را به او برگردان .

دستش را از میان دستم بیرون کشید و در حالی‌که مدّتی همهمه می‌کرد پیشاپیش رفت سپس درنگ کرد، من به او رسیدم . گفت : ای ابن عباس ؛ گمان نمی‌کنم چیزی آنان را از او بازداشته باشد جز این‌که قوم او سنّ و سالش را کم می‌دانستند.

با خود گفتم : این گفتار از سخن نخست بدتر است . گفتم : به خدا سوگند؛ خدا و رسولش ، او را کم سنّ و سال نشمردند آن هنگامی که به او فرمان دادند ابلاغ سوره براءة را از دوست تو (ابوبکر) بگیرد و خود عهده‌دار آن شود.

عمر از من روی برگرداند و شتابان رفت . من هم برگشتم .[20]

 

 

(1502) خطّاب مردی تندخو بود/ص 23/(732)

عمر حجّ گزارد و چون به «ضجنان » رسید، گفت : پروردگاری جز خدای بلندمرتبه بزرگ نیست که به هر کس هر چه بخواهد عنایت می‌کند، به یادم می‌آورم که من با عبایی مویین در این وادی شتران پدرم خطاب را می‌چراندم ، او تندخو بود، هرگاه کار می‌کردم مرا به زحمت می‌انداخت و اگر کوتاهی
می‌کردم مرا می‌زد و حال آن‌که امروز را در حالی به شام می‌رسانم که میان من و خدا کسی نیست و سپس به این ابیات تمثّل جست  :

«هیچ چیز از چیزهایی که دیده می‌شود بشّاش باقی نمی‌ماند، فقط خداوند جاودانه و باقی است و مال و فرزند هلاک می‌شود، گنجینه‌های هرمز و باغ‌های جاویدان قوم عاد که فراهم آورده بودند برای ایشان کاری نساخت و جاودانه نماندند...».[21]

 

(1443) پیروزی ابوموسی بر اثر خیانت ناراضی‌ها/ص 24/(732)

مقارن این فتح‌ها ابو موسی اشعری هم ـ که در بصره بر لشکر مسلمین امارت داشت ـ در خوزستان پیشرفت‌هایی کرد. حتی در شوشتر خیانت ناراضی‌ها شهر را که خود بارویی محکم داشت تسلیم عرب کرد، و هرمزان حاکم خوزستان هم اسیر شد. او را با سیصد کس دیگر به مدینه فرستاند.[22]

 

 

(1438) ضعف واختلاف در ایران 1/ص 24/(732)

ایران در آن ایام گرفتار ضعف و انحطاط بود. بعد از خسروپرویز سلطنت دست به دست می‌گشت و فرّه ایزدی پادشان ضعیف را ترک کرده بود. در مدّت چهار سال هشت تن از این پادشاهان ضعیف برتخت برآمدند بی‌آن‌که کفایتی نشان دهند، در حفظ آن . بعضی از آنها کودکانی بودند که آیین مملکت‌داری نمی‌دانستند و غالباً بازیچه درباریان و نزدیکان می‌شدند. دو تن زنان بودند که هر چند در حفظ تاج و تخت خویش مردانه هم کوشیدند در آن بی‌سامانی‌ها توفیقی حاصل نکردند.

یک تن نیز غاصبی بود که با زور و فشار بر تخت نشست امّا به دست نجبا هلاک شد. تمام این پادشاهان آلتی بودند در دست نجبا و بزرگان که خود آنها
دچار تفرقه بودند و فساد. نارضایی عامّه که بار سنگین تجمّل و مالیات دولت بر دوش آنها بود نیز بر ضعف و انحطاط ملک می‌افزود. آتشگاه هم در ضعف و فساد خویش اشتهایی تمام داشت برای بلعیدن اوقاف و اموال کسان .

یزدگرد سوم که تقدیر او را آخرین پادشاه ساسانی کرده بود هم جوان بود و آن قدرت را نداشت که بتواند از این ضعف وانحطاط روزافزون جلوگیری کند. ضعف و سست‌رأیی که بر احوال او چیره بود سبب می‌شد که نه موبدان را بر او امیدی باشد نه عامّه را اعتمادی .

خبر پریشانی و ضعفی که بر ملک خسروان چیره گشته بود در این زمان به اعراب بدوی هم که در مجاورت مرزهای ایران می‌زیستند رسیده بود. این بدوی‌ها که در کناره صحراهای واقع در سرحدهای غربی ایران زندگی می‌کردند رفته رفته به آبادی‌ها و دیه‌های مجاور سر حد دستبردهایی شروع کردند. از آن جمله قبیله‌ای چند از اعراب ربیعه بودند که بکر بن وائل خوانده می‌شدند و در نزدیک فرات جای داشتند. اینها در هر فرصت که دست می‌داد بر آبادی‌های ایران می‌تاختند. بعد هم که مورد تعقیب می‌شدند به صحرای عربستان پناه می‌جستند. مقارن شروع ضعف و انحطاط ایران دو تن از سران این قبیله‌ها ـ مثنّی بن حارثه شیبانی در حدود حیره ، و سوید بن قطبه در نزدیک اُبله ـ پیوسته در کناره‌های خاک ایران تاخت و تاز می‌کردند و چون با پریشانی‌ها و بی‌سامانی‌ها که بود تعقیب آنها ممکن نمی‌شد جسارتشان هر روز می‌افزود. دولت حیره هم که سابقاً برای جلوگیری از همین تجاوزات بدوی‌ها به ایران خدمت می‌کرد از سوء سیاست خسروپرویز در این هنگام از میان رفته بود. مثنّی جسورتر بود و هشیارتر، به همین جهت در این غارت‌های سرحدی از سوید بن قطبه شهرت و آوازه بیشتر یافت .

به علاوه مقارن پایان جنگ‌های ردّه اسلام آورد و در مدینه خرابی اوضاع ایران را برای خلیفه باز نمود و او را به جنگ با ایران تشویق کرد. باری با قبول اسلام مثنی خود را به مسلمین بست تا در تاخت و تازها و راهزنی‌های خویش مدینه
را نیز پشت سرخود داشته باشد.[23]

 

 

 

(1439) ضعف واختلاف در ایران 2/ص 26/(732)

وقتی عمر بن خطّاب ـ خلیفه دوم ـ اهل مدینه را به کار عراق تحریک کرد و وعده پیروزی و غنیمت داد، مردم در قبول این جنگ در تردید بودند به سبب وحشت از مقابله با ایرانی‌ها. خلیفه در خطبه‌ای که خواند گفت که : خداوند مسلمانان را وعده ملک قیصران و گنج خسروان داده است ، برخیزید و جنگ با ایران را ساز کنید.

مردم چون اسم ایران را شنیدند ساکت شدند و کسی داوطلب نشد.

می‌گویند: در این حال مثنّی برای مردم صحبت کرد: ضعف و فتوری را که در کار ایرانی‌ها پیش آمده بود بیان داشت، و جنگ با ایران را آسان و خوارمایه فرا نمود. خلیفه هم تأییدها کرد و وعده‌های خوب داد. با این همه چند روزی طول کشید تا عدّه‌ای برای این اقدام آماده شوند و ابوعبید بن مسعود ثقفی که برای این کار شور و شوقی نشان می‌داد در رأس این عدّه قرار گرفت . یاران ابو عبید مخصوصاً در اوایل کار محدود بود ـ تقریباً هزار نفر ـ و هر چند در طول راه هم کسانی به او پیوستند لیکن جنگ خطیر بود و داوطلب کم . وقتی ابوعبید به عراق رسید یک چند در حیره آسود و در چند زد و خورد هم که کرد ظفر یافت و از غارت غنیمت‌ها به دست آورد.

لیکن در محلی به نام قس الناطف ـ نزدیک محل کنونی کوفه ـ با بهمن جادویه برخورد، سردار و مرزبان ایرانی . محل تلاقی کرانه غربی فرات بود جایی که جسری بر فرات زده بودند. ابوعبید از جسر گذشت و در آن سوی جسر بین دو لشکر جنگی سخت درگرفت . در لشکر بهمن فیلی چند بود و دیدار مهیب
آنها اسبان تازی را می‌رمانید. ابوعبید یاران را واداشت تا به فیلان حمله برند و خود به فیل سفید زخمی زد. فیل از آسیب زخم بشورید و عرب را با خرطوم درربود. بعد او را به زمین افکند و در پای خویش فرومالید. چند تن دیگر از دلیران عرب از حمله فیلان صدمه دیدند. بعضی از آنها ترسیدند و در صدد فرار برآمدند. بعضی دیگر جسر را بریدند تا فراریان مجبور به مقاومت شوند اما ممکن نشد. مثنّی بن حارثه به موجب بعضی روایات در جلوی دشمن ایستاد تا اعراب به هر طریق می‌شد با کمک بومیان جسری دیگر بستند و به سلامت از آن عبور کردند.

گویند: نزدیک چهار هزار کس از مسلمین در این واقعه هلاک شدند ـ رقمی که ظاهراً از مبالغه خالی نیست . اما به هر حال مثنّی هم که در جنگ دلاوری بسیار از خود نشان داد مجروح شد و اعراب فراری راه مدینه را پیش گرفتند. واقعه جسر ـ که شکست و فرار را بر مسلمین وارد آورد ـ چهل روز بعد از یرموک شام واقع شد و فراریان جسر که به مدینه آمدند از شرم روی در نهفتند.

فقط یک سال بعد بود که توانستند شکست را جبران کنند آن هم در واقعه بُوَیب، نهری در نزدیک فرات . در این جنگ مثنّی سردار عرب با مهران نام سردار ایرانی که عنوان امارت حیره داشت برخورد. این بار وجود فیلهای ایران موجب وحشت نشد و جنگی سخت روی داد. مثنی هر چند برادر خود مسعود را از دست داد اما هم تلافی واقعه جسر را کرد هم غنیمت بسیار به دست آورد. کشتگان لشکر مهران بسیار بود و خود مهران هم در بین آنها. اعراب بدین گونه در «بویب» شکست جسر را تا حدی جبران کردند.[24]

 

 

(1440) جنگ در قادسیه/ص 27/(732)

فرمانده سپاه ایران رستم فرخ‌زاد بود از نجبای بزرگ و در مداین برای جنگ با
عرب تدارک بسیار دیده بود. سعد بن ابی وقاص که از مدینه بیرون آمد تا قادسیه هر چه توانست در راه غارت و دستبرد کرد! در قادسیه توقف سعد و مسلمین دراز شد و تاخت و تاز آنها در اطراف برای مردم موجب ملال و شکایت .

رستم سردار ایرانی هم که می‌پنداشت اعراب از بی‌برگی و گرسنگی بازخواهند گشت در شروع جنگ تردید داشت و گمان می‌کرد که با مذاکره و بی‌خونریزی کار به پایان خواهد رسید. وی که وجود بادیه را برای اعراب پناهگاه و سپری می‌دید گمان می‌کرد که تازیان بعد از شکست هم ممکن است از بادیه بتازند و غارت و دستبرد بزنند و باز به بیابان بگریزند، ظاهراً معتقد بود که باید آنها را به نوعی راضی کرد و از خیال تجاوز باز داشت . این البتّه اندیشه رستم بود امّا یزدگرد پادشاه ساسانی در جنگ اصرار داشت و گویند رستم را تهدید کرده بود که اگر زودتر به جنگ عرب نرود شاه به تن خویش عزیمت خواهد کرد.

رستم ناچار از تیسفون بیرون آمد و در آن سوی قادسیه در جایی به نام عتیق یا دیر اعور لشگرگاه زد. سی زنجیر فیل داشت و سی هزار لشکری . بیش از چهار ماه دو لشکر در مقابل هم بودند و هر دو از شروع جنگ اجتناب می‌کردند. در این مدّت از دو طرف فرستادگان در رفت و آمد بودند. رفتار ساده و بی‌اعتنا و گفتار صریح و گستاخ این اعراب در طی مذاکرات برای ایرانی‌ها همواره مایه اعجاب می‌نمود. از آن که اختلاف و تضادّی را که بین احوال و اطوار دو قوم بود به خوبی جلوه می‌داد. وقتی فرستاده سعد به درگاه رستم می‌آمد دستگاه سردار ایران درآگنده بود از شکوه و تجمل : دسته‌های قراولان بود با جامه‌ها و سلاح‌های پر زرق و برق، تختهای زرین بود با بالش‌های گوهرنشان، اسب‌های نژاده با زین و ستام گرانبها بود، و فیلان عظیم با جلال وهیبت تمام . امّا عرب بدوی با جامه ساده و پینه‌دار می‌آمد: شمشیر حمایل کرده و نیزه در دست گرفته . شترش را نزدیک درگاه رستم می‌بست
بی‌اعتنا و بی‌ترس پیش می‌رفت . نزدیک رستم می‌ایستاد بر نیزه تکیه می‌کرد و فرش گرانبهای درگاه را با آهن بن نیزه خویش سوراخ می‌کرد. بی‌تعارف، بی‌تملّق، و گستاخ‌وار با سردار سخن می‌گفت : سخن‌های درشت و گاه تلخ و سرزنش‌آمیز.

این طرز برخورد، ملازمان و سپاهیان رستم را به شگفت می‌انداخت و گاه خشمگین می‌کرد. غالباً به سر و وضع اعراب می‌خندیدند آنها را به دیو و زاغ و روباه تشبیه می‌کردند، شمشیرهای کوتاه ایشان را مسخره می‌کردند، نیزه‌هاشان را به دوک پیرزنان مانند می‌کردند و اعراب به این خنده‌ها و طعنه‌ها جواب‌های صریح می‌دادند: تند و گزنده . حتی یک بار وقتی خود رستم به یک عرب که نیزه‌ای در دست داشت گفت : این دوک که در دست تست به چه کار می‌آید؟ عرب جواب داد که : پاره آتش اگر هم کوچک باشد سوزنده هست .

عرب دیگر در جواب کسی که به او گفته بود غلاف تیغ تو زیاد کهنه است ، جواب داد: غلاف اهمیت ندارد تیغ است که باید هنر خود را نشان دهد.

مغیرة ابن شعبه که یک بار از اردوی سعد جهت مذاکره آمد گستاخ پیشرفت و بی دستوری در کنار رستم نشست ، وقتی حاضران بر این بی‌ادبی وی اعتراض کردند گفت : در بین ما هیچ کس بنده دیگری نیست . اگر شما خود بعضی برای بعضی دیگر بنده‌اید و فرو دست باید از نخست به من بگویید.

عربی دیگر نامش ربعی بن عامر در جواب کسی که آنها را گدا و گرسنه خوانده بود و جامه‌های ژنده و خوردنی‌های ساده آنها را به رخشان می‌کشید گفت  : شما ایرانی‌ها کار خور و نوش را بزرگ گرفته‌اید و ما آن همه را به چیزی نداریم .

این گفت و شنودها در لشکر رستم و شاید در خود او نیز نسبت به این اعراب ساده و حقیر حسّ اعجاب و وحشت برمی‌انگیخت و نشان می‌داد که مهمانان ناخوانده به آسانی مغلوب شدنی نخواهند بود. امّا مذاکرات بی‌نتیجه ماند و
لازم آمد که داوری را به شمشیر واگذارند.

در قادسیه صفوف سپاه ایران در کناره نهر عتیق بود و صف مسلمین بر دیوار قلعه‌ای به نام قُدَیس . در این محلّ جسری هم بر روی فرات وجود داشت امّا چون مسلمین سر جسر را گرفته بودند رستم فرمان داد تا سدّی از نی و گل بر عتیق ساخته شد و سپاه ایران از آن گذشت . جنگ که آغاز شد چهار روز طول کشید که اعراب هر روز را به نامی دیگر خوانده‌اند. سعد در تمام مدت جنگ به سبب دمل یا عرق النسا که داشت به میدان نیامد. از بالایی میدان را تماشا میکرد و فرمان می‌داد. در روز دوم به مسلمین کمک رسید و تا حدی سبب نگرانی ایرانی‌ها شد.

روز دیگر تندباد و طوفانی سخت شن و خاک صحرا را به چشم ایرانیان ریخت . با این همه شب چهارم جنگ تا صبح دوام یافت . روز آخر رستم به دست یک عرب ـ نامش هلال بن علفه ـ کشته شد و سپاه او روی به فرار نهاد. در طی جنگ از دو طرف تعداد زیادی کشته شد امّا از ایرانی‌ها بسیاری به دست اعراب اسیر شدند و غنیمت فراوان هم به دست آنها افتاد. از جمله غنایم بنا بر مشهور «درفش کاویان» بود که آن را با دیگر غنایم به مدینه فرستادند با بشارت فتح . واقعه بعد از بویب اتفاق افتاد در سال چهارده هجرت و شاید اندکی دیرتر: جمادی الاولی از سال 16 هجرت .[25]

 

 

(1441) سقوط مدائن پایتخت ایران بر اثر اختلاف و نارضایتی مردم/ص 30/(732)

چند ماه بعد سعد دنبال هزیمتیان تاخت به سوی مدائن . این مدائن مجموعه هفت شهر بود نزدیک هم که از آن جمله تیسفون مهمتر بود و پایتخت بزرگ دولت ساسانی . وقتی فراریان به داخل مدائن درآمدند اعراب نیز در پی آنها
آمدند و بر در مدائن خیمه زدند. پایتخت کسری به محاصره افتاد و محاصره نزدیک دو سال طول کشید. اعراب در این مدت دو دفعه خرمای تازه خوردند و دو بار قربانی کردند امّا مدائن رفته رفته گرفتار پریشانی و وحشت شد و در دنبال آن دچار قحطی . وقتی یزدگرد تصمیم گرفت از مداین بیرون رود تا در حدود جبال ـ زاگرس ـ تدارک حمله و جنگ ببیند ناراضی‌های مداین اعراب را به تسخیر شهر تشویق و راهنمایی کردند.

شاه از مداین رفته بود و شهر تقریباً خالی مانده . سعدوقاص اسب براند و به آب زد لشکریان هم در پی او به آب درشدند و از دجله عبور کردند. نگهبانان شهر چون تازیان را بر کنار دروازه‌های شهر دیدند بانگ دادند که : دیوان آمدند! دیوان آمدند! بر دروازه شهر جنگی بین اعراب و نگهبانان درگرفت که مانع از تسخیر آن نشد. نیمه شب نگهبانان شهر را فرو گذاشته از دروازه شرقی به سوی جلولا رفتند و سعد با یاران به شهر درآمد. در ورود به تیسفون سعد به شکرانه فتح نماز خواند: هشت رکعت .

وقتی هم به ایوان کسری ـ که در آن باغ‌ها و بستان‌های دلگشای کهن چون بی‌صاحب و متروک مانده بود ـ فرا رسید از قرآن آیه‌ای خواند: (کم ترکوا من جنّات وعیون)[26]  که بسیار مناسب بود. در تیسفون غنایم بیکران به دست سعد

افتاد در حالی که ذخایر ثروت را یزدگرد و نگهبانان شهر با خود برده بودند. آنچه باقیمانده بود وقتی بین جنگجویان عرب ـ که گویند: در این هنگام عدّه‌شان به شصت هزار تن می‌رسید ـ به غنیمت تقسیم شد به هر نفر دوازده هزار درهم رسید؛ مبلغی که برای یک جنگجوی عرب ثروتی کامل محسوب می‌شد.

در بین آنچه به مدینه فرستاده شد جامه‌های زربفت بود و ظروف قیمتی و گوهرها و سلاح‌ها. فرش گرانبهایی که بهار خسرو خوانده می‌شد هم در
ضمن این غنایم بود: شصت ذراع در شصت ذراع . خلیفه امر کرد فرش را پاره پاره کردند و آن همه را به مسلمانان مدینه داد!

گویند: یک پاره از آن بعدها به بیست هزار درهم فروش رفت . بدین گونه بود که گنج‌های خسروان آن گونه که پیغمبر به اعراب وعده داده بود با فتح تیسفون به دست آنها افتاد و تخت و تاج لرزان یزدگرد هم در برابر شور و شوق فاتحان تازه از خطر نجست .[27]

 

 

(1442) جنگ جلولا (نزدیک خانقین)/ص 32/(732)

چندی بعد در جلولا ـ نزدیک خانقین امروز ـ برخورد دیگری بین مسلمین و قوای ایران روی داد. آنجا سرداران ساسانی هنگام عقب‌نشینی به داخل ایران یک بار دیگر قبل از جدایی جمع شدند. نیروهای پراکنده خود را که در حال پراکندگی بود و گریز بود گرد آوردند حتّی از اصفهان و جبل نیز پاره‌ای لشکر به یاریشان آمد.

سعد چون از ماجرای خبر یافت عدّه‌ای از لشکر خویش را فرستاد تا در برابر لشگرگاه ایرانیان خیمه زنند و لشکرگاه سازند. سرانجام جنگ شد؛ جنگی سخت که در آن بازشکست به ایرانی‌ها افتاد. غنیمت بسیار هم نصیب اعراب شد با اسیران بسیار؛ خاصّه زن و دختر. گویند: عمر از کثرت این اسیران نگران شد و مکرّر می‌گفت : از فرزندان این زنان که در جلولا اسیر شده‌اند به خدا پناه می‌برم .[28]

 

 

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟!/ص 33/(732)

مغرور که یکی از مردم اسد بود، گوید: وقتی سعد در کوفه اقامت گرفت به
عمر نوشت در کوفه‌ای اقامت کرده‌ام که میان حیره و فرات است و دشتی و دریایی است و علف خوب می‌روید و در مداین مسلمانان را مخیر کردم و هر که را اقامت آنجا خوشایند بود آنجا به صورت پادگان نهادم و جمعی از پراکندگان قبایل آنجا ماندند که بیشترشان از بنی‌عبسند.

سعید گوید: وقتی مردم کوفه در کوفه منزل گرفتند و مردم بصره در جای خود استقرار یافتند دل گرفتند و آنچه را از دست داده بودند بازیافتند. آن‌گاه مردم کوفه اجازه خواستند بناهای نیین بسازند، مردم بصره نیز اجازه خواستند.

عمر گفت : اردوگاه برای جنگ و هم برای شما مناسبتر است امّا نمی‌خواهم به خلاف شما سخن کنم ، نی چیست ؟!

گفتند: علفی است که آب خورده مایه گرفته و نی شده .

گفتند: خود دانید.

و مردم دو شهر بناهای نیین ساختند.

پس از آن در کوفه و بصره حریق رخ داد، حریق کوفه سخت‌تر بود، و هشتاد سایبان بسوخت و یک نی بجا نماند و این به ماه شوّال بود و مردم پیوسته از آن یاد می‌کردند.[29]

 

 

(1391) فاصله زمین و آسمان از نظر عمر/ص 34/(732)

شاه روم به او نوشت : فاصله آسمان و زمین چیست ؟

عمر به او نوشت : پانصد سال راه برای رهرو، اگر راه کشیده‌ای بود![30]

 

 

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار1)/ص 34/(732)

مغرور که یکی از مردم اسد بود، گوید: وقتی سعد در کوفه اقامت گرفت به
عمر نوشت در کوفه‌ای اقامت کرده‌ام که میان حیره و فرات است و دشتی و دریایی است و علف خوب می‌روید و در مداین مسلمانان را مخیر کردم و هر که را اقامت آنجا خوشایند بود آنجا به صورت پادگان نهادم و جمعی از پراکندگان قبایل آنجا ماندند که بیشترشان از بنی‌عبسند.

سعید گوید: وقتی مردم کوفه در کوفه منزل گرفتند و مردم بصره در جای خود استقرار یافتند دل گرفتند و آنچه را از دست داده بودند بازیافتند. آنگاه مردم کوفه اجازه خواستند بناهای نیین بسازند، مردم بصره نیز اجازه خواستند.

عمر گفت : اردوگاه برای جنگ و هم برای شما مناسبتر است امّا نمی‌خواهم به خلاف شما سخن کنم ، نی چیست ؟!

گفتند: علفی است که آب خورده مایه گرفته و نی شده .

گفتند: خود دانید.

و مردم دو شهر بناهای نیین ساختند.

پس از آن در کوفه و بصره حریق رخ داد، حریق کوفه سخت‌تر بود، و هشتاد سایبان بسوخت و یک نی بجا نماند و این به ماه شوّال بود و مردم پیوسته از آن یاد می‌کردند.[31]

 

 

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟/ص 35/(732)

معاویه به روزگار عمر بن خطّاب اصرار داشت که به غزای دریا رود، از نزدیکی رومیان به حمص سخن داشت ، می‌گفت : در یکی از دهکده‌های حمص عوعو سگان و بانگ مرغان آن‌ها شنیده می‌شود. نزدیک بود عمر به این کار متمایل شود و به عمرو بن عاص نوشت که دریا و دریاپیما را برای من وصف کن که دلم بدان می‌گراید!

گوید: سبب آن بود که معاویه از فواید غزای دریا برای مسلمانان و ضرر آن
برای مشرکان به او خبر داده بود.

عمرو به جواب نوشت : مخلوقی بزرگ دیده‌ام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که اگر بماند دل‌ها را پاره کند و اگر برود عقل‌ها را خیره کند، یقین در آن کاهش گیرد و شک فزونی پذیرد. کسان در آن چون کرمی می‌باشند بر چوبی که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم ماند دور رود.

و چون عمر این را بخواند به معاویه نوشت که نه ، به خدایی که محمّد را به حق فرستاد؛ هرگز مسلمانی را به کشتی ننشانم !

جنادة بن ابی امیه ازدی گوید: معاویه درباره غزای دریا به عمر نوشت و او را به این کار ترغیب کرد و گفت : ای امیر مؤمنان! در شام دهکده‌ای هست که مردم آن عوعو سگان رومیان و بانگ خروسشان را می‌شنوند که آن‌ها مقابل یکی از سواحل حمصند.

عمر به گفته او اطمینان نکرد و به عمرو نوشت که دریا را برای من وصف کن! و خبر آن را برای من بنویس .

گوید: عمرو برای او نوشت که : ای امیر مؤمنان! مخلوقی بزرگی دیده‌ام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که جز آسمان و آب نیست و آن‌ها چون کرمی باشند بر چوبی که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم بماند دور رود.

ابوالمجالد گوید: عمر به معاویه نوشت : شنیده‌ایم که دریای شام بر قسمت بسیار درازی از زمین مشرف است و هر روز و شب از خدا اجازه می‌خواهد که بر زمین ریزد و آن را غرقه کند، من چگونه سپاه را بر این کافر سخت سر نشانم . به خدا یک مسلمان را بیشتر از آنچه در روم هست دوست دارم ، هرگز در این باب با من سخن مکن ، از پیش با تو گفته‌ام و می‌دانی که با علا چه کردم در صورتی که از پیش چیزی به او نگفته بودم .[32]

 

 

 

(1361) مغیره/ص 36/(732)

 

طبری می‌گوید: مغیرة بن شعبه همواره مدّعی بود آخرین کسی است که با پیکر پیامبر 6 تجدید عهد کرده است و به مردم می‌گفت : من انگشتر خویش را عمدآ در گور افکندم و گفتم : ای وای انگشترم در گور افتاد! به این منظور که بر بدن رسول خدا 6 دست کشم و آخرین کس باشم که تجدید عهد کرده است .

طبری سپس می‌گوید: عبدالله بن حارث بن نوفل می‌گوید: به روزگار حکومت عمر یا عثمان همراه علی بن ابی طالب  7 عمره گزاردم . آن حضرت به خانه خواهر خود امّ هانی دختر ابوطالب منزل کرد، و چون اعمال عمره خود را انجام داد و برگشت ، برای آن حضرت وسایل غسل فراهم شد و چون غسل فرمود تنی چند از عراقیان پیش او آمدند و گفتند: ای اباالحسن ؛ آمده‌ایم از موضوعی بپرسیم که دوست داریم تو پاسخ دهی . فرمود:

چنین گمان می‌کنم که مغیره برای شما گفته است که او آخرین کسی است که با پیامبر 6 تجدید عهد کرده است .

گفتند: آری و آمده‌ایم برای همین موضوع از تو بپرسیم .

فرمود: دروغ گفته است . آخرین کسی که با پیکر رسول خدا 6 تجدید عهد کرده است قثم بن عبّاس است که پس از همه ما از مرقد مطهّر بیرون آمده است .

می‌گویم (ابن ابی الحدید): اصحاب معتزلی ما چه بر حق مغیره عیب گرفته و او را سرزنش و نکوهش کرده‌اند که بر روشی ناپسند بوده است . گویی خداوند فقط چنین مقرّر فرموده بوده است که او همواره دروغگو باشد. می‌بینید او آخرین کس که با پیامبر تجدید عهد کرده باشد نیست و بر فرض به گمان باطل خود آخرین کس باشد، خودش اعتراف به دروغ می‌کند و می‌گوید: گفتم انگشترم از دستم افتاد، و حال آنکه آن را عمدآ فروافکنده است .

 

وانگهی مغیره کجا و رسول خدا 6 کجا؟ که مغیره ادّعای قرب به آن حضرت و اینکه آخرین کسی است که با او تجدید عهد کرده است داشته باشد! خداوند متعال و مسلمانان می‌دانند که اگر آن جنایتی را که انجام داد انجام نداده و همراهان خود را با مکر و تزویر نکشته بود و سپس برای اینکه پناهگاهی بیابد و به رسول خدا 6 پناه آورد نمی‌بود، هرگز مسلمان نمی‌شد و پای در مدینه نمی‌نهاد.[33]

 

 

 

(1364) زنده به گور کردن دختران/ص 37/(732)

قومی از اعراب دختران را زنده به گور می‌کردند. گفته شده است که آن گروه فقط بنی‌تمیم بوده‌اند و سپس این کار از آنان به همسایگان ایشان سرایت کرده است و هم گفته‌اند که این کار میان بنی‌تمیم ، قیس ، اسد، هذیل و بکر بن وائل معمول بوده است .

گویند: و این بدان سبب بود که رسول خدا ـ که درود و سلام بر او و آلش باد ـ بر آنان نفرین فرمود و عرضه داشت : «پروردگارا؛ گام خویش را استوار بر مضر بنه ، و قحط سالی همچون قحط سالی‌های یوسف بر آنان قرار بده»، و آنان هفت سال گرفتار خشکسالی و قحطی شدند و کار به آنجا کشید که کرک شتران آمیخته و آلوده به خون را می‌خوردند و به آن «علهز» می‌گفتند، و از شدّت تنگدستی و بینوایی دختران را در خاک می‌کردند. و در این مورد به این آیه استدلال کرده‌اند که خداوند فرموده است : «فرزندانتان را از بیم فقر مکشید»[34] ، و در جای

دیگر فرموده است : «و نکشید فرزندان خود را»[35] .

 

قومی دیگر گفته‌اند که آنان دختران را به سبب تعصّبی که داشته‌اند
می‌کشته‌اند، و چنین آورده‌اند که قبیله تمیم یک سال از پرداخت خراج به نعمان بن منذر خودداری کردند. او برادر خود ریان را همراه لشکری که همه آنان از قبیله بکر بن وائل بودند به سوی ایشان گسیل داشت . چهارپایان و دام‌های آنان را درربودند و زنان و دختران را به اسیری بردند. در این مورد یکی از قبیله بنی‌یشکر چنین سروده است : «چون رایت نعمان را دیدند که در حال پیش آمدن است ، گفتند: ای کاش ؛ نزدیکترین خانه و جایگاه ما عدن می‌بود».

بنی‌تمیم به حضور نعمان آمدند و از او تقاضای عطوفت کردند. بر ایشان رحمت آورد، و اسیران را به ایشان بازداد و گفت : هر دختری که پدرش را برگزید او را به پدرش بازدهند، ولی اگر صاحب خود را برگزید او را با صاحبش بگذارند. همگان پدران خویش را برگزیدند جز دختر قیس بن عاصم که او همان کسی را برگزید که او را اسیر کرده بود و او عمرو بن مشمرخ یشکری بود.

در این هنگام قیس بن عاصم منقری تمیمی نذر کرد که برای او هیچ دختری متولّد نشود مگر این‌که او را زنده به گور کند، یعنی او را در خاک خفه کند، و چهره او را چندان زیر خاک بپوشاند که بمیرد سپس گروهی از بنی‌تمیم از او پیروی کردند. و خداوند متعال به طریق سرزنش و ریشخند می‌فرماید : «هنگامی که از دختران زنده به گور شده سئوال شود که به چه گناهی کشته شدند»[36]  و

حاکی از توبیخ کسی است که آن کار را انجام داده است . نظیر آیه 116 سوره مائده که خطاب به عیسی  7 است که «آیا تو به مردم چنین گفته‌ای؟»

و از اشعار گزیده فرزدق در هجو جریر این ابیات است : «مگر نمی‌بینی که ابومعبد زرارة از قبیله ما یعنی بنی‌دارم است و آن کسی که از زنده به گور کردن دختران منع کرد و فرزند را زنده نگه داشت و او را به خاک نسپرد از
ماست ؟...»

و در حدیث است که صعصعة بن ناجیة بن عقال چون به حضور رسول خدا6 رسید، گفت : ای رسول خدا؛ من در دوره جاهلی کار پسندیده انجام می‌دادم . آیا آن کارها امروز برای من پاداشی و ثوابی دارد؟

رسول خدا 6 فرمود: چکار کرده‌ای ؟

گفت : دو ناقه خود را که ده‌ماهه باردار بودند گم کردم . سوار شتر نری شدم و به جستجوی آن‌دو پرداختم ، خانه‌ای دورافتاده به نظرم رسید آهنگ آنجا کردم . ناگاه پیرمردی را دیدم که کنار خانه نشسته است . از او درباره آن‌دو ناقه پرسیدم .

گفت : چه داغ و نشانی دارند؟

گفتم : داغ میسم بنی‌دارم .

گفت : آن‌دو پیش من هستند، و خداوند گروهی از خویشاوندان تو را از قبیله مضر با آن‌دو زنده ساخت .

من نشستم تا آن‌دو ناقه را برای من بیاورد. در همین هنگام پیرزالی از درون خانه بیرون آمد. آن مرد به او گفت : چه زایید؟ اگر پسر است در اموال خود ما شریک باشد و اگر دختر است او را زنده به گور کنیم .

آن زن گفت : دختر زایید.

من به آن مرد گفتم : آیا این نوزاد را می‌فروشی ؟

گفت : مگر اعراب فرزندانشان را می‌فروشند؟!

من گفتم : آزادی او را نمی‌خرم بلکه زندگی او را می‌خرم .

گفت : به چند می‌خری ؟

گفتم : هر چه شما می‌گویید.

گفت : به دو ناقه و یک شتر نر.

گفتم : باشد، به شرطی که این شتر نر، من و نوزاد را به خانه‌ام ببرد.

گفت : باشد، فروختم .

 

و من آن نوزاد دختر را از او به دو ناقه و یک شتر نر نجات دادم ، و همان دختر هم اینک به تو ایمان آورده است و این برای من میان عرب سنّت و معمول شد که هر دختر نوزادی را به دو ناقه ده ماهه باردار و یک شتر نر بخرم و تاکنون دویست و هشتاد دختر را نجات داده‌ام .

 

پیامبر 6 فرمود:

چون آن کار را برای رضای خدای انجام نداده‌ای برای تو سودی ندارد، و اگر در مسلمانی خویش کار نیکو انجام دهی پاداش داده می‌شوی .[37]

 

زبیر بن بکار در «الموفقیات» می‌نویسد: ابوبکر در دوره جاهلی به قیس بن عاصم منقری گفت : چه چیزی تو را بر زنده به گور کردن دختران وامی‌دارد؟

گفت : ترس این‌که کسی مثل تو بر آنان سالار شود.[38]

 

 

(1367) قیافه ابوبکر/ص 41/(732)

واقدی و غیر او روایت کرده‌اند که عایشه مردی از عرب را که گونه‌های کم‌گوشت و سوخته و چشمان گود داشت و گوژپشت بود و نمی‌توانست ازار خود را نگهدارد دید و گفت : شبیه‌تر از این به ابوبکر ندیده‌ام .

در این توصیف ، ما چیزی را که دلیل بر زیبایی او باشد نمی‌بینیم .[39]

 

 

(1367) قیافه ابوبکر تکرار/ص 41/(732)

واقدی و غیر او روایت کرده‌اند که عایشه مردی از عرب را که گونه‌های
کم‌گوشت و سوخته و چشمان گود داشت و گوژپشت بود و نمی‌توانست ازار خود را نگهدارد دید و گفت : شبیه‌تر از این به ابوبکر ندیده‌ام .

در این توصیف ، ما چیزی را که دلیل بر زیبایی او باشد نمی‌بینیم .[40]

 

 

(1364) زنده به گور کردن دختران (تکرار1)/ص 42/(732)

قومی از اعراب دختران را زنده به گور می‌کردند. گفته شده است که آن گروه فقط بنی‌تمیم بوده‌اند و سپس این کار از آنان به همسایگان ایشان سرایت کرده است و هم گفته‌اند که این کار میان بنی‌تمیم ، قیس ، اسد، هذیل و بکر بن وائل معمول بوده است .

گویند: و این بدان سبب بود که رسول خدا ـ که درود و سلام بر او و آلش باد ـ بر آنان نفرین فرمود و عرضه داشت : «پروردگارا؛ گام خویش را استوار بر مضر بنه ، و قحط سالی همچون قحط سالی‌های یوسف بر آنان قرار بده»، و آنان هفت سال گرفتار خشکسالی و قحطی شدند و کار به آنجا کشید که کرک شتران آمیخته و آلوده به خون را می‌خوردند و به آن «علهز» می‌گفتند، و از شدّت تنگدستی و بینوایی دختران را در خاک می‌کردند. و در این مورد به این آیه استدلال کرده‌اند که خداوند فرموده است : «فرزندانتان را از بیم فقر مکشید»[41] ، و در جای

دیگر فرموده است : «و نکشید فرزندان خود را»[42] .

 

قومی دیگر گفته‌اند که آنان دختران را به سبب تعصّبی که داشته‌اند می‌کشته‌اند، و چنین آورده‌اند که قبیله تمیم یک سال از پرداخت خراج به نعمان بن منذر خودداری کردند. او برادر خود ریان را همراه لشکری که همه آنان از قبیله بکر بن وائل بودند به سوی ایشان گسیل داشت . چهارپایان و
دام‌های آنان را درربودند و زنان و دختران را به اسیری بردند. در این مورد یکی از قبیله بنی‌یشکر چنین سروده است : «چون رایت نعمان را دیدند که در حال پیش آمدن است ، گفتند: ای کاش ؛ نزدیکترین خانه و جایگاه ما عدن می‌بود».

بنی‌تمیم به حضور نعمان آمدند و از او تقاضای عطوفت کردند. بر ایشان رحمت آورد، و اسیران را به ایشان بازداد و گفت : هر دختری که پدرش را برگزید او را به پدرش بازدهند، ولی اگر صاحب خود را برگزید او را با صاحبش بگذارند. همگان پدران خویش را برگزیدند جز دختر قیس بن عاصم که او همان کسی را برگزید که او را اسیر کرده بود و او عمرو بن مشمرخ یشکری بود.

در این هنگام قیس بن عاصم منقری تمیمی نذر کرد که برای او هیچ دختری متولّد نشود مگر این‌که او را زنده به گور کند، یعنی او را در خاک خفه کند، و چهره او را چندان زیر خاک بپوشاند که بمیرد سپس گروهی از بنی‌تمیم از او پیروی کردند. و خداوند متعال به طریق سرزنش و ریشخند می‌فرماید : «هنگامی که از دختران زنده به گور شده سئوال شود که به چه گناهی کشته شدند»[43]  و

حاکی از توبیخ کسی است که آن کار را انجام داده است . نظیر آیه 116 سوره مائده که خطاب به عیسی  7 است که «آیا تو به مردم چنین گفته‌ای؟»

و از اشعار گزیده فرزدق در هجو جریر این ابیات است : «مگر نمی‌بینی که ابومعبد زرارة از قبیله ما یعنی بنی‌دارم است و آن کسی که از زنده به گور کردن دختران منع کرد و فرزند را زنده نگه داشت و او را به خاک نسپرد از ماست ؟...»

و در حدیث است که صعصعة بن ناجیة بن عقال چون به حضور رسول خدا6 رسید، گفت : ای رسول خدا؛ من در دوره جاهلی کار پسندیده انجام
می‌دادم . آیا آن کارها امروز برای من پاداشی و ثوابی دارد؟

رسول خدا 6 فرمود: چکار کرده‌ای ؟

گفت : دو ناقه خود را که ده‌ماهه باردار بودند گم کردم . سوار شتر نری شدم و به جستجوی آن‌دو پرداختم ، خانه‌ای دورافتاده به نظرم رسید آهنگ آنجا کردم . ناگاه پیرمردی را دیدم که کنار خانه نشسته است . از او درباره آن‌دو ناقه پرسیدم .

گفت : چه داغ و نشانی دارند؟

گفتم : داغ میسم بنی‌دارم .

گفت : آن‌دو پیش من هستند، و خداوند گروهی از خویشاوندان تو را از قبیله مضر با آن‌دو زنده ساخت .

من نشستم تا آن‌دو ناقه را برای من بیاورد. در همین هنگام پیرزالی از درون خانه بیرون آمد. آن مرد به او گفت : چه زایید؟ اگر پسر است در اموال خود ما شریک باشد و اگر دختر است او را زنده به گور کنیم .

آن زن گفت : دختر زایید.

من به آن مرد گفتم : آیا این نوزاد را می‌فروشی ؟

گفت : مگر اعراب فرزندانشان را می‌فروشند؟!

من گفتم : آزادی او را نمی‌خرم بلکه زندگی او را می‌خرم .

گفت : به چند می‌خری ؟

گفتم : هر چه شما می‌گویید.

گفت : به دو ناقه و یک شتر نر.

گفتم : باشد، به شرطی که این شتر نر، من و نوزاد را به خانه‌ام ببرد.

گفت : باشد، فروختم .

و من آن نوزاد دختر را از او به دو ناقه و یک شتر نر نجات دادم ، و همان دختر هم اینک به تو ایمان آورده است و این برای من میان عرب سنّت و معمول شد که هر دختر نوزادی را به دو ناقه ده ماهه باردار و یک شتر نر بخرم
و تاکنون دویست و هشتاد دختر را نجات داده‌ام .

پیامبر 6 فرمود:

چون آن کار را برای رضای خدای انجام نداده‌ای برای تو سودی ندارد، و اگر در مسلمانی خویش کار نیکو انجام دهی پاداش داده می‌شوی .[44]

 

زبیر بن بکار در «الموفقیات» می‌نویسد: ابوبکر در دوره جاهلی به قیس بن عاصم منقری گفت : چه چیزی تو را بر زنده به گور کردن دختران وامی‌دارد؟

گفت : ترس این‌که کسی مثل تو بر آنان سالار شود.[45]

 

 

(1283) خصوصیت جسمی ابوبکر/ص 45/(732)

ابوبکر از نگاه ویژگی‌های پیکری چنین بود: مردی سپیدروی ، خمیده ، با ریشی تنگ‌موی که ازار خود را به خوبی نتوانستی نگه داشت ! پیشانی‌اش از بس لاغری خَوی می‌بارید. میانه بینی‌اش برآمده بود و سوراخ‌های آن تنگ و چشمانش فرو رفته ، با کتم و حنا خضاب می‌بست ، و چون درگذشت پدرش زنده بود و در مکه می‌زیست .[46]

 

 

(1285) تجسّس عمر/ص 45/(732)

بکر بن عبدالله گوید: عمر بن خطّاب به نزد عبدالرحمان بن عوف رفت و دید که در دل شب در خانه خود نماز می‌خواند! عبدالرحمان از وی پرسید : چرا در این ساعت از شب از خانه بیرون آمده‌ای ؟

 

عمر گفت : تنی چند را دیدم که دوستان و همراهان یا خویشاوندان همدگرند و در گوشه‌ای از بازار فرود آمده‌اند. ترسیدم که دزدان مدینه به ایشان آسیبی رسانند یا چیزی از ایشان بربایند. بیا باهم برویم و از ایشان پاسداری کنیم !

 

ایشان به بازار رفتند و بر سکویی نشستند و به گفتگو پرداختند. در این هنگام چراغی برای این‌دو افروخته شد.

عمر گفت : مگر دستور نداده بودم که پس از رسیدن هنگام خواب چراغ نیفروزند؟

عمر و عبدالرحمان روانه شدند و اینک دیدند که گروهی نشسته‌اند و باده می‌نوشند.

عمر گفت : بیا برویم که شناختمش !

چون بامداد فرارسید، کس به نزد او فرستاد و او را فراخواند و به وی گفت : ای بهمان ؛ دوش تو با یارانت بر خوان باده بودید!

مرد گفت : ای سرور خداگرایان! تو از کجا دانی ؟

عمر گفت : به چشم خویش دیدم .

آن مرد گفت : مگر خدا تو را از پی‌جویی کار مردم بازنداشته است ؟[47]

 

عمر از او درگذشت ![48]

 

 

(1276) طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او/ص 46/(732)

عثمان بن طلحه عبدری می‌گوید: از ابن عبّاس ـ که خدایش رحمت کند ـ مجلسی دیدم و سخنانی شنیدم که از هیچ مرد قرشی نشنیده بودم ، چنان بود که کنار تخت مروان بن حکم به روزگاری که امیر مدینه بود تختی کوچکتر
می‌نهادند و هر گاه ابن عبّاس می‌آمد بر آن تخت می‌نشست و برای دیگران تشکچه می‌نهادند.

روزی مروان اجازه ورود برای مردم داد و تخت دیگری هم کنار تخت مروان نهاده بودند، ابن عبّاس آمد و بر تخت ـ کرسیچه ـ خود نشست ، عبدالله بن زبیر هم آمد و بر آن کرسیچه دیگر که در آن روز نهاده بودند نشست .

مروان و مردم ساکت بودند، در این هنگام ابن زبیر حرکتی کرد که معلوم شد می‌خواهد سخن بگوید و شروع کرد و چنین گفت : گروهی از مردم می‌پندارند بیعت ابوبکر کاری نادرست و شتاب‌زده و با زور بوده است در حالی‌که شأن ابوبکر بزرگتر از این است که درباره‌اش چنین گفته شود، آنان گمان یاوه می‌برند که اگر بیعت با ابوبکر اتّفاق نمی‌افتاد حکومت از آنان و میان ایشان می‌بود، در صورتی که به خدا سوگند میان اصحاب محمّد6 هیچ‌کس باسابقه‌تر و دارای ایمانی استوارتر از ابوبکر نبود! و هر کس جز این بگوید لعنت خدا بر او باد!

وانگهی آنان کجا بودند هنگامی که ابوبکر عقد خلافت را برای عمر بست و همان شد که او گفت ، سپس عمر بهره و بخت ایشان را میان بهره‌ها و بخت‌های دیگر افکند ـ شورا را تعیین کرد ـ و چون آن بخت‌ها تقسیم شد خداوند بهره آنان را به تأخیر انداخت و بخت ایشان را نگونسار فرمود و کسی که به حکومت از ایشان سزاوارتر بود ـ عثمان ـ بر آنان حکومت یافت و ایشان بر او خروج کردند؛ همانند حمله دزدان بر بازرگانی که بیرون از شهر مانده باشد و او را غافلگیر کردند و کشتند و سپس خداوند ایشان را از دم کشت و زیر شکم ستارگان مطرود گردیدند.

ابن عبّاس گفت : ای کسی که درباره ابوبکر و عمر و خلافت سخن می‌گویی ، آرام و بر جای باش که به خدا سوگند؛ آن‌دو به هر چه رسیده باشند هیچ‌یک از آن‌دو به چیزی نرسیده است مگر آنکه سالار ما ـ امیرالمؤمنین علی  7 ـ به بهتر از آن رسیده است .

 

وانگهی ما تقدّم کسانی را که تقدّم یافته‌اند به سبب عیبی که بر آنان بگیریم انکار نمی‌کنیم ولی اگر سالار ما تقدّم می‌گرفت همانا شایسته و برتر از شایسته بود، و اگر نه این است که تو درباره حظّ و شرف کس دیگری جز خودت سخن می‌گویی پاسخت را می‌دادم ، تو را با چیزی که در آن بهره نداری چه‌کار، بر بهره خود بسنده کن و خاندان‌های تیم و عدی را برای خودشان رها کن و خاندان امیه را به خودشان واگذار، که اگر کسی از خاندان‌های تیم و عدی و امیه با من سخن بگوید با او سخن می‌گویم و پاسخ شخص آماده‌ای را که حضور داشته است می‌دهم ، نه پاسخ گفتن شخص غایب از غایب را، ولی تو را چه‌کار با چیزی که بر عهده تو نیست . البتّه اگر در خاندان اسد بن عبدالعزی چیزی باشد از آن توست ، و به خدا سوگند که عهد ما به تو نزدیکتر و دست ما بر تو رخشان‌تر و نعمت ما بر تو بیشتر از آن کسی است که می‌پنداری در پناه نامش می‌توانی به ما حمله کنی و حال آن‌که هنوز جامه صفیه کهنه نشده است ، «و خداست یاری‌خواسته بر آنچه وصف می‌کنید»[49] .[50]

 

 

 

 

(1004) قتل عمر 1/ص 48/(732)

عمر به دست غلامی به نام فیروز ملقّب به ابولؤلؤ کشته شد. ابولؤلؤ غلام مغیرة بن شعبه بود و با خنجری دوسر شش ضربت به عمر زد که یکی به تهیگاهش خورد و مرگش از آن بود. مرگ عمر در ذیحجّه سال 23 هجرت بود. مدّت خلافتش ده سال و شش‌ماه بود و عمرش شصت و سه سال .[51]

 

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او!/ص 49/(732)

عبدالله بن جعفر رقّی ، از عبیدالله بن عمرو، از عبدالکریم ، از عکرمه نقل
می‌کند: مردِ دلّاکی (سلمانی ، آرایشگر) مشغول کوتاه کردن موهای عمر بود، ناگاه عمر که مرد مهیبی بود سرفه کرد، مرد دلّاک از بیم خود را آلوده کرد!

عمر فرمان داد به او چهل درم پرداخت شود، آن دلّاک سعید بن هیلم بود.[52]

 

 

(899) حدیث دوات و قلم/ص 49/(732)

یحیی بن حمّاد از ابوعَوانه ، از سلیمان بن اعمش ، از عبدالله بن عبدالله، از سعید بن جُبیر، از ابن عبّاس نقل می‌کند که می‌گفته است : پیامبر 6 روز پنجشنبه سخت دردمند شد.

گوید: ابن عبّاس به گریه افتاد و گفت : روز پنجشنبه ، و چه روز پنجشنبه‌ای . درد پیامبر 6 و بیماریش سخت شد و فرمود:

دوات و قلم و ورقی بیاورید تا از برای شما نامه‌ای نوشته شود که پس از آن هرگز گمراه نشوید.

گوید: یکی از کسانی که آنجا بود گفت : پیامبر 6 هذیان می‌گوید![53]  سپس  

کسی گفت  آنچه می‌خواستید بیاوریم ؟

فرمود: حالا و پس از این حرف ؟ و دیگر ورق و قلم نخواست .

سفیان بن عُیینة از سلیمان بن ابو مسلم دایی ابن ابو نُجَیح ، از سعید بن جُبَیر، از ابن عبّاس نقل می‌کند که می‌گفته است : ابن عبّاس گفت : روز پنجشنبه و چه روز پنجشنبه‌ای . در آن روز بیماری پیامبر 6 بسیار سخت شد و فرمود:

برای من ورقی و دواتی و قلمی بیاورید تا برای شما نامه‌ای نوشته شود که هرگز گمراه نشوید.

 

حاضران با یکدیگر ستیزه کردند و حال آن‌که در محضر هیچ پیامبری ستیزه‌کردن جایز نیست . برخی گفتند: محمّد 6 را چه می‌شود؟ آیا هذیان می‌گوید؟! بپرسید تا چه می‌گوید؟ و چون سخن را تکرار کردند فرمود:

 

رهایم کنید، آنچه من در آنم بهتر از آن چیزی است که شما مرا بدان فرامی‌خوانید.

و در سه مورد وصیت فرمود: نخست آن‌که مشرکان را از جزیرة العرب بیرون برانید. و دوّم آن‌که گروه‌ها و نمایندگانی را که می‌آیند به همان‌گونه جایزه و پاداش دهید که من جایزه می‌دادم . و در مورد سوّم سکوت فرمود و نمی‌دانم آیا فرمود و من (ابن عبّاس) فراموش کردم یا آنکه به عمد سکوت فرمود.

محمّد بن عبدالله انصاری از قرّة بن خالد، از ابوالزبیر، از جابر بن عبدالله انصاری نقل می‌کند که می‌گفته است : پیامبر 6 در بیماری رحلت خویش فرمود:

نامه‌ای بیاورند تا از برای امّت نوشته شود که نه هرگز کسی را گمراه کنند و نه گمراه شوند، ولی در خانه یاوه‌سرایی‌هایی شد و عمر بن خطّاب یاوه گفت . پیامبر 6 او را از خود راند.

حَفْص بن عمر حَوْضی ، از عمر بن فضل عبدی ، از نُعَیم بن یزید، از علی بن ابی طالب  7 نقل می‌کند که  :

چون پیامبر 6 سنگین شد فرمود: ای علی ؛ استخوان کتفی[54]  بیاور تا

چیزی در آن نوشته شود که امّت من پس از من به گمراهی نیفتند. و ترسیدم که چون برخیزم رحلت فرماید که سر مقدّسش بر بازوی من بود و گفتم : صحیفه‌ای به طول یک ذراع را حفظ می‌کنم و پیامبر 6 به سفارش کردن در مورد نماز و زکات و بردگان و کنیزان پرداخت ، و امر
داد به گواهی دادن در مورد یگانگی خداوند و اینکه محمّد بنده و رسول اوست ؛ و روح از بدنش جدا شد. و هر کس آن‌دو شهادت را بدهد جسدش بر آتش حرام می‌شود.

حجّاج بن نُصیر از مالک بن مِغْوَلْ ، از طلحة بن مصرِّف ، از سعید بن جُبیر، از ابن عبّاس نقل می‌کند که می‌گفته است : پنجشنبه و چه پنجشنبه‌ای .

می‌گوید: گوئیا هم‌اینک اشک‌های ابن عبّاس را می‌بینم که همچون رشته مروان بر گونه‌اش سرازیر بود. و گفت : رسول خدا 6 فرمود:

برای من استخوان کتف و دوات و قلمی بیاورید تا نامه‌ای از بهر شما نوشته شود که پس از آن هرگز به گمراهی نیفتید.

و برخی گفتند: رسول خدا 6 هذیان می‌گوید!

محمّد بن عمر (واقدی) از هشام بن سعد، از زید بن اسلم ، از پدرش ، از عمر بن خطّاب نقل می‌کند که می‌گفته است : در حضور پیامبر 6 بودیم و میان ما و زنان پرده‌ای بود. رسول خدا 6 فرمود:

مرا از هفت مشک آب غسل دهید و صفحه‌ای با قلم و دوات بیاورید تا برای شما نامه‌ای بنویسم (دستور به نوشتن دهم) که پس از آن هرگز گمراه نشوید.

زنان گفتند: خواسته پیامبر 6 را برآورید.

عمر گوید: گفتم : ساکت باشید که شما چنانید که چون بیمار می‌شود اشک می‌ریزید و چون سلامت است در گردنش می‌آویزید. و پیامبر 6 فرمود:

آن زن‌ها از شما بهترند.

محمّد بن عمر (واقدی) از ابراهیم بن یزید، از ابوالزبیر، از جابر نقل می‌کند که : پیامبر 6 هنگام مرگ صفحه‌ای خواست تا نامه‌ای نوشته شود که امّت نه گمراه شوند و نه کسی را گمراه کنند ولی در حضور پیامبر 6 به درشتی سخن گفتند و آن حضرت از آن کار خودداری فرمود.

محمّد بن عمر (واقدی) از اُسامة بن زید لیثی ؛ و معمّر بن راشد از زُهری ،
از عبیدالله بن عبدالله بن عُتْبة ، از ابن عبّاس نقل می‌کند که می‌گفته است : هنگام احتضار رسول خدا 6 گروهی از جمله عمر بن خطّاب در خانه بودند. پیامبر 6 فرمود:

بیایید نامه‌ای از برای شما بنویسم که پس از آن هرگز گمراه نشوید.

عمر گفت : درد و بیماری بر پیامبر 6 غلبه کرده است ، قرآن پیش شماست و همین قرآن که کتاب خداست ما را بس است !

کسانی که در خانه بودند، در این مورد اختلاف کردند و برخی گفتند : بیاورید تا بنویسد، و برخی می‌گفتند: حرف همان حرف عمر است . و چون درشت‌گویی و اختلاف بالا گرفت ، پیامبر 6 را چندان اندوهگین ساختند که فرمود: از پیش من برخیزید.

عبیدالله بن عبدالله گوید: ابن عبّاس می‌گفت : چه مصیبتی و مصیبت بزرگ‌تر این که مانع از نوشتن آن نامه شدند، آن‌هم به واسطه اختلاف با یکدیگر و درشت‌گویی .

محمّد بن عمر (واقدی) از ابراهیم بن اسماعیل بن ابوحبیبه ، از داود بن حُصین ، از عکرمه ، از ابن عبّاس نقل می‌کند که : پیامبر 6 در بیماری مرگ خود فرمود:

برای من دواتی و صفحه‌ای بیاورید تا برای شما نامه‌ای بنویسم که هرگز پس از آن گمراه نشوید.

عمر گفت : پس برای گشودن فلان شهر و بهمان شهر روم چه کسی خواهد بود و پیامبر 6 نخواهد مرد تا آن شهرها را بگشاییم و گیریم که پیامبر بمیرد منتظر او خواهیم ماند؛ همچنان که بنی‌اسرائیل منتظر موسی  7 ماندند.

زینب همسر رسول خدا 6 گفت : گوش فرادهید، مگر نمی‌خواهید وصیت و عهد رسول خدا 6 را گوش فرادهید؟ و آنان به درشت‌گویی پرداختند و پیامبر 6 فرمود: برخیزید. پس برخاستند و چون آنان بیرون شدند، رسول خدا6 همان دم رحلت فرمود (سلام و درود الهی بر او (و آل
او) باد).[55]

 

 

(1507) عمر ایرانیان را گبر می‌دانست/ص 53/(732)

عبدالله بن عمر می‌گوید: پدرم برای فرماندهان لشکر می‌نوشت که هیچ‌یک از گبرکانی را که به حد بلوغ رسیده‌اند پیش ما گسیل مدارید. و همین‌که ابولؤلؤ او را زخم زد گفت : چه کسی با من چنین کرد؟

گفتند: غلام مغیرة .

گفت : نگفته بودم هیچ‌یک از گبرکان را پیش ما میاورید ولی شما در این مورد بر من غلبه کردید.

محمّد بن اسماعیل بخاری در کتاب صحیح خود از عمرو بن میمون نقل می‌کند که می‌گفته است : من برای نماز ایستاده بودم و سپیده دمی که عمر مضروب شد میان من و عمر فقط عبدالله بن عباس قرار داشت . عمر هنگامی که از میان صف‌ها عبور می‌کرد می‌گفت : مستقیم و در یک خط بایستید و چون میان ما فاصله و کژی نمی‌دید پیش می‌رفت و تکبیرة الإحرام می‌گفت و گاهی در رکعت اوّل همچنین در رکعت دوّم برای اینکه مردم جمع شوند (به جماعت برسند) سوره یوسف یا سوره نحل را می‌خواند.

در آن روز همین که عمر تکبیرة الإحرام گفت ، شنیدم می‌گوید: این سگ مرا کشت یا این سگ مرا خورد، واین همان وقتی بود که آن گبرک با دشنه‌ای دو سر او را زخم زد. او همان‌طور که می‌گریخت بر اشخاص سمت چپ و راست خود زخم می‌زد آن چنان که سیزده مرد را زخمی کرد که شش تن از ایشان کشته شدند. مردی از مسلمانان که چنین دید گلیمی را روی او انداخت و چون گبرک پنداشت او را گرفته‌اند خود را کشت .

عمر با دست خود دست عبدالرحمان بن عوف را گرفت و او را برای ادامه
امامت نماز پیش برد. کسانی که نزدیک عمر بودند متوجّه موضوع شدند ولی کسانی که در نواحی مسجد بودند متوجّه نشدند و همین قدر که صدای عمر قطع شد آنان شروع به گفتن سبحان الله کردند.

عبدالرحمان نماز مختصری گزارد و چون از مسجد برگشتند عمر گفت  : ای ابن عباس ؛ بنگر چه کسی مرا ضربت زده است . او ساعتی بیرون رفت و گشت زد و برگشت و گفت : غلام مغیره .

عمر پرسید: همان چند پیشه و صنعتگر؟

گفت : آری .

عمر گفت : خدایش بکشد! که دستور دادم نسبت به او پسندیده رفتار کنند! خدا را شکر که مرگ مرا به دست کسی که مدّعی اسلام باشد قرار نداده است . تو و پدرت دوست داشتید که گبرکان بسیار شوند ـ عبّاس بیشتر از همگان بردگان گبر داشت .

ابن عبّاس گفت : اگر می‌خواهی آنان را تبعید و بیرون کنیم؟

عمر گفت : دروغ می‌گویی آن هم پس از این‌که با زبان شما سخن می‌گویند و به قبله شما نماز می‌گزارند و همراه شما مراسم حجّ بجا می‌آورند.[56]

 

(901) قتل عمر 2/ص 55/(732)

ای عبدالله؛ به مردم اجازه ورود بده و مهاجران و انصار پیش او آمدند و شروع به سلام دادن کردند، عمر به ایشان می‌گفت : آیا این کار با رضایت شما صورت گرفته است ؟

می‌گفتند: پناه بر خدا، خدا نکند. کعب الأحبار هم همراه مردم بیامد که چون عمر او را دید این دو بیت را خواند: «کعب سه روز به من وعده کرد که بشمارم و تردید نیست که سخن همانی است که کعب گفت ، در من از مرگ بیمی نیست که به هر صورت می‌میرم ولی از گناه می‌ترسم که گناهی دیگر از
پی داشته باشد».

گوید: چون ابولؤلؤة ، عمر و دیگران را ضربه زد، مردی از مردم عراق گلیمی را بر او انداخت و رویش نشست ، ابولؤلؤة چون دید نمی‌تواند حرکت کند و بگریزد خود را کشت .

ابن عبدالبرّ می‌گوید[57] : از بهترین روایاتی که در مورد قتل عمر نقل شده

است روایتی است که از عمرو بن میمون نقل شده است که می‌گفته است : من روزی که عمر ضربت خورد و مُرد حاضر بودم ، چون عمر مرد باهیبتی بود در صف اوّل نماز نمی‌ایستادم ، آن روز هم در صف بعد بودم که عمر آمد و ابولؤلؤة غلام مغیرة بن شعبة خود را به او رساند و پیش از آنکه صف‌ها مرتّب شود به او حمله کرد و سه ضربه خنجر به او زد و شنیدم عمر گفت : این سگ را بگیرید که مرا کشت و مردم درهم ریختند و به سوی ابولؤلؤة دویدند که سیزده نفر را زخمی کرد و مردی از پشت‌سر خود را روی او افکند و فروگرفتش . عمر را به خانه بردند و مردم همچنان درهم ریخته بودند تا این‌که مردی گفت : ای بندگان خدا؛ نماز بگزارید که هم‌اکنون آفتاب می‌دمد.

عبدالرحمن بن عوف را برای نماز مقدّم داشتند و او دو سوره کوچک قرآن (إذا جاء نصر الله والفتح)[58]  و (إنّا أعطیناک الکوثر)[59]  را خواند. و عمر را به خانه

 

بردند و مردم پیش او رفتند، او گفت : ای عبدالله بن عبّاس ؛ بیرون برو و میان مردم ندا کن که آیا این کار با میل شما صورت گرفته است ؟

ابن عبّاس بیرون آمد و چنان گفت . مردم گفتند: پناه بر خدا، خدا نکند، به خدا سوگند؛ ما نه می‌دانستیم و نه مطّلع بودیم .

عمر گفت : برای من پزشکی بیاورید. پزشک آوردند، گفت : کدام
آشامیدنی را بیشتر دوست می‌داری ؟

گفت : نبیذ! چون نبیذ به او آشاماندند از محلّ یک زخم بیرون آمد، مردم گفتند: خون یا خونابه است که بیرون می‌آید.

عمر گفت : شیر به من بیاشامانید، شیر به او دادند که از محلّ زخم بیرون آمد و پزشک گفت : گمان نکنم امروز را به شب برسانی ، هر کار می‌خواهی انجام دهی انجام ده .[60]

 

 

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن/ص 56/(732)

ابوالعبّاس احمد بن یحیی ثعلب در کتاب «الأمالی» چنین آورده است  : عبدالله بن عبّاس نزد عمر بود. عمر چنان آه سرد و نفس بلندی کشید که ابن عبّاس می‌گفته است : پنداشتم دنده‌های عمر از هم جدا شد.

گوید: به او گفتم : ای امیرالمؤمنین!! موجب این آه و نفس عمیق اندوهی شدید بود.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ به خدا سوگند که چنین است . من اندیشیدم و نمی‌دانم پس از خودم خلافت را در چه کسی قرار دهم ؟

عمر سپس به من گفت : گویا تو دوست خود (علی  7) را شایسته خلافت می‌دانی ؟

گفتم : با توجّه به جهاد، سابقه ، قرابت و علم او چه چیز مانع اوست ؟

گفت : راست گفتی ولی او مردی است شوخ !

گفتم : چرا از طلحه غافلی ؟

گفت : او مردی است که به انگشت قطع‌شده خود می‌نازد.

گفتم : عبدالرحمان بن عوف چگونه است ؟

گفت : مردی ناتوان است که اگر حکومت به او برسد انگشتر و مهر خود را
در دست زنش قرار می‌دهد.

گفتم : زبیر چگونه است ؟

گفت : مردی بدخو و ممسک که کنار بقیع برای یک من گندم درگیر می‌شود و چانه می‌زند.

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چگونه است ؟

گفت : فقط مردی سوارکار و جنگجو است .

گفتم : پس عثمان چگونه است ؟

عمر چند بار گفت : اوه ، اوه و سپس گفت : به خدا قسم ؛ اگر او عهده‌دار خلافت شود فرزندان ابی معیط را بر گردن مردم سوار می‌کند سپس اعراب بر او می‌شورند و او را می‌کشند. سپس گفت : ای ابن عبّاس ؛ برای این کار شایسته نیست مگر مردی استوار که کمتر فریب بخورد و او را در کار خدا سرزنش سرزنش‌کننده بازندارد، بدون خشونت ، استوار و بدون سستی ، ملایم و بدون اسراف ، بخشنده و بدون افراط ، ممسک باشد.

ابن عبّاس می‌گوید: اینها صفات خود عمر بود!! سپس روی به من کرد و گفت : سزاوارترین کسی که مردم را بر کتاب خدا و سنّت پیامبرشان وادار خواهد کرد دوست تو ـ علی  7 ـ است و به خدا سوگند اگر او عهده‌دار خلافت شود ایشان را به راه روشن و راست وادار خواهد کرد.

* * *

و بدان هر کس که دارای اخلاق مخصوصی است فضیلت را جز در همان خوی نمی‌بیند. مگر نمی‌بینی مردی که بخیل است فضیلت را در امساک می‌بیند؟ شخص بخیل مردم بخشنده و باگذشت را مورد سرزنش قرار می‌دهد و آنان را به تبذیر و گولی متّهم می‌کند. همچنین مرد بخشنده بر بخیلان خرده می‌گیرد و آنان را به تنگ‌نظری و بدگمانی و مال‌پرستی متّهم می‌کند. شخص ترسو چنین معتقد است که فضیلت در ترس است و شجاعت را ناپسند و آن را نابخردی و خودفریبی می‌داند، همان‌گونه که متنبی سروده
است : «ترسوها می‌پندارند ترس دوراندیشی است و حال آن‌که خدعه سرشت فرومایه است».

از سوی دیگر شجاع هم بر ترسو خرده می‌گیرد و او را به ناتوانی نسبت می‌دهد و عقیده دارد که ترس ، مایه ذلّت و زبونی است ، و در همه خوی‌ها و سرشت‌های تقسیم‌شده میان آدمیان این موضوع حاکم است و چون عمر شخص تندخو و خشن و سخت‌گیر و همواره ترشروی بود چنین پنداشته است که همین اخلاق ، فضیلت است و خلاف آن نقص به شمار می‌رود و حال آنکه اگر مردی خوشرو و آرام و نرم و دارای اخلاق ملایم بود معتقد بود که همان اخلاق ، فضیلت و خلاف آن منقصت است ، و اگر فرض کنیم که اخلاق او در امیرالمؤمنین علی  7 و اخلاق حضرت علی  7 در او می‌بود عمر در مورد امیرالمؤمنین علی 7 می‌گفت : اگر این تندخویی در او نمی‌بود.[61]

 

(1390) عمر نمی‌دانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟/ص 59/(732)

(تکرار1)

معاویه به روزگار عمر بن خطّاب اصرار داشت که به غزای دریا رود، از نزدیکی رومیان به حمص سخن داشت ، می‌گفت : در یکی از دهکده‌های حمص عوعو سگان و بانگ مرغان آن‌ها شنیده می‌شود. نزدیک بود عمر به این کار متمایل شود و به عمرو بن عاص نوشت که دریا و دریاپیما را برای من وصف کن که دلم بدان می‌گراید!

گوید: سبب آن بود که معاویه از فواید غزای دریا برای مسلمانان و ضرر آن برای مشرکان به او خبر داده بود.

عمرو به جواب نوشت : مخلوقی بزرگ دیده‌ام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که اگر بماند دل‌ها را پاره کند و اگر برود عقل‌ها را خیره کند، یقین در آن کاهش گیرد و شک فزونی پذیرد. کسان در آن چون کرمی می‌باشند بر چوبی
که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم ماند دور رود.

و چون عمر این را بخواند به معاویه نوشت که نه ، به خدایی که محمّد را به حق فرستاد؛ هرگز مسلمانی را به کشتی ننشانم !

جنادة بن ابی امیه ازدی گوید: معاویه درباره غزای دریا به عمر نوشت و او را به این کار ترغیب کرد و گفت : ای امیر مؤمنان! در شام دهکده‌ای هست که مردم آن عوعو سگان رومیان و بانگ خروسشان را می‌شنوند که آن‌ها مقابل یکی از سواحل حمصند.

عمر به گفته او اطمینان نکرد و به عمرو نوشت که دریا را برای من وصف کن! و خبر آن را برای من بنویس .

گوید: عمرو برای او نوشت که : ای امیر مؤمنان! مخلوقی بزرگی دیده‌ام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که جز آسمان و آب نیست و آن‌ها چون کرمی باشند بر چوبی که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم بماند دور رود.

ابوالمجالد گوید: عمر به معاویه نوشت : شنیده‌ایم که دریای شام بر قسمت بسیار درازی از زمین مشرف است و هر روز و شب از خدا اجازه می‌خواهد که بر زمین ریزد و آن را غرقه کند، من چگونه سپاه را بر این کافر سخت سر نشانم . به خدا یک مسلمان را بیشتر از آنچه در روم هست دوست دارم ، هرگز در این باب با من سخن مکن ، از پیش با تو گفته‌ام و می‌دانی که با علا چه کردم در صورتی که از پیش چیزی به او نگفته بودم .[62]

 

 

(1389) عمر نمی‌دانست نی یعنی‌چه؟(تکرار2)/ص 60/(732)

مغرور که یکی از مردم اسد بود، گوید: وقتی سعد در کوفه اقامت گرفت به عمر نوشت در کوفه‌ای اقامت کرده‌ام که میان حیره و فرات است و دشتی و دریایی است و علف خوب می‌روید و در مداین مسلمانان را مخیر کردم و هر
که را اقامت آنجا خوشایند بود آنجا به صورت پادگان نهادم و جمعی از پراکندگان قبایل آنجا ماندند که بیشترشان از بنی‌عبسند.

سعید گوید: وقتی مردم کوفه در کوفه منزل گرفتند و مردم بصره در جای خود استقرار یافتند دل گرفتند و آنچه را از دست داده بودند بازیافتند. آن‌گاه مردم کوفه اجازه خواستند بناهای نیین بسازند، مردم بصره نیز اجازه خواستند.

عمر گفت : اردوگاه برای جنگ و هم برای شما مناسبتر است امّا نمی‌خواهم به خلاف شما سخن کنم ، نی چیست ؟!

گفتند: علفی است که آب خورده مایه گرفته و نی شده .

گفتند: خود دانید.

و مردم دو شهر بناهای نیین ساختند.

پس از آن در کوفه و بصره حریق رخ داد، حریق کوفه سخت‌تر بود، و هشتاد سایبان بسوخت و یک نی بجا نماند و این به ماه شوّال بود و مردم پیوسته از آن یاد می‌کردند.[63]

 

 

(897) علم عمر از دریانوردی/ص 61/(732)

واقدی از هشام بن سعد، از زید بن اسلم نقل می‌کند: عمر بن خطّاب برای عمرو عاص نامه نوشت و از چگونگی دریانوردی پرسید.

عمرو عاص برایش نوشت : مثل این است که کرم‌هایی بر چوبی باشند که اگر آن چوب بشکند کرم‌ها نابود می‌شوند!

و عمر دیگر خوش نمی‌داشت که مسلمانان را از طریق دریا روانه دارد!

هشام می‌گوید: خودِ عمر هم از دریا پرهیز می‌کرد![64]

 

 

 

 

 

 

(898) تندخویی عمر و وحشت مردم از او (تکرار)/ص 61/(732)

عبدالله بن جعفر رقّی ، از عبیدالله بن عمرو، از عبدالکریم ، از عکرمه نقل می‌کند: مردِ دلّاکی (سلمانی ، آرایشگر) مشغول کوتاه کردن موهای عمر بود، ناگاه عمر که مرد مهیبی بود سرفه کرد، مرد دلّاک از بیم خود را آلوده کرد!

عمر فرمان داد به او چهل درم پرداخت شود، آن دلّاک سعید بن هیلم بود.[65]

 

 

 

 

(453) داستان شورای عمر/ص 62/(732)

عمر، شورا

طبری سپس می‌گوید: عبدالرحمان خود را کنار کشید، به شرط آن‌که اجازه داشته باشد، برترین آنان در نظر خود را به خلافت بگمارد و بگزیند. عثمان این پیشنهاد را پذیرفت ، ولی حضرت علی  7 سکوت کرد و چون دوباره به او مراجعه شد، پس از این‌که عبدالرحمان عهد و میثاق آورد که فقط حق را پیروی خواهد کرد و ترجیح خواهد داد و از هوای نفس خود پیروی نخواهد کرد و در این باره خویشاوندی را منظور نخواهد کرد و چیزی جز خیر امّت را در نظر نخواهد گرفت ، به آن راضی شد.

عبدالرحمان بن عوف ، در مورد حضرت علی  7 و عثمان ، به ظاهر درنگ می‌کرد؛ در عین حال گاه با سعد بن ابی وقّاص و گاه با مسوّر بن مخرمة زهری[66] 

مشورت و خلوت می‌کرد و چنان نشان می‌داد که در مورد گزینش یکی از آن
دو تن ـ حضرت علی  7 و عثمان ـ سرگردان است .

طبری می‌گوید: حضرت علی  7 به سعد بن ابی وقّاص فرمود:

ای سعد؛ «بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسألت می‌کنید و درباره پیوند خویشاوندی»[67] ، و من اکنون به حرمت رحم این فرزندم به

رسول خدا 6 و به رحم و خویشاوندی عمویم حمزه نسبت به خودت از تو می‌خواهم که مبادا با عبدالرحمان بن عوف پشتیبان عثمان باشی .

می‌گویم (ابن ابی الحدید): منظور از خویشاوندی حمزه با سعد بن ابی وقّاص این است که مادر حمزه هالة دختر اهیب بن عبدمناف بن زهره است . هاله مادر مقوم و حجل ـ که نام دیگرش مغیره است ـ و عوام پسران عبدالمطلب هم هست و این چهار پسر عبدالمطلب از هاله متولّد شده‌اند و هاله عمّه سعد بن ابی وقاص است ، بنابراین حمزه پسرعمّه سعد و سعد پسردایی حمزه است .[68]

 

طبری می‌گوید: چون روز سوّم فرارسید، عبدالرحمان بن عوف آنان را جمع کرد و مردم هم جمع شدند. عبدالرحمان گفت : ای مردم ؛ درباره این دو تن (حضرت علی 7 و عثمان) رأی خود را برای من بگویید.

عمّار بن یاسر گفت : اگر می‌خواهی مردم در این باره اختلافی نکنند با حضرت علی 7 بیعت کن .

مقداد هم گفت : آری ؛ عمّار راست می‌گوید که اگر با علی  7 بیعت کنی می‌شنویم و اطاعت می‌کنیم .

عبدالله بن ابی سرح[69]  گفت : اگر می‌خواهی میان قریش اختلاف پیش نیاید  
 

با عثمان بیعت کن .

عبدالله بن ابی ربیعه مخزومی [70]  هم گفت : راست می‌گوید، اگر با عثمان  

بیعت کنی می‌شنویم و اطاعت می‌کنیم .

عمّار به عبدالله بن ابی سرح دشنام داد و گفت : تو از چه هنگام خیرخواه اسلام شده‌ای !

در این هنگام بنی‌هاشم و بنی‌امیه سخن گفتند و عمّار برخاست و چنین گفت : ای مردم ؛ خدای شما را با پیامبر خویش گرامی داشت و شما را با دین خود عزّت بخشید، تا چه هنگام این خلافت و حکومت را از اهل بیت پیامبرتان بیرون می‌برید؟!

مردی از بنی‌مخزوم گفت : ای پسر سمیه ؛ از حدّ خود فراتر رفتی ، ترا به اینکه قریش می‌خواهد چه کسی را بر خود امیر کند چه کار؟!

سعد بن ابی وقّاص گفت : ای عبدالرحمان ؛ پیش از آنکه مردم به فتنه درافتند، کار خود را تمام کن .

در این هنگام بود که عبدالرحمان بن عوف خلافت را بر حضرت علی  7 عرضه داشت ، به شرط آن‌که به روش و سیره ابوبکر و عمر کار کند و حضرت علی  7 فرمود: نه ؛ که به اجتهاد و رأی خویش عمل خواهم کرد. و چون عبدالرحمان همین پیشنهاد را به عثمان کرد پذیرفت و گفت : آری ، و عبدالرحمان با او بیعت کرد، و حضرت علی  7 فرمود:

این نخستین روز و نخستین بار نیست که با یکدیگر بر ضدّ ما پشتیبانی می‌کنید، «چاره جز صبر جمیل نیست و در آنچه اظهار می‌دارید خداوند
یاری‌دهنده من است»،[71]  به خدا سوگند؛ کار را بر او واگذار نکردی مگر

برای اینکه او هم به تو برگرداند و خداوند در هر عالم به شأن و کاری پردازد.[72]

 

عبدالرحمان به صورت تهدید گفت : ای علی ؛ برای کشتن خود دستاویز و بهانه فراهم مکن ، یعنی دستور عمر به ابوطلحه انصاری که گردن مخالف را بزند. حضرت علی  7 برخاست و از مجلس بیرون رفت و فرمود:

این نامه هم به زودی به سر خواهد رسید[73] .

 

عمّار گفت : ای عبدالرحمان ؛ حضرت علی  7 را رها کردی و حال آن‌که او از کسانی است که به حقّ حکم می‌کنند و در هر حالی به حق برمی‌گردند.

مقداد هم گفت : به خدا سوگند؛ هرگز این چنین که بر سر این خاندان پس از رحلت پیامبرشان آمده است ندیده‌ام . ای وای که جای بسی شگفتی از قریش است ! همانا مردی را رها کرد که درباره او چه بگویم ، من هیچ‌کس را نمی‌دانم که از او در قضاوت عادل‌تر باشد و داناتر و پرهیزگارتر. ای کاش ؛ برای این کار یارانی داشتم .

عبدالرحمان گفت : ای مقداد؛ از خدا بترس که بیم دارم در فتنه بیفتی .

حضرت علی  7 می‌فرمود:

من آنچه را در نفس‌های ایشان است می‌دانم . مردم به قریش می‌نگرند و قریش هم مصلحت خویش را در نظر می‌گیرد و می‌گوید: اگر بنی‌هاشم کار خلافت را عهده‌دار شوند هرگز از میان ایشان بیرون نخواهد رفت و تا هنگامی که خلافت بر عهده دیگران باشد در خانواده‌های مختلف قریش دست به دست می‌شود.[74]

 

 

 

 

 

 

(56) نجوای نیرنگ معاویه/ص 65/(732)

جنگ جمل را معاویه به راه انداخت

حیله‌های عمر برای برکناری حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

طلحه و زبیر که از نفاق پر بودند، عمر آن‌ها را در ردیف حضرت علی  7 قرار داد تا در چنین روزی با او مخالفت نمایند و خود را در ردیف امیرالمؤمنین 7 بشمارند؛ امّا این‌ها در برابر سیل احساسات مردم تاب نیاورده و در بیعت سبقت جستند. شاید به امید این که حضرت علی  7 آنان را بر دیگران برتری دهد و حکومت بصره و کوفه را به ایشان واگذار نماید.

امّا وقتی که دیدند حضرت علی  7 در قسمت مال امتیازی قائل نیست ، نزد امام 7 آمدند و گفتند: دیدی عثمان بر ما ستم کرد، حکومت را به خویشان خود از بنی‌امیه داد. پس حالا که خداوند خلافت را به تو عطا کرده ما را از عمّال خود قرار بده .

حضرت فرمود:

به آنچه خدا قسمت نموده راضی باشید تا من در این باره فکری بکنم ، و بدانید من به کسی که به درستی و امانت‌داری او اطمینان نداشته باشم ، حکومت نمی‌دهم[75] .

 

در نتیجه طلحه و زبیر رفتند و از حضرت علی  7 مأیوس شدند و به چاره‌اندیشی نشستند؛ البتّه این فکر در نتیجه شور با فرزندان آزادشده بنی‌امیه و مؤلّفة القلوب بود. معاویه فرصت را مغتنم شمرد و به زبیر نامه نوشت : از اهل شام برای تو بیعت گرفته‌ام ، بر علی ( 7) خروج کنید، کوفه و بصره را به تصرّف خود درآورید، در این صورت برای علی ( 7) چیزی باقی نخواهد ماند. شما خون عثمان را طلب کنید و در این کار کوتاهی ننمایید. پس از تو
برای طلحه بیعت گرفته‌ام[76] .

 

و بنا بر نقل زبیر بن بکار، برای هر دو نامه نوشت که : برای شما از اهل شام بیعت گرفته‌ام یکی پس از دیگری ، و هر کدام همراه خود را مقدّم داشت ، خلافت از آن اوست[77] .

 

آن‌گاه طلحه و زبیر نزد امام  7 آمدند و از آن حضرت اجازه خواستند که به منظور عمره به مکه بروند.

حضرت فرمود:

شما قصد عمره ندارید، سوگند یاد کردند که غیر از عمره مقصدی نداریم .

حضرت دوباره فرمود: عمره نمی‌خواهید، قصد عهدشکنی دارید. باز قسم خوردند که با تو خلاف نمی‌کنیم .

فرمود: پس مجدّدآ بیعت کنید.

آن‌ها بیعت کردند و عهد و میثاق دادند که خیانت نکنند. چون بیرون رفتند امام 7 به حاضران فرمود:

به خدا سوگند؛ نمی‌بینید این دو را مگر در میان لشکری که هر دو کشته می‌شوند.

گفتند: یا امیرالمؤمنین ؛ آن دو را برگردان .

حضرت فرمود: تا خدا آنچه می‌خواهد عملی کند[78] .

 

طلحه و زبیر به سمت مکه بیرون رفتند... و به مخالفت با حضرت علی  7 مصمّم بودند...

نمی‌دانم چه بنویسم ؟ آیا آن دو بزرگوار!! گفته معاویه را باور کردند که
نوشت : برای شما یکی پس از دیگری بیعت گرفته‌ام ؟! اگر معاویه به راستی برای آن‌دو بیعت گرفته بود، می‌بایست آن‌دو را به سمت شام بطلبد و در کنار آن‌دو دست در دست یکدیگر با امیرالمؤمنین علی  7 بجنگند!

در هر دو صورت ؛ آن‌دو بزرگوار!! از تقویت معاویه و کمک مالی بنی‌امیه و مخالفت معاویه با حضرت علی  7 دلگرم شدند و به مکه آمدند و عایشه را همراه خود کردند و به سوی بصره شتافتند.

معاویه با سیاست و زیرکی ، آن‌دو را علیه امام  7 متّفق کرد و روانه عراق ساخت . خود معاویه نیز از فرصت‌ها استفاده می‌کرد و تدارک می‌دید.[79]

 

 

(900) قتل عمر 3/ص 68/(732)

چون اسیران نهاوند را به مدینه آوردند گفت : عمر جگرم را خورد، با او برخورد کرد و گفت : ای امیر مؤمنان ! مرا در مقابل ستم مغیرة بن شعبه یاری ده که او خراج سنگینی بر من بسته است .

عمر پرسید: چقدر خراج بر تو بسته است ؟

گفت : ماهی صد درم ، و گفته شده است که گفت : روزی دو درهم .

عمر گفت : پیشه تو چیست ؟

گفت : درودگر و آهنگر و نقّاشم .

عمر گفت : با این کارها که داری خراج تو سنگین نیست و به من خبر رسیده است که تو گفته‌ای اگر بخواهم می‌توانم آسیابی بادی تهیه کنم که با باد حرکت کند.

گفت : آری .

عمر گفت : برای من چنان آسیابی بساز.

گفت : اگر سالم بمانم برای تو آسیابی خواهم ساخت که مردم مشرق و
مغرب درباره آن صحبت کنند.

عمر گفت : این مردک برده مرا تهدید کرد و به خانه برگشت .

فردای آن روز کعب الأخبار پیش عمر آمد و گفت : ای امیر مؤمنان ! وصیت کن که پس از سه روز دیگر خواهی مرد.

گفت : از کجا می‌دانی ؟

گفت : این موضوع را در کتاب تورات دیده‌ام .

عمر گفت : تو نام عمر بن خطّاب را در تورات دیده‌ای ؟

گفت : نه ولی صفات و نشانی‌های تو را دیده‌ام ، و عمر هیچ‌گونه بیماری نداشت . فردای آن روز کعب آمد و گفت : فقط دو روز باقی مانده است و پس‌فردای آن روز آمد و گفت : دو روز گذشت و فقط یک روز باقی مانده است .

در آن روز، سپیده‌دم ، عمر برای نماز بیرون آمد و مردی را گماشته بود که صف‌ها را مرتّب کند و چون صف‌ها مرتّب می‌شد عمر تکبیرة الإحرام می‌گفت ، ابولؤلؤة میان مردم داخل شد و در دست او خنجر دو سری بود که دسته‌اش وسط آن بود و به عمر شش ضربه خنجز زد که یکی زیر ناف او بود و همین ضربه او را کشت .

ابولؤلؤة ، کلیب بن بُکیر لیثی و چند نفر دیگر را هم کشت .

روایت شده است که او دوازده یا سیزده نفر دیگر را هم مجروح ساخت که شش نفر از آن‌ها مردند.[80]

 

 

دلالت بر فسق عمر/ص 69/(732)

حنابله که به زیارت حضرت امیر (علیه السّلام) به نجف رفته بود از نجف برگشت و به نزد او آمد و گفت یا سیدی روز غدیر در نزد قبر امام علی (علیه
السّلام) دیدم که جماعت رفضه به آواز بلند بی خوف صحابه را سبّ می کنند و اقوال شنیعه قبیحه در حق ایشان می گفتند: اسماعیل گفت گناه ایشان چیست و الله که ایشان را بر این امر جرأت نداده و این راه را برای ایشان نگشاده، مگر صاحب آن قبر، آن مرد پرسید صاحب آن قبر کیست؟ گفت: علی بن أبی طالب ( 7). آن مرد گفت او ایشان را امر به این نموده گفت: آری به خدا قسم که علی ایشان را امر به این فرموده و این راه را بر ایشان گشوده، آن مرد گفت: پس اگر او بر حق است ما چرا با أبو بکر و عمر تولی کنیم و ایشان را امام دانیم و اگر بر حق نیست پس چرا به او تولی کنیم واو را امام دانیم، باید یا از او و یا از ایشان تبری کنیم. اسماعیل برخاست و گفت: لعنت خدا بر اسماعیل زانی ابن زانی اگر خوب این مسأله را داند این را گفت و به حرم (داخل خانه) رفت.

دوم از آنچه دلالت بر فسق عمر می کند آن است که مکرّر مخالفت حکم خدا و حکم حضرت رسالت پناهی می کرد

شهاب ثاقب در امامت، ص:  55

از آن جمله حلیت متعه نساء و متعه حج از جانب خدا و پیغمبر ثابت و محقّق بود و در عصر رسول اللّه ( 6) و عصر  ]أبو بکر  [و مدتی هم از اوایل زمان خلافت عمر شایع و معمول میان مسلمانان بود همچنان که در «صحیح» بخاری و مسلم .

 

ائتوا بدواة وبیضاء لأزیل/ص 70/(732)

عمر/ص 60/(732)

18 علیهم السلام : قالوا لأزواجه لمن الخلافة فبهذا تعلقوا وهذا باطل . ولو کأن میراثاً لکان العباس لکن أسفرت الحجة وجهها واجمع الجماهیر علی متن الحدیث من خطبته فی یوم عید یزحم باتفاق الجمیع وهو یقول : (من کنت مولاه فعلی مولاه) فقال عمر بخ بخ یا أبا الحسن لقد أصبحت مولای ومولی کل
مولی فهذا تسلیم ورضی وتحکیم ثم بعد هذا غلب الهوی تحب الریاسة وحمل عمود الخلافة وعقود النبوة وخفقان الهوی فی قعقعة الرایات واشتباک ازدحام الخیول وفتح الأمصار وسقاهم کأس الهوی فعادوا إلی الخلاف الأول  : فنبذوه وراء ظهورهم واشتروا به ثمناً قلیلا . ولما مات رسول الله ( 6) قال قبل وفاته ائتوا بدواة وبیضاء لأزیل لکم إشکال الأمر واذکر لکم من المستحق لها بعدی . قال عمر رضی الله عنه دعوا الرجل فإنه لیهجر وقیل یهدر فإذا بطل تعلقکم بتأویل النصوص فعدتم إلی الإجماع : وهذا منصوص أیضا فإن العباس وأولاده وعلیاً وزوجته وأولاده لم یحضروا حلقة البیعة وخالفکم أصحاب السقیفة فی متابعة الخزرجی ودخل محمد بن أبی بکر علی أبیه فی مرض موته فقال یا بنی ائت بعمک لأوصی له بالخلافة فقال یا أبت أکتب علی حق أو باطل فقال علی حق فقال توصی بها لأولادک إن کان حقاً . أولا فقد مکنتها بک لسواک ثم خرج إلی علی( 7) . فجری قوله علی منبر رسول الله( 6) قوموتی لست خیرکم أفقال هزلا أو جداً أو

 

نقد و بررسی اجمالی کتاب روشنائی- قسمت نهم/ص 71/(732)

نویسنده: هومن رهنما

بحث نقد کتاب روشنائی را ادامه می دهیم، در صفحه ی 64 این کتاب آمده :

((طبق روایات و اخبار موثّق اسلامی مخصوصاً شیعه، قائم یا مهدی موعود که هر دو یک شخص است به دو نام یا دو وصف باید با شریعتی جدید و کتابی جدید و احکامی جدید ظاهر شود ... در کتاب عوالم بحرینی از حضرت صادق حدیث چنین آمده: «یظهر من بنی هاشم صبّی ذو کتاب جدید و احکام جدیده ... » و نیز از حضرت صادق ( 7) روایت کرده که فرمود: «و لقد یظهر صبّی من بنی هاشم و یأمر الناس ببیعته و هو ذو کتاب جدید یبایع الناس بکتاب جدید علی العرب شدید فان سمعتم منه شیئاً فا سرعوا الیه ... »))

در پاسخ بیان می کنیم که هنگامیکه رسول الله ( 6) وفات یافتند، امام
علی ( 7) سوگند یاد کرد که ردا بر دوش نگیرد (از خانه بیرون نیاید) تا اینکه قرآن را به تمامی در مصحفی گرد آورد، پس چنین کرد.

(دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی - بهاء الدّین خرّمشاهی - ج2 - ص2071)

همچنین در احتجاج آمده: هنگامی که رسول الله ( 6) وفات یافت، علی (علیه السلام) قرآن را جمع کرد و آنرا نزد مهاجرین و انصار برد و بر آنان عرضه کرد، زیرا که پیغمبر اکرم ( 6) او را به این کار وصیت فرموده بود، پس چون ابوبکر آنرا گشود در اولین صفحه ای که باز کرد رسوائی های قوم در آن آشکار شد، عمر برآشفت و گفت: ای علی آن را بازگردان که ما را به آن نیازی نیست پس حضرت امیر ( 7) آنرا گرفت و رفت . آنگاه زید بن ثابت را که قاری قرآن بود احضار کردند، عمر به او گفت: علی ( 7) قرآن را نوشته بود آورد ولی در آن رسواییهای مهاجرین و انصار بود و ما نظرمان بر این است که قرآن را جمع کنیم و فضیحتهای مهاجرین و انصار را از آن بیندازیم، زید رأی موافق داد ولی گفت: اگر من قرآن را آن طور که شما می خواهید جمع کردم و بعد از آن علی قرآن خودش را آشکار کرد آیا زحمتهای شما هدر نمی رود؟

عمر گفت : چاره ای جز این نیست که او را بکشیم و از او راحت شویم. پس حیله ای بکار بردند تا به دست خالد بن ولید آن حضرت را بکشند، ولی نتوانستند و چون عمر به خلافت رسید، از علی ( 7) خواست آن قرآن را بیاورد تا میان خودشان آن را تحریف کنند، به آن حضرت گفت: یا ابالحسن خوب بود قرآنی که نزد ابیبکر آوردی، حالا بیاوری تا بر آن اجتماع کنیم. علی ( 7) فرمود: هیهات، هیچ راهی به سوی آن نیست. من در آن موقع آن را آوردم تا حجّت بر شما تمام گردد؛ و روز قیامت نگویید ما از این قرآن غافل بودیم، یا به من نگویید که تو آن را نیاوردی. البته قرآنی که نزد من است جز پاکیزگان و اوصیا از فرزندان من هیچکس به آن دست نمییابد.

عمر گفت: آیا وقت معینی برای آشکار ساختن این قرآن هست؟ فرمود : آری؛ هنگامی که قائم از فرزندان من قیام کند آن را ظاهر نماید، و مردم را بر آن
وا می دارد، پس سنّت بر آن جاری می گردد.

(الاحتجاج - ج1 - ص 225)

لذا اینکه در روایات آمده حضرت ولی عصر 7 با کتاب جدید خواهد آمد، منظور همان مصحف امام علی  7 میباشد نه کتاب بیان.

در روایتی آمده است :

علی بن الحکم، عن هشام بن سالم، عن ابی عبدالله ( 7) قال: انّ القرآن الّذی جاء به جبرئیل ( 7) الی محمّدٍ ( 6) سبعه عشر ألف آیهٍ.

(اصول کافی- ج4 - کتاب فضل القرآن- ص456)

امام صادق فرمود: راستی قرآنی که جبرئیل برای محمد ( 6) آورده است هفده هزار آیه بوده است.

علامه مجلسی (؛) در این ارتباط می نویسد: پوشیده نماند که این خبر و بسیاری از اخبار صحیحه صریحند در اینکه قرآن کم شده و تغییر کرده است.

هفده هزار آیه در مصحف حضرت امام علی ( 7) موجود است، و به احتمال قوی در برخی از این آیات، احکام جدیدی وجود دارند، لذا اینکه حضرت ولی عصر( 7) با احکام جدید خواهد آمد، منظور همین آیاتی است که احکام جدیدی دارند. توجه داشته باشید که قرآنی که در دست ما است، 6666 آیه دارد.

نکته ی دیگری که بایستی به آن اشاره نمود این است که وقتی حضرت مهدی قیام کردند، به سیرهی رسول خدا ( 6) رفتار می کنند و مردم را به سوی قرآن دعوت می نمایند و برنامه ایشان ترویج و بسط اسلام است. ایشان بدعتها را ابطال می کنند و حدود اسلامی را بدون سهل انگاری اجرا می نمایند. در این ارتباط می توان به روایات زیر اشاره کرد :

1 - ابو سعید الخدری قال قال رسول الله ( 6) : یخرج رجل من اهل بیتی و یعمل بسنتی.

(بحارالانوار- ج51 - ص82)

 

پیغمبر ( 6) فرمودند: یکی از اهل بیت ( :) من قیام می کند و به سنت و روش من عمل می نماید.

 

2 - قال رسول الله ( 6): القائم من ولدی اسمه اسمی و کنیته کنیتی و شمائله شمائلی و سنته سنتی یقیم الناس علی طاعتی و شریعتی و یدعوهم الی کتاب ربی.

(اثبات الهداه - ج7 - ص52)

پیغمبر ( 6) فرمود: قائم از فرزندان من، همنام و همکنیه ی من است. خویش خوی من و رفتارش رفتارمن می باشد. مردم را بر طاعت و دین من وادار می نماید و به سوی قرآن دعوتشان می کند.

3 - روایت پنجم: قال الصادق ( 7): اذا قام القائم سار بسیره رسول الله الا انه یبین آثار محمد.

(بحارالانوار- ج52 - ص347)

حضرت صادق ( 7) فرمود: وقتی قائم ( 7) قیام کرد به سیرهی رسول خدا ( 6) رفتار میکند لیکن آثار محمّد ( 6) را تفسیر و بیان می کند.

و مواردی دیگر.

moc.afgolb.sootpilako//:ptth

وبلاگ اکالیپتوس

 

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت/ص 74/(732)

ابومعاویه ضریر از اعمش ، از جامع بن شدّاد، از پدرش نقل میکند که میگفته است : همین که عمر به منبر رفت ، نخستین سخن او این بود: خدایا؛ من تندخویم مرا ملایم گردان ، و من ناتوانم نیرومندم گردان ، و من بخیل هستم سخاوتمندم گردان !

وهب بن جریر از شعبه ، از جامع بن شدّاد، از قول یکی از خویشاوندانش نقل میکند که میگفته است : شنیدم عمر بن خطّاب این سه کلمه را میگوید :
خداوندا؛ ناتوانم نیرومندم گردان ، خداوندا؛ تندخویم ملایمم گردان ، خداوندا؛ بخیلم مرا بخشنده و سخی گردان[81] .[82]

 

 

 

(1028) 5 ـ ایرانیان و خاندان علوی و اموی(از علل سقوط بنیامیه)/ص 75/(732)

ایرانیان که در تاریخ اسلام آنها را به نام موالی یعنی وابستگان مینامیدند از عوامل مؤثّر سقوط امویان و قیام عبّاسیان بودند. موالی به خاندان امیرالمؤمنین علی  7 دلبستگی خاصّ داشتند و در نتیجه آن ظلمها که امویان به خاندان امیرالمؤمنین علی  7 و هم به مسلمانان غیر عرب میکردند در دشمنی ایشان راسخ شده بودند. مسلمانان غیر عرب در آرزوی مساوات و محو امتیازات طبقاتی به اسلام رو کرده بودند امّا غالبشان به جز طبقه دهقانان که مالکان اراضی بودند و در حکومت اموی منصبهای بزرگ محلّی خاصّ ایشان بود و جمعآوری خراج را به عهده داشتند از مساوات اسلام در دولت بنیامیه نشانی ندیدند.

دولت اموی یک دولت خشن عربی بود و مسلمانان غیر عرب ناچار بودند پس از مسلمانی برای فرار از آن تعصّبهای ناروا که میان عرب و غیر عرب میشد وابسته یکی از قبایل عرب شوند و مولای آن قبیله به شمار روند.

مردم عرب موالی را به چشم حقارت میدیدند؛ زیرا همه کسانی که به حرفهای اشتغال داشتند به نظر عرب حقیر مینمودند که به پندار ایشان به جز جنگ هیچ حرفهای محترم نبود از اینجا میتوان دریافت که چرا موالی در دشمنی امویان و کینه عرب استوار بودند و نهضت شعوبی را که هدف آن وهن
عرب و تفکیک اسلام و عرب بود بنیان نهادند و به خاندان علوی که مورد آزار امویان بود دلبستگی پیدا کردند.

پروفسور براون با استناد به نظریه گوبینو نفوذ افکار قدیم سلطنت دوستی را یکی از عوامل مؤثّر علاقمندی ایرانیان به خاندان علوی میشمارد، گوید : به نظر من گوبینو در گفتار خویش که نظریه حق موروثی و الهی سلطنت را در تاریخ ایران به دوران اسلام مؤثّر میداند به راه صواب رفته است .

فکر انتخاب خلیفه با طبیعت عرب سازگار بود امّا به نظر ایرانیان یک فکر انقلابی و مخالف طبیعت جلوه میکرد. به علاوه ایرانیان نسبت به عمر خلیفه دوّم کینهای سخت داشتند که وی را عامل سقوط شاهنشاهی ایران میدانستند و این کینه اگرچه در لباس تمایلات دینی جلوهگر شد امّا محقّق دقیق از کشف ریشه آن غافل نمیماند.

ایرانیان میگفتند: امام حسین  7 که کوچکترین فرزند حضرت فاطمه  3 دختر پیغمبر 6 و امیرالمؤمنین علی  7 پسر عمّ پیامبر 6 بود با شهربانو دختر یزدگرد سوّم آخرین پادشاه ساسانی ازدواج کرده ، بنابراین در نظر ایرانیان امامان شیعه نه فقط وارث حق نبوّت بودند بلکه مظهر حقّ سلطنت قدیم ایران نیز به شمار میرفتند که با خاندان حضرت محمّد 6 و نژاد ساسان هر دو پیوستگی داشتند.

و از همینجا این عقیده سیاسی پدید آمد که گوبینو درباره آن چنین میگوید: به نظر ایرانیان مسلّم بود که فقط افراد خاندان علوی حقّ تاجداری داشتند که از ناحیه مادر خود بیبی شهربانو 3 فرزند یزدگرد آخرین پادشاه ایران وارث حقّ خاندان ساسان بودند.

از اینجا میتوان به راز آن شورشها و فتنهها که مسلمانان ایرانینژاد به تأیید علویان بر ضدّ امویان پدید میآوردند پی برد. نشان بارز آن شورش حارث بن سریج بود که موالی خراسان و ماوراء النهر بدان پیوستند و این شورش چنان مایهدار بود که با مرگ حارث به سال 128 از میان نرفت و یکسال
پس از مرگ وی ابومسلم به جای وی علمدار شورش ضدّ اموی شد و قدرت امویان را درهم شکست .[83]

 

 

(1017) علّت استقبال ایرانیان از اسلام/ص 77/(732)

ایرانیان از عربها به خوبی استقبال کردند؛ زیرا به سبب تسلّط عرب از ظلم حکام و خدمات سپاهی رهائی مییافتند به علاوه از آزادی دینی برخوردار میشدند؛ زیرا عربها با دین کسی کار نداشتند و پیروان دین زردشت و یهود و مسیح میتوانستند با پرداخت جزیه مراسم دین خود را آزادانه بجا آورند.

گروهی از ایرانیان به سبب سادگی تعلیمات اسلام و مساواتی که برای همه مقرّر شده بود زود بدان گرویدند. صنعتگران ، پیشهوران ، طبقات متوسّط و کشاورزان که پیش از آن در فشار طبقه اشراف بودند با رغبت پیرو اسلام شدند؛ زیرا در سایه اسلام از آزادی و مساوات برخوردار میشدند. صرفنظر کردن از مذهب زردشت برای ایرانیان مشکل نبود؛ زیرا به سبب ضعف دولت ساسانی نفوذ پیشوایان دینی سستی گرفته بود و نتوانسته بودند مردم را زیر نفوذ تعلیمات خود نگاه دارند.

بعدها به سبب ازدواج حسین بن علی ( 8) با شهربانو دختر یزدگرد آخرین پادشاه ساسانی ، تمایلات ایرانیان به سوی عرب متوجّه شد که فرزندان (امام) حسین  7 را مظهر پادشاهان قدیم خود میدانستند و به حضرت علی بن ابی طالب  7 علاقهای بینظیر داشتند و مذهب شیعه در ایران به آسانی رواج یافت .[84]

 

 

 

(1016) وضع ایران در هنگام سقوط/ص 78/(732)

 

در ایران به عکس بود؛ زیرا ایرانیان ملّتی بودند که یکنژاد و یک زبان و یک دین داشتند و بهتر میتوانستند در مقابل هجوم عرب مقاومت کنند امّا به سبب شکستی که در جنگ با روم نصیبشان شده بود به سستی و ضعف دچار شده بودند. در آن وقت نزدیک چهار قرن از بنیاد دولت ساسانی میگذشت و دولت ایران دچار پیری و ضعف شده بود.

ایرانیان در فلسفه و مذهب مقامی ارجمند داشتند و عربها مذهب مانی را از آنها اقتباس کردند. گروهی از دانشمندان یونانی که ژوستینیان آنها را از آتن بیرون کرده بود فلسفه و علوم یونانی را در آن کشور رواج داده بودند. دولت ایران با امپراطوری چین و هندوستان روابط نزدیک داشت و به سبب تماس با تمدّن هند و چین در راه علم و معرفت پیشرفتی به سزا کرده بود.

در آخر دوره ساسانی روابط دولت با ملّت خوب نبود و مردم به دولت خود علاقهای نداشتند. پادشاهان ساسانی دین زردشت را که مردم از آن بیزار بودند رواج دادند و پیشوایان آن را از نفوذ و تسلّط برخوردار کردند؛ چندان که بر دولت و مجالس درباری تسلّط یافتند و با پیروان دینهای دیگر از مسیحیان و صابیان و بودائیان بدرفتاری آغاز کردند و ضعف دولت ایران به نهایت رسید و مقدّمات انحلال آن فراهم آمد.

هنگامیکه یزدگرد سوّم آخرین پادشاه ساسانی به سلطنت رسید وضع ایران چنین بود، در عهد وی عربها به ایران حمله کردند. یزدگرد وقتی به سلطنت رسید بیست و یک سال داشت . عربها در فتح ایران طمع بستند و چون پیغمبر در زمان زندگانی خود گنجهای کسری را به آنها وعده داده بود این اندیشه در آنها قوّت گرفت .[85]

 

 

 

(738) علل شکست ایران 1/ص 79/(732)

 

شاهنامهنویسان ایرانی ، بیجا کوشیدهاند که شکست سپاهیان ایران را در جنگ قادسیه به عوامل نامساعد آسمانی نسبت دهند (چنانکه درباره بعضی لشکرکشیهای پیشین هم که ایران در آن دچار شکست میشد، چنین تحلیلهایی دیده میشود). امّا هیچ عاملی برای اشغال این سرزمین گسترده ، به دست عدّهای اندک در مدّتی کوتاه مؤثّرتر از ناخشنودی مردم از وضع خود نبوده است .

شمار سربازانی که از حیره به ایران رو آوردند بین هشت تا ده هزار تن نوشتهاند. مسلّمآ عدد هشت هزار هم مبالغه است . و بر فرض که درست باشد شمار این سربازان از شمار سپاهیان متمرکز در یکی از پادگانهای مرزی ایران کمتر بوده است . آن هم سربازانی که بیشتر آنها پیاده بودند، و از سلاح جنگی ، نیزهای بیش با خود نداشتند. چه شد که این نیروی اندک در چنان فاصله زمانی کوتاه بدان پیروزیها رسید؟

بدیهی است که پشتیبان سپاه عرب (در بیشتر آنان) نیروی دین بود و محرّک گروهی اندک به دست آوردن غنیمت ؛ امّا در این سرزمین گسترده جز درگیریهایی که فرماندهان و سربازان در آن شرکت داشتند از سوی عموم مردم مقاومتی نشان داده نشد. و همین نشانه ناخرسندی آنان از حکومت ساسانی است .[86]

 

 

(737) علل شکست ایران 2/ص 80/(732)

مطالعه اوضاع سیاسی و اجتماعی آن روز ایران نشان میدهد که آنچه عرب پس از نبرد ذیقار درباره این کشور میاندیشید دور از حقیقت نبوده است . مردم ایران در پایان دوره ساسانی با وضعی دشوار روبرو بودند و
میخواستند خود را از آن برهانند.

از مرگ خسروپرویز تا جلوس یزدگرد سوّم بیش از چهار سال نمیگذشت . در این چهار سال اگر پادشاهی شهربُراز را ـ که به نام غاصبِ سلطنت خوانده شده است ـ به حساب نیاوریم ، یازده تن به تخت سلطنت این کشور نشستهاند.

این سلطنتهای لرزان نشان میدهد که اوضاع سیاسی در چنان سالها تا چه اندازه بیثبات و چگونه این امپراتوری گسترده از داشتن قدرتی لازم که فقط حافظ نظم دربار شاهنشاهی باشد محروم بوده است . جنگهای طولانی ایران و روم در مدّتی بیش از بیست سال ، که جز در سالهای نخست به زیان ایران بود، فشارها بر مردم وارد کرد.

در این جنگها چه نیروهای انسانی فراوانی که از پا درآمد و چه شهرها و دهها که بیهوده ویران شد و چه مالیاتهای سنگین که برای تأمین هزینه این جنگهای طولانی بر ملّت تحمیل گردید! ناامنی شهرها و راهها که لازمه چنین وضعی است ، بحران وضع بازرگانی و خرابی اقتصاد، هر یک از عاملها برای ناخشنود کردن مردم و ایجاد گلایه و شِکوه و مقاومت در برابر دولت کافی است ، چه رسد بدانکه همه یکباره فراهم آید.

بدیهی است در چنین وضعی برای اینکه حکومتها بتوانند در کار خود پابرجا باشند و مردم ناراضی نتوانند به شورش برخیزند باید از شبکه جاسوسی استفاده شود و برای آنکه مردم از گزند جاسوسان در امان بمانند باید نفاق و دورویی را پیش گیرند. به ظاهر به حکومت وفادار، و در نهان ، ناخشنود و یا در تلاش رهایی باشند. در چنین اجتماعی ، حکومت و ملّت هر دو یکدیگر را میفریبند، و دانسته خود را به نادانی میزنند.

میتوان گفت از نیمه دوّم پادشاهی خسروپرویز تا جلوس یزدگرد سوّم ، مردم ایران از دو دسته اقلیت و اکثریت تشکیل میشده است . اقلیتی از درباریان و وابستگان به آن ، از لشکریان و روحانیون گرفته تا دهقانان
(مالکان) که همه چیز برای آنان آماده بود، و اکثریتی که هر چه میخواست نداشت .

هیچ لزومی ندارد که بگوییم پادشاهی «پوراندخت» اعراب را بدین فکر انداخت که در کشور ایران مردی نمانده و ناچار زنان زمامدار شدهاند و بدین جهت به ایران حمله بردند. این مردم ایران بودند که دیگر نمیتوانستند فشار بیشتری را تحمّل کنند و برای خود مَخْلَصی میطلبیدند. این مخلص بانگ مسلمانی بود که نخست در متصرّفات عربی ایران و سپس در مرزهای جنوب و غرب این کشور شنیده شد.[87]

 

 

(736) علل شکست ایران و روم/ص 81/(732)

یکی از معمّاهای پیچده تاریخ ، این است که چگونه گروهی تازهمسلمان ، بدون پشتوانه علمی و فاقد همهگونه امکانات رزمی پیشرفته ، توانستند به سادگی در برابر دو قدرت بزرگ جهان و ارتشهای مجهّز به سلاحهای پیشرفته به پیروزی برسند و قدرت سوّمی به وجود آورند که بر همگان غلبه نمایند!

حقیقت این است که ارتش اسلام بر روم و ایران پیروز نشد، بلکه این مردم ایران بودند که به استقبال اسلام رفتند؛ چرا که این آیین را از ارزشهایی برخوردار میدیدند که دورانی طولانی خود از آن محروم بودند.

به دیگر سخن ، وضع طبقاتی رقّتبار حاکم بر ایران و بودجههای بسیار کمرشکن که با وضعِ مالیات سنگین بر مردم تحمیل میشد و از سوی دیگر، بیبند و باری دربار ساسانی ، مردم را نسبت به حاکمیت موجود سخت بدبین کرده بود. از این رو، گروهی از پیروزی مسلمانان استقبال میکردند و عدّهای نیز بیتفاوت بودند و انگیزه جنگ و پیکار و تحمّل تلفات نداشتند. مردم
عرب نیز که در رابطه تجاری کهن با تمدّنهای مجاور خویش از جمله ایران و روم بودند، خود از این واقعیت مطّلع بودند و پیروزی خویش را باور داشتند.

اوّلین شکست ارتش ایران در زمان خسروپرویز، در روز ذیقار رخ داد و علّت آن هم چیزی جز هوا و هوس و ارضای تمایلات حیوانی نبود. زیرا عامل این درگیری اصرار خسروپرویز برای ازدواج با دختر نعمان بن منذر بود. سرانجام نعمان با خشم خسروپرویز روبهرو، و زیر پای فیلان نابود شد، ولی قبیلهای که نعمان زن و فرزند خود را به آنان سپرده بود، حاضر نشد در امانت خیانت کند و به ناچار با ارتش خسروپرویز روبهرو شد و برای اوّلین بار، طعم پیروزی را چشید و خود را برای حملههای بعدی آماده ساخت .

روشن است که وضع آشفته دربار ساسانی پس از کشتهشدن خسروپرویز به دست فرزندش شیرویه و کشتار مردان ساسانی برای جلوگیری از رقابت احتمالی با خود و مرگ زودرس شیرویه و سلطنت دختران خسروپرویز و... از جمله عواملی بودند که به این آشفتگی و از همگسیختگی ارتش دامن میزد.

روی کار آمدن یزدگرد و تلاش او، هر چند موفّقیت ناچیزی به همراه داشت ، بسیار دیر بود و یزدگرد نیز نتوانست خوشبینی ارتش و مردم را نسبت به خویش فراهم آورد و با مقاومتی ناچیز، با شکستی بزرگ روبهرو شد. او سرانجام ، در مرو به دست آسیابان ایرانی کشته شد.

در امپراتوری روم آشفتگی اوضاع اجتماعی به اندازه ایرانیان نبود و مسیحیت بیش از آیین زردشت جاذبه داشت . از این رو، مقاومت رومیان در برابر مسلمانان بیشتر از مقاومت ایرانیان در برابر مسلمانان بود. زیرا آنان سالیانی در برابر اسلام مقاومت کردند. تنها بخش پیروزی مسلمانان بر قلمرو رومیان ، در جزیرة العرب و سرزمین مصر بود که از نظر قومی و زبان با ادبیات عرب همگونی داشت .

علّت زوال قدرت ساسانیان در سخنان امیر مؤمنان علی  7

 

حلّ معمّای پیروزی اسلام را در سخنان حضرت امیرالمؤمنین علی 7 در ایوان مداین میتوان مشاهده کرد. حضرت ، پس از ورود به مداین ، به قصر ساسانیان وارد شد و بعد از شنیدن اشعاری در ناپایداری نعمتهای دنیوی و زوال قدرتها، فرمود:

 

خواندن شعر در اینجا لازم نیست ؛ قرآن بخوان که میفرماید:

(کمْ تَرَکوا مِن جَنّاتٍ وَعُیونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ کریüمٍ * وَنَعْمَةٍ کانُوا فیüها فاکهیüنَ * کذلِک وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَریüنَ * فَما بَکتْ عَلَیهِمُ آلسَّماءُ وَآلاَْرْضُ وَما کانُوا مُنظَریüنَ).[88]

 

(وه!) چه باغها و چشمهسارانی (که آنها بعد از خود) بر جای نهادند. و کشتزارها و جایگاههای نیکو. و نعمتی که از آن برخوردار بودند. (آری؛) این چنین (بود) و آنها را به مردمی دیگر میراث دادیم و آسمان و زمین بر آنان زاری نکردند و مهلت نیافتند.

حضرت امیرالمؤمنین علی  7 در این اشاره ، رمز نابودی ساسانیان را غوطهور بودن در تمایلات حیوانی و نداشتن جایگاه مردمی میداند و در حقیقت میفرماید: عوامل طبیعی نیز نسبت به نابودی ایشان همکاری کرد و احساس مخالفی از خود نشان نداد. آری ؛ جنگهای طولانیمدّت در دوره ساسانیان ، که مخارج آن از دسترنج مردم فراهم میشد، و خوشگذرانیهای فراوان شاهان و تشکیل حرمسراها و... جایی برای علاقهمندی مردم باقی نگذاشت .

جالب توجّه اینکه اشاره زیبای امیرالمؤمنین علی  7 در کاخ کسری ، الگوی مناسبی برای شاعران ایرانی صدر اسلام شد. از این رو، خاقانی شاعر بزرگ ایران در قصیدهای که درباره کاخ کسری سروده ، به همین موضوع اشاره کرده است :

 

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان         ایوان مدائن را آیینه عبرت دان

 

دندانه هر قصری پندی دهدت نو نو         پند سر دندانه بشنو زبن دندان

و سرانجام میگوید:

پرویز کنون گم شد زان گمشده کمتر گوی         زرّین تره کو بر خان رو «کم ترکوا» برخوان[89]  [90]

 

 

(654) کشتهشدن پرویز در تاریکخانه خزانه جواهرات خود/ص 85/(732)

پرویز چنان در غارت و جمعآوری اموال مردم افراط ورزید که تمامی خزانههایی که در زمان پدرانش برای حفظ و جمعآوری اموال ساخته شده بودند، پر شدند. در سال 607 میلادی پرویز دستور داد تا یک گنج عظیم برای وی ساخته شود.[91]

 

امّا تقدیر الهی چنین بود که همان خزانه را که با آه و ناله مردم بیچاره پر کرده بود، دست تقدیر از غیب به حرکت درآمد و پرویز را هم در تاریکخانه همان خزانه فرستاد.

ارتش خسته از جنگ 19 ساله بالأخره در سال 622 میلادی از ارتش روم شکست خورد، از این پس شکست به طرف ارتش ساسانی بود، در همه جبههها عقبنشینی و شکست شروع شد و بالأخره در 6 رجب ، 5 هجرت ، یک دسامبر 626 میلادی پس از شکست قطعی امپراطوری شرق در نینوای عراق برای همیشه خاتمه یافت .[92]  

 

پس از شکستهای پی در پی پرویز را گرفتند و در تاریکخانه خزانه
جواهرات زندانی کردند و پس از چهار روز زندان ، روز پنجم به دست پسرش «شیرویه» که با خنجر شکمش را درید در 10 جمادی الأول 7 هجرت 628 میلادی کشته شد[93] . به این ترتیب پس از 38 سال ظلم و تعدّی ، زندگی

نکبتبار او خاتمه یافت ؛ در حالیکه هنوز منتظر بود که سر حضرت محمّد 6 یا خود آن جناب را در غل و زنجیر به زودی پیش او خواهند آورد!

ولی پیش از کشتهشدن لازم بود سزای مقداری از جنایات خود را در این دنیا ببیند. شیرویه 40 نفر از پسران و اولاد پرویز را نابود کرد[94]  و پنج نفر را (از

جمله مروان شاه) در حضور او با زجر فراوان کشتند[95]  تا مقداری از درد دل

پیرزنانی را که اولادشان قربانی هوسرانی او شده بودند، بچشد.[96]

 

 

(653) تصمیم پرویز به انتقامگیری از رسول خدا 6/ص 86/(732)

پرویز از شدّت غرور به فرماندار یمن نوشت : به من گزارش رسیده مردی از قریش در مکه مدّعی نبوّت است ، دو نفر را به سوی او اعزام کن تا او را دستگیر کرده و به سوی من بیاورند[97] .

 

بنا بر نقل جماعتی از مورّخان ، پرویز به باذان نوشت : او را وادار کن به آئین نیاکان خود برگردد و اگر نپذیرفت سر او را جدا کرده برای من بفرست[98]  تا

کیفر جسارتی را که نسبت به شاه شاهان مرتکب شده است ببیند!

این نامه خود حاکی از بیاطّلاعی پرویز بود که خیال میکرد پیامبری که از
هزار کیلومتری به او نامه نوشته است چنان بیقدرت است که دو نفر بتواند وی را دستگیر کرده و زنده یا مرده به مدائن اعزام کنند.

باذان دو نفر را به نامهای فیروز یا (بابویه) و خرخسره روانه حجاز کرد، ایندو مأمور نخست در طائف با یک مرد قریشی تماس گرفتند. وی آنها را راهنمائی کرد که شخص مورد نظر شما اکنون در مدینه است ، این خبر قریش را خوشحال کرد که شاه عجم با پیامبر درافتاده و دیگر کار محمّد 6 تمام است .

مأموران باذان ، نامه وی را که مشتمل بر تهدید و تطمیع بود، در مدینه تقدیم حضرت محمّد 6 کردند: «از شاهنشاه به ما نامه رسیده که شما را به یمن جلب کنیم ، اگر شما با ما به یمن بیایید باذان در خصوص کار شما به پادشاه ساسانی سفارش خواهد کرد و مشکل حل خواهد شد. در غیر این صورت ، آتش جنگ بین شما و شاهنشاه ایران روشن خواهد شد و قدرت ساسانی خانههای شما را ویران میسازد و مردان شما را میکشد».

پیامبر اسلام  6 با کمال خونسردی سخنان آنها را شنید و از هیئت آنها ـ که سبیلهای بلند و ریش تراشیده بودند ـ ناراحت شد و فرمود: وای بر شما؛ چه کسی به شما گفته که چنین کنید؟

آنها گفتند: خداوند ما (منظورشان خسروها بود) چنین دستور داده .

حضرت فرمودند: ولی خدای من دستور داده که ریش را رها کنیم و سبیلها را کوتاه کنیم .

پیش از آنکه به پاسخ آنها بپردازد، آنها را دعوت به اسلام نمود، سپس به آنها فرمود: من انشاء الله فردا نظر خود را به شما میگویم .

در این هنگام ، وحی آسمانی نازل گردید، و فرشته وحی از کشتهشدن پرویز به دست پسرش شیرویه خبر داد که بنا بر روایتی از ابن سعد، شب
سهشنبه دهم جمادی الاُولی هفتم هجرت[99] ، 16 سپتامبر 628 میلادی بوده .

این حادثه درست پس از چهار ماه و چند روز از نامه پیامبر اسلام  6 به پرویز به وقوع پیوست .

مأموران باذان از شنیدن این خبر سخت وحشتزده شدند و گفتند : مسئولیت این گفتار شما به مراتب بالاتر از ادّعای نبوّت است که شاه ساسان را به خشم آورده است . ما ناچاریم جریان را به حضور باذان برسانیم و از وی کسب تکلیف کنیم .

پیامبر 6 فرمود:

به او خبر برسانید و به او بگویید: إنّ دینی وسلطانی سیبلغ إلی منتهی الخفّ والحافر.

آئین و قدرت من تا نقطهای که مرکبهای تندرو به آنجا میرسند، خواهد رسید.

و به باذان بگویید: اگر اسلام آوری تو را در این حکومت باقی میگذارم .

سپس پیامبر اسلام برای تشویق مأموران ، کمربند گرانبهایی که برخی از رؤسای قبائل به ایشان هدیه کرده بود و در آن طلا و نقره به کار رفته بود به خرخسره (مأمور دوّم باذان) دادند.

در روایات توضیح این امر نیامده است که چرا پیامبر 6 هدیه را به خرخسره دادند، در حالیکه سخنگوی باذان ، فیروز یا بابوبه بوده است .

و در روایات درباره خرخسره هم چیزی نگفتهاند، شاید این همان خرخسره باشد که چند سال قبل از این جریان حکومت یمن را در دست داشت و پرویز وی را عزل کرد و به جای وی باذان را منصوب کرد و پس از نجات از دست پرویز دوباره به یمن بازگشته باشد.

هر دو نفر به صنعاء بازگشتند و باذان را از خبری که پیامبر 6 به آنها داده
بود مطّلع ساختند. بابویه اضافه کرد: هرگز با کسی پرمهابتتر از این مرد سخن نگفته بودم.

باذان به اندیشه فرو رفت ، لختی با خود اندیشید و بعد گفت : به خدای سوگند؛ این سخن از پادشاهان نیست ، من او را همچنان که خودش میگوید، پیامبر خیال میکنم ، حال مدّتی در انتظار بود؛ اگر سخنش راست از کار درآمد، بیگفتگو او پیامبر خدا است ، ولی اگر چنین نشد درباره او فکری خواهیم کرد.

چندی نگذشت پیکی از مدائن رسید، نامهای از شیرویه به باذان آورد. شیرویه نوشته بود: پرویز کشته شد، چون نامه من به تو برسد مردم را به پیروی از من دعوت کن و از آنها پیمان بگیر. و درباره مردی که پرویز نوشته بود کاری نداشته باش و بگذار جای خود باشد، تا فرمان من دربارهاش به تو برسد.

این نامه گواه درستی سخن پیامبر اسلام  6 بود، ظاهر این است که باذان در همین ایام در اواسط سال هفتم هجرت اسلام آورد و ابناء فارس مقیم یمن هم به او اسلام آوردند، ولی اسلام رسمی آنها در سال 10 هجرت پیش از اسلام قبیله همدان بوده است .[100]

 

 

(652) اختلاف طبقاتی در ایران 1/ص 89/(732)

با رواج مشرب زردشتی ، رشته تمامی علوم ، طبّ ، تشریج و نجوم در دست افراد و طبقات مشخّص و معین انحصار یافت ؛ البتّه رشتههای جنگی و فنّی در اختیار متخصّصین دیگر قرار داشت ؛ ولی روی هم رفته علم منحصر به طبقات روحانی مجوس بود، و اکثر علوم با خطّ مرموزی تدوین و تدریس میشد که تقریبآ جنبه سرّی داشت و تحت انحصار شدید و مرکز آن در
شهرری (ریوارد شهر) بود[101] .

 

خط در زمان ساسانیان بسیار پیچده و مشکل بود. کلمات بسیاری را به عربی مینوشتند، ولی در خواندن باید فارسی پهلوی خوانده میشد؛ مانند «ملکان ، ملکا» مینوشتند ولی شاهنشاه میخواندند، یا «لحما» مینوشتند و گوشت میخواندند، این اشکالات سبب شده بود تا کمتر کسی بتواند خطّ پهلوی را بنویسد. جز دبیران و روحانیون زردشتی کسی قادر به فراگرفتن آن نبود[102] . مردم عادّی بیسواد و به این بیسوادی خرسند بودند[103] .

 

 

پیشرفتی که در فلسفه و تحصیلات عالیه جامعه آن روز ایران هنگام ظهور اسلام وجود داشت ، سررشته آن به دست مهاجران مسیحی بود که از روم آمده بودند، و ریشه آن در مکاتب هند و یونان قرار داشت ؛ حتّی دانشگاه معروف «گندی شاپور» ـ که مایه افتخار ایران ساسانی است ـ محصول فعّالیت افکار مسیحیان نسطوری است .

امپراطور «یوستی نیانوس» در سال 529 میلادی مدرسههای آتن را تعطیل کرد و فلاسفه را که بیش از یازده قرن در یونان فعّالیتهای علمی میکردند، همه را آواره کرد.

بر اثر تعطیلشدن مدرسههای آتن و تحت فشار واقعشدن فلاسفه روم ، هفت تناز فلاسفه بزرگ روم در اوائل سلطنت انوشیروان (حکومت 531 ـ 579 میلادی) به تیسفون آمدند و چندی مورد محبّتهای شخص انوشیروان قرار گرفتند و باعث توسعه طب در ایران شدند، ولی سرانجام از محیط پر از تبعّض ایران ساسانی رنجیدند و رفتند[104] .

 

یک نفر مسیحی به نام «پولوس ایرانی» مقداری از نوشتههای ارسطو را
برای انوشیروان ترجمه کرد که مورد توجّه او قرار گرفت ، ولی به ذائقه علمای زردشتی تلخ آمد؛ لذا رونق نگرفت [105] .

 

کتاب معروف «کلیله و دمنه» توسّط برزویه طبیب دانشمند ایرانی از کتاب هندی به نام «پنجتنتره» به پهلوی ترجمه شد. برزویه در مقدّمه کتاب «کلیله و دمنه» اوضاع نابسامان زمان انوشیروان و خلأ علمی و اخلاقی ایران در زمان ساسانی را متذکر شده است .

همراه این کتاب خوب ، بازی هندوان «شطرنج» هم به دربار ساسانی راه یافت[106] . همه مردم به استثنای موبدزادگان و نجیبزادگان از تحصیل علوم و

فنون متداول آن زمان محروم و ممنوع بودند و به هیچ عنوان و قیمتی حقّ تحصیل نداشتند و بخش عظیمی از مردم از طبقه پست به شمار میرفتند.

و استفاده از پزشکان خارجی که مهارت بیشتری در طبابت داشتند برای بعضی از طبقات جائز و برای طبقات عامّه ممنوع بود[107] .

 

خرافات چنان رائج بود، که هر گاه شاه ساسانی دوا میخورد یا حجامت میکرد با تشریفات خاصّی به مردم پایتخت ابلاغ میشد تا در آن روز همه مردم پایتخت از خوردن آن دوا یا حجامت خودداری نمایند وگرنه ممکن بود دوا در وجود شاه کم و یا بیاثر باشد[108] !

 

«نفیسی»، درباره امتیازات طبقاتی بسیار خشن ـ که در دوره ساسانیان در ایران برقرار کرده بودند، و ریشه آن در تمدّنها پیشین بود، امّا در دوره ساسانی بر سختگیری آن افزوده بودند ـ چنین مینگارد:

«این امتیازان شدید طبقاتی بیش از همه در میان مردم نفاق افکنده بود و طبقات محروم را به طور کلّی از وضع موجود دلسرد و مأیوس کرده بود.

 

در درجه اوّل هفت خانوادهای اشراف و پس از ایشان طبقات پنجگانه امتیازاتی داشتند و تقریبآ مالکیت همه چیز انحصار به همان هفت خانواده داشت»[109] .

 

 

سید ابوالحسن ندوی مینویسد: پیشهوران و کشاورزان از تمام مزایای حقوقی محروم بودند ولی بار سنگین مخارج اعیان و اشراف بر دوش آنان بود و در نظر آنان حفظ این اوضاع هیچگونه سودی به آنان نداشت ، لذا بسیاری از کشاورزان و طبقات پست کارهای خود را ترک کرده و برای فرار از مالیاتهای کمرشکن به دیرها پناهنده میشدند[110] .

 

منصب قضاوت یکی از هفت منصبی بود که در اختیار هفت خانواده به طور انحصاری و ارثی بود[111] .

 

حقّ تحصیل علم چنان مخصوص به خانوادههای توانگران بود که حتّی از خدای نامهنویسان و شاهنامه نویسان (مانند فردوسی) هم دور نمانده است ؛ در حالیکه آنان تاریخ دربار و جز تعریف و تمجید شاه هدف دیگری نداشتند.

فردوسی در شاهنامه داستانی را که در زمان انوشیروان اتّفاق افتاد، چنین توصیف میکند:

جنگهایی را که انوشیروان با روم شروع کرده بود، سیصد هزار سپاه ساسانی در مرزهای شام در کمبود غذا و اسلحه بودند، داد و فغان از لشکریان بلند میشود. انوشیروان از وضع لشکر بسیار ناراحت و از خطر بغاوت در لشکر بیمناک میشود و دستور میدهد که بزرگمهر هماکنون به سوی مازندران رود و هزینه جنگ را با هر وسیله فراهم کند.

 

ولی بزرگمهر میگوید: خطر نزدیک است ، باید فوری چاره کرد، بزرگمهر قرضه ملّی به عنوان مشارکت ملّت در جنگ را پیشنهاد میکند، انوشیروان او را میپسندد و دستور میدهد که هرچه زودتر اقدام شود.

 

بزرگمهر در نزدیکترین شهرها و قصبات مأموران را برای جمعآوری اموال میفرستد. در این اثنا یک کفّاش گیوهچی حاضر میشود که تمام هزینههای جنگی را بپردازد فقط توقّعی که دارد این است که به یگانه پسرش اجازه تحصیل داده شود.

بزرگمهر درخواست و آرزوی کفشگر را در برابر عطای او بسیار ناچیز میشمارد و به انوشیروان میرساند.

انوشیروان از این درخواست خشمگین میشود و میگوید: این چه تقاضایی است که تو میکنی ، این کار در مصلحت مملکت نیست ؛ زیرا با خروج او از طبقهبندی موجود، سنّت طبقات مملکت بهم میخورد و زیان آن بیش از ارزش این سیم و زر است که او میدهد.

سپس فردوسی این فلسفه ماکیاولی انوشیروان را از زبان انوشیروان چنین نقل میکند:

چو بازارگان بچّه گردد دبیر         هنرمند و با دانش و یادگیر

چو فرزند ما بر نشیند به تخت         دبیری ببایدش پیروز بخت

هنر باد از مرد موزه فروش          سپارد بدو چشم بینا و گوش

بدست خردمند مرد نژاد         نماند جز از حسرت و سرد باد

خلاصه ، اگر پسر گیوهچی علم حاصل کرد، بصیرت خواهد یافت و دیگر زیر بار ظلم نخواهد رفت . در این صورت برای اولاد ما جز حسرت و آه سرد چیزی باقی نخواهد ماند.

بدین ترتیب به دستور انوشیروان عادل ، درهمهای مرد کفشگر را پس میفرستند، کفشگری بیچاره افسردهخاطر میشود، شبانگاه دست تظلّم بیپناهان را بلند میکند و زنگ عدل الهی را با این الفاظ به صدا درمیآورد:

 

فرستاده برگشت و شد با درم         دل کفشگر زآن درم پُر زغم

 

شب آمد غمی شد زگفتار شاه         خروش جرس خواست از بارگاه[112]   [113]

 

 

 

(631) مهاجرت ایرانیان به حجاز/ص 94/(732)

ولی «بهرام اوّل» به درخواست روحانیان زرتشتی ، نخست «مانی» را به زندان افکند و سپس وی را به زنجیر کشید و در زندان «انوش برد» چندان او را شکنجه داد که در فوریه سال دویست و هفتاد و هفت میلادی دیده از گیتی فرو بست .

پس از مرگ مانی ، بپا در میانی «کریتر» موبد موبدان ـ که خود عامل کشته شدن مانی بود ـ شکنجه و آزار پیروان مانی آغاز گردید و کسانی که آئین وی را پذیرفته بودند به مرگ محکوم شدند و خود پیداست که گروهی نیز، برای رهائی از خطر مرگ ، از معرکه گریختند و به سرزمینی پناه گرفتند که دست دژخیمان بدیشان نرسد و از مرگ در امان بمانند.

برای مانویان فراری ، هیچ مأمنی بهتر از مکه و جزیرة العرب نبود. زیرا آن دیار حکومت و سلطنتی نداشت که به خاطر حفظ روابط سیاسی خود با دولت ساسانی ، فراریان را به مأموران آن دولت تسلیم کند و نیز جزیرة العرب سرزمینی آنچنان دورافتاده و بیاهمیت مینمود که کارگزاران دولت ساسانی ، سکونت در آن سامان را، برای مانویان فراری از زندان بدتر میدانستند و بهتر آن میدیدند که این گروه از دین برگشته در چنان مکان سوزان و بیکشت و کشتزاری نهان شوند و از ایران دور باشند تا دیگر نتوانند نوای برادری و برابری را طنینافکن گردانند.

بدین ترتیب بسیاری از ایرانیان که با امتیازات طبقاتی مخالف بودند، در
مکه و دیگر مناطق جزیرة العرب ساکن شدند و تحت تأثیر محیط و بر اثر گذرای زمان ، رنگ عرب به خود گرفتند و چندان با خصوصیات آنان درآمیختگی یافتند که بازشناختنشان دشوار گردید و پس از زاد و ولدی چند و به بار آوردن چند نسل تمیز آنها از ایرانیان دیگر، امکانناپذیر گشت و به یک باره نژاد عرب بر جبینشان نقش بست .

قبایل «عدنانی» برای پذیرفتن پناهندگانی که به قبیله آنها روی میآوردند دو شیوه را بکار میبردند که یکی را برای بزرگزادگان ویژه ساخته بودند و دیگری جنبهای همگانی داشت .

وقتی بزرگزادهای به قبیله آنها پناه میجست ، برای بزرگداشت نسبش وی را «نزیل» عنوان میدادند و میگفتند که او به قبیله ما فرود آمده و مهمان ماست و چنین شخصی همین که تعهّد میکرد که آداب و رسوم و سنن قبیله را محترم بشمارد و از آنها پیروی کند، از افراد آن قبیله محسوب میشد و از حمایت و پشتیبانی قبیله ، برخوردار میگردید.

شیوه دیگر که جنبه همگانی داشت ، برای کسانی بود که تباری والا نداشتند و از مردم عادّی شمرده میشدند. اینگونه افراد وقتی به قبیلهای روی میآوردند سوگند یاد میکردند که به تمام دستورهای رئیس قبیله گردن بگذارند و آداب و رسوم قبیله را رعایت کنند. این دسته را «حلیف» میخواندند و پس از اینکه سوگند یاد میکردند، آنها را فردی از قبیله خود به حساب میآوردند و از وی و زنان و فرزندانش حمایت میکردند که پس از چندی دیگر قبائل عرب نیز مانند «عدنانیان» افراد «نزیل» و «حلیف» را به خود راه میدادند و در این باره از قوانینی که «عدنانیان» وضع کرده بودند، پیروی میکردند.

بدینسان مانویان فراری به قبایل عرب پیوستند و ترک یار و دیار گفتند ولی جنبشی که در ایران برای مبارزه با امتیازات طبقاتی آغاز شده بود خاموش نشد و دگر باره به روزگار یزدگرد اوّل ، به صورت گرایش به مسیحیت به جلوه
درآمد که یزدگرد اوّل نیز از آن جانبداری کرد و درهای کشور خویش را به روی مسیحیان بگشود.

این بار هم روحانیان زرتشتی برای حراست از امتیازات طبقاتی و به کمک اشراف و نجیبزادگان که از طبقات ممتاز کشور به شمار میآمدند، با این نهضت به مخالفت برخاستند، به یزدگرد اوّل «بزهکار» عنوان دادند و آنقدر هنگامهسازی کردند تا یزدگرد اوّل از تصمیمی که برای تقویت مسیحیت گرفته بود بازگشت و پس از مرگ ناگهانی او ـ که در کنار چشمه سبز طوس ، به لگد اسبی درگذشت ـ کشتن پیروان مسیح و ایرانیانی که به این جنبش پیوسته بودند، شروع گردید و باز فرصتی پدید آمد که ایرانیان از بیم جان جلای وطن کنند و به قبایل عرب ، پناهنده شوند.

نوبت دیگر، این هنگامه به روزگاری روی نمود که قباد «گواذ» پادشاه ایران بود و مردی زیرک و هوشمند به نام «مزدک» سمت نگهبانی گنجهای وی را به عهده داشت .

چنانکه سخنآفرین بزرگ طوس ، ایرانپرست بیهمانند، فردوسی پاکزاد فرماید:

بیامد یکی مرد، مزدک ، بنام         سخنگوی ، با دانش و رأی و کام

فریبنده مردی و دانش فروش         قباد ستوده ، بدو داد گوش

به نزد شهنشاه دستور گشت         نگهبان آن گنج و گنجور گشت[114]

 

در آن ایام ، ایران گرفتار خشکسالی و قحطی شده بود و با اینهمه ، توانگران گندمهای خود را انبار میکردند و از دادن آنها به تنگدستان دریغ میداشتند.

مزدک ، نخست توجّه شهریار قباد را به وضع بد مردم ، ستمگریهای توانگران آزمند، اوضاع آشفته کشور، سنگینی مالیاتها و شوریدگی زندگی
درماندگان جلب کرد و سپس با موافقت وی ، انبارهای گندم را بشکست و از انبار گندم شهریار قباد نیز چشم نپوشید و پس از آن آئین خود را، بدین امید که امتیازات طبقاتی را از میان بردارد، عرضه کرد.

شهریار قباد و گروها گروه از مردم ایران ، به مزدک گرویدند ولی این بار هم روحانیون زرتشتی به میدان آمدند و به خاطر امتیازاتی که داشتند شهریار قباد و فرزندش خسرو انوشیروان را به کشتن مزدک و مزدکیان وادار کردند.

بدینسان باز فرصتی فراچنگ آمد تا ایرانیان مزدکی به جزیرة العرب بگریزند و در پناه قبایل عرب ، از خطر مرگ برهند.

بار چهارم به هنگامی بود که «سیف بن ذییزن» برای پیکار با «مسروق حبشی» و جنگاورانش از خسرو انوشیروان یاری خواست و انوشیروان نیز «وهرز دیلمی» را با گروهی از مزدکیان زندانی ، به یمن فرستاد تا «مسروق» را از آن سامان برانند و تاج پادشاهی یمن را بر سر «سیف بن ذییزن» بگذارند.

این گروه از ایرانیان چون به یمن رسیدند و «سیف بن ذییزن» را به پادشاهی رسانیدند در همانجا ساکن شدند و دیگر به وطن خود ایران ، بازنگشتند؛ چنانکه امام اعظم ابوحنیفه نعمان بن ثابت! ـ پیشوای حنفیان که دستهای از مسلمانان پیرو «سنّت و جماعت» هستند ـ از بازماندگان همین گروه است .

نوبت پنجم ایرانیانی که به «بهرام چوبینه» کمک کرده بودند، به فرمان خسروپرویز، به جزیرة العرب تبعید شدند و در آن دیار سکونت گرفتند.

بدینگونه جزیرة العرب ، پناهگاه ایرانیان گردید و هنوز بسی از این ماجرا سپری نشده بود که این گروه در یمن با نام «ابناء»، در صنعا با عنوان «بنو الأحرار»، در کوفه به «احامره»، در بصره به «اساوره»، در جزیره به «خضارمه»، و در شام به «جراجمه» شهرت یافتند و در سرنوشت جزیرة
العرب به نقشبندی نشستند.[115]

 

و همین گروه بودند که چون حضرت محمّد 6 به پیامبری برگزیده شد، گرد او را گرفتند و آئین اسلام را از گزند بتپرستان نگهداری کردند و چون خلیفه دوّم به تسخیر ایران مصمّم شد، از پیش به ایران آمدند و هموطنان خود را که از امتیازات طبقاتی به جان آمده بودند، به آئین اسلام که منادیگر برابری و برادری بود نوید دادند و از پشت به سپاه یزدگرد سوّم خنجر زدند و به دست خویش موجبات پیروزی سپاه خلیفه دوّم را فراهم آوردند و گرنه لشکریان عمر بن خطّاب در آن زمان آنقدر بدبخت و پریشان بودند که حتّی پایافزار نداشتند و با چوب و چماق به نبرد با پیلان جنگی یزدگرد سوّم آمده بودند و پیداست که اگر ایرانیان خود به آئین اسلام تسلیم نمیشدند فتح ایران برای عربها خوابی بود که هرگز تعبیر نمیگشت و عمر از این لشکرکشی جز رسوائی و بدبختی نصیبی نمیدید و اسلام به گونهای دیگر به سرزمین وطن ما راه مییافت و در نتیجه فراخواندن بیگانگان به کشور ایزدان موجب نمیگردید که آسیاها از خون بیگناهان فریبخورده به حرکت درآید.[116]

 

 

(630) اختلاف طبقاتی در ایران 2/ص 98/(732)

درد بزرگ اجتماعی مردم آن روز ایران ، این بود که افراد هیچ طبقهای نمیتوانستند به طبقه دیگر ارتقاء یابند و امتیازات اجتماعی و نیل به مقامات و مناصب کشوری ، همچنان به اشراف  نجیبزادگان منحصر بود و کودکی که در طبقه کشاورزان چشم به جهان گشوده بود تا پایان زندگی «کشاورز» عنوان داشت و به هیچ روی نمیتوانست به مقامی دست یابد و یا به منصبی برگزیده شود که به طبقه اشراف ویژه شده بود.

 

این حرمانِ دلآزار و نومیدیپرور، هوشمندان را رنج و شکنجه میداد و آنها را اندوهگین میساخت . زیرا وقتی مردم میدیدند که یک جوان زیرک ، شایسته ، کارآمد و سودمند برای کشور و اجتماع ـ بدین گناه که از طبقه اشراف نیست و بدین بدبختی که فی المثل در گروه سوداگران زاده شده است ـ نمیتواند در کارهای دولتی و مملکتی به مقامی برسد و خویشتن را از ناکامی و خواری برهاند، برآشفته و خشمگین میشدند و کینه اشراف و نجیبزادگان را در اندیشه خویش پرورش میدادند. و چون میدانستند که طبقه روحانیان ، قدرتمندترین طبقات هستند و آنچنان نفوذ و اقتدار یافتهاند که بر همه طبقات سروری میکنند، کینههای خود را متوجّه این طبقه میساختند و برای درهم شکستن قدرت و نفوذ آنها به تکاپو برمیخاستند.

 

شگفتانگیزتر این بود که برخی از شهریاران ساسانی نیز، از قدرت روزافزون روحانیان بیمناک بودند و از امتیازطلبی و انحصارجوئی نجیبزادگان رنج میبردند و برای اینکه از این بند سهمگین برهند و این دژ جادوئی را درهم بشکنند با مردم وطن خویش همدلی و همفکری داشتند و به کوششهای رهائیبخش آنها به دیده احترام مینگریستند و خود هم با آنان همنوا میشدند تا نغمات گوشخراش روحانیان زرتشتی و آوازهای ناهنجار نجیبزادگان را در گلویشان بشکنند و به مردم کمک میکردند تا آنها نیز بتوانند این زنجیر مهیب را از دست و پای خویش بگسلانند.

و چون دشمن نخستین آنها روحانیون زرتشتی بودند، بر آن شدند که با سلاح دین ، با آن نیروهای امتیازجو و انحصارطلب که از جانب روحانیان زرتشتی پشتیبانی میشدند، به پیکار برخیزند و در برابر آئینی که دستاویز آنان شده بود، از آئینی کمک بگیرند که نتیجه گسترش آن ، درهم فرو ریختن دژ قدرت روحانیان زرتشتی باشد، و بلای امتیازات طبقاتی را از سرزمین آنها دور گرداند، و بنیان جامعه را بر برادری ، برابری ، فضیلت دوستی ، مردمی و مردمخواهی ، پیریزی کند و به کارگران و کشاورزان و دیگر طبقات
هم بر حسب شایستگی و استعدادی که نشان میدادند، فرصت ارتقاء و تعالی بدهد.

این فکر نخستین بار به روزگار شاهپور، فرزند اردشیر بابکان سردودمان ساسانیان ، با ظهور «مانی» شکوفا شد و این شهریار ساسانی نیز، به «مانی» گروید....[117]

 

 

(427) ایرانیان در لشکر مختار/ص 100/(732)

...مختار به این ترتیب بر کوفه پیروز شد و عراق و سرزمینهای دیگر غیر از مصر و شام که در تصرّف و حمایت عبدالملک بود تسلیم او شد و او کارگزاران خود را به هر سو گسیل داشت .

عبدالرحمن بن سعید بن قیس همدانی را بر موصل ، محمّد بن عثمان تمیمی را بر آذربایجان ، عبدالله بن حارث برادر اشتر را بر ماهین و همدان[118] ،  

یزید بن معاویه بجلی را بر اصفهان و قم و نواحی آن دو شهر، ابن مالک بکراوی را بر حُلوان و ماسبذان[119] ، یزید بن ابونجبة فزاری را بر ری و دستبی ،  

زحر بن قیس را بر جُوخی گماشت[120]  و حکومت شهرهای دیگر را هم بر  

خواصّ خود داد.

ابوعمره کیسان را به سرپرستی شرطه گماشت و به او دستور داد هزار کارگر با بیل و کلنگ فراهم آورد و خانههای کسانی را که به جنگ امام
حسین 7 رفتهاند با خاک یکسان کند.

ابوعمره به خانههای ایشان وارد بود و شروع به گردش در کوفه کرد و خانههای آنها را در یک لحظه ویران میکرد، هر کس را هم بیرون میآمد میکشت و خانههای بسیاری را ویران کرد و گروه بسیاری را کشت و به جستجو و تعقیب پرداخت و به هر کس دست مییافت او را میکشت و اموال و مستمری او را به یکی از ایرانیانی که در خدمت مختار بودند میبخشید.

آنگاه برای یزید بن انس اسدی پرچمی بست و او را به سالاری بیست هزار مرد گماشت و سلاح و ساز و برگ فراوان در اختیارشان گذاشت و یزید را به فرمانداری جزیره و همه سرزمینهای شام که بگشاید منصوب کرد، و یزید حرکت کرد و در نصیبین فرود آمد و اردو زد.

چون عبدالملک بن مروان از این خبر آگاه شد با لشکر شام بیرون آمد و خود را به نصیبین رساند و با یزید بن انس جنگ کرد و او را وادار به عقبنشینی ساخت و گروه بسیاری از یاران او را کشت .

چون این خبر به مختار رسید به ابراهیم بن اشتر گفت : ای مرد؛ کسی جز من یا تو مرد این میدان نیست ، به سوی ایشان برو و به خدا سوگند که عبیدالله بن زیاد فاسق یا حُصین بن نمیر را خواهی کشت و خداوند متعال این لشکر را به دست تو منهزم میسازد. این را کسی به من گفته است که کتاب خوانده و پیشگویی راجع به فتنهها و جنگها را میداند.

ابراهیم گفت : ای امیر؛ گمان نمیکنم که تو برای جنگ با مردم شام از من حریصتر و در آن باره دارای بصیرت بیشتری باشی ، خود من میروم .

مختار بیست هزار مرد برای او انتخاب کرد که بیشترشان ایرانیان مقیم کوفه و معروف به حمراء بودند، ابراهیم به سوی جزیره حرکت کرد و کسانی از لشکر یزید بن انس را که گریخته بودند با خود برگرداند و شمار لشکریانش حدود سیهزار نفر شدند.

چون این خبر به عبدالملک رسید برای حصین بن نمیر همراه دلیران لشکر
شام پرچمی بست و شمارشان حدود چهل هزار مرد بودند. عبیدالله بن زیاد و گروهی دیگر از قاتلان امام حسین  7 چون عُمَیر بن حُباب ، فُرات بن سالم و یزید بن حُضَین (لعنة الله علیهم اجمعین) هم همراهش بودند.

فرات به عُمیر گفت : تو بدی حکومت خاندان مروان و سوء نیت ایشان را درباره قبیله ما دیدهای و اگر این کار برای عبدالملک استوار شود قبیله قیس را درمانده و بیچاره خواهد کرد یا آنکه ایشان را تبعید میکند و از دور خود کنار میزند و ما از آن قبیلهایم ، بیا برویم و وضع ابراهیم بن اشتر را بررسی کنیم .

چون شب فرارسید آندو بر اسبهای خود سوار شدند ـ و فاصله میان ایشان و اردوگاه ابراهیم چهار فرسنگ بود ـ و چون از کنار پادگانهای مردم شام میگذشتند از آنان میپرسیدند شما کیستید؟ آندو میگفتند: از پیشاهنگان امیر حصین بن نمیر هستیم ، آندو هنگامی که به اردوگاه ابراهیم رسیدند دیدند آتش افروختهاند و ابراهیم بر پای ایستاده و در حالیکه پیراهنی زرد هراتی و بالاپوش گلداری بر تن و شمشیر بر دوش دارد به سر و سامان دادن سپاه خود مشغول است .

عمیر بن حباب به ابراهیم نزدیک شد و پشت سر او ایستاد و ناگاه او را در بغل گرفت ، ابراهیم بدون اینکه از جای خود تکان بخورد سر برگرداند و پرسید: کیستی ؟

گفت : عمیرم .

ابراهیم به او گفت : بنشین تا از کار خود فارغ شوم و پیش تو آیم .

عمیر از او فاصله گرفت و همراه فرات در حالیکه لگام اسبهای خود را در دست گرفته بودند گوشهای نشستند.

عمیر به دوست خود گفت : آیا هرگز مردی دلیرتر و استوارتر از این دیدهای ؟ با آنکه من او را از پشت سر ناگهانی در بغل گرفتم اندک تکانی نخورد و اعتنایی به من نکرد.

فرات گفت : نه ؛ همچون او ندیدهام .

 

و چون ابراهیم از آماده ساختن و آرایش دادن سپاه خود فارغ شد پیش آندو آمد و نشست و به عمیر گفت : ای ابومغلّس[121] ؛ چه چیز موجب شده  

 

است که پیش من بیایی ؟

عمیر گفت : از هنگامی که وارد اردوگاه تو شدهام اندوهم شدّت یافته است و این به آن جهت است که تا هنگامی که پیش تو رسیدم هیچ سخن عربی نشنیدم و همراه تو همین گروه ایرانیان هستند و حال آنکه بزرگان و سران مردم شام که حدود چهل هزار مردند به جنگ تو آمدهاند، چگونه میخواهی با این کسان که همراه تو هستند با آنان رویاروی شوی ؟

ابراهیم گفت : به خدا سوگند؛ اگر یاوری جز مورچگان نمییافتم با ایشان همراه همان مورچگان جنگ میکردم ، تا چه رسد به این گروه که در جنگ با شامیها دارای بصیرتند، همانا این مردمی که همراه من میبینی فرزندان سوارکاران و مرزبانان ایرانیانند و من سواران را با سواران و پیادگان را با پیادگان رویاروی خواهم ساخت و پیروزی و نصرت از جانب خداوند است .

عمیر گفت : میدانی قبیله قیس قبیله من است و ما در پهلوی چپ لشکر شام قرار داریم ، فردا که دو گروه رویاروی میشوند به ما کاری نداشته باش که ما از جنگ میگریزیم تا لشکر شام شکسته شود که ما به مناسبت بدرفتاری خاندان مروان با قبیله خودمان دوست نداریم ایشان پیروز شوند و به پیروزی تو بیشتر میل داریم .

ابراهیم پذیرفت و آندو به اردوگاه خود برگشتند.

فردا دو سپاه به سوی یکدیگر پیش رفتند و در جایی بنام خازِر[122]  رویاروی

شدند، ابراهیم بر دلیران سپاه خود بانگ زد که بر پهلوی چپ حمله کنید و
قبیله قیس آنجا بودند.

عمیر بن حباب به دوست خود گفت : به جان پدرت سوگند؛ این دوراندیشی است که این مرد به ما اعتماد نکرد و ترسید به گفته خود عمل نکنیم .

عُمیر بن حباب هم میان افراد قبیله قیس بانگ برداشت که : ای خونخواهان کشتهشدگان مرج راهط ؛ و ایشان پرچمهای خود را سرنگون کردند و گریختند و مردم شام شکست خورد.

ابراهیم بر آنان حمله برد و گروه بسیاری از ایشان را کشت و شامیها گریختند. ابراهیم تا هنگام شب آنها را تعقیب کرد، حصین بن نمیر فرمانده سپاه شام ـ که از قاتلان امام حسین  7 بود ـ و شرحبیل پسر ذی الکلاع و بزرگان سپاه شام کشته شدند.

چون شدّت جنگ فرو نشست ، ابراهیم گفت : من ضمن جنگ مردی از شامیان را کشتم که پیشاپیش آنان جنگ میکرد و میگفت : من جوانمرد قریشم و چون به زمین افتاد از او بوی مشک استشمام کردم ، او را در میان کشتگان جستجو کنید.

جستند و او را یافتند، معلوم شد عبیدالله بن زیاد (لعنة الله علیه) است .

ابراهیم دستور داد سر او را جدا کردند و پیش مختار فرستادند و مختار هم آن را برای محمّد بن حنفیه فرستاد.[123]

 

 

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن(تکرار1)/ص 105/(732)

ابوالعبّاس احمد بن یحیی ثعلب در کتاب «الأمالی» چنین آورده است  : عبدالله بن عبّاس نزد عمر بود. عمر چنان آه سرد و نفس بلندی کشید که ابن
عبّاس میگفته است : پنداشتم دندههای عمر از هم جدا شد.

گوید: به او گفتم : ای امیرالمؤمنین!! موجب این آه و نفس عمیق اندوهی شدید بود.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ به خدا سوگند که چنین است . من اندیشیدم و نمیدانم پس از خودم خلافت را در چه کسی قرار دهم ؟

عمر سپس به من گفت : گویا تو دوست خود (علی  7) را شایسته خلافت میدانی ؟

گفتم : با توجّه به جهاد، سابقه ، قرابت و علم او چه چیز مانع اوست ؟

گفت : راست گفتی ولی او مردی است شوخ !

گفتم : چرا از طلحه غافلی ؟

گفت : او مردی است که به انگشت قطعشده خود مینازد.

گفتم : عبدالرحمان بن عوف چگونه است ؟

گفت : مردی ناتوان است که اگر حکومت به او برسد انگشتر و مهر خود را در دست زنش قرار میدهد.

گفتم : زبیر چگونه است ؟

گفت : مردی بدخو و ممسک که کنار بقیع برای یک من گندم درگیر میشود و چانه میزند.

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چگونه است ؟

گفت : فقط مردی سوارکار و جنگجو است .

گفتم : پس عثمان چگونه است ؟

عمر چند بار گفت : اوه ، اوه و سپس گفت : به خدا قسم ؛ اگر او عهدهدار خلافت شود فرزندان ابی معیط را بر گردن مردم سوار میکند سپس اعراب بر او میشورند و او را میکشند. سپس گفت : ای ابن عبّاس ؛ برای این کار شایسته نیست مگر مردی استوار که کمتر فریب بخورد و او را در کار خدا سرزنش سرزنشکننده بازندارد، بدون خشونت ، استوار و بدون سستی ،
ملایم و بدون اسراف ، بخشنده و بدون افراط ، ممسک باشد.

ابن عبّاس میگوید: اینها صفات خود عمر بود!! سپس روی به من کرد و گفت : سزاوارترین کسی که مردم را بر کتاب خدا و سنّت پیامبرشان وادار خواهد کرد دوست تو ـ علی  7 ـ است و به خدا سوگند اگر او عهدهدار خلافت شود ایشان را به راه روشن و راست وادار خواهد کرد.

* * *

و بدان هر کس که دارای اخلاق مخصوصی است فضیلت را جز در همان خوی نمیبیند. مگر نمیبینی مردی که بخیل است فضیلت را در امساک میبیند؟ شخص بخیل مردم بخشنده و باگذشت را مورد سرزنش قرار میدهد و آنان را به تبذیر و گولی متّهم میکند. همچنین مرد بخشنده بر بخیلان خرده میگیرد و آنان را به تنگنظری و بدگمانی و مالپرستی متّهم میکند. شخص ترسو چنین معتقد است که فضیلت در ترس است و شجاعت را ناپسند و آن را نابخردی و خودفریبی میداند، همانگونه که متنبی سروده است : «ترسوها میپندارند ترس دوراندیشی است و حال آنکه خدعه سرشت فرومایه است».

از سوی دیگر شجاع هم بر ترسو خرده میگیرد و او را به ناتوانی نسبت میدهد و عقیده دارد که ترس ، مایه ذلّت و زبونی است ، و در همه خویها و سرشتهای تقسیمشده میان آدمیان این موضوع حاکم است و چون عمر شخص تندخو و خشن و سختگیر و همواره ترشروی بود چنین پنداشته است که همین اخلاق ، فضیلت است و خلاف آن نقص به شمار میرود و حال آنکه اگر مردی خوشرو و آرام و نرم و دارای اخلاق ملایم بود معتقد بود که همان اخلاق ، فضیلت و خلاف آن منقصت است ، و اگر فرض کنیم که اخلاق او در امیرالمؤمنین علی  7 و اخلاق حضرت علی  7 در او میبود عمر در مورد
امیرالمؤمنین علی 7 میگفت : اگر این تندخویی در او نمیبود.[124]

 

 

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن(تکرار2)/ص 107/(732)

ابوالعبّاس احمد بن یحیی ثعلب در کتاب «الأمالی» چنین آورده است  : عبدالله بن عبّاس نزد عمر بود. عمر چنان آه سرد و نفس بلندی کشید که ابن عبّاس میگفته است : پنداشتم دندههای عمر از هم جدا شد.

گوید: به او گفتم : ای امیرالمؤمنین!! موجب این آه و نفس عمیق اندوهی شدید بود.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ به خدا سوگند که چنین است . من اندیشیدم و نمیدانم پس از خودم خلافت را در چه کسی قرار دهم ؟

عمر سپس به من گفت : گویا تو دوست خود (علی  7) را شایسته خلافت میدانی ؟

گفتم : با توجّه به جهاد، سابقه ، قرابت و علم او چه چیز مانع اوست ؟

گفت : راست گفتی ولی او مردی است شوخ !

گفتم : چرا از طلحه غافلی ؟

گفت : او مردی است که به انگشت قطعشده خود مینازد.

گفتم : عبدالرحمان بن عوف چگونه است ؟

گفت : مردی ناتوان است که اگر حکومت به او برسد انگشتر و مهر خود را در دست زنش قرار میدهد.

گفتم : زبیر چگونه است ؟

گفت : مردی بدخو و ممسک که کنار بقیع برای یک من گندم درگیر میشود و چانه میزند.

 

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چگونه است ؟

 

گفت : فقط مردی سوارکار و جنگجو است .

گفتم : پس عثمان چگونه است ؟

عمر چند بار گفت : اوه ، اوه و سپس گفت : به خدا قسم ؛ اگر او عهدهدار خلافت شود فرزندان ابی معیط را بر گردن مردم سوار میکند سپس اعراب بر او میشورند و او را میکشند. سپس گفت : ای ابن عبّاس ؛ برای این کار شایسته نیست مگر مردی استوار که کمتر فریب بخورد و او را در کار خدا سرزنش سرزنشکننده بازندارد، بدون خشونت ، استوار و بدون سستی ، ملایم و بدون اسراف ، بخشنده و بدون افراط ، ممسک باشد.

ابن عبّاس میگوید: اینها صفات خود عمر بود!! سپس روی به من کرد و گفت : سزاوارترین کسی که مردم را بر کتاب خدا و سنّت پیامبرشان وادار خواهد کرد دوست تو ـ علی  7 ـ است و به خدا سوگند اگر او عهدهدار خلافت شود ایشان را به راه روشن و راست وادار خواهد کرد.

* * *

و بدان هر کس که دارای اخلاق مخصوصی است فضیلت را جز در همان خوی نمیبیند. مگر نمیبینی مردی که بخیل است فضیلت را در امساک میبیند؟ شخص بخیل مردم بخشنده و باگذشت را مورد سرزنش قرار میدهد و آنان را به تبذیر و گولی متّهم میکند. همچنین مرد بخشنده بر بخیلان خرده میگیرد و آنان را به تنگنظری و بدگمانی و مالپرستی متّهم میکند. شخص ترسو چنین معتقد است که فضیلت در ترس است و شجاعت را ناپسند و آن را نابخردی و خودفریبی میداند، همانگونه که متنبی سروده است : «ترسوها میپندارند ترس دوراندیشی است و حال آنکه خدعه سرشت فرومایه است».

از سوی دیگر شجاع هم بر ترسو خرده میگیرد و او را به ناتوانی نسبت میدهد و عقیده دارد که ترس ، مایه ذلّت و زبونی است ، و در همه خویها و
سرشتهای تقسیمشده میان آدمیان این موضوع حاکم است و چون عمر شخص تندخو و خشن و سختگیر و همواره ترشروی بود چنین پنداشته است که همین اخلاق ، فضیلت است و خلاف آن نقص به شمار میرود و حال آنکه اگر مردی خوشرو و آرام و نرم و دارای اخلاق ملایم بود معتقد بود که همان اخلاق ، فضیلت و خلاف آن منقصت است ، و اگر فرض کنیم که اخلاق او در امیرالمؤمنین علی  7 و اخلاق حضرت علی  7 در او میبود عمر در مورد امیرالمؤمنین علی 7 میگفت : اگر این تندخویی در او نمیبود.[125]

 

 

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن(تکرار3)/ص 107/(732)

ابوالعبّاس احمد بن یحیی ثعلب در کتاب «الأمالی» چنین آورده است  : عبدالله بن عبّاس نزد عمر بود. عمر چنان آه سرد و نفس بلندی کشید که ابن عبّاس میگفته است : پنداشتم دندههای عمر از هم جدا شد.

گوید: به او گفتم : ای امیرالمؤمنین!! موجب این آه و نفس عمیق اندوهی شدید بود.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ به خدا سوگند که چنین است . من اندیشیدم و نمیدانم پس از خودم خلافت را در چه کسی قرار دهم ؟

عمر سپس به من گفت : گویا تو دوست خود (علی  7) را شایسته خلافت میدانی ؟

گفتم : با توجّه به جهاد، سابقه ، قرابت و علم او چه چیز مانع اوست ؟

گفت : راست گفتی ولی او مردی است شوخ !

گفتم : چرا از طلحه غافلی ؟

گفت : او مردی است که به انگشت قطعشده خود مینازد.

 

گفتم : عبدالرحمان بن عوف چگونه است ؟

 

گفت : مردی ناتوان است که اگر حکومت به او برسد انگشتر و مهر خود را در دست زنش قرار میدهد.

گفتم : زبیر چگونه است ؟

گفت : مردی بدخو و ممسک که کنار بقیع برای یک من گندم درگیر میشود و چانه میزند.

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چگونه است ؟

گفت : فقط مردی سوارکار و جنگجو است .

گفتم : پس عثمان چگونه است ؟

عمر چند بار گفت : اوه ، اوه و سپس گفت : به خدا قسم ؛ اگر او عهدهدار خلافت شود فرزندان ابی معیط را بر گردن مردم سوار میکند سپس اعراب بر او میشورند و او را میکشند. سپس گفت : ای ابن عبّاس ؛ برای این کار شایسته نیست مگر مردی استوار که کمتر فریب بخورد و او را در کار خدا سرزنش سرزنشکننده بازندارد، بدون خشونت ، استوار و بدون سستی ، ملایم و بدون اسراف ، بخشنده و بدون افراط ، ممسک باشد.

ابن عبّاس میگوید: اینها صفات خود عمر بود!! سپس روی به من کرد و گفت : سزاوارترین کسی که مردم را بر کتاب خدا و سنّت پیامبرشان وادار خواهد کرد دوست تو ـ علی  7 ـ است و به خدا سوگند اگر او عهدهدار خلافت شود ایشان را به راه روشن و راست وادار خواهد کرد.

* * *

و بدان هر کس که دارای اخلاق مخصوصی است فضیلت را جز در همان خوی نمیبیند. مگر نمیبینی مردی که بخیل است فضیلت را در امساک میبیند؟ شخص بخیل مردم بخشنده و باگذشت را مورد سرزنش قرار میدهد و آنان را به تبذیر و گولی متّهم میکند. همچنین مرد بخشنده بر بخیلان خرده میگیرد و آنان را به تنگنظری و بدگمانی و مالپرستی متّهم
میکند. شخص ترسو چنین معتقد است که فضیلت در ترس است و شجاعت را ناپسند و آن را نابخردی و خودفریبی میداند، همانگونه که متنبی سروده است : «ترسوها میپندارند ترس دوراندیشی است و حال آنکه خدعه سرشت فرومایه است».

از سوی دیگر شجاع هم بر ترسو خرده میگیرد و او را به ناتوانی نسبت میدهد و عقیده دارد که ترس ، مایه ذلّت و زبونی است ، و در همه خویها و سرشتهای تقسیمشده میان آدمیان این موضوع حاکم است و چون عمر شخص تندخو و خشن و سختگیر و همواره ترشروی بود چنین پنداشته است که همین اخلاق ، فضیلت است و خلاف آن نقص به شمار میرود و حال آنکه اگر مردی خوشرو و آرام و نرم و دارای اخلاق ملایم بود معتقد بود که همان اخلاق ، فضیلت و خلاف آن منقصت است ، و اگر فرض کنیم که اخلاق او در امیرالمؤمنین علی  7 و اخلاق حضرت علی  7 در او میبود عمر در مورد امیرالمؤمنین علی 7 میگفت : اگر این تندخویی در او نمیبود.[126]

 

 

(204) ایرانیان و ولایت حضرت امیرالمؤمنین 7 /ص 112/(732)

ژنرال سرپرسی سایکس (خاورشناس مشهور انگلیسی)

شخصیت قابل ستایش  :

علی بن ابی طالب  7 از میان خلفا به شرافت و بزرگواری نفس و به مراقبت شدید از حال زیردستان خود مشهور بود.

القائات فرستادهها و نمایندهها در او تأثیری نداشت ، به هدیههای آنان ترتیب اثر نمیداد، با حریف مکار خود معاویه ابدآ قابل مقایسه نبود؛ چرا که برای رسیدن به مقصودی که داشت بزرگترین جنایات را مرتکب شده و رذلترین وسایل را برای پیشرفت خودش برمیانگیخت .

 

دقّت و مراقبتهای ویژه امیر مؤمنان  7 در امانت و دیانت سبب شده بود که اعراب حریص که امپراطوریها را غارت کرده بودند از وی ناراضی باشند، لیکن صداقت ، راست کرداری ، ریاضت و عبادت از روی صدق و خلوص و وارستگی ، و رفتار و ویژگیهای پسندیده قابل توجّهی که در او وجود داشت حقیقتآ شخصیت قابل ستایشی به وی داده بود.

 

اینکه ایرانیان برای او مقام ولایت قایل شده و او را به اصطلاح سرپرست حقیقی و مربّی الهی میدانند واقعآ قابل تحسین و شایان بسی تمجید است ؛ اگرچه مقام و مرتبه او خیلی بالاتر از اینها است[127] .[128]  

 

 

 

(633) جنبش ایرانیان علیه اعراب/ص 113/(732)

عمر و ایرانیان

ایرانیان با دلی پاک و اندیشهای فروزان از ایمان و یکتاپرستی و بدین امید که امتیاز طبقاتی روحانیان زرتشتی را از میان براندازند و حکومت عدل و انصاف و برادری و برابری را در کشور خویش سایهگستر گردانند، به اسلام روی آوردند و این آئین خدائی را پذیرفتند. ولیکن چنانکه دیدیم عمر بن خطّاب و معاویة بن ابی سفیان ، ایرانیان را پست و فرومایه میانگاشتند و برای قتل عام آنان که دیگر «اعاجم» و بعدهم «موالی» عنوان گرفته بودند، توطئه میکردند.

وقتی ایرانیان آئینهدل و حقدوست ، به خیالات شوم سران حکومت عرب پی بردند، بر آن شدند که اشتباه وحشتانگیز خویش را جبران کنند و استقلال از کف داده را بازستانند.

بدین خیال نخست فیروز (ابولؤلؤ) ـ آن رادمرد بلندهمّت و از جانگذشته
ایرانی که نزد «مغیرة بن شعبه» مزدور بود ـ عمر را به کیفر اینگونه بداندیشیها، از پای درآورد و سپس ایرانیان غیرتمند به پنهان به گرد هم انجمن کردند تا حکومت عربها را سرنگون سازند و میهن خود را از بدبختی و بندگی و بینوائی که خود و به دست خویشتن موجبات آن را فراهم آورده بودند برهانند.

گفتنی است وحشت عظیمی که ایرانیان از بازگشت حکومت به دست روحانیان زرتشتی داشتند باعث کندی جریان این رستاخیز میهنی گردید و در میان ایرانیان پراکندگی و چنددستگی بروز کرد ولیکن آتش عشق میهن خاموش نشد و میهنپرستان ایرانی ، از تکاپو بازنایستادند.

تازه ایرانیان پس از سالها رنج و کوشش و پشتکار، برای نبرد با دشمنان وطن خویش نیروئی مهیا ساخته بودند که حضرت امیرالمؤمنین علی  7، به خلافت نشست و موجب شد که ایرانیان به تجدید حکومت برادری و برابری امیدوار شوند و از مبارزه با عربهای ستمگر و خودکامه چشم بپوشند.

دریغا که فرمانروائی حضرت امیرالمؤمنین علی  7 دیری نپائید و پس از چندی همه قدرتها به وجود معاویه نابکار خلاصه شد.

زمامداری معاویه ، آتش فروکش کرده خشم ایرانیان وطندوست را از نو برافروخته گردانید و جنبشی که به سکوت و آرامش گرائیده بود از نو جان گرفت و بیدار گشت .

وطنپرستان ایرانی ، یکبار دیگر به گردآوری نیروهای پراکندهشده و بیدار ساختن ایرانیان به خواب غفلت فرورفته ، پرداختند و هنگامی بدین هدف رسیدند که دیگر معاویه مرده بود و فرزند نابکارترش یزید به مسند خلافت تکیه داشت .

با برکنار ماندن حضرت حسین بن علی  8 از مسند خلافت ـ که حقّ واقعی آن حضرت بود و آخرین بارقه امید ایرانیان به شمار میرفت ـ نهضت وطنخواهان ایرانی از حرف و سخن بدر آمد و جامه عمل پوشید و گروهی از
ایرانیان آزاده در منطقه «دستبتی» که از نواحی آن روز شهر پهناور و بزرگ و باستانی «همدان» بود به حرکت درآمدند و پیش از هر کار به تسخیر همدان همّت گماشتند تا مرکزی برای جنبشهای میهنی خود داشته باشند.

فرمانروای همدان که از مزدوران و دست نشاندگان معاویه و هواخواه پسرش یزید بود چون این بدید، از برابر جنگاوران ایرانی بگریخت و با شتاب خود را به دمشق و به نزد یزید رسانید و به او گفت : ایرانیان بپای خواستهاند تا خلافت را از تو بازستانند و به خاندان علی ( 7) بسپارند ...

و بر گفتههای خویش افزود: حسین ( 7) داماد یزدگرد سوّم شهریار ساسانی است و به همین سبب ایرانیان به او عشق میورزند و وی را نسبت به خود بیگانه نمیدانند و کوشش دارند که اگر بتوانند خلافت را از تو بگیرند و به او واگذار کنند.

یزید، چندان از باده غرور سرمست و از رموز مملکتداری بیخبر بود که گفتههای فرمانروای همدان را بیهوده میپنداشت و تصوّر میکرد که به زودی و با سرعت و به آسانی میتواند رستاخیز وطنخواهان ایرانی را سرکوب کند و شورش همدان را فرو نشاند؛ ولیکن دستیارانش پی در پی از دیگر شهرهای نزدیک به همدان ، به دمشق رسیدند و به او خبر دادند که جنبش ایرانیان هر روز گستردهتر میشود و هر لحظه خطرناکتر میگردد و به یزید هشدار دادند که اگر سران این نهضت ، خود را به حسین ( 7) برسانند و قدم به جزیرة العرب بگذارند، دیگر نشانی از (سیادت) عرب برجای نخواهد ماند و نه تنها یزید از اریکه قدرت به زیر خواهد افتاد بلکه جزیرة العرب نیز یکسره به ایرانیان سپرده خواهد شد و بار دگر بنیهاشم ، به رهبری و پیشوائی امام حسین ( 7)، بنیامیه را به زیر فرمان خود خواهند گرفت .

و در اینجا بود که یزید عظمت خطر را درک کرد و برای اینکه در کار امام حسین ( 7) و رستاخیز ایرانیان ، یکجا چارهجوئی کند با یاران و نزدیکان خویش به مشورت نشست و مجلسی ترتیب داد که ضحّاک بن قیس و مسلم
بن عقبه نامدارترین شرکتکنندگان در آن مجلس ، شمرده میشدند.[129]

 

 

(46) عمر و ایرانیان 1/ص 116/(732)

راه ندادن عجمان به مدینة الرسول که در زمان خلیفه دوّم مرسوم بود[130] ،

طبعآ میتوانست یک نوع حقارت برای جنس عجم به حساب آید. خلیفه وقتی دید که مردم در داشتن بردگان عجم دستشان باز است ، سزاوار نمیدیدکه با وجود آنها، برده عرب وجود داشته باشد[131] . حتّی او از بکارگیری

عجمان در اداره امور، نگران بود[132] .

 

گفته شده علّت ترور عمر نیز توسّط یک ایرانی به جهت سختگیری صاحب او در حقّش بود؛ چه در حالی که او از عمر استمداد جسته بود، خلیفه با تغییر شرایط کار او، مخالفت کرده بود[133] .

 

ابن جریح روایت کرده است که عمر وقتی در طواف مشاهده کرد دو نفر به زبان فارسی تکلّم میکنند، بدانها گفت که به عربی سخن بگویند. او اضافه کرد کسی که زبان فارسی یاد گیرد، مروّت او از میان خواهد رفت[134] .

 

همچنین نقل شده بنا به سنّتی که خلیفه دوّم نهاده بود، عربان اجازه داشتند تا در میان عجمان ، زن بگیرند، امّا بدانها زن نمیدادند[135] . این مشابه تبعیضی  

 

بود که قبلا ایرانیان در حقّ عربها روا میداشتند[136] . این نوع تبعیضها و

 

برتری دادن عرب بر موالی ، توسّط عمّال عمر همچون ابوموسی اشعری نیز اعمال میگردید[137] . بعدها در عهد عثمان ، این مسائل بیشتر تقویت گردید. از

این رو در دل موالی ، عقده خاصّی نسبت به وضع موجود به وجود آمد، و آنها را از شیوه اداره حکومت ، ناراضی کرد.

در دوره بنیامیه ، مسائل نژادی تشدید شد[138] . حکومت آنها، حکومتی

عربی و متّکی بر نژاد عرب (البتّه به نام اسلام) بود[139]  و لذا در تبعیض بین عرب

و عجم ، سنگ تمام گذاشتند. در عهد آنها، موالی به هیچ صورتی حقوقی را که اعراب داشتند دارا نبودند[140] .

 

این در حالی بود که موالی با تلاش پیگیر خود از ربع چهارم قرن اوّل ، توانستند موقعیت ویژهای در مناطق عربی برای خود کسب کنند. و از لحاظ علمی و فقهی ، رتبههای اوّل را به دست بیاورند[141] .

 

متأسّفانه بعضی از جاهلین نسبت به تاریخ حدیث و محدّثین اواخر قرن اوّل به بعد به نقش موالی توجّهی نکرده و برای توجیه تبعیضی که به ناحق از طرف بنیامیه اعمال میشد نوشتهاند: عربها در دوره اموی معتقد بود که ایمان موالی نسبت به اسلام ، حقیقی نیست ، و لذا اسلام آنها را مساوی با عرب نمیدیدند.

بعد مینویسند: حجّاج از جمله این عربها بوده است . لابد این دفاعی است از حجّاج به این صورت که عربیگری او به خاطر اسلام بوده است!!

 

او اضافه کرده است : قرار دادن جزیه بر کسانی که حتّی اسلام آورده بودند بدین دلیل بوده است[142] . با این حال بنیامیه جوّ تبعیض را حاکم کردند[143]  و

 

 

موالی را بسیار آزار دادند. آنها کارهای سخت جامعه را به موالی واگذار میکردند و خود به امور سیاسی و نظامی میرسیدند[144] .

 

عبدالمجید العبادی در این مورد مینویسد: عرب خود را به عنوان سرور میشناخت در حالیکه به موالی به عنوان طبقه ضعیف نظر میکرد. آنها با موالی به گونهای برخورد میکردند که شرع و عقل ، آن را تجویز نمینمود. او پس از ذکر مواردی از برخوردهای حقارتآمیز مینویسد: آنها برای یک قبیله ، عار میدانستند که به موالی همسر بدهد و لذا قبیله بنی عبدالقیس را محکوم میکردند[145] .

 

معاویه میگفت : موالی رو به ازدیاد نهادهاند، باید جمعی از آنها را کشته ، جمعی را برای ساختن راه نگه دارم[146] . گرچه احنف بن قیس قصد او را از این

حرکت برهم زد.

همچنین او به زیاد نوشت تا در عراق نسبت به موالی بر طبق سنّت خلیفه دوّم عمل کند؛ چرا که با این سیاست ، آنها خوار و ذلیل خواهند شد. به موجب سنّت خلیفه ، عربها میتوانند از موالی زن بگیرند امّا نمیتوانند بدانها زن بدهند. بالأخره بر اساس همین شیوه و روش ، عرب قادر بود از
آنان ارث ببرد امّا آنها از عربان نه ! سهم آنها کاهش یافته ، در جنگها در صف مقدّم باشند! راهها را اصلاح کرده ، درختان را قطع کنند! امامت نمازها بدانها واگذار نشده ، در صف مقدّم جماعت نباشند...

او در ادامه افزود: وقتی این نامه به تو رسید «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولاتستعن بأحد منهم»[147] ؛ عجمان را خوار کرده ، مورد اهانت قرار بده ، آنان را

از خود بران و به احدی از ایشان توجّه و اعتنا نکن !

اصفهانی مینویسد: در زمان بنیامیه ، وقتی عربی با باری از بازار بیرون میآمد و یکی از موالی در آن نزدیکی بود بار را به وی میداد تا برای او  حمل کند. او نیز مخالفتی نمیکرد[148] .

 

از دیدگاه عربها موالی برای کارهایی از قبیل روبیدن راه آنها و نیز دوختن لباس آنها آفریده شده بودند[149] . در میان بنیامیه ، اجازه داده نمیشد  

فرزندانی از خلفاء که مادران آنها عجم بودند به خلافت برسند[150] .

 

وقتی بُسر بن ارطاة در سال 93 از ناحیه معاویه به یمن رفت در میان جنگهایی که با طرفداران علی  7 داشت صد نفر از ابناء فارس را که بچّههای عبیدالله بن عبّاس در خانه زنی از آنها مخفی شده بود، کشتند[151] .

 

حجّاج یکی از سرسختترین حکام بنیامیه ، گفته بود: در کوفه هیچ عجمی حق ندارد امام جماعت باشد[152] . او حتّی موالی را به زور برای جنگ

 

 

میبرده است[153] . همچنین او تمام حمراء را در شهرها، متفرّق کرده و بر دست

 

 

هر یک از آنها، نام شهری که میبایست بدانجا برود را نقش کرده بود[154] .

 

در شعری دیده شده که ازدواج یک زن عرب با مردی عجمی ، تشبیه به مجامعت زن عرب با یک قاطر شده است[155] . آنها اصطلاحات فرهنگی ارزشی

خاصّی برای فرزندانی که پدر یا مادر آنها، عجمی بودند ساختند؛ چنانکه اگر کسی پدرش عرب و مادرش عجم بود او را «هجین» مینامیدند[156] .

 

هنگامی که یکی از موالی دختری را از بنی سلیم به زنی گرفت ، محمّد بن بشیر خارجی به مدینه نزد والی آن دیار ابراهیم بن هشام بن اسماعیل رفت و شکایت کرد. والی در میان آندو جدایی انداخت و دستور داد تا 200 تازیانه به آن مرد زدند. و پس از آن سر و صورت او را تراشیدند.[157]

 

 

(308) گرایش ایرانیان به تشیع/ص 120/(732)

ظلمی که در جامعه اسلامی نسبت به موالی صورت میگرفت ، باعث گردید تا آنها نزد علی  7 شکایت کنند. امام بدانها گفت : (گویا قبل از رسیدن به خلافت):

یا معشر الموالی ؛ إنّ هؤلاء صیروکم بمنزلة الیهود والنّصاری یتزوّجون إلیکم ولایزوّجونکم ولایعطونکم مثل ما یأخذون فاتّجروا بارک الله فیکم .[158]

 

ای گروه موالی ؛ اینان شما را با یهود و نصاری برابر گرفتهاند. به شما زن
نمیدهند. ولی از شما زن میگیرند. و آنچه که خود میگیرند مثل آن را به شما نمیپردازند. خود به تجارت بپردازید خداوند به شما برکت دهد.

امام علی  7 به حدّی به موالی میدان داد که مورد اعتراض عربهائی همچون «اشعث بن قیس» قرار گرفت . عربها میگفتن : علی  7 با نزدیک کردن «حِمراء» به خود، آنها را از خویش رانده است . امّا امام میفرمودند: اگر آنها را از خود براند بسیار جاهلانه خواهد بود[159] .

 

این بدین معنی نبود که امام  7 بر آنها تکیه کرده باشد بلکه این اعتراض از روح ناسیونالیستی افرادی چون «اشعث» ناشی میشد که حتّی وجود افرادی قلیل از موالی را در کنار علی  7 محکوم میکردند! هر چند به هر حال ، احتمال دارد آنها در جنگها نیز به نفع آن حضرت مشارکتی داشتهاند[160] .

 

این موضع امام نه تنها باعث حمایت آنها گردید، بلکه این حقیقت را در اذهان «موالی» باقی گذاشت که علی  7 و شیوه و سنّت او، حقارت آنها را نمیپسندد.

به گفته عدّهای از محقّقین ، همین برخورد به طور طبیعی ، زمینه گرایشات خاصّ شیعی را در میان «موالی» به وجود آورد. به خصوص که «سلمان» نیز به عنوان یک «ایرانی» همراه با دیگر یاران اوّلیه تشیع ، حمایت از علی  7 و رفاقت با او را انتخاب کرده بود. این واقعیت نمیتوانست برای «موالی» مطرح نباشد.

سید امیر علی تصریح میکند که علی  7 در بسیاری از اوقات ، سهم خود از بیت المال را جهت آزادی اسرای ایرانی ، قرار میداده است . و در مشورتهایی که خلیفه با او میکرده ، مرتّب بر تخفیف فشار بر رعیت فارس
اصرار داشته است[161] .

 

«فان فلوتن» نیز میگوید: علّت گرایش خراسانیان و ایرانیان به «علویین» این بود که آنها «عدل واقعی» را جز در حکومت علی  7 مشاهده نکردند[162] .[163]

 

 

 

(447) شهر جلولاء/ص 122/(732)

شهر جلولاء شاهراه خراسان به شمار میآمده است که در میان درختان جای داشته و فاقد دیوار بوده است . در همین جلولا جنگ تاریخی میان ایرانیان و اعراب در سال شانزدهم قمری اتّفاق افتاد و ایرانیان شکست خوردند و یزدگرد فرار کرد که امروز «سعدیه» خوانده میشود.

در خاور جلولا شهر «خانقین» است که مقدسی درباره آن گوید: شهری است سر راه حلوان ؛ ابن رسته میگوید: نزدیک شهر جلولا رودی است که بر روی آن پلی از سوی ساسانیان زده شده بود و کشتیها در این رودخانه از «بعقوبه» به «باحسبرا» رفت و آمد میکردند.[164]

 

 

عمر(708) ابوعبیده گورکن بود/ص 122/(732)

در سیره ابن اسحاق آمده است که ابوعبیدة بن جرّاح ، گورکن اهل مکه و ابوطلحه گورکن و لحدساز اهل مدینه بود. در «صید الخواطر» ابن الجوزی آمده است که ابوعبیدة بن جراح و ابوطلحه گورکن بودند. در «الاصابه» در احوال ابوسعید مقبری آمده که نامش کیسان و آدم بافهمی بود و عمر او را به گورکنی اهل مدینه گماشت ![165]

 

 

 

 

 

 

(728) ثروت بعضی از صحابه!/ص 123/(732)

خاندان فساد یا فساد اقتصادی

هشام بن عروه گوید: ماترک زبیر پنجاه و یک میلیون یا پنجاه و دو میلیون (درهم) بود.

عروه گوید: زبیر در (پایتخت) مصر چند کوچه ، و در اسکندریه چند کوچه ، و در کوفه چند کوچه ، و در بصره چند خانه داشت و از اطراف مدینه ، غلات برای او میآوردند.

در «کشاف» آمده است که از ابن مسعود نود هزار دینار باقی ماند، به جز بردگان و چهارپایان .

مسعودی در «مروج الذهب» آورده است که حاصل طلحه از عراق ، روزی هزار دینار و از ناحیه سراة بیش از این بود.

در «طبقات ابن سعد» آمده است که در عراق بین چهارصد تا پانصد هزار (درهم) و از سراة کمابیش ده هزار دینار درآمد داشت و در اطراف مدینه ، محصول بسیار برای او میآمد.

نیز از بنیتمیم عائلهمندی نبود که طلحه کفایتش نکند یا بیوههایش را شوهر ندهد و قرض مقروضان را ادا ننماید. او هر سال موقع محصول ، دههزار (درهم؟) برای عایشه میفرستاد و سی هزار درهم قرض صبحه تمیمی را پرداخت .

در «طبقات» آمده است : طلحه انگشتری طلا با نگین یاقوت داشت .

نیز در «طبقات» از عمروعاص نقل شده که از طلحه یکصد پوست گاو به جای ماند، هر پوستی محتوی سه قنطار طلا.[166]

 

نیز مسعودی میگوید: در سر طویله عبدالرحمان بن عوف یکهزار
اسب ، یک هزار شتر و دههزار گوسفند بود و ربع میراث او، هشتاد و چهار هزار (دینار) شد.

از زید بن ثابت آنقدر طلا و نقره باقی ماند که با تبر قطعهقطعه میکردند، به جز املاکی به ارزش یکصد هزار دینار.

زبیر در بصره ، مصر، اسکندریه و کوفه خانه ساخت .

طلحه ، خانهای در کوفه و خانهای در مدینه با گچ و آجر و چوب ساج (هندی) ساخت .

سعد بن ابی وقّاص خانهای در عقیق (بیرون مدینه) ساخت با سقف بلند و فضای وسیلع که لب بامش کنگرهدار بود.

خانه مقداد در مدینه از درون و بیرون گچاندوده بود.

در «تاریخ ابن عساکر» آمده است : شورشگران بر عثمان ، اموالش را در روز قتلش به تاراج بردند و آن سه میلیون و پانصد هزار درهم بود.

در «الاصابه» از ابن الکلبی نقل شده که حمزة بن ایفع همدانی ، در زمان عمر به شام مهاجرت کرد. او چهار هزار برده داشت که همه را آزاد نمود.

در «مسند احمد» آمده که روزی عایشه در خانه نشسته بود، صدایی شنید، پرسید: این چیست ؟ گفتند: کاروان عبدالرحمان بن عوف است از شام میرسد و همه چیز میآورد و مدینه تکان میخورد.

آوردهاند: عبدالرحمان همه آن باروبنه را در راه خدا داد! (چون عایشه روایت کرده که پیغمبر 6 فرمود: عبدالرحمان بن عوف به سوی بهشت میپرد!)

نیز از جمله ثروتمندان صحابه ، عمرو بن عاص است که تاکستانی در طائف داشت با یک میلیون چون (برای برپا داشتن رَز)، هر چوب به قیمت یک درهم نصب شده بود. خود حساب کنید محصول انگورش چقدر میشود؟

همو خانهای داشت معروف به دار بنی احیحه و خانهای معروف به
مارستان (ابن عساکر.

بعضی معاصران گفتهاند: ثروتی که برای عمرو عاص ذکر شده ، عقلپذیر نیست .

نیز از جمله ثروتمندان ، عمرو بن حریث مخزومی است که احوالش در «التهذیب» آمده است . پیغمبر 6 دست بر سرش کشید و او را دعا کرد که کسبش برکت یابد. پس مال بسیاری به دست آورد و از ثروتمندان شد و نخستین قرشی بود که در کوفه خانه گرفت و از طرف بنیامیه ، حکومت کوفه یافت .

در احوال حویطب بن عبدالعزی در «الاصابه» آمده است که پیغمبر 6 از او چهل هزار (درهم) وام گرفته بود. او در مدینه منزل کرد و خانه مکهاش را به معاویه به چهل هزار دینار فروخت .

بعضی گفتند: این پول زیادی است .

گفت : برای کسی که پنج تن عائله دارد، زیاد نیست .

مؤلفّ گوید: همین نشان میدهد صحابه برای خانه خود چه مصارفی داشتهاند.[167]

 

 

(1493) اعتراف عمر درباره نسب خودش و دیگران/ص 126/(732)

ابو عثمان جاحظ میگوید: به عمر بن خطّاب خبر رسید که گروهی از راویان اشعار و آگاهان از اخبار بر مردم خرده میگیرند و در مورد گذشتگان و نیاکان ایشان آنان را سرزنش میکنند.

او روی منبر ایستاد و گفت : از برشمردن و یادکردن معایب و بحث و جستجو در مورد ریشهها خودداری کنید که اگر هماکنون بگویم امروز از این درهای مسجد هیچ کس جز کسی که هیچ عیب و ننگی در او نیست بیرون
نرود یک تن از شما نمیتواند از این درها بیرون رود.

مردی از قریش ـ که خوش نداریم نامش را ببریم ـ برخاست و گفت : ای امیرالمؤمنین ! در آن صورت من و تو بیرون میرویم !

عمر گفت : یاوه میگویی که در آن صورت به تو خواهند گفت : ای آهنگر پسر آهنگر؛ بر جای خود بنشین .[168]

 

 

(1495) یک زن عالمتر از عمر/ص 127/(732)

عمر ضمن خطبهای گفت : به من خبر نرسد که کابین و مهریه زنی از کابین و مهریه همسران پیامبر 6 تجاوز کند، و اگر به من خبر برسد افزونی آن را از او بازمیگیرم و به شوهرش بر میگردانم .

زنی برخاست و گفت : به خدا سوگند که خداوند این حق را برای تو قرار نداده است و خداوند متعال میفرماید: «و اگر مال بسیاری مهریه او کردهاید البتّه نباید چیزی از مهریه او بازگیرید».[169]

 

عمر گفت : آیا شگفت نمیکنید از امامی که خطا میکند و زنی که به درستی سخن میگوید؟ آن زن با امام شما مسابقه داد و بر او پیروز شد و پیشی گرفت![170]

 

 

(1444) گرسنگی از عوامل پیروزی/ص 127/(732)

تأمّل در جهات واسباب فتوحات اعراب نیز از نظر مورّخ اهمیت تمام دارد. محرّک عمده اعراب در اقدام به این مهاجمات در درجه اوّل بیهیچ تردید، فقر و گرسنگی قوم بود. این گرسنگی هم که اخبار و قراین بسیار بر وجود آن گواه است تا حدّی به سبب نقصان کشاورزی پیش آمده بود. خاصّه
که از یک قرن پیش به سبب ضعف حکومت وضع آبیاری در جنوب جزیره خلل یافته بود و نفوس انسانی که ناچار از یمن به حجاز مهاجرت کرده بودند در معرض تلف و خطر بودند و مدّتها بود که جستجوی آب و گیاه قبایل عرب را از هر جا به سوی مرزهای فلسطین و شام و عراق و سواد میراند.[171]

 

 

(1445) فکر غنیمت از عوامل پیروزی/ص 127/(732)

البتّه ضعف و فسادی که در حکومت بیزانس و ایران پدید آمده بود نیز تأثیر عمدهای داشت در آماده کردن قوم برای اینگونه مهاجمات . گذشته از اینها فکر غنیمت هم اعراب را دلیر میکرد و کسانی که در جزیره خویش به سختی و گرسنگی خوکرده بودند برای به دست آوردن غنیمت از مرگ هم ـ که خود به هر حال راحت بود ـ روی گردان نبودند. از یک سوی در جزیره تعداد مسلمانان روز به روز میافزود و داوطلب برای جهاد زیاد میشد.[172]

 

 

فرار عثمان و پناه دادن به معاویة بن مغیره/ص 128/(732)

عمر

(73) مغازی» واقدی، ج 1، ص.237 شیخ طبرسی در «اعلام الوری» ص  90 آورده است که: چون خالدبن ولید با جمعی از مشرکین به شعب آمد و آنجا را خالی دید، خود را به عبدالله بن جبیر رسانده و وی را کشت و از آنجا به پشت سر مسلمین حمله کرد و شمشیر در آنها نهاد. مسلمین گریختند و ابلیس لعنه الله صدا زد: قُتِلَ محمّد «محمد کشته شد». در حالی که رسول خداصلی الله علیه وآله در میان دسته دیگر از مسلمین بود و مسلمین را به خود فرامی خواند و می گفت: أیها الناس! أنا رسول الله و إنّ اللهَ قد وَعَدنی النّصر فإلی أین الفرار؟
و مردم می شنیدند اما به رسول خدا منعطف نمی شدند. صدای ابلیس تا خانه های مدینه رسید و فاطمه سلام الله علیها فریاد برداشت؛ و زن هاشمیه و زن قرشیه ای در مدینه نماند مگر آنکه دست خود را برسر گذارده و با فاطمه صیحه زنان از مدینه به سوی احد روان شدند.

(74) تاریخ الاُمم و الملوک» للطبری، طبع دوم، دارالمعارف مصر، ج 2، ص.517 و این داستان را نیز ابوالفداء ابن کثیر دمشقی در «البدایة و النهایة» ج 4، ص 34 آورده است.

(75) ابن أثیر در «کامل» ج 2، ص 156 و ص 157 نیز ذکر کرده است.

(76) در کتاب «النص و الاجتهاد» طبع دوم ص 248 تصریح دارد که انس بن نضر شنید از جماعتی از فراریان که در میان آنها عمر و طلحه بودند که می گفتند: ای کاش ما کسی را داشتیم که به نزد عبدالله بن اُبی می رفت برای اینکه قبل از آنکه کشته شویم برای ما از ابوسفیان امان بگیرد. آنگاه انس گفت: یا قوم ان کان الخ.

منبع: فرار عثمان و پناه دادن به معاویة بن مغیره ص  11

 

(1505) علم عمر به حساب و ریاضی 1/ص 129/(732)

ربیع بن زیاد میگوید: از بحرین اموالی برای عمر آوردم ، با او نماز عشا را خواندم سپس بر او سلام دادم . پرسید: چه چیزی آوردهای؟

گفتم : پانصد هزار.

گفت : ای وای بر تو، که پنجاه هزار آوردهای .

گفتم : نه ؛ پانصد هزار آوردهام .

گفت : پانصد هزار چقدر است؟ شروع به شمردن کردم و گفتم : یک صد هزار و یک صد هزار دیگر و تا پانصد هزار شمردم .

عمر گفت : خواب آلود هستی اینک به خانهات برو، فردا پگاه پیش من بیا.

سپیده دم پیش او رفتم . باز پرسید چه مقدار آوردهای؟

 

گفتم : همان اندازه که گفتم .

 

پرسید: چه مقدار بود؟

گفتم : پانصد هزار.

گفت آیا حلال است؟

گفتم : آری و من آن را جز از راه حلال نمیدانم . عمر با اصحاب در آن مورد رایزنی کرد؛ گفتند: دفتر دیوان را بیاورند و آن مال را میان مسلمانان تقسیم کرد.[173]

 

 

(453) داستان شورای عمر تکرار/ص 130/(732)

طبری سپس میگوید: عبدالرحمان خود را کنار کشید، به شرط آنکه اجازه داشته باشد، برترین آنان در نظر خود را به خلافت بگمارد و بگزیند. عثمان این پیشنهاد را پذیرفت ، ولی حضرت علی  7 سکوت کرد و چون دوباره به او مراجعه شد، پس از اینکه عبدالرحمان عهد و میثاق آورد که فقط حق را پیروی خواهد کرد و ترجیح خواهد داد و از هوای نفس خود پیروی نخواهد کرد و در این باره خویشاوندی را منظور نخواهد کرد و چیزی جز خیر امّت را در نظر نخواهد گرفت ، به آن راضی شد.

عبدالرحمان بن عوف ، در مورد حضرت علی  7 و عثمان ، به ظاهر درنگ میکرد؛ در عین حال گاه با سعد بن ابی وقّاص و گاه با مسوّر بن مخرمة زهری[174] 

مشورت و خلوت میکرد و چنان نشان میداد که در مورد گزینش یکی از آن دو تن ـ حضرت علی  7 و عثمان ـ سرگردان است .

طبری میگوید: حضرت علی  7 به سعد بن ابی وقّاص فرمود:

 

ای سعد؛ «بترسید از آن خدایی که به نام او از یکدیگر مسألت میکنید و درباره پیوند خویشاوندی»[175] ، و من اکنون به حرمت رحم این فرزندم به

 

رسول خدا 6 و به رحم و خویشاوندی عمویم حمزه نسبت به خودت از تو میخواهم که مبادا با عبدالرحمان بن عوف پشتیبان عثمان باشی .

میگویم (ابن ابی الحدید): منظور از خویشاوندی حمزه با سعد بن ابی وقّاص این است که مادر حمزه هالة دختر اهیب بن عبدمناف بن زهره است . هاله مادر مقوم و حجل ـ که نام دیگرش مغیره است ـ و عوام پسران عبدالمطلب هم هست و این چهار پسر عبدالمطلب از هاله متولّد شدهاند و هاله عمّه سعد بن ابی وقاص است ، بنابراین حمزه پسرعمّه سعد و سعد پسردایی حمزه است .[176]

 

طبری میگوید: چون روز سوّم فرارسید، عبدالرحمان بن عوف آنان را جمع کرد و مردم هم جمع شدند. عبدالرحمان گفت : ای مردم ؛ درباره این دو تن (حضرت علی 7 و عثمان) رأی خود را برای من بگویید.

عمّار بن یاسر گفت : اگر میخواهی مردم در این باره اختلافی نکنند با حضرت علی 7 بیعت کن .

مقداد هم گفت : آری ؛ عمّار راست میگوید که اگر با علی  7 بیعت کنی میشنویم و اطاعت میکنیم .

عبدالله بن ابی سرح[177]  گفت : اگر میخواهی میان قریش اختلاف پیش نیاید    

 

با عثمان بیعت کن .

 

عبدالله بن ابی ربیعه مخزومی [178]  هم گفت : راست میگوید، اگر با عثمان  

بیعت کنی میشنویم و اطاعت میکنیم .

عمّار به عبدالله بن ابی سرح دشنام داد و گفت : تو از چه هنگام خیرخواه اسلام شدهای !

در این هنگام بنیهاشم و بنیامیه سخن گفتند و عمّار برخاست و چنین گفت : ای مردم ؛ خدای شما را با پیامبر خویش گرامی داشت و شما را با دین خود عزّت بخشید، تا چه هنگام این خلافت و حکومت را از اهل بیت پیامبرتان بیرون میبرید؟!

مردی از بنیمخزوم گفت : ای پسر سمیه ؛ از حدّ خود فراتر رفتی ، ترا به اینکه قریش میخواهد چه کسی را بر خود امیر کند چه کار؟!

سعد بن ابی وقّاص گفت : ای عبدالرحمان ؛ پیش از آنکه مردم به فتنه درافتند، کار خود را تمام کن .

در این هنگام بود که عبدالرحمان بن عوف خلافت را بر حضرت علی  7 عرضه داشت ، به شرط آنکه به روش و سیره ابوبکر و عمر کار کند و حضرت علی  7 فرمود: نه ؛ که به اجتهاد و رأی خویش عمل خواهم کرد. و چون عبدالرحمان همین پیشنهاد را به عثمان کرد پذیرفت و گفت : آری ، و عبدالرحمان با او بیعت کرد، و حضرت علی  7 فرمود:

این نخستین روز و نخستین بار نیست که با یکدیگر بر ضدّ ما پشتیبانی میکنید، «چاره جز صبر جمیل نیست و در آنچه اظهار میدارید خداوند یاریدهنده من است»،[179]  به خدا سوگند؛ کار را بر او واگذار نکردی مگر

 

برای اینکه او هم به تو برگرداند و خداوند در هر عالم به شأن و کاری پردازد.[180]

 

 

عبدالرحمان به صورت تهدید گفت : ای علی ؛ برای کشتن خود دستاویز و بهانه فراهم مکن ، یعنی دستور عمر به ابوطلحه انصاری که گردن مخالف را بزند. حضرت علی  7 برخاست و از مجلس بیرون رفت و فرمود:

این نامه هم به زودی به سر خواهد رسید[181] .

 

عمّار گفت : ای عبدالرحمان ؛ حضرت علی  7 را رها کردی و حال آنکه او از کسانی است که به حقّ حکم میکنند و در هر حالی به حق برمیگردند.

مقداد هم گفت : به خدا سوگند؛ هرگز این چنین که بر سر این خاندان پس از رحلت پیامبرشان آمده است ندیدهام . ای وای که جای بسی شگفتی از قریش است ! همانا مردی را رها کرد که درباره او چه بگویم ، من هیچکس را نمیدانم که از او در قضاوت عادلتر باشد و داناتر و پرهیزگارتر. ای کاش ؛ برای این کار یارانی داشتم .

عبدالرحمان گفت : ای مقداد؛ از خدا بترس که بیم دارم در فتنه بیفتی .

حضرت علی  7 میفرمود:

من آنچه را در نفسهای ایشان است میدانم . مردم به قریش مینگرند و قریش هم مصلحت خویش را در نظر میگیرد و میگوید: اگر بنیهاشم کار خلافت را عهدهدار شوند هرگز از میان ایشان بیرون نخواهد رفت و تا هنگامی که خلافت بر عهده دیگران باشد در خانوادههای مختلف قریش دست به دست میشود.[182]

 

 

 

(616) از اشتباهات عمر/ص 133/(732)

 

برای اینکه تصوّر نشود در میان خلیفههای اسلامی ، تنها ابوبکر بوده که حدود دین را رعایت نمیکرده است به رفتار دیگران نیز، اشارهای میکنیم  :

دوّمین خلیفه اسلام ، پس از درگذشت پیامبر راستین ، کارهائی کرد که بررسی آنها هر بیداردلی را به دریائی از حیرت فرو میبرد ولی چون در این زمینه ، ضمن گزارش زندگی امام حسین  7 به تفصیل سخن خواهیم داشت ؛ در اینجا تنها چند نکته را یادآور میشویم :

در پیامبری محمّد مصطفی  6 شک کرد و خود در صلح حدیبیه گفت  : «وما شککت فی نبوّة محمّد قطّ ، کشکی یوم الحدیبیة».

به هنگام مرگ ، پیامبر 6 را از نوشتن آخرین رسالت خود بازداشت و او را به جنون و هذیان بهتان زد!

قرآن را نمیدانست و آیات آن را نمیفهمید و به همین سبب مرگ حضرت محمّد 6 را باور نداشت و چون شنید که حضرت محمّد6 درگذشته ، فریاد کشید: «والله ما مات محمّد ولایموت»!

در تقسیم بیت المال ، مردم مکه را بر مردم مدینه برتر گرفت و عرب را بلندپایه و غیر عرب را فرومایه شمرد و بدینگونه اصل برابری و برادری اسلام را درهم شکست .

در ازدواج ، عقد منقطع (صیغه ، متعه) را از میان برداشت و خود گفت  : «متعتان کانتا علی عهد رسول الله وأنا أنهی عنهما و اُعاقب علیهما»، که این دشمنی آشکاری بود با دستورهای حضرت محمّد 6 و قرآن .

گواهی غلامان و بردگان را نپذیرفت که این نیز با اصل برادری و برابری اسلامی سازش ندارد.

پس از خود، کار خلافت را به عهده یک شورای شش نفری واگذار کرد که بر ضدّ دستورهای اسلام است و در همین شورا دستور داد که در صورت لزوم نخست حضرت علی مرتضی  7 و سپس دیگران را بکشند که این نیز با
دستورهای پیامبر خدا 6 و احکام قرآن تطبیق نمیکند. بدتر از همه این بود که دستور داد به ایرانیان زجر و شکنجه روا دارند؛ آنها را فرومایه بشمارند؛ مردم اقلیم پارس را پیشمرگ عربها گردانند و کارها را طوری ترتیب دهند که خلافت اسلامی به خاندان «امیه» سپرده شود که این خود موضوع بحثی است که پیرامون آن ، به تفصیل و جداگانه بررسیهای مستند و تاریخی صورت خواهد گرفت و آنچه در این فصل به کوتاهی آمده ، بدین منظور بوده که روشن شود، «خلافت» در اسلام ، به راهی به دلخواه خود میرفته و پایبند قرآن و احکام آن ، نبوده است .

چنانکه خلیفه سوّم نیز ـ به شرحی که در صفحه پنجاه و هشت همین کتاب آمده ـ به همینگونه رفتار میکرده است و معاویه نیز یکسره انسانیت و مردمی و شرف و اخلاق و دین و خدا و عهد و پیمان و تمام فضائل گرانمایه را منکر بوده و جز قدرتنمائی و حکمرانی هدفی نداشته و جز سیم و زر، خدائی را نمیشناخته و اسلام را تا آنجا قبول داشته است که به دستاویز آن بتواند مردم را بفریبد و سپس آنها را به دم تیغ بسپارد که در این باره ، شواهد بسیاری داریم که در فصول آینده هر یک را به موقع خود به قلم خواهیم کشید و چون ضمن آنچه که تشریح شده ، حتّی برای دیرباورترین افراد و بهانهجوترین آنها، تردیدی بر جای نمانده که «خلافت» از اسلام جدا بوده است؛ دیگری نیازی نیست که به شرح فجایع خلیفههائی از آل مروان و خلیفههای عبّاسی ـ که از خاندان پیامبر راستین و از پیوندان وی بودهاند ـ بپردازیم ؛ به همین جهت ، در این زمینه از بسط سخن باز میایستیم و مسأله امامت را به میان میآوریم  :

چنانکه از این پیش گفته شد، توأم ساختن خلافت با امامت و با احکام دین ، امکانپذیر بود؛ ولی خلیفههای وقت ، به جز حضرت علی  7 و فرزندش امام حسن  7 که در تاریخ اسلام علاوه بر مقام آسمانی و تقدیسشده امامت منصب خلافت را نیز متعهّد بودهاند نخواستند بدین آمیزش گردن بگذارند و در روشنگری آئین خدائی اسلام و احکام قرآن
حکومت کنند.

امّا امامت چنین نبود. امامت ، یک مقام قدسی و آسمانی و یک موهبت الهی بود. امامت ، پرورشدهنده خرد و اندیشه و ایمان مردم بود و دور از مناصب و جاه و جلالهای فریبنده ولی توخالی و پوچ ، میکوشید تا مردم را به فضائل انسانی و ملکوتی آراسته گردند و از رهگذر ایمان و قدرت اخلاق و پرهیزکاری پاکدلی و حقگزاری ، سعادت و نیکبختی را برای جوامع بشری تأمین کند.

امامت ، هدفی جز پرورش مکارم اخلاق و بارور ساختن ایمان و اندیشه مردم نداشت و تنها آموزش احکام اسلام و به کار بستن آنها را برنامه کار خود قرار داده بود. و چون یک مقام آسمانی و موهبت الهی بود، تنها به کسانی میرسید که خدای یگانه انتخاب آنها را، به امام پیشین الهام کرده باشد و امام نیز، در میان فرزندان خویش ، تنها کسی را بدین مقام نامزد و برای تعهّد آن ، تربیت میفرمود که پروردگار وی را برای به عهده گرفتن این وظیفه خطیر و این خدمت عظیم ، مأمور کرده بود و این ودیعه خدائی را تنها به کسی میسپرد که جهانآفرین وی را به صفات پیشوائی آراسته باشد و شایستگی ویژه او برای قبول این مقام آسمانی ، همه صاحبدلان و حقجویان را به سوی دین خدا بکشاند.

به همین جهت ، با اینکه وظیفه امامت از سال یازدهم هجری و پس از درگذشت پیامبر 6، آغاز شده و تا بدین روزگاران دامن کشیده ، هرگز و حتّی برای یکبار هم دیده نشده است که پیشوایان مذهب ما، گامی از مرزهای دین خدا، آنسوتر بگذارند و یا دست به کاری بزنند که با احکام قرآن و فرمان خدا، سازگار نباشد در صورتی که خلافت تا بوده است درست در جهت مخالف امامت در فساد و تباهی و گناه و عهدشکنی و ستمگری و بیدینی و خداناشناسی و بیاعتنائی به احکام قرآن ، غرق بوده و جز زرپرستی و
جاهطلبی و فرومایگی درسی به جوامع اسلامی نداده است .[183]

 

(1437) پسگرفتن اسکندریه/ص 137/(732)

سه سالی بعد از فتح اسکندریه ، بیزانس کشتیهایی فرستاد برای استرداد آن . مردم هم که از رفتار فاتحین ناراضی بودند شهر را تسلیم آنها کردند. امّا این بار قدرت بیزانس دوام نیافت و با آمدن عمرو عاص ـ که چندی از مصر دور شده بود ـ چند ماه بعد دوباره اسکندریه جزو قلمرو مسلمانان شد.

در دنبال اسکندریه تمام مصر اندک اندک و تقریباً بدون مقاومت عمدهای به دست مسلمین افتاد و ظاهراً اختلافات مذهبی ـ بین یعقوبیهای مصر و ملکانیان بیزانس ـ در پیشرفت مسلمانان تأثیر عمده داشت .

از ورای مصر هم مسلمین در سمت مغرب پیشرفتها کردند. تا لیبی و اندلس . بیزانس هم اگر چه سوریه و مصر را در مقابل اعراب از دست داد این درس را آموخت که در حفظ مرزهای خویش چگونه در مقابل دشمن بایستد.[184]

 

 

(1504) علم عمر به حساب و ریاضی 2

ابوهریره روایت میکند که از پیش ابوموسی اشعری با هشتصد هزار درهم نزد عمر رفتم ؛ گفت : چه آوردهای؟

گفتم : هشتصد هزار درهم .

گفت : به تو نگفته بودم که یمانی احمقی هستی؟ ای وای بر تو؛ که هشتاد هزار درهم آوردهای .

گفتم : ای امیرالمؤمنین ! من هشتصد هزار درهم آوردهام .

او با شگفتی تکرار میکرد و سپس گفت : ای وای بر تو؛ هشتصد هزار
درهم یعنی چهقدر؟

من شروع کردم برای او صد هزار، صد هزار شمردن تا آنکه به هشتصد هزار درهم رسیدم . آن را بسیار زیاد شمرد و گفت : ای وای بر تو؛ این مال حلال است؟!

گفتم آری .[185]

 

 

(896) نخستین سخن عمر پس از غصب خلافت تکرار/ص 138/(732)

ابومعاویه ضریر از اعمش ، از جامع بن شدّاد، از پدرش نقل میکند که میگفته است : همین که عمر به منبر رفت ، نخستین سخن او این بود: خدایا؛ من تندخویم مرا ملایم گردان ، و من ناتوانم نیرومندم گردان ، و من بخیل هستم سخاوتمندم گردان !

وهب بن جریر از شعبه ، از جامع بن شدّاد، از قول یکی از خویشاوندانش نقل میکند که میگفته است : شنیدم عمر بن خطّاب این سه کلمه را میگوید : خداوندا؛ ناتوانم نیرومندم گردان ، خداوندا؛ تندخویم ملایمم گردان ، خداوندا؛ بخیلم مرا بخشنده و سخی گردان[186] .[187]

 

 

 

 

(1286) عمر، پادشاه یا خلیفه ؟/ص 138/(732)

زادان گوید: عمر به سلمان گفت : من پادشاهم یا خلیفه ؟

سلمان به وی گفت : حتّی اگر یک درم یا کمتر یا بیشتر از داراییهای مسلمانان برداری و در جای خود نگذاری ، پادشاهی و خلیفه نیستی .

 

عمر به زاری گریست ![188]

 

 

 

(1390) عمر نمیدانست دریا چگونه است و کشتی چیست ؟/ص 139/(732)

(تکرار2)

معاویه به روزگار عمر بن خطّاب اصرار داشت که به غزای دریا رود، از نزدیکی رومیان به حمص سخن داشت ، میگفت : در یکی از دهکدههای حمص عوعو سگان و بانگ مرغان آنها شنیده میشود. نزدیک بود عمر به این کار متمایل شود و به عمرو بن عاص نوشت که دریا و دریاپیما را برای من وصف کن که دلم بدان میگراید!

گوید: سبب آن بود که معاویه از فواید غزای دریا برای مسلمانان و ضرر آن برای مشرکان به او خبر داده بود.

عمرو به جواب نوشت : مخلوقی بزرگ دیدهام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که اگر بماند دلها را پاره کند و اگر برود عقلها را خیره کند، یقین در آن کاهش گیرد و شک فزونی پذیرد. کسان در آن چون کرمی میباشند بر چوبی که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم ماند دور رود.

و چون عمر این را بخواند به معاویه نوشت که نه ، به خدایی که محمّد را به حق فرستاد؛ هرگز مسلمانی را به کشتی ننشانم !

جنادة بن ابی امیه ازدی گوید: معاویه درباره غزای دریا به عمر نوشت و او را به این کار ترغیب کرد و گفت : ای امیر مؤمنان! در شام دهکدهای هست که مردم آن عوعو سگان رومیان و بانگ خروسشان را میشنوند که آنها مقابل یکی از سواحل حمصند.

عمر به گفته او اطمینان نکرد و به عمرو نوشت که دریا را برای من وصف کن! و خبر آن را برای من بنویس .

 

گوید: عمرو برای او نوشت که : ای امیر مؤمنان! مخلوقی بزرگی دیدهام که مخلوقی کوچک بر آن نشیند که جز آسمان و آب نیست و آنها چون کرمی باشند بر چوبی که اگر کج شود فرو رود و اگر سالم بماند دور رود.

 

ابوالمجالد گوید: عمر به معاویه نوشت : شنیدهایم که دریای شام بر قسمت بسیار درازی از زمین مشرف است و هر روز و شب از خدا اجازه میخواهد که بر زمین ریزد و آن را غرقه کند، من چگونه سپاه را بر این کافر سخت سر نشانم . به خدا یک مسلمان را بیشتر از آنچه در روم هست دوست دارم ، هرگز در این باب با من سخن مکن ، از پیش با تو گفتهام و میدانی که با علا چه کردم در صورتی که از پیش چیزی به او نگفته بودم .[189]

 

 

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه/ص 140/(732)

تحریک عمر، معاویه و عمروعاص را برای حکومت

ابن دیزیل میگوید: عمرو بن ربیع ، از سری بن شیبان ، از عبدالکریم نقل میکند که چون عمر بن خطّاب زخم خورد گفت : ای یاران محمّد؛ خیرخواه یکدیگر باشید که اگر چنان نکنید عمرو بن عاص و معاویة بن ابی سفیان در خلافت بر شما پیروز میشوند.

میگویم (ابن ابی الحدید): محمّد بن نعمان ، معروف به مفید که یکی از امامیه است در یکی از کتابهای خود میگوید: عمر با این سخن خود خواسته است معاویه و عمروعاص را به طلب خلافت تحریک کند و برانگیزد و آن دو را به طمع خلافت اندازد، که معاویه کارگزار و حاکم او بر شام و عمروعاص نیز کارگزار و حاکم او بر مصر بوده است ؛ و عمر ترسیده است که عثمان از وصول به خلافت ناتوان ماند و خلافت به امیرالمؤمنین علی  7 برسد و این سخنان را به مردم گفته است تا برای آن دو نقل شود و آن
دو که در مصر و شام هستند اگر خلافت به امیرالمؤمنین علی 7 برسید آن دو اقلیم در تصرّف آنان بماند.

و این سخن در نظر من از استنباطهایی است که از کینه و دشمنی سرچشمه گرفته است و عمر از خداوند بیش از آن میترسیده است!! که چنین چیزی به ذهن او خطور کند، ولی او با زیرکی و فراست صادقانه خود که بسیاری از امور آینده را میدیده است این سخن را گفته و پیشبینی کرده است .[190]

 

اگر استنباط مرحوم شیخ مفید درست نباشد ـ همانگونه که ابن ابی الحدید گفته است ـ لازمه کلام عمر این است که او به خلافت معاویه و عمروعاص راضی نبوده و میدانسته است که آن دو لیاقت این سمت را ندارند.

 

(1134) اختلاف در کرسی قدرت/ص 141/(732)

بنابراین میبینی که تباهی جنگ صفین شاخهای از تباهی و فساد جنگ جمل است ، سپس از تباهی معاویه و جنگ صفین همه گمراهیها و تباهیها و زشتیهای بنیامیه سرچشمه گرفته است .

فتنه ابن زبیر هم شاخهای از گرفتاریهای روز جنگ خانه عثمان است که عبدالله بن زبیر میگفت : عثمان همینکه به کشتهشدن خود یقین پیدا کرد برخلافت من تصریح کرد و مرا در این مورد گواهانی است که یکی از ایشان مروان بن حکم است! حال میبینی که چگونه این امور از یک اصل سرچشمه گرفته و همگی شاخههای یک درخت است و شرارههای یک کانون و همینگونه این دور و تسلسل ادامه داشته است و سرچشمه اینها همان شورای شش نفره است .

محمّد بن سلیمان گفت : شگفتانگیزتر از این موضوع پاسخی است که عمر داده است . چون به او گفتند: چگونه است که تو یزید بن ابی سفیان ، سعید
بن عاص ، معاویه و فلان و بهمان را که از «مؤلّفة قلوبهم» و بردگان جنگی و بردهزادگان هستند به فرمانروایی میگماری ولی از اینکه علی ( 7)، عبّاس ، زبیر و طلحه را به کاری بگماری خودداری میکنی ؟!

گفت : علی ( 7) خردمندتر و فرزانهتر از این است! ولی بیم آن دارم دیگرانی که از قریش هستند چون در سرزمینها پراکنده شوند تباهی بسیار ببار آورند!

کسی که از گماشتن آنان به امیری منطقهای میترسد که مبادا طمع در پادشاهی ببندد و هر یک برای خود مدّعی آن شوند، چگونه نمیترسد و آنان را به صورت شش تن مساوی اعضای یک شورا قرار میدهد که هر شش تن خود را شایسته و آماده برای خلافت میدانند و آیا چیزی از این مهمّتر و نزدیکتر برای تباهی وجود دارد؟

و روایت شده است که روزی هارون الرشید دو پسر خود محمّد و عبدالله (امین و مأمون) را دید که با یکدیگر بازی میکنند و میخندند، رشید نخست از این موضوع خوشحال شد ولی همین که آندو از نظرش ناپدید شدند گریست .

فضل بن ربیع به او گفت : ای امیرالمؤمنین! چه چیزی به گریهات واداشته است و حال آنکه جای شادی است نه گاه اندوه ؟

گفت : ای فضل ؛ آیا این شوخی و دوستی و مودّت میان این دو را دیدی ؟ به خدا سوگند؛ که این دوستی به کینه و دشمنی تبدیل خواهد شد و به زودی هر یک از این دو حاضر است جان دیگری را بگیرد و دررباید که پادشاهی عقیم است !

رشید که خلافت را برای آن دو به ترتیب و یکی را پس از دیگری قرار داده بود چنین نگران بود، حال بنگر در مورد کسانی که ترتیبی منظور نشده باشد و
همگی چون دندانههای شانه در یک ردیف قرار داشته باشند چگونه است![191]

 

 

(1446) گرسنگی و بیکاری از عوامل پیروزی/ص 143/(732)

از سوی دیگر اعرابی که در مجاورت مرزها ـ مرزهای عراق و شام ـ بودند و آنجا کارشان راهزنی و غارت بود مسلمانان را به جنگهای سرحدی میکشانیدند. خلیفه هم مسلمانان را به این جنگها تشویق میکرد تا هم شکمهاشان را سیر بدارد، هم کاری برایشان فراهم کند. البتّه شیوه جنگ کردن اعراب نیز با آنچه نزد رومیها و ایرانیها متداول بود تفاوت داشت و برای مقابله با آنها دولتهای پوشالی عرب ـ غسّانیها در شام و لخمیها در حیره ـ که با شیوه جنگ و گریز عربی و با اسلحه آنها آشنا بودند وجودشان مفیدتر بود تا لشکریان سنگین اسلحه ایرانی و بیزانسی . امّا غسانیها دیگر قدرتی نداشتند؛ دولت حیره هم از چندی پیش برافتاده بود و اعراب سبک اسلحه که تمام سلاحشان بار شترشان میبود در مقابل سپاهیان سنگین اسلحه ایران و بیزانس به آسانی میتوانستند از شیوه جنگ و گریز خویش نتیجه بگیرند.[192]

 

 

(1322) ثروت خسروپرویز/ص 143/(732)

مورّخان گفتهاند که پرویز را تختی بود که آن را طاقدیس میگفتند در نهایت ارتفاع و در آن تخت هر روز 120 استاد که هر استادی 30 شاگرد داشت مدّت دو سال بیتعطیل کار کردند و 140000 میخ نقره داشت که هر میخی از 100 مثقال تا 60 مثقال و به چند قسم منقسم بود که در هر فصل بر طرفی از اطراف آن مینشست و آن را به گوهرهای قیمتی مرصّع ساخته بودند و یک هزار (1000) گوی زرّین هر گوئی 500 مثقال از آن آویخته و صورت 12 برج
و هفت کوکب را با اعمال ساعات و غیرذلک بر آن مرتّب و مصوّر ساخته .

و 30000 زین مرصّع و 100 گنج داشت و هر یکی از آن موسوم به اسمی و یکی از آنها را گنج بادآور میگفتند. و سبب تسمیه آن بود که پادشاه روم بنابر مصلحت ملک ، نفایس اموال خود را در 1000 کشتی بارکرده به موضعی حصین میفرستاد و باد آن کشتیها را رانده به عرصهای که در تصرّف گماشتگان پرویز بود آورد، و ایشان متصرّف شدند.

دیگر در شبستان او 12000 کنیزک ماهروی عنبرموی بودند و 1200 فیل داشت و مقداری طلای دستافشار داشت که بیعمل آتش هر چه میخواستند از آن میساختند و 50000 اسب در طویله او جو میخوردند و 12000 شتر بار خانه خاصّه او را میکشید و اسب شبدیز که بر باد پیشی میگرفت مشهور و معروف است .[193]

 

 

(1587) موفقیتهای نسبتآ سریع/ص 144/(732)

موفقیتهای نسبتآ سریع عربها در فتح مناطق مختلف دو امپراتوری ساسانیان و بیزانس چندان تعجّب برانگیز نمیباشد. ارتشهای این دو امپراتوری به دلیل چندین دهه جنگ و درگیری باهم فرسوده شده بودند لذا نمیتوانستند در برابر تهاجمهای مسلمانان مقاومت کنند. جوامع مسیحی در این دو امپراتوری نیز نارضایتی شدیدی از حکومتهای خود داشتند و لذا نیروهای داخلی را در برابر عربها مورد حمایت قرار ندادند.

قبطیهای مصر، منوفیزیتهای[194]  سوریه ، و نسطوریهایی عراق دارای  

روابط متشنّجی با حکام منصوب از سوی حکومت مرکزی بودند؛ از اینرو
بود که قبایل مرزنشین عرب ـ مسیحی به عربهای فاتح پیوستند. تسلیم شدن شهرهایی که دارای استحکامات نظامی بودند نیز تا حدودی در نتیجه وجود مسیحیان ناراضی در آنها بود. خلاصه اینکه فتوحات عربها در نتیجه پیروزیهای نظامی بر نیروهای ضعیف ایندو امپراتوری به وقوع پیوست و به دلیل پذیرفتن رژیم جدید توسّط مردم مناطق فتحشده سلطه عربها بر این مناطق به سرعت یعنی در طی چند دهه تثبیت یافت .[195]

 

 

(897) علم عمر و عمروعاص از دریانوردی تکرار2/ص 145/(732)

واقدی از هشام بن سعد، از زید بن اسلم نقل میکند: عمر بن خطّاب برای عمرو عاص نامه نوشت و از چگونگی دریانوردی پرسید.

عمرو عاص برایش نوشت : مثل این است که کرمهایی بر چوبی باشند که اگر آن چوب بشکند کرمها نابود میشوند!

و عمر دیگر خوش نمیداشت که مسلمانان را از طریق دریا روانه دارد!

هشام میگوید: خودِ عمر هم از دریا پرهیز میکرد![196]

 

 

(1454) نارضایتی مردم و پیروزی جراجمه/ص 145/(732)

معاویه برای اخلاف خود لشکری پدید آورد ورزیده و فداکار که در آداب و ترتیبات آن ظاهراً از تجارب رومیهای شام هم استفاده کرد. این لشکر را وی به وسیله غزوههای هر ساله و مهاجماتی که دایم به بلاد مجاور ـ ثغور بیزانس ـ میکرد همیشه تازه نفس نگاه میداشت . با این مهاجمات مستمر ـ اما بینقشه ـ لامحاله به دشمن فرصت آن نمیداد که به قلمرو مسلمین تجاوز کند. فقط یکبار عدّهای از طوایف سرحدی شمال سوریه ـ که جراجمه خوانده
شدهاند ـ به تحریک رومیها به شام هجوم آوردند (سال 46 هجری) و از لبنان تا حدود فلسطین به دست این جراجمه افتاد. عدّهای هم از موالی و اسرای این نواحی که ناراضی بودند به آنها پیوستند و غائله عظیم شد.

معاویه با امپراطور بیزانس قراری بست که وی از حمایت ماجراجویان دست بدارد و در عوض اسرای رومی را بگیرد با خراجی سالیانه . پس از آن ، خلیفه اموی جراجمه را سر جای خود نشاند و اگر چه کار برای وی تا اندازهای گران تمام شد لیکن غائله جراجمه پایان یافت و این طوایف تا دوره عبدالملک مزاحم ملک امویان نشدند.

معاویه چون به لشکر شام حاجت دایم داشت و آن را در حوادث پناهگاه خویش میشمرد، در تنظیم کار لشکر جهد و دقّتی تمام ورزید؛ جیره آنها را دو برابر کرد و در پرداخت مواجب آنها اهتمام بسیار به کار برد. این لشکر به مجرّد صلای معاویه راه جنگ را پیش میگرفت و بیچون و چرا هر جا که خلیفه اموی میخواست با او همراه میشد. از این گذشته در تنظیم کار بیتالمال هم از سر جون بن منصور ـ یک تن از نصارای شام ـ استفاده کرد. نظم و نسقی که در کار بیت المال پدید آمد بخششهای بیحسابی را که وی برای جلب دهاة و رؤسای عرب لازم داشت میسّر نمود.[197]

 

 

 

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار1)/ص 147/(732)

ابن دیزیل میگوید: عمرو بن ربیع ، از سری بن شیبان ، از عبدالکریم نقل میکند که چون عمر بن خطّاب زخم خورد گفت : ای یاران محمّد؛ خیرخواه یکدیگر باشید که اگر چنان نکنید عمرو بن عاص و معاویة بن ابی سفیان در خلافت بر شما پیروز میشوند.

 

میگویم (ابن ابی الحدید): محمّد بن نعمان ، معروف به مفید که یکی از امامیه است در یکی از کتابهای خود میگوید: عمر با این سخن خود خواسته است معاویه و عمروعاص را به طلب خلافت تحریک کند و برانگیزد و آن دو را به طمع خلافت اندازد، که معاویه کارگزار و حاکم او بر شام و عمروعاص نیز کارگزار و حاکم او بر مصر بوده است ؛ و عمر ترسیده است که عثمان از وصول به خلافت ناتوان ماند و خلافت به امیرالمؤمنین علی  7 برسد و این سخنان را به مردم گفته است تا برای آن دو نقل شود و آندو که در مصر و شام هستند اگر خلافت به امیرالمؤمنین علی 7 برسید آندو اقلیم در تصرّف آنان بماند.

 

و این سخن در نظر من از استنباطهایی است که از کینه و دشمنی سرچشمه گرفته است و عمر از خداوند بیش از آن میترسیده است!! که چنین چیزی به ذهن او خطور کند، ولی او با زیرکی و فراست صادقانه خود که بسیاری از امور آینده را میدیده است این سخن را گفته و پیشبینی کرده است .[198]

 

اگر استنباط مرحوم شیخ مفید درست نباشد ـ همانگونه که ابن ابی الحدید گفته است ـ لازمه کلام عمر این است که او به خلافت معاویه و عمروعاص راضی نبوده و میدانسته است که آن دو لیاقت این سمت را ندارند.

 

(125) معاویه و سلطنت/ص 148/(732)

شایسته است به نکتهای اشاره نماییم و آن ، این است که بر اساس منابع تاریخی ، شام از راه فتوحات نظامی ، وارد حکومت اسلامی شد و لذا اسلام با تمامی حقایقش به آنجا قدم نگذارد؛ بلکه صرفآ با اسم و شعار وارد آن سرزمین شد، بنابراین قلوب اهل شام از فهم مضامین حقیقی و آگاهی بخش اسلامی بیبهره ماند، و آنها همواره با رسوبات جاهلی پیشین زندگی
میکردند. و همان افکاری را در سر میپروراندند که پیش از اسلام به آن افکار ایمان داشتند، به طوری که (میتوان صریحآ ادّعا نمود که) اوضاع عقیدتی ، اجتماعی و سیاسی ایشان با پیش از اسلام آوردنشان تفاوت چشمگیری نداشت . لذا معاویه بین اهداف و طرحهای خود و بین جامعه شام هیچگونه تناقضی مشاهده نمیکرد؛ زیرا وضعیت عقیدتی ، اجتماعی و سیاسی جامعه شام به طور کامل همانی بود که معاویه میخواست و کاملا آماده پذیرش طرحهای معاویه بود.

به طور کلّی اهداف معاویه در این خلاصه میشد که به حکومتی چون حکومت شاهانه قیصر و هرقل ـ که هیچگونه ارتباط واقعی با خداوند متعال نداشتند ـ دست یابد و اسلام را در عمل ، به مؤسّسهای تبدیل کند که به اسم مصلحت امّت ، در خدمت مصالح طبقه سودجو و سرمایهدار باشد، در حالیکه طرح حضرت امیرالمؤمنین علی  7 با انحرافی مزمن ـ که از زمان وفات پیامبر6 گریبانگیر جامعه شده بود ـ مواجه شد و امام 7 خود را مسئول تصفیه و ریشهکن نمودن این انحراف بدون هیچگونه سازشی میدید.

امام  7 با طمعکاران و با احزاب سیاسی مواجه بود که در دوران عمر بن خطّاب تکوین یافتند و پس از عمر، در نتیجه شورا، مشکلات و تناقضات آن رشد کرد و سرانجام همین اوجگیری مشکلات ، موجب شد که رهبران و احزاب سیاسی به فکر آینده سیاسی خود بیفتند و هر چه بیشتر از این موقعیت پرآشوب برای طرح و برنامهریزی استفاده کنند.[199]

 

 

(1227) ایراد عمر به اخلاق حضرت امیرالمؤمنین  7 و علّت آن تکرار 4/ص 149/(732)

ابوالعبّاس احمد بن یحیی ثعلب در کتاب «الأمالی» چنین آورده است  :
عبدالله بن عبّاس نزد عمر بود. عمر چنان آه سرد و نفس بلندی کشید که ابن عبّاس میگفته است : پنداشتم دندههای عمر از هم جدا شد.

گوید: به او گفتم : ای امیرالمؤمنین!! موجب این آه و نفس عمیق اندوهی شدید بود.

گفت : ای ابن عبّاس ؛ به خدا سوگند که چنین است . من اندیشیدم و نمیدانم پس از خودم خلافت را در چه کسی قرار دهم ؟

عمر سپس به من گفت : گویا تو دوست خود (علی  7) را شایسته خلافت میدانی ؟

گفتم : با توجّه به جهاد، سابقه ، قرابت و علم او چه چیز مانع اوست ؟

گفت : راست گفتی ولی او مردی است شوخ !

گفتم : چرا از طلحه غافلی ؟

گفت : او مردی است که به انگشت قطعشده خود مینازد.

گفتم : عبدالرحمان بن عوف چگونه است ؟

گفت : مردی ناتوان است که اگر حکومت به او برسد انگشتر و مهر خود را در دست زنش قرار میدهد.

گفتم : زبیر چگونه است ؟

گفت : مردی بدخو و ممسک که کنار بقیع برای یک من گندم درگیر میشود و چانه میزند.

گفتم : سعد بن ابی وقّاص چگونه است ؟

گفت : فقط مردی سوارکار و جنگجو است .

گفتم : پس عثمان چگونه است ؟

عمر چند بار گفت : اوه ، اوه و سپس گفت : به خدا قسم ؛ اگر او عهدهدار خلافت شود فرزندان ابی معیط را بر گردن مردم سوار میکند سپس اعراب بر او میشورند و او را میکشند. سپس گفت : ای ابن عبّاس ؛ برای این کار شایسته نیست مگر مردی استوار که کمتر فریب بخورد و او را در کار خدا
سرزنش سرزنشکننده بازندارد، بدون خشونت ، استوار و بدون سستی ، ملایم و بدون اسراف ، بخشنده و بدون افراط ، ممسک باشد.

ابن عبّاس میگوید: اینها صفات خود عمر بود!! سپس روی به من کرد و گفت : سزاوارترین کسی که مردم را بر کتاب خدا و سنّت پیامبرشان وادار خواهد کرد دوست تو ـ علی  7 ـ است و به خدا سوگند اگر او عهدهدار خلافت شود ایشان را به راه روشن و راست وادار خواهد کرد.

* * *

و بدان هر کس که دارای اخلاق مخصوصی است فضیلت را جز در همان خوی نمیبیند. مگر نمیبینی مردی که بخیل است فضیلت را در امساک میبیند؟ شخص بخیل مردم بخشنده و باگذشت را مورد سرزنش قرار میدهد و آنان را به تبذیر و گولی متّهم میکند. همچنین مرد بخشنده بر بخیلان خرده میگیرد و آنان را به تنگنظری و بدگمانی و مالپرستی متّهم میکند. شخص ترسو چنین معتقد است که فضیلت در ترس است و شجاعت را ناپسند و آن را نابخردی و خودفریبی میداند، همانگونه که متنبی سروده است : «ترسوها میپندارند ترس دوراندیشی است و حال آنکه خدعه سرشت فرومایه است».

از سوی دیگر شجاع هم بر ترسو خرده میگیرد و او را به ناتوانی نسبت میدهد و عقیده دارد که ترس ، مایه ذلّت و زبونی است ، و در همه خویها و سرشتهای تقسیمشده میان آدمیان این موضوع حاکم است و چون عمر شخص تندخو و خشن و سختگیر و همواره ترشروی بود چنین پنداشته است که همین اخلاق ، فضیلت است و خلاف آن نقص به شمار میرود و حال آنکه اگر مردی خوشرو و آرام و نرم و دارای اخلاق ملایم بود معتقد بود که همان اخلاق ، فضیلت و خلاف آن منقصت است ، و اگر فرض کنیم که اخلاق او در امیرالمؤمنین علی  7 و اخلاق حضرت علی  7 در او میبود عمر در مورد
امیرالمؤمنین علی 7 میگفت : اگر این تندخویی در او نمیبود.[200]

 

 

 

(11) تندخویی عمر و نرمی او با معاویه و مغیره/ص 151/(732)

 

اخلاق عمر

 

(فَبِما رَحْمَةً مِنَ اللهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ کنْتَ فَظّاً غَلیüظَ الْقَلْبِ لاَنْفَضُّوا مِنْ حَوْلِک)[201] .

 

«از رحمت خدا است که تو با مسلمانها با نرمی رفتار میکنی، و اگر تندخو و سخت قلب بودی از دور تو پراکنده میشدند».

 

از این آیه شریفه معلوم میشود که مسلمانها در اثر نرمی پیامبر 6 و عفو و گذشت او، پراکنده نشدند، و اگر سختگیری میکرد آنها متفرّق میشدند.

پس معلوم میشود که ایمان در دل مسلمانها جای نکرده بود، وگرنه اگر چه سختگیری بجا میکرد از اطراف پیامبر 6 متفرّق نمیشدند.

و این قرآن است که تصریح دارد و میگوید: به نرمی پیامبر 6 مسلمانان جمع شدند.

یک خشونت عمر پانصد و یک نفر را مرتد کرد

بر اثر یک تندی عمر، «جبلة بن الایهم» ـ که بزرگ طائفه «غسان» بود و تازه اسلام آورده بود ـ از اسلام بیرون رفت، و در نتیجه، او و پانصد نفر از طائفهاش مرتد شده و به پادشاه روم پناه بردند[202] ، در صورتی که عمر میتوانست با نرمی  

آن مرد عرب را که سیلی خورده بود راضی کرده و به گرفتن پول از قصاص صرف نظر نماید ـ چنانکه «مغیرة بن شعبه» را از حدّ رجم خلاص نمود، و از سنگباران نجات داد[203]  ـ و در آن صورت «جبله» بر دین اسلام ثابت میماند.

 

حال آنکه عمر با بزرگمنشی افرادی همچون «جبلة» و «خالد بن ولید»
سختگیری میکرد، ولی با «مغیره» و «معاویه» که برای او متواضع بودند، سختگیری نمینمود.

اما اگر داستان «جبله» در زمان پیامبر 6 اتّفاق افتاده بود، قطعاً پیامبر 6 سختگیری نمیکرد، و با گرفتن پول، حقّ آن مرد عرب را زنده میکرد، و در نتیجه پانصد نفر را از ارتداد نجات میداد.

واین است فرق میان پیامبر 6 ـ که با نرمی رفتار میکرد و با مال تألیف بر اسلام مینمود ـ با دیگران، به همین خاطر است که پیامبر 6 به اولاد عبدالمطلب فرمود :

یا بنی عبدالمطلب ؛ إنّکم لن تسعوا الناس بأموالکم فسعوهم بأخلاقکم[204] .

 

شما نمیتوانید، مردم را با مال راضی نمائید، پس با اخلاق خوش آنها را نگاه بدارید.

پیامبر اکرم 6 در اثر نرمی و حسن خلق، مسلمانان را جمع فرمود، و چنین نبود که همه آنها طعم ایمان را چشیده باشند، و ایمان در دل آنها جا گرفته باشد؛ بلکه آنها در اثر اخلاق پیامبر 6 و بخشش اموال، تألیف قلب میشدند، و به همین جهت برای «مؤلّفة القلوب» سهمی از زکات معین شد.[205]

 

 

 

 

 

(66) عمر معاویه را در کارها آزاد گزارد/ص 153/(732)

عمر معاویه را به حکومت شام فرستاد و او را آزاد گذاشت تا هر جنایتی را میخواهد مرتکب شود و با وی برخلاف سیرت خود ـ که سختگیری نسبت به عمّال و حکام خود بود ـ عمل کرد. او میدید که معاویه در شام با هیأت شاهان ساسانی و وضعی که بر خلاف سرشت عمر بود و اسلام از آن بیزاری میجست، حکومت میکرد.

با وصف حال، در برابر این وضع، به او گفت: من نه به تو امر میکنم و نه نهی مینمایم! و بدینگونه افسار او را رها کرد تا هر طور میخواهد بچرد. و دست به هر عملی بزند و هیچ مانع و رادعی هم در کارش نباشد!

نتیجه این میدان دادن به معاویه و لجام گسیختگی و سرکشیهای وی، در صفّین ـ که بر ضد امیرالمؤمنین قیام کرد ـ و بعدها در ساباط با اعمالی که نسبت به نواده عالیقدر پیامبر امام مجتبی 7 نشان داد، آشکار گشت.

با تثبیت معاویه در حکومت شام و آزادگزاردن وی و سرکشیهای او، بنی امیه دست تعرّض به جان و مال مسلمین زدند و دین خدا را به بازی گرفتند. (فَاِنّا للهِِ وَإِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ وَسَیعْلَمُ الَّذینَ ظَلَمُوا أَی مُنْقَلَبٍ ینْقَلِبُونَ)[206] .[207]

 

 

(106) عمر و ایرانیان 2/ص 154/(732)

تعیین حکومت جهت ایران آن گونه انجام گرفت که مانع از قیام مجدّد ایرانیان گردد و ایرانیان از ستم ساسانیان حتّی به کمک مسلمانان که مساوات و آزادی شعارشان بود میشتافتند؛ چنانچه میدیدند اسلام نیز همان برتر داشتن نژادی است بدون شک قیام میکردند. چنانچه بعدها با دیدن حکومت و سلطنت و خلافت بجای اسلام پی در پی قیام برگزید.

 

ابتداء حذیفه را برگزید و بعد که عمر شنید حذیفه با زنی ایرانی ازدواج کرده به او نوشت که وی را طلاق دهد و چون حذیفه حاضر نشد مجدّد نوشت و بالأخره خواهش کرد، در آخر سر نوشت بجان من (لعمری)؛ او را طلاق بده و نداد، عزلش کرد و سلمان را فرستاد و به او نوشت که اشتباهات حذیفه را تحقیق کرده برای وی بنویسد (پرونده سازی کند) که سلمان با اندرز و نصیحت پاسخ جالبی به عمر داد و خاموشش ساخت .[208]

 

 

یعنی اسلام که برتری را فقط به تقوا متذکر است و سید قریشی گناهکار را جهنّمی و برده حبشی متّقی را بهشتی معرّفی مینماید، بلافاصله پس از عمر کارش به جائی رسید که جهت یکی از صحابی بزرگ رسول خدا 6 به خاطر ازدواج با یک بانوی ایرانی دستور پرونده سازی میدهد!

 

خلیفه معاویة بن ابی سفیان/ص 154/(732)

معاویه نیز همانند جناب حذیفه از جمله صحابی بود که عمر وی را حکومت شام داد و طولی نکشید اوضاع پر زرق و برق دربار معاویه به گوش عمر رسیده گفت معاویه کسری العرب ـ معاویه کسرای عرب ـ است .

(همانند پادشاهان ساسانی که آنها را کسری میگفتند و با فتح مدائن تجمّلات و کاخها و فوق العادگیهای آنها را دیدند و اینک معاویه همانند کسرای عجم شده به او کسرای عرب گفته میشود.)

شیخ الاسلام ترکیه در کتابش[209]  مینویسد: اگر روزی روافض انتقاد کنند که

عزل معاویه برای عمر آسانتر از این بوده است که گربهاش را از خانه خارج سازد و چرا پس از یقین به اینکه معاویه کسرای عرب شده او را عزل نکرده، چه جواب میتوان داد؟

 

ونویسنده این کتاب جواب داد که: عمر زمینه فراهم میکرده است کما اینکه هنگام تشکیل شورای شمشیری اندرز داد که کار شورا به سهولت انجام گیرد که در غیر این صورت معاویه به خلافت خواهد رسید.[210]

 

 

معاویه هم جبران بزرگ منشیهای عمر را کرد و در جواب نامهای که محمّد بن ابی بکر به او نوشت و با معرّفی حضرت علی  7 به وی اندرز داد گفت : همین پدرت ابابکر و فاروقش عمر بودند که حضرت علی  7 را کنار زدند.[211]

 

 

 

 

 

(365) مضروب شدن معاویه به دست عمر/ص 155/(732)

 

مفاسد و قبایح معاویه که او را موجب لعنت و بغض قرار داده پس از عمر بن خطاب به معرض ظهور و بروز رسید، معاویه در ایام خلافت عمر از وی میترسید و گرد مظالم نمیرفت .

ابن سعد روایت میکند که معاویه با یک جبّه گرانبهائی در نزد عمر حاضر شد و عمر از این جبّه گرانبها در شگفت آمد و چون دید معاویه بسیار متکبّرانه حرکت میکند لذا با تازیانهای که در دست داشت بر فرقش کوبید و او را توبیخ کرد.

عمر بن خطّاب هنگامی که وارد شام شد معاویه با گروهی از سواره و پیاده در حالیکه همگان زینت کرده بودند برای استقبال او بیرون گردید، عمر از این جریان ناراحت شد و بر معاویه خشم گرفت و او را از اسب پائین کرد و امر نمود تا سپاه حرکت کند و معاویه آن قدر پیاده رفت تا خسته شد، پس از آن پرسید: این موکب عظیم برای چیست ؟ و این تشریفات را برای چه درست کردهای ؟

معاویه گفت : ما در شهری قرار گرفتهایم که جاسوسان دشمن همواره در آن تردّد دارند، و مقصودمان از این تشریفات این است که آنان جلال و شکوه ما را ببینند و از ما بترسند، اکنون اگر امر میکنی این موکب را منحل کنیم و اگر میل دارید به همین وضع باشد.

عمر گفت : اگر این مطلب را از روی واقع و حقیقت گفتی این موضوع بسیار خوب و بجاست و من هم این نظریه را قبول دارم و اگر از روی خدعه و فریب این مطلب را اظهار کردی بسیار سخن ناروائی گفتی .[212]

 

 

 

 

(1080) گفتار عمر درباره عمروعاص و معاویه (تکرار2)/ص 156/(732)

 

نظر عمر درباره معاویه و عمرو

عمر معاویه و عمرو را تحریک بر خلافت کرده یا از خلافت آنان راضی نبوده است

ابن دیزیل میگوید: عمرو بن ربیع ، از سری بن شیبان ، از عبدالکریم نقل میکند که چون عمر بن خطّاب زخم خورد گفت : ای یاران محمّد؛ خیرخواه یکدیگر باشید که اگر چنان نکنید عمرو بن عاص و معاویة بن ابی سفیان در خلافت بر شما پیروز میشوند.

میگویم (ابن ابی الحدید): محمّد بن نعمان ، معروف به مفید که یکی از امامیه است در یکی از کتابهای خود میگوید: عمر با این سخن خود خواسته است معاویه و عمروعاص را به طلب خلافت تحریک کند و برانگیزد و آن دو را به طمع خلافت اندازد، که معاویه کارگزار و حاکم او بر شام و عمروعاص نیز کارگزار و حاکم او بر مصر بوده است ؛ و عمر ترسیده است که عثمان از وصول به خلافت ناتوان ماند و خلافت به امیرالمؤمنین علی  7 برسد و این سخنان را به مردم گفته است تا برای آن دو نقل شود و آندو که در مصر و شام هستند اگر خلافت به امیرالمؤمنین علی 7 برسید آندو اقلیم در تصرّف آنان بماند.

و این سخن در نظر من از استنباطهایی است که از کینه و دشمنی سرچشمه گرفته است و عمر از خداوند بیش از آن میترسیده است!! که چنین چیزی به ذهن او خطور کند، ولی او با زیرکی و فراست صادقانه خود که بسیاری از امور آینده را میدیده است این سخن را گفته و پیشبینی کرده است .[213]

 

اگر استنباط مرحوم شیخ مفید درست نباشد ـ همانگونه که ابن ابی الحدید گفته است ـ لازمه کلام عمر این است که او به خلافت معاویه و عمروعاص
راضی نبوده و میدانسته است که آن دو لیاقت این سمت را ندارند.

 

 

 

 

 

(1133) علّت اختلاف/ص 157/(732)

برای بروز اختلاف موضوع ، «شوری» است و اینکه عمر کار را بر عهده شش تن گذاشت و در مورد هیچکدام نصّ صریحی نکرد و نه تنها در مورد ایشان که در مورد کس دیگری هم تصریح نکرد. بدین سبب در دل هر یک از آن شش تن چنین تصوّری پیش آمد که شایسته خلافت و سزاوار پادشاهی و سلطنت است و همواره این موضوع در دل و ذهن ایشان وجود داشت و نفس آنان هوای آن را میداشت و چشمهایشان به سوی آن دوخته بود و نقش خلافت در خیال ایشان جای داشت و این خود از مایههای دلتنگی و کدورت میان امیرالمؤمنین علی  7 و عثمان بود.

سرانجام ، کار به کشتن عثمان منجر شد و طلحه بیشترین نقش را در کشتن عثمان بر عهده داشت و او به دلایل متعدّدی تردید نداشت که حکومت پس از عثمان از او خواهد بود، از آن جمله : پیشگامی او در گرویدن به اسلام ، دیگر آنکه پسرعموی ابوبکر بود و ابوبکر در دل مردم آن روزگار منزلتی بزرگتر از منزلت کنونی داشت ؛ دیگر آنکه بخشنده و دست و دل باز بود!

طلحه به روزگار زنده بودن ابوبکر در مورد جانشینی با عمر، ستیز میکرد و دوست میداشت ابوبکر خلافت را پس از خود به او واگذار کند. او هر صبح و شام در مورد عثمان ، سرگرم فریبکاری و فتنهانگیزی بود، دلها را از او میرمانید و نفسها را بر او تیره و تار میکرد و مردم مدینه و اعراب بادیهنشین و مردم دیگر شهرها را بر او میشورانید و در این کار زبیر هم او را یاری میداد که او هم برای خویشتن امید خلافت داشت و امید آندو برای رسیدن به خلافت نهتنها کمتر از امید امیرالمؤمنین علی  7 نبود بلکه نیرومندتر هم بود؛ چرا که امیرالمؤمنین علی  7 را دو خلیفه نخستین فرو کوبیده و ساقط کرده بودند و حرمتش را میان مردم شکسته بودند و به فراموشی سپرده شده بود!! و بیشتر
کسانی که ویژگیها و فضیلتهای آن حضرت را به روزگار پیامبر 6 میشناختند مرده بودند و قومی روی کار آمده بودند که آن حضرت را نمیشناختند و فقط او را مردی همطراز با دیگر مسلمانان میدانستند و از آن همه فضایل که به آن حضرت برمیگشت در نظر عامّه مردم فقط همین باقی مانده بود که پسرعموی رسول خدا 6 و شوهر دخترش و پدر دو نوه اوست و دیگر چیزها به فراموشی سپرده شده بود، وانگهی قریش چنان کینه آن حضرت را در دل داشتند و چنان از آن حضرت منحرف بودند که نسبت به هیچکس چنان نبودند و قریش به اندازه همین کینه و دشمنی که نسبت به امیرالمؤمنین علی  7 داشتند نسبت به طلحه و زبیر محبّت میورزیدند؛ زیرا مقدّمات و اسباب آن کینه در آن دو فراهم نبود و آن دو در اواخر روزگار عثمان از قریش دلجویی میکردند و به آنان وعده بخشش میدادند و طلحه و زبیر در نظر خود و در نظر مردم ، اگرچه بالفعل خلیفه نبودند ولی بالقوّه خلیفه شمرده میشدند؛ زیرا عمر تصریح کرده بود که آن دو از اعضای شورا باشند و هر دو را برای خلافت پسندیده بود و عمر چنان بود که در زندگی و پس از مرگ از گفتارش پیروی میشد و رفتارش مورد پسند و موفّق و مؤید و مطاع بود و فرمانش اجرا میشد.

چون عثمان کشته شد طلحه با حرص بسیار آهنگ خلافت کرد و اگر مالک اشتر و گروهی از شجاعان عرب که با او همراهی میکردند نبودند و خلافت را برای امیرالمؤمنین علی  7 قرار نمیدادند هرگز امیرالمؤمنین علی  7 به خلافت نمیرسید و چون خلافت از چنگ طلحه و زبیر بیرون شد آن شکاف بزرگ ـ یعنی نبرد جمل ـ را پدید آوردند و امّ المؤمنین! عایشه را با خود بیرون آوردند و آهنگ عراق کردند و چه فتنهای برانگیختند، وانگهی همین نبرد جمل مقدّمهای برای جنگ صفین شد؛ زیرا اگر دستاویز معاویه به آنچه در بصره اتّفاق افتاد نمیبود یارای انجام جنگ صفین و کارهایی را که کرد
نداشت .[214]

 

 

 

 

 

نسب عمر/ص 160/(732)

در حالیکه برای وی شایستهتر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا بپسندد تا به مغفرت خواهی آن حضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده است .(313)

 

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

 

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة ***و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

 

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به معنی خوار و کوچک و برده است .

 

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای دعوت مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل ***و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

 

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم/ص 162/(732)

 

نسب ابوبکر

پدر عثمان

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة: (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی : لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر
الصحابة سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

 

زنت صهاک بکل علج * مع علمها بالزنا حرام

 

فلا تلمها علی زناها * فما علی مثلها ملام

فلا تلمها ولم زنیما * یزعم أن ابنها إمام

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی: سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

 

نسب ابوبکر(تکرار)/ص 165/(732)

در حالیکه برای وی شایستهتر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا
بپسندد تا به مغفرت خواهی آن حضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده است .(313)

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک
کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة *** و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به معنی خوار و کوچک و برده است .

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای
دعوت مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل *** و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

نسب عمر(تکرار)/ص 168/(732)

در حالیکه برای وی شایستهتر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا بپسندد تا به مغفرت خواهی آن حضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

 

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

 

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده است .(313)

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به
بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة *** و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به معنی خوار و کوچک و برده است .

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای دعوت مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل *** و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم(تکرار)/ص 170/(732)

نسب عمر

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب
المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة: (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی : لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر الصحابة سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث
عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

زنت صهاک بکل علج *مع علمها بالزنا حرام

فلا تلمها علی زناها *فما علی مثلها ملام

فلا تلمها ولم زنیما *یزعم أن ابنها إمام

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی: سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء
للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

 

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش/ص 173/(732)

 

ناراحتی پیامبر اکرم  6 از ابوبکر و عمر

پیشگوییهایی که درباره به حکومت رسیدن بنیامیه نقل شده ، گاهی درباره عموم آنها و گاهی در مورد بعضی از آنان مانند ابوسفیان و حکم و یا یکی از فرزندان آنها وارد شده است .

روایاتی را که در این باره میآوریم ، معاریف اهل تسنّن در کتابهای خود نقل کردهاند:

سیوطی در تفسیر خود از ابن ابی حاتم از پسر عمر روایت کرده است  : پیامبر اکرم  6 فرمود:

 

 

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر منبرها دیدم ؛ گویا آنان بوزینه بودند، خداوند در این باره این آیه را فرستاد:

(وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ وَآلشَّجَرَةَ آلْمَلْعُونَةَ)[215] .

 

«و ما قرار ندادیم خوابی را  که به تو نشان دادیم مگر امتحان برای مردم و شجره ملعونه».

مقصود از «شجره ملعونه» حکم و فرزندان اوست .

 

... و نیز سیوطی از عایشه روایت کرده است که او به مروان بن حکم گفت  : از رسول خدا 6 شنیدم که به پدر و جدّ تو میفرمود:

 

إنّکم الشجرة الملعونة فی القرآن .

شما شجرهای هستید که در قرآن لعنت شدهاید.[216]

 

 

آلوسی نیز در تفسیر خود روایت کرده است که رسول خدا 6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن ابی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، وأنزل الله تعالی فی ذلک: (وما جعلنا) الخ ، والشجرة الملعونة الحکم وولده .

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا آنان بوزینه بودند، خداوند تعالی در این باره ، آیه شریفه (وما جعلنا...) را نازل فرمود. و شجره ملعونه حکم و فرزندان او هستند.[217]

 

 

قرطبی نیز در تفسیر خود نقل کرده است :

إنّه رأی فی المنام بنی مروان ینزون علی منبره نَزْو القردة ، فساءه ذلک
فقیل : إنّما هی الدّنیا أعطوها، فسرّی عنه وما کان له بمکة منبر ولکنّه یجوز أن یری بمکة رؤیا المنبر بالمدینة .

«رسول خدا 6 در عالم رؤیا دید که بنیمروان بر منبر او میجهند همچون جهیدن بوزینه . از این جریان ناراحت شد، به آن حضرت گفته شد که این دنیا است که به آنها داده شده . از این گفتار اندوه او برطرف گردید، برای آن حضرت در آن زمان در مکه منبر نبود ولی در مکه ، منبری را که در مدینه گذاردند در عالم خواب دیده است».[218]

 

 

شوکانی نیز در تفسیر خود این روایت را آورده است : پیامبر اکرم  6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن أبی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، فأنزل
 

الله هذه الآیة .

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا بوزینه بودند، پس خداوند این آیه را (وما جعلنا...) نازل فرمود.[219]

 

فخر رازی نیز در تفسیر خود درباره این آیه شریفه روایت کرده است :

... رأی رسول الله 6 فی المنام إنّ ولد مروان یتداولون منبره ، فقصّ رؤیاه علی أبی بکر وعمر وقد خلا فی بیته معهما، فلمّا تفرّقوا سمع رسول الله6 الحکم یخبر رسول الله 6، فاشتدّ ذلک علیه . وممّا یؤکد هذا التأویل قول عایشة لمروان : لعن الله أباک وأنت فی صلبه ، فأنت بعض من لعنه الله.[220]

 

«... رسول خدا 6 در خواب دید که فرزندان مروان بر منبر او قدم میگذارند، خواب خود را به ابیبکر و عمر که در خانه پیامبر 6 با او تنها بودند نقل کرد، چون آنها رفتند رسول خدا 6 شنید که حکم این جریان را
از پیغمبر 6 نقل کرد. این جریان بر آن حضرت سنگین و سخت آمد (که فرمایش او را آندو نفر به حکم رسانده بودند).

و آنچه تأویل این آیه را تأکید میکند گفته عایشه به مروان است که خداوند پدرت را لعن کرده است در حالیکه تو در صلب او بودی ، پس تو نیز مورد لعنت خدا شدهای .»

 

سیوطی نیز در تأویل این آیه شریفه ، این روایت را با عبارتی دیگر آورده است :

رأی رسول الله 6 بنی الحکم بن أبی العاص ینزون علی منبره نزو القردة ، فساءه ذلک ، فما استجمع ضاحکآ حتّی مات وأنزل الله فی ذلک (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ).[221]

 

«پیامبر اکرم  6 در رؤیا دید که فرزندان حکم بن ابی العاص بر منبر او میجهند همچون جهیدن بوزینگان ، پس از این جریان ناراحت شد و تا از دنیا رفت با کسی در حال خنده برخورد نکرد.»

زمخشری نیز در تفسیر خود، تأویل این آیه شریفه را با تعبیری دیگر نقل کرده است : او درباره آیه شریفه (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ) روایت کرده است :

رأی فی المنام أنّ ولد الحکم یتداولون منبره کما یتداول الصبیان الکرّة .[222]

 

«پیامبر اکرم  6 در خواب دید که فرزندان حکم منبر او را دست به دست میکنند؛ همانگونه که کودکان گوی را.[223]

 

 

 

 

 

 

1ـ نامه ها

2ـ عمر از نظر معاویه

عمر بنیانگذاران اختلاف

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 177/(732)

برای اینکه از عمق اندیشههائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدینگونه است :

ابان بن سلیم میگوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایبالسلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسشهای زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ میخواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفههای خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع میکنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آنها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

 

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل میکنم ولی در پشتسرشان مصلحت چنین میبینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم میآید. در چشم من یمنیها نابکارترین قبایل عرب هستند.

 

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخششهای خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنیربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بیاختیاز و بیچارهاند و همینکه امیران آنها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچوقت نمیتوانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوتخو، بداخلاق ، کجتاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همینگونهاند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آنها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آنها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[224]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

 

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

 

بنی مضر قومی منافق و حیلهبازند. هرگز به گفتههای آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزدهاند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانیها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر میبرند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب ادارهشدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر میکوبید، باید به گونهای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنانکه روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانیها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانوادههای ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا میتوانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا میتوانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدانهای جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازهنفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگها سربازان ایرانی را به کار جادّهسازی بگمار، تا راهها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درختهائی را که مانع گذشتن آنها
میشود از سر راهشان برگیرند و بیشههائی را که سپاهیان عرب را به خطر میاندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صفهای نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نامآور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچهها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عربها برای تکمیل صفها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنیامیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنیامیه شایستهترین پاداشها و تلافیها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم میخورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمیربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنیهاشم با منّتهای بدبختی دست و پا میزدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست میگردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت مینشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه میانداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنیهاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[225] ، و بعد به عدی بن کعب[226]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ میدانی که در قریش قبیلهای از این دو قبیله ، ذلیلتر و فرومایهتر و پستتر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایستهتر و لایقتر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانوادههای تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمتها و محبّتهای او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود میآورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار میداشت .

مثلا اگر مقرّر میفرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرونتر میبود و من اگر با موازین سیاسی منطبق مینمود، هماکنون این نظامنامه را به جریان میانداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای اینگونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بیهول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر میداشتم که ایرانینژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربینژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم اینگونه مقرّرات هنوز زود است و با اینهمه ای زیاد؛ از امروز که نامهام به دست تو میرسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانیها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواستها و نیازمندیهای ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمدهای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد میآورم ، احساس میکنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگهای تو ضعیف شده است . میفهمی چه میگویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کردهای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بندهای از قبیله بنی ثقیف میپنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت میکردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پستترین و بدبختترین مردم بصره میشمرد؛ زیرا فکر میکرد که تو بنده بنیثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم میدانستی پدرت کیست ؟ ای کاش میدانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی میبردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمیایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو میدانی و هم به یقین میدانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی میشنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامهای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف میکرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمیدانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بیدرنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیدهات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنیها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی میورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنیثقیف میدانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیرهبختان و بیچارگان میداشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجانگرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آنقدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیدهاش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارکتر و شومتر ندیدهام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسختترین و لجوجترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) میگوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عربها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عربها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حملهور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردنهای شما را از دم تیغهای آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[227]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتلعام ایرانیان مأمور ساختهام و نیز تصمیم گرفتهام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجمها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشردهشده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو میگذرد، ملّتی از جانگذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر میشناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیدهای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی میتواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان میانداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک میکرد، آب از آب تکان نمیخورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز میکردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر میکشید.

تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین میفرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) میفرمود:) لشکری که با پرچمهای سیاه از خراسان بسیج میشود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای میخیزند و به عربستان میریزند و بنیامیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ میگذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار میبود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا میجستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان میگذاشتیم و ریشه پرچمهای سیاه را از خاک خراسان برمیانداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان میساخت و اساس زندگیشان را واژگون میکرد و دیگر در خاک ایران به خلیفههای اسلام دشنام و ناسزا داده نمیشد و دیگر از ملّت سرکش و طغیانگر ایران موی و ناخنی بر جای نمیماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . میگذاشتی که این سنّت را نیز برقرار میداشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی میپذیرفتند و عجمکشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی میشمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجمکشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا میماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده میگشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[228] .[229]

 

 

 

 

 

 

 

عمر

عمر و معاویه

عمروعاص از نظر شرحبیل

مخالف بودن عمر با خلافت ابوبکر

برکناری و ترور خالد بن ولید/ص 188/(732)

عمر در پی کشته شدن مالک بن نُوَیره و یارانش توسط خالد و زنا کردن خالد با همسر مالک، درخواست قتل خالد بن ولید را کرد ولی با آنکه رفتار خالد بسیار ناشایست و زشت بود ابوبکر مخالفت نمود.

عمر نیز پس از رسیدن به ریاست اولین کاری که کرد بر کناری خالد بود.
وی سپس در سال 21 هجری خالد را در حمص کشت(129).

خالد بن ولید از خطرناک ترین دشمنان عمر بود و فرماندهی بزرگ ترین لشکر عراق را نیز در دست داشت.

برکناری و ترور شرحبیل بن حسنه

دومین فرمانده نظامی در عراق نیز شرحبیل بن حسنه بود که جزو مهاجران حبشه هم به شمار می رفت. وی از اولین مسلمانان و از سرداران فتح عراق بود و ابوبکر وی را به فرماندهی یکی از لشکرهای عراق گمارده و به او اعتماد ورزید؛ لیکن عمر اقدام به برکناری شرحبیل کرد و سپاهش را بین سه فرمانده تقسیم کرد.

شرحبیل گفت: ای خلیفه مسلمانان! آیا من ناتوان هستم یا خیانت کرده ام؟

عمر گفت: هیچکدام.

شرحبیل گفت: پس چرا مرا برکنار کردی؟

عمر گفت: در شرایطی که بهتر از تو سراغ دارم برایم سخت است که تو را فرمانده سپاه قرار دهم.

شرحبیل گفت: ای امیر مومنین! پس در بین مردم برایم عذری موجه بیان کن.

عمر گفت: به زودی چنین خواهم کرد؛ البته اگر غیر از این برخورد را داشتی چنین نمی کردم(130).

سپس عمر برخاست و برایش اعاده حیثیت نمود.

لازم به ذکر است که شرحبیل آن طور که عمر گفت نبود: شرحبیل تمام اردن  به جز منطقه طبریه  را به طور «عنوه» ولیکن بدون جنگ و خون ریزی فتح کرد و ساکنان طبریه نیز با او مصالحه کردند(131).

بدین ترتیب، شرحبیل از اولین مسلمانها و از مجاهدان اسلامی و نیز فرماندهان با تدبیر به شمار می رفت، ولی با این وجود، عمر وی را از مسوولیت و فرماندهی برکنار کرد!

 

عمر، عمروبن عاص را به جای شرحبیل گمارد و عمروبن عاص نیز شایعاتی بر ضد شرحبیل پخش کرد تا کاری را که عمر بر ضد شرحبیل آغاز کرده بود تکمیل گرداند.

 

شرحبیل گفت: عمروبن عاص دروغ می گوید؛ زمانی که من از اصحاب رسول خدا( 6) بودم عمرو، از شتر خاندانش نیز گمراه تر بود.(132)

پس از آن که شرحبیل از فرماندهی سپاه دوم عراق برکنار شد و شایعات فراوانی بر ضدش پخش شد، بالاخره در شام به همراه بلال و یارانش کشته شد.(133)

برکناری و ترور مثنی بن حارثه شیبانی

عمر، سومین فرمانده نظامی عراق را نیز برکنار کرد؛ یعنی مثنّی بن حارث شیبانی که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود.(134)

عمر او را برکنار کرد، و ابوعبیده ثقفی را به جایش منصوب نمود. و سعد بن ابی وقاص فرمانده کل شد.

این فرماندهان شهیر، درزمان ریاست عمر به قتل رسیدند؛ زیرا مثنّی در جنگ جسر با ایرانیان شرکت کرد پس از مدتی به گونه ای مشکوک مرد.

خالد بن ولید و شرحبیل بن حسنه به ابوعبیدة بن جرّاح  فرماندار شام  پناه بردند و مُعاذبن جبل و بلال نیز بدان ها پیوستند، و گروهی منسجم را بر ضد عمر تشکیل دادند و همه کشته شدند.

برکناری و ترور ابوعبیدة بن جرّاح

عمر، فرمان دار شام ابوعبیده را که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود برکنار کرد و معاویة بن ابی سفیان را به جایش منصوب نمود.(135)

این برکناری، مقدمه ترور ابوعبیده شد. هر برکناری در زمان عمر، تروری را در پی داشت و این یکی از سیاست های مشهور عمر بود.

وی خالد بن ولید و مثنی بن حارثه شیبانی و عتبة بن غزوان و شرحبیل بن حسنه و ابو عبیده و معاذبن جبل را برکنار و همگی این افراد پس از برکناری
در زمان عمر به قتل رسیدند. از دیگر افرادی که عمر برکنار کرد ولی کشته نشد انس بن مالک است که از این قاعده مستثنا ماند.

ابن جراح و معاذ و شرحبیل و بلال همگی در یک زمان به قتل رسیدند، و دولت عمر اعلام کرد بلال و یارانش در اثر نفرین عمر به قتل رسیدند!

بلال از هم فکران ابابکر نبود بلکه مخالف او نیز بود؛ جاحظ می گوید : بلال و عمار، ابوبکر و عمر را به رسمیت نمی شناختند و رد می کردند(136) بلکه بلال از مخالفان سرسخت عمر بود و کسانی را که با عمر درگیری داشتند پناه می داد.

گویند که عمر گفت: خدایا! مرا از شر بلال و یارانش رها کن.

یک سال نشد که بلال و یارانش مردند!(137)

دولت عمر شک داشت که مردم پذیرفته باشند که این تعداد فراوان از صحابه بزرگ، هم زمان و با مرگ طبیعی از دنیا رفته باشند.

مرگ مخالفان به طور هم زمان و دسته جمعی چند بار اتفاق افتاد؛ از جمله آن که ابابکر و پزشک مشهورش و عتاب والی او در مکه، همگی در یک روز مردند ؛

بلال و یارانش در شام، به طور هم زمان کشته شدند؛

معاویة بن ابی سفیان (والی شام از جانب عمر) دستور عمر در ترور دشمنانش را اجرا می کرد!! و دعای عمر مستجاب می شد!! و کسی را یارای مقابله با ترورهای ابو سفیان نبود.

عمر و هوادارانش به دو سبب توانستند بر ابی بکر و طرفدارانش پیروز شوند :

1  هواداران عمر از هواداران ابی بکر زرنگتر و سیاست مدارتر بودند؛ افرادی چون معاویه و مغیره و عمرو بن عاص و عبدالله بن ابی ربیعه جزو یاران عمر بودند؛(138)

2  ابوبکر و طرفدارانش در فکر پیروزی های خارجی و فرماندهی ارتش
بودند در حالی که عمریان به مسایل امنیتی و اداری و سیاسی می اندیشیدند.

برای کاستن از قدرت سیاسی گروه ابوبکر، عمر در اولین روز ریاست خود خالد بن ولید را برکنار کرد و خالد تنها پس از آن که برکنار شد از مرگ ابابکر مطّلع گشت(139). و وی در سال 21 هجری به طرز مشکوکی مرد.

عمر انس بن مالک را که از طرف ابوبکر والی بحرین بود نیز برکنار کرد و ابوهریره را به جای او گمارد و انس همچنان از هواداران و دوست داران ابابکر باقی ماند.(140)

پرونده «مرگ سریع» تنها در مورد ابابکر و والیان و فرماندهان او اجرا نشد بلکه ابوقحافه را نیز دریافت. وی بیش از شش ماه و چند روز پس از پسرش زنده نماند و بالاخره در محرم سال چهاردهم در مکه مرد.(141)

خاندان ابابکر از خانواده هایی بودند که به عمر طولانی معروف گشته اند و اگر ترور نمی شد بیشتر از این زنده می ماند، لیکن او و فرزندانش ترور شدند!

این گزارشات در مجموع چنین می نمایاند که عزل ها و قتل های این افراد در یک راستا و با یک دستور و از جانب کسی که از این کارها بهره می برده است انجام می شده است.

و این افراد عمر و عثمان و ابوسفیان و معاویه و ابوهریره و ابن عاص و ابن عوف و زید بن ثابت و محمد بن مسلمة بودهاند و پس از طرد یاران ابابکر، عمر خلیفه شد و عثمان نیز جانشین او گشت و ابن عوف نیز به نیابت عثمان دست یافت، و معاویة چهارمین نفر این گروه برای خلافت بود!

چرا ابوبکر را شب هنگام به خاک سپردند؟

مردم از دفن شبانه خودداری می کرده اند، لیکن پس از مرگ ابوبکر و دو دوستش به وسیله سم، ابوبکر را شبانه به خاک سپردند(142).

وی در شب سه شنبه مرد و براساس اخبار، پیش از آن که مردم صبح کنند به خاک سپرده شد(143) و عمر بن خطاب بر وی نماز گزارد.(144)

عایشه می گوید: ابوبکر شب هنگام مرد و پیش از آن که صبح کنیم دفن
شد.(145)

ابن جوزی همچنین می گوید: ... آن گاه شبانه دفن شد.(146)

عملیات دفن سریع ابابکر در شب وفاتش سبب شد تا مسلمانان نتوانند در مراسم دفن حضور یابند و آخرین نگاه را بر جنازه و چهره او اندازند.

سرعت برق آسا در دفن او و بهره گیری از پوشش شب و خواب بودن مردم، این را ثابت می کند که عملیات قتل ابابکر و دو دوستش یک جریان سیاسی و از جانب بزرگانی بوده است که مسوولیت سیاسی داشته اند.

اگر یهودیان او را می کشتند دولت ترسی از این جریان نداشت، و او را شتابان به خاک نمی سپرد و نام قاتل او را اعلام می کرد و با قصاص قاتل او خانواده ابابکر را دلداری می داد؛ لیکن این امور انجام نشد و بدون هیچ دلیلی، یهودیان را متّهم به این قتل کردند و به همین اتهام نیز بسنده نمودند!

و در باره چگونگی مرگ ابو بکر به عائشه دروغ گفتند(147).

چرا از برگزاری مجلس عزا برای او جلوگیری شد؟

پس از مسمومیت و مرگ ابابکر، عایشه و ام فروه دختر ابی قحافه مجلس عزایی در روز دفن ابابکر برایش برپا کردند، عمر به آن مجلس هجوم برد و بدون اجازه مردانی را وارد مجلس زنانه کرد، و ام فروه را با چوب دستی اش زد و بالاخره آن مجلس را بر هم زد.(148)

حوادث این گونه تنظیم شده بود :

عبدالرحمن ابن ابی بکر از نظر عمر

کشتن ابابکر به وسیله زهر.

به خاک سپاری شبانه.

جلوگیری از عزاداری برای او.

برکناری و کشتن یاران و پزشک مخصوص ابابکر.

کودتای برق آسا و ترور ابابکر اثر سهمگین بر خانواده اش گذاشت به طوری که ابوقحافه نیز پس از چند ماه مرد. (149)

 

ارتباط بین خانواده ابابکر با عمر و عثمان

 

پس از کشته شدن ابابکر رابطه خانواده ابابکر با عمر و عثمان بسیار به وخامت گرایید؛ به طوری که رابطه عبدالرحمان بن ابی بکر با عمر و عثمان به جایی رسید که عمر او را مورچه بد خطاب کرد(150).