(718) پيشوايان اهل سنّت از نظر خودشان

پیشوایان اهل سنت

از نظر خودشان

معاویه

 

جلد سوّم

تألیف :

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

 

 

 

تعداد صفحات 530 صفحه وزیری

پیشوایان اهل سنت از نظر خودشان

سید مرتضی مجتهدی سیستانی

ناشر  : نشر الماس

چاپ : اصیل

نوبت چاپ : اوّل

تاریخ چاپ : بهار  1395

قطع و صفحه : وزیری /  530

تیراژ:  000 جلد

قیمت  :  000 تومان

شابک  :  0 ـ 67 ـ 7753 ـ 964 ـ 978 :

مرکز پخش : ( 85 00 85  9 0919 )

نشر الماس: ( 79 99 153 0912  ـ  0358 251 0912 )

 

سایت مؤلّف : پایگاه علمی المنجی www.almonji.com

پست الکترونیکی : Email : info@almonji.com

 

 

 

 

 

 

فهرست مطالب کتاب پیشوایان اهل سنّت از نظر خودشان(718)

 

 

فهرست مطالب کتاب پیشوایان اهل سنت از نظر خودشان   (718)

 

فهرست مطالب    6

عثمان در نظر عایشه      9

برکناری و ترور خالد بن ولید     10

قیام مصریان علیه عثمان به روایت طبری       17

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   23

عبدالله بن عمر و حجّاج   26

دشمنی عایشه با عثمان   28

عثمان و ابوذر، عایشه و حفصه    32

معاویه و پیروی از هرقل و قیصر       35

نسب عمروعاص           36

گفتگوی عمرو عاص با معاویه درباره مرگ یکدیگر      37

مذمّت کردن غلام عمروعاص از او و معاویه در حضور آن‌ها        38

اقرار عمروعاص به سیرت بد معاویه     39

تمسخر معاویه و عمروعاص یکدیگر را         41

ناراحتی عمروعاص و معاویه از یکدیگر         42

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       44

اقرار معاویه به حقّ اهل بیت  :            45

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       47

معاویه از نظر مأمون       61

معاویه از نظر معتضد عبّاسی       62

پیشگوئی حضرت امیرالمؤمنین 7 درباره مروان            63

إن سید المسلمین وشبه           65

حجّاج    66

ولید بن عبدالملک        67

ولید بن عبدالملک در قبر          68

عبدالملک فرعون امّت     69

اعتراف عبدالملک به خیانت زبیر در نامه او به مصعب     70

حجّاج از نظر همسر ولید          72

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       74

حجّاج    75

حجّاج    78

ولید بن عبدالملک در قبر          79

وصف ولید      80

جبّاری که اوّل نام او عین باشد    81

شکست و کشته شدن مروان و جریان خانواده او   83

چند نفر در آرزوی قتل مروان!     88

مروان و خلافت   89

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       90

اعتراض مروان به عبدالرحمان بن ابی بکر   91

و اعتراض عبدالرحمان به معاویه           91

علّت مرگِ مروان           93

ابن زبیر و معاویه        95

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       98

سخنرانی امام حسن 7 در مسجد کوفه       112

دستگیری عبدالله بن هاشم بن عتبه و گفتار مهمّ او به معاویه        119

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       123

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز        134

عبدالله بن عبّاس و گروهی از طرفداران     135

معاویه در مجلس او      135

پیوستن مروان به معاویه و خباثت او     143

عبدالملک بن مروان        146

وصف ولید      147

بدگوئی عمروعاص از عبدالله بن جعفر نزد معاویه           148

مروان و صله شعر          150

ولید بن یزید           152

گفتار عبیدالله بن عبّاس با معاویه          155

معاویه در آخرین روزهای عمر و آرزوی او      157

خیانت اشعث بن قیس           158

مروان پس از شکست خود         161

گفتگوی شریح با عمروعاص      164

سخنرانی معاویة بن یزید بن معاویه   166

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   167

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش          170

فقاهت ابن عمر!!           174

ابن زبیر و معاویه        176

ولید بن یزید بن عبدالملک     179

عثمان در نظر عایشه      186

عقیده عمر درباره ابوبکر           187

عقیده عبدالرحمن بن عوف و طلحه درباره عمر    190

عقیده عمر درباره ابوبکر           192

عقیده عمر درباره ابوبکر           195

عقیده عمر درباره ابوبکر           197

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست         205

بازگشت به بغداد           206

ابوبکر از فرومایگان قریش       208

نامه معاویه و عمروعاص به مردم مکه و مدینه    211

و پاسخ عبدالله بن عمر به آن‌دو    211

گفتار ابن عبّاس به عمروعاص پس از جنگ صفّین          213

تحریک عمروعاص مردم را علیه عثمان           215

معاویه مصر و مردم مصر را به عمروعاص بخشید         217

عمروعاص و بیعت با یزید     218

عمروعاص : خون عثمان ما را نجات نخواهد داد    219

گفتگوی شریح با عمروعاص      221

عورت‌نمایی عمروعاص در جنگ صفین          223

همه کوشش‌های عمروعاص برای رسیدن به حکومت بود   228

عمروعاص و عثمان به روایت طبری       233

مصادره اموال عمرو عاص به گفته عمر      235

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            238

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      241

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      243

طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او        251

قیافه ابوبکر       253

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز        254

عمر بن عبدالعزیز بنی‌امیه را اهل نماز و روزه می‌دانست            255

ولید بن عبدالملک        259

فضیلت بنی‌هاشم بر بنی‌امیه قبل از اسلام          260

وصف حجّاج     262

وصف ولید      265

ولید بن عبدالملک در قبر          266

حجّاج    267

گفتگوی مغیره و عبدالرحمان بن عوف     268

گفتار عمروعاص به عایشه         269

نفرین عایشه بر معاویه و عمروعاص   270

حجّاج از نظر همسر ولید          271

جنگ عمروعاص با حضرت امیرالمؤمنین علی  7          273

اقرار عمروعاص و معاویه به حقّانیت امیرالمؤمنین  7   276

سخن عبدالملک راجع به عثمان و معاویه و...      280

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       281

معاویه از نظر معتضد عبّاسی       295

فقطع علیه کلامه           297

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    298

ابی طالب همه اموالی       301

در حالیکه برای وی شایسته      303

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد       306

مروان و خلافت   321

قیافه ابوبکر       322

عقیده عمر درباره ابوبکر           323

عقیده عمر درباره ابوبکر           326

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       329

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      340

برکناری و ترور خالد بن ولید     342

عقیده عمر درباره ابوبکر           348

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       356

عقیده عمر درباره ابوبکر           367

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      370

برکناری و ترور خالد بن ولید     378

عقیده عمر درباره ابوبکر           384

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد       392

عقیده عمر درباره ابوبکر           395

عقیده عمر درباره ابوبکر           403

عقیده عمر درباره ابوبکر           405

مروان و خلافت   408

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       409

(452) داستان شورای عمر          420

عقیده عمر درباره ابوبکر(تکرار3)           429

عقیده عمر درباره ابوبکر           432

عقیده عمر درباره ابوبکر           435

عقیده عمر درباره ابوبکر تکرار    437

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            445

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      448

(یاوران حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اندک بودند)           450

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    452

قیافه ابوبکر       455

عقیده عمر درباره ابوبکر           456

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش          458

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...      462

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    473

در حالیکه برای وی شایسته      476

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    479

در حالیکه برای وی شایسته      482

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست         485

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            487

عقیده عمر درباره ابوبکر           490

عقیده عمر درباره ابوبکر           492

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      495

عقیده ابن حنبل درباره یزید    503

عقیده عمر بن عبدالعزیز درباره یزید   505

عقیده عبدالملک بن مروان درباره عثمان، معاویه و یزید         506

نقش مغیره در حکومت مخالفان اهل بیت : و بنی‌امیه به نقل      507

مروج الذهب      507

دشمنی زیاد با معاویه و سرانجام آن      512

نفرین نمودن حضرت امیرالمؤمنین 7 بُسر بن ارطاة را    514

(410) کمک خواستن معاویه از عمروعاص         516

(389) پیشگوئی پیامبر6 درباره مروان    517

منصور از نظر عبدالله بن سلام      519

خطبه معتضد عباسی درباره بنی امیه        521

نامه‌ای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنی‌امیه نوشته      523

بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی   524

 

 

 

 

 

فهرست الفبایی کتاب پیشوایان اهل سنّت از نظر خودشان(718)

 

 

فهرست الفبایی کتاب پیشوایان اهل سنّت از نظر خودشان    (718)

 

ابن زبیر و معاویه            133       (718)

ابوبکر از فرومایگان قریش           292      (718)

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست           288      (718)

اعتراض مروان به عبدرحمان‌بن‌ابوبکر واعتراض عبدرحمن‌به‌معا.              129      (718)

اعتراف عبدالملک به خیانت زبیر در نامه او به مصعب         103      (718)

اقرار عمروعاص به سیرت بد معاویه        68      (718)

اقرار عمروعاص و معاویه به حقّانیت امیرالمؤمنین  7       341      (718)

اقرار معاویه به حقّ اهل بیت  :    74      (718)

إن سید المسلمین وشبه   98      (718)

بازگشت به بغداد              290      (718)

بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی            230      (718)

بدگوئی عمروعاص از عبدالله بن جعفر نزد معاویه            176      (718)

برکناری و ترور خالد بن ولید         20      (718)

بُسر بن ارطاة را              217      (718)

پیشگوئی پیامبر6 درباره مروان     220      (718)

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش   245      (718)

پیوستن مروان به معاویه و خباثت او         171      (718)

تحریک عمروعاص مردم را علیه عثمان    301      (718)

تمسخر معاویه و عمروعاص یکدیگر را     70      (718)

توصیف منصور از زبان عبدالله بن سالم     223      (718)

جنگ عمروعاص با حضرت امیرالمؤمنین علی  7   337      (718)

چند نفر در آرزوی قتل مروان!      126      (718)

حجّاج      113      (718)

حجّاج از نظر همسر ولید              106      (718)

خطبه معتضد عباسی درباره بنی امیه       226      (718)

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی        111      (718)

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه و فرار خلیفه سوم از احد         362      (718)

داستان شورای عمر         185      (718)

دستگیری عبدالله بن هاشم بن عتبه و گفتار مهمّ او به معاویه        137      (718)

دشمنی زیاد با معاویه و سرانجام آن         214      (718)

دشمنی عایشه با عثمان   54      (718)

سبّ امیرالمؤمنین 7         184      (718)

سخنرانی معاویة بن یزید بن معاویه          238      (718)

سخن عبدالملک راجع به عثمان و معاویه و...        347      (718) 

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز   158      (718)

شکست و کشته شدن مروان و جریان خانواده او   120      (718)

طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او          325      (718)

عبدالله بن عبّاس و گروهی از طرفداران معاویه در مجلس او       160      (718)

عبدالله بن عمر و حجّاج    52      (718)

عبدالملک بن مروان         175      (718)

عبدالملک فرعون امّت      102      (718)

عبدالملک مروان از نظر عمرو بن سعید    117      (718)

عثمان در نظر عایشه       19      (718)

عثمان در نظر عایشه       263      (718)

عثمان و ابوذر، عایشه و حفصه     59      (718)

عقیده ابن حنبل درباره یزید          203      (718)

عقیده عبدالرحمن بن عوف و طلحه درباره عمر    268      (718)

عقیده عبدالملک بن مروان درباره عثمان، معاویه و یزید    206      (718)

عقیده عمر بن عبدالعزیز درباره یزید         205      (718)

عقیده عمر درباره ابوبکر              264      (718)

عقیده عمر درباره ابوبکر              271      (718)

عقیده عمر درباره ابوبکر              274      (718)

عقیده عمر درباره ابوبکر              277      (718)

علّت مرگِ مروان             131      (718)

عمر بن عبدالعزیز بنی‌امیه را اهل نماز و روزه می‌دانست              329      (718)

عمروعاص : خون عثمان ما را نجات نخواهد داد    307      (718)

عمروعاص و بیعت با یزید            306      (718)

عمروعاص و عثمان به روایت طبری        322      (718)

عورت‌نمایی عمروعاص در جنگ صفین    311      (718)

فقاهت ابن عمر!!            250      (718)

فقطع علیه کلامه             349      (718)

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    351      (718)

قیافه ابوبکر         328      (718)

قیام مصریان علیه عثمان به روایت طبری              40      (718)

کمک خواستن معاویه از عمروعاص        219      (718)

گفتار ابن عبّاس به عمروعاص پس از جنگ صفّین            299      (718)

گفتار عبیدالله بن عبّاس با معاویه              197      (718)

گفتار عمروعاص به عایشه           335      (718)

گفتگوی شریح با عمروعاص        182      (718)

گفتگوی شریح با عمروعاص        309      (718)

گفتگوی عمرو عاص با معاویه درباره مرگ یکدیگر            65      (718)

گفتگوی مغیره و عبدالرحمان بن عوف     334      (718)

مذمّت کردن غلام عمروعاص از او و معاویه در حضور آن‌ها         66      (718)

مروان از نظر برادرش عبدالرحمن            128      (718)

مصادره اموال عمرو عاص به گفته عمر   318      (718)

معاویه از نظر مأمون       95      (718)

معاویه از نظر معتضد عبّاسی       96      (718)

معاویه در آخرین لحظات              29      (718)

معاویه مصر و مردم مصر را به عمروعاص بخشید            304      (718)

معاویه و پیروی از هرقل و قیصر              63      (718)

ناراحتی عمروعاص و معاویه از یکدیگر    71      (718)

نامه‌ای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنی‌امیه نوشته              228      (718)

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   48      (718)

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   240      (718)

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...           142      (718)

نامه معاویه وعمروعاص به مردم مکه ومدینه وپاسخ‌عبدالله‌بن‌عمر            296      (718)

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه         76      (718)

نسب عمروعاص             64      (718)

نسب عمر و نسب ابوبکر   358      (718)

نفرین عایشه بر معاویه و عمروعاص       336      (718)

نفرین نمودن حضرت امیرالمؤمنین  7       217      (718)

نقش مغیره در حکومت مخالفان اهل‌بیت: وبنی‌امیه به‌نقل‌مروج‌ذهب        207      (718)

وصف حجّاج        108      (718)

وصف ولید           115      (718)

ولید بن عبدالملک            100      (718)

ولید بن عبدالملک در قبر              101      (718)

ولید بن عقبه       356      (718)

ولید بن یزید بن عبدالملک             253      (718)

هشام از نظر ولید            178      (718)

یاوران حضرت امیرالمؤمنین 7 اندک بودند              200      (718)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

فهرست الفبایی کتاب پیشوایان اهل سنّت از نظر خودشان

 

 

فهرست مطالب کتاب پیشوایان اهل سنّت از نظر خودشان

فهرست مطالب    6

عثمان در نظر عایشه      9

برکناری و ترور خالد بن ولید     10

قیام مصریان علیه عثمان به روایت طبری       17

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   23

عبدالله بن عمر و حجّاج   26

دشمنی عایشه با عثمان   28

عثمان و ابوذر، عایشه و حفصه    32

معاویه و پیروی از هرقل و قیصر       35

نسب عمروعاص           36

گفتگوی عمرو عاص با معاویه درباره مرگ یکدیگر      37

مذمّت کردن غلام عمروعاص از او و معاویه در حضور آن‌ها        38

اقرار عمروعاص به سیرت بد معاویه     39

تمسخر معاویه و عمروعاص یکدیگر را         41

ناراحتی عمروعاص و معاویه از یکدیگر         42

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       44

اقرار معاویه به حقّ اهل بیت  :            45

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       47

معاویه از نظر مأمون       61

معاویه از نظر معتضد عبّاسی       62

پیشگوئی حضرت امیرالمؤمنین 7 درباره مروان            63

إن سید المسلمین وشبه           65

حجّاج    66

ولید بن عبدالملک        67

ولید بن عبدالملک در قبر          68

عبدالملک فرعون امّت     69

اعتراف عبدالملک به خیانت زبیر در نامه او به مصعب     70

حجّاج از نظر همسر ولید          72

 

 

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       74

 

حجّاج    75

حجّاج    78

ولید بن عبدالملک در قبر          79

وصف ولید      80

جبّاری که اوّل نام او عین باشد    81

شکست و کشته شدن مروان و جریان خانواده او   83

چند نفر در آرزوی قتل مروان!     88

مروان و خلافت   89

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی       90

اعتراض مروان به عبدالرحمان بن ابی بکر   91

و اعتراض عبدالرحمان به معاویه           91

علّت مرگِ مروان           93

ابن زبیر و معاویه        95

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       98

سخنرانی امام حسن 7 در مسجد کوفه       112

دستگیری عبدالله بن هاشم بن عتبه و گفتار مهمّ او به معاویه        119

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       123

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز        134

عبدالله بن عبّاس و گروهی از طرفداران     135

معاویه در مجلس او      135

پیوستن مروان به معاویه و خباثت او     143

عبدالملک بن مروان        146

وصف ولید      147

بدگوئی عمروعاص از عبدالله بن جعفر نزد معاویه           148

مروان و صله شعر          150

ولید بن یزید           152

گفتار عبیدالله بن عبّاس با معاویه          155

معاویه در آخرین روزهای عمر و آرزوی او      157

خیانت اشعث بن قیس           158

مروان پس از شکست خود         161

گفتگوی شریح با عمروعاص      164

 

سخنرانی معاویة بن یزید بن معاویه   166

 

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج   167

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش          170

فقاهت ابن عمر!!           174

ابن زبیر و معاویه        176

ولید بن یزید بن عبدالملک     179

عثمان در نظر عایشه      186

عقیده عمر درباره ابوبکر           187

عقیده عبدالرحمن بن عوف و طلحه درباره عمر    190

عقیده عمر درباره ابوبکر           192

عقیده عمر درباره ابوبکر           195

عقیده عمر درباره ابوبکر           197

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست         205

بازگشت به بغداد           206

ابوبکر از فرومایگان قریش       208

نامه معاویه و عمروعاص به مردم مکه و مدینه    211

و پاسخ عبدالله بن عمر به آن‌دو    211

گفتار ابن عبّاس به عمروعاص پس از جنگ صفّین          213

تحریک عمروعاص مردم را علیه عثمان           215

معاویه مصر و مردم مصر را به عمروعاص بخشید         217

عمروعاص و بیعت با یزید     218

عمروعاص : خون عثمان ما را نجات نخواهد داد    219

گفتگوی شریح با عمروعاص      221

عورت‌نمایی عمروعاص در جنگ صفین          223

همه کوشش‌های عمروعاص برای رسیدن به حکومت بود   228

عمروعاص و عثمان به روایت طبری       233

مصادره اموال عمرو عاص به گفته عمر      235

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            238

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      241

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      243

طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او        251

قیافه ابوبکر       253

 

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز        254

 

عمر بن عبدالعزیز بنی‌امیه را اهل نماز و روزه می‌دانست            255

ولید بن عبدالملک        259

فضیلت بنی‌هاشم بر بنی‌امیه قبل از اسلام          260

وصف حجّاج     262

وصف ولید      265

ولید بن عبدالملک در قبر          266

حجّاج    267

گفتگوی مغیره و عبدالرحمان بن عوف     268

گفتار عمروعاص به عایشه         269

نفرین عایشه بر معاویه و عمروعاص   270

حجّاج از نظر همسر ولید          271

جنگ عمروعاص با حضرت امیرالمؤمنین علی  7          273

اقرار عمروعاص و معاویه به حقّانیت امیرالمؤمنین  7   276

سخن عبدالملک راجع به عثمان و معاویه و...      280

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه       281

معاویه از نظر معتضد عبّاسی       295

فقطع علیه کلامه           297

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    298

ابی طالب همه اموالی       301

در حالیکه برای وی شایسته      303

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد       306

مروان و خلافت   321

قیافه ابوبکر       322

عقیده عمر درباره ابوبکر           323

عقیده عمر درباره ابوبکر           326

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       329

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      340

برکناری و ترور خالد بن ولید     342

عقیده عمر درباره ابوبکر           348

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       356

عقیده عمر درباره ابوبکر           367

 

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      370

 

برکناری و ترور خالد بن ولید     378

عقیده عمر درباره ابوبکر           384

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد       392

عقیده عمر درباره ابوبکر           395

عقیده عمر درباره ابوبکر           403

عقیده عمر درباره ابوبکر           405

مروان و خلافت   408

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       409

(452) داستان شورای عمر          420

عقیده عمر درباره ابوبکر(تکرار3)           429

عقیده عمر درباره ابوبکر           432

عقیده عمر درباره ابوبکر           435

عقیده عمر درباره ابوبکر تکرار    437

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            445

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر      448

(یاوران حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اندک بودند)           450

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    452

قیافه ابوبکر       455

عقیده عمر درباره ابوبکر           456

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش          458

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و...       462

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    473

در حالیکه برای وی شایسته      476

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم    479

در حالیکه برای وی شایسته      482

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست         485

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر            487

عقیده عمر درباره ابوبکر           490

عقیده عمر درباره ابوبکر           492

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر      495

عقیده ابن حنبل درباره یزید    503

 

عقیده عمر بن عبدالعزیز درباره یزید   505

 

عقیده عبدالملک بن مروان درباره عثمان، معاویه و یزید         506

نقش مغیره در حکومت مخالفان اهل بیت : و بنی‌امیه به نقل      507

مروج الذهب      507

دشمنی زیاد با معاویه و سرانجام آن      512

نفرین نمودن حضرت امیرالمؤمنین 7 بُسر بن ارطاة را    514

(410) کمک خواستن معاویه از عمروعاص         516

(389) پیشگوئی پیامبر6 درباره مروان    517

منصور از نظر عبدالله بن سلام      519

خطبه معتضد عباسی درباره بنی امیه        521

نامه‌ای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنی‌امیه نوشته      523

بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی   524

 

 

 

 

 

 

 

پیشوایان اهل سنت

 

از نظر خودشان

 

جلد سوّم

 

عثمان از نظر عایشه

عثمان در نظر عایشه/ص 9/(718)

مروان نزد عایشه رفت و گفت : ای امّ المؤمنین ! کاش بپا می‌خواستی و میان این مرد و مردم سازش می‌دادی .

گفت : من وسایل سفرم را آماده کرده‌ام و می‌خواهم به حجّ بروم .

گفت : به جای هر درهمی که خرج کرده‌ای دو درهم به تو داده می‌شود.

گفت : شاید تو گمان می‌کنی که من عثمان را نمی‌شناسم ، به خدا قسم ؛
دوست داشتم که او پاره‌پاره در جوالی از جوال‌های من بود و می‌توانستم او را حمل کنم و به دریا افکنم .[1]

 

 

عمر و معاویه

عمروعاص از نظر شرحبیل

برکنار کردن عمر فرماندهان ابوبکر را

ترور شخصیت‌های بزرگ یکی از سیاستهای عمر بود

تعداد زیادی از صحابه هم‌زمان و دسته جمعی مردند!

برکناری و ترور خالد بن ولید/ص 10/(718)

عمر در پی کشته شدن مالک بن نُوَیره و یارانش توسط خالد و زنا کردن خالد با همسر مالک، درخواست قتل خالد بن ولید را کرد ولی با آنکه رفتار خالد بسیار ناشایست و زشت بود ابوبکر مخالفت نمود.

عمر نیز پس از رسیدن به ریاست اولین کاری که کرد بر کناری خالد بود. وی سپس در سال 21 هجری خالد را در حمص کشت(129).

خالد بن ولید از خطرناک ترین دشمنان عمر بود و فرماندهی بزرگ ترین لشکر عراق را نیز در دست داشت.

برکناری و ترور شرحبیل بن حسنه

دومین فرمانده نظامی در عراق نیز شرحبیل بن حسنه بود که جزو مهاجران حبشه هم به شمار می رفت. وی از اولین مسلمانان و از سرداران فتح عراق بود و ابوبکر وی را به فرماندهی یکی از لشکرهای عراق گمارده و به او اعتماد ورزید؛ لیکن عمر اقدام به برکناری شرحبیل کرد و سپاهش را بین سه فرمانده تقسیم کرد.

شرحبیل گفت: ای خلیفه مسلمانان! آیا من ناتوان هستم یا خیانت کرده ام؟

عمر گفت: هیچکدام.

شرحبیل گفت: پس چرا مرا برکنار کردی؟

عمر گفت: در شرایطی که بهتر از تو سراغ دارم برایم سخت است که تو را فرمانده سپاه قرار دهم.

شرحبیل گفت: ای امیر مومنین! پس در بین مردم برایم عذری موجه بیان کن.

عمر گفت: به زودی چنین خواهم کرد؛ البته اگر غیر از این برخورد را داشتی چنین نمی کردم(130).

 

سپس عمر برخاست و برایش اعاده حیثیت نمود.

 

لازم به ذکر است که شرحبیل آن طور که عمر گفت نبود: شرحبیل تمام اردن  به جز منطقه طبریه  را به طور «عنوه» ولیکن بدون جنگ و خون ریزی فتح کرد و ساکنان طبریه نیز با او مصالحه کردند(131).

بدین ترتیب، شرحبیل از اولین مسلمانها و از مجاهدان اسلامی و نیز فرماندهان با تدبیر به شمار می رفت، ولی با این وجود، عمر وی را از مسوولیت و فرماندهی برکنار کرد!

عمر، عمروبن عاص را به جای شرحبیل گمارد و عمروبن عاص نیز شایعاتی بر ضد شرحبیل پخش کرد تا کاری را که عمر بر ضد شرحبیل آغاز کرده بود تکمیل گرداند.

شرحبیل گفت: عمروبن عاص دروغ می گوید؛ زمانی که من از اصحاب رسول خدا( 6) بودم عمرو، از شتر خاندانش نیز گمراه تر بود.(132)

پس از آن که شرحبیل از فرماندهی سپاه دوم عراق برکنار شد و شایعات فراوانی بر ضدش پخش شد، بالاخره در شام به همراه بلال و یارانش کشته شد.(133)

برکناری و ترور مثنی بن حارثه شیبانی

عمر، سومین فرمانده نظامی عراق را نیز برکنار کرد؛ یعنی مثنّی بن حارث شیبانی که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود.(134)

عمر او را برکنار کرد، و ابوعبیده ثقفی را به جایش منصوب نمود. و سعد بن ابی وقاص فرمانده کل شد.

این فرماندهان شهیر، درزمان ریاست عمر به قتل رسیدند؛ زیرا مثنّی در جنگ جسر با ایرانیان شرکت کرد پس از مدتی به گونه ای مشکوک مرد.

خالد بن ولید و شرحبیل بن حسنه به ابوعبیدة بن جرّاح  فرماندار شام  پناه بردند و مُعاذبن جبل و بلال نیز بدان ها پیوستند، و گروهی منسجم را بر ضد عمر تشکیل دادند و همه کشته شدند.

برکناری و ترور ابوعبیدة بن جرّاح

عمر، فرمان دار شام ابوعبیده را که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود برکنار کرد و معاویة بن ابی سفیان را به جایش منصوب نمود.(135)

این برکناری، مقدمه ترور ابوعبیده شد. هر برکناری در زمان عمر، تروری را در پی داشت و این یکی از سیاست های مشهور عمر بود.

وی خالد بن ولید و مثنی بن حارثه شیبانی و عتبة بن غزوان و شرحبیل بن حسنه و ابو عبیده و معاذبن جبل را برکنار و همگی این افراد پس از برکناری
در زمان عمر به قتل رسیدند. از دیگر افرادی که عمر برکنار کرد ولی کشته نشد انس بن مالک است که از این قاعده مستثنا ماند.

ابن جراح و معاذ و شرحبیل و بلال همگی در یک زمان به قتل رسیدند، و دولت عمر اعلام کرد بلال و یارانش در اثر نفرین عمر به قتل رسیدند!

بلال از هم فکران ابابکر نبود بلکه مخالف او نیز بود؛ جاحظ می گوید: بلال و عمار، ابوبکر و عمر را به رسمیت نمی شناختند و رد می کردند(136) بلکه بلال از مخالفان سرسخت عمر بود و کسانی را که با عمر درگیری داشتند پناه می داد.

گویند که عمر گفت: خدایا! مرا از شر بلال و یارانش رها کن.

یک سال نشد که بلال و یارانش مردند!(137)

دولت عمر شک داشت که مردم پذیرفته باشند که این تعداد فراوان از صحابه بزرگ، هم زمان و با مرگ طبیعی از دنیا رفته باشند.

مرگ مخالفان به طور هم زمان و دسته جمعی چند بار اتفاق افتاد؛ از جمله آن که ابابکر و پزشک مشهورش و عتاب والی او در مکه، همگی در یک روز مردند ؛

بلال و یارانش در شام، به طور هم زمان کشته شدند؛

معاویة بن ابی سفیان (والی شام از جانب عمر) دستور عمر در ترور دشمنانش را اجرا می کرد!! و دعای عمر مستجاب می شد!! و کسی را یارای مقابله با ترورهای ابو سفیان نبود.

عمر و هوادارانش به دو سبب توانستند بر ابی بکر و طرفدارانش پیروز شوند :

1  هواداران عمر از هواداران ابی بکر زرنگتر و سیاست مدارتر بودند؛ افرادی چون معاویه و مغیره و عمرو بن عاص و عبدالله بن ابی ربیعه جزو یاران عمر بودند؛(138)

2  ابوبکر و طرفدارانش در فکر پیروزی های خارجی و فرماندهی ارتش بودند در حالی که عمریان به مسایل امنیتی و اداری و سیاسی می اندیشیدند.

برای کاستن از قدرت سیاسی گروه ابوبکر، عمر در اولین روز ریاست خود خالد بن ولید را برکنار کرد و خالد تنها پس از آن که برکنار شد از مرگ ابابکر مطّلع گشت(139). و وی در سال 21 هجری به طرز مشکوکی مرد.

عمر انس بن مالک را که از طرف ابوبکر والی بحرین بود نیز برکنار کرد و ابوهریره را به جای او گمارد و انس همچنان از هواداران و دوست داران ابابکر باقی ماند.(140)

پرونده «مرگ سریع» تنها در مورد ابابکر و والیان و فرماندهان او اجرا نشد
بلکه ابوقحافه را نیز دریافت. وی بیش از شش ماه و چند روز پس از پسرش زنده نماند و بالاخره در محرم سال چهاردهم در مکه مرد.(141)

خاندان ابابکر از خانواده هایی بودند که به عمر طولانی معروف گشته اند و اگر ترور نمی شد بیشتر از این زنده می ماند، لیکن او و فرزندانش ترور شدند!

این گزارشات در مجموع چنین می نمایاند که عزل ها و قتل های این افراد در یک راستا و با یک دستور و از جانب کسی که از این کارها بهره می برده است انجام می شده است.

و این افراد عمر و عثمان و ابوسفیان و معاویه و ابوهریره و ابن عاص و ابن عوف و زید بن ثابت و محمد بن مسلمة بودهاند و پس از طرد یاران ابابکر، عمر خلیفه شد و عثمان نیز جانشین او گشت و ابن عوف نیز به نیابت عثمان دست یافت، و معاویة چهارمین نفر این گروه برای خلافت بود!

چرا ابوبکر را شب هنگام به خاک سپردند؟

مردم از دفن شبانه خودداری می کرده اند، لیکن پس از مرگ ابوبکر و دو دوستش به وسیله سم، ابوبکر را شبانه به خاک سپردند(142).

وی در شب سه شنبه مرد و براساس اخبار، پیش از آن که مردم صبح کنند به خاک سپرده شد(143) و عمر بن خطاب بر وی نماز گزارد.(144)

عایشه می گوید: ابوبکر شب هنگام مرد و پیش از آن که صبح کنیم دفن شد.(145)

ابن جوزی همچنین می گوید: ... آن گاه شبانه دفن شد.(146)

عملیات دفن سریع ابابکر در شب وفاتش سبب شد تا مسلمانان نتوانند در مراسم دفن حضور یابند و آخرین نگاه را بر جنازه و چهره او اندازند.

سرعت برق آسا در دفن او و بهره گیری از پوشش شب و خواب بودن مردم، این را ثابت می کند که عملیات قتل ابابکر و دو دوستش یک جریان سیاسی و از جانب بزرگانی بوده است که مسوولیت سیاسی داشته اند.

اگر یهودیان او را می کشتند دولت ترسی از این جریان نداشت، و او را شتابان به خاک نمی سپرد و نام قاتل او را اعلام می کرد و با قصاص قاتل او خانواده ابابکر را دلداری می داد؛ لیکن این امور انجام نشد و بدون هیچ دلیلی، یهودیان را متّهم به این قتل کردند و به همین اتهام نیز بسنده نمودند!

و در باره چگونگی مرگ ابو بکر به عائشه دروغ گفتند(147).

چرا از برگزاری مجلس عزا برای او جلوگیری شد؟

پس از مسمومیت و مرگ ابابکر، عایشه و ام فروه دختر ابی قحافه مجلس عزایی در روز دفن ابابکر برایش برپا کردند، عمر به آن مجلس هجوم برد و
بدون اجازه مردانی را وارد مجلس زنانه کرد، و ام فروه را با چوب دستی اش زد و بالاخره آن مجلس را بر هم زد.(148)

حوادث این گونه تنظیم شده بود :

 

عبدالرحمن ابن ابی بکر از نظر عمر

کشتن ابابکر به وسیله زهر.

به خاک سپاری شبانه.

جلوگیری از عزاداری برای او.

برکناری و کشتن یاران و پزشک مخصوص ابابکر./ص 10/(718)

کودتای برق آسا و ترور ابابکر اثر سهمگین بر خانواده اش گذاشت به طوری که ابوقحافه نیز پس از چند ماه مرد. (149)

ارتباط بین خانواده ابابکر با عمر و عثمان

پس از کشته شدن ابابکر رابطه خانواده ابابکر با عمر و عثمان بسیار به وخامت گرایید؛ به طوری که رابطه عبدالرحمان بن ابی بکر با عمر و عثمان به جایی رسید که عمر او را مورچه بد خطاب کرد(150).

 

 

 

عمروعاص از نظر عثمان

 

قیام مصریان علیه عثمان به روایت طبری/ص 17/(718)

عبدالله بن محمّد به نقل از پدرش گوید: محمّد بن ابی بکر و محمّد بن ابی حذیفه در مصر بر ضدّ عثمان تحریک می‌کردند، قیام مصریان چنان بود که عبدالرحمان بن عدیس بلوی با پانصد کس روان شدند و چنان وانمودند که آهنگ عمره دارند، در ماه رجب حرکت کردند، عبدالله بن سعد بن ابی سرح یکی را فرستاد که یازده روزه راه را طی کرد و به عثمان خبر داد که ابن عدیس و یارانش سوی وی روان شده‌اند و محمّد بن ابی حذیفه تا عجرود همراه آن‌ها آمده و بازگشته و محمّد چنین وانموده و گفته که قوم به آهنگ عمره رفته‌اند، امّا در خفا گفته که جماعت سوی پیشوای خویش می‌روند که اگر کناره نگرفت او را بکشند.

مصریان منزل‌ها را پیمودند تا در ذی‌خشب جای گرفتند. وقتی فرستاده عبدالله بن سعد رسید هنوز مصریان نرسیده بود، عثمان گفت : جمعی از مردم مصر به پندار خویش آهنگ عمره دارند امّا مقصودشان عمره نیست . کسان تحریکشان کرده‌اند که سر فتنه دارند و منتظر مرگ منند، به خدا اگر بمیرم آرزو کنند که عمرم دراز شده بود و به جای هر روز سالی بود، از بس که خون ریخته شود و دشمنی و تبعیض نمایان شود و احکام دگرگون شود!

گوید: وقتی جماعت در ذی‌خشب فرود آمدند خبر آمد که قصد دارند اگر عثمان کناره‌گیری نکرد او را بکشند. فرستاده آن‌ها شبانه پیش امیرالمؤمنین علی  7 و پیش طلحه و پیش عمار بن یاسر آمد، محمّد بن حذیفه به وسیله آن‌ها نامه‌ای برای امیرالمؤمنین علی  7 نوشته بود که نامه را پیش وی آوردند امّا بگشود.

و چون عثمان از قضایا خبر یافت به خانه امیرالمؤمنین علی 7 آمد و گفت : ای پسرعمو؛ برای من مفرّی نمانده ، خویشاوند نزدیک توأم و حقّی بزرگ بر تو دارم ، این قوم چنان که می‌بینی آمده‌اند و به من هجوم خواهند آورد. دانم که تو را پیش اینان منزلتی هست و سخن تو را گوش می‌کنند، می‌خواهم که سوی ایشان روی و بازشان گردانی که نمی‌خواهم وارد مدینه شوند که جسورتر شوند و دیگران نیز بشنوند.

امیرالمؤمنین علی  7 فرمود: بازشان گردانم که چه شود.

گفت : که من به اشاره و رأی تو کار کنم و از دستور تو تخلّف نکنم .

امیرالمؤمنین علی  7 فرمود:

بارها با تو سخن کرده‌ام هر بار ما می‌رویم و تو سر خویش می‌گیری . ما
می‌گوییم و تو چیز دیگر می‌گویی . همه این‌ها کار مروان بن حکم و سعید بن عاص و ابن عامر و معاویه است که اطاعت آن‌ها کرده‌ای و عصیان من .

عثمان گفت : دیگر خلافت آن‌ها می‌کنم و مطیع تو می‌شوم .

گوید: عثمان ، عمّار بن یاسر را پیش خواند و با وی سخن کرد که همراه امیرالمؤمنین علی  7 برود امّا نپذیرفت . آنگاه سعد بن ابی وقّاص را پیش خواند و با وی سخن کرد که پیش عمّار رود و به او بگوید که همراه علی  7 برود.

گوید: سعد پیش عمار رفت و گفت : ای ابوالیقظان ؛ چرا نمی‌روی ؟ اینک علی 7 می‌رود، با او برو و این جماعت را از پیشوایت بازگردان که به پندار من راهی بهتر از این نخواهی یافت .

گوید: عثمان ، کثیر بن صلت کندی را که از یاران وی بود پیش خواند و گفت : از پس سعد برو ببین سعد به عمّار چه می‌گوید و او چه پاسخ می‌دهد و زود پیش من بازگرد.

گوید: کثیر برفت ، سعد با عمّار به خلوت بود و او چشم خود را به سوراخ در نهاد. عمّار که او را نشناخته بود برخاست و چوبی به دست داشت که آن را وارد سوراخ کرد، کثیر چشم از سوراخ برداشت و جامه به چهره کشید و شتابان برفت .

عمّار نشان پای او را شناخت و بانگ زد: ای ناچیز و پسر مادر ناچیز؛ کشیک مرا می‌کشی و سخن مرا گوش می‌گیری . به خدا؛ اگر دانسته بودم تویی چشمت را با این چوب کور می‌کردم که پیمبر خدا 6 این را حلال کرده است .

آنگاه عمّار پیش سعد بازگشت و سعد با وی سخن کرد و فوت و فن‌ها را به کار برد، امّا حرف آخر عمار این بود که به خدا مصریان را بازنمی‌گردانم .

پس سعد پیش عثمان بازگشت و سخن عمار را با وی بگفت ، عثمان به او گفت که دلسوزی نکرده و سعد قسم خورد که چنان که باید اصرار کرده و عثمان قبول کرد.

گوید: امیرالمؤمنین علی  7 سوی مردم مصر رفت و آن‌ها را بازگردانید که به راه خویش رفتند.

محمود بن لبید گوید: وقتی مصریان در ذی‌خشب منزل گرفتند، عثمان با امیرالمؤمنین علی  7 و یاران پیمبر خدا 6 سخن کرد که آن‌ها را بازگردانند. پس علی  7 سوار شد و چند تن از مهاجران و از جمله سعید بن زید، ابوجهم
عدوی ، جبیر بن مطعم ، حکیم بن مزاحم ، مروان بن حکم ، سعید بن عاص و عبدالرحمان بن عتاب نیز با وی سوار شدند.

از انصار نیز ابوسعید و ابوحمید هردوان ساعدی ، زید بن ثابت ، حسان بن ثابت و کعب بن مالک همراه بودند، از مردم عرب نیز ینار بن مکرز بود و سی کس دیگر.

گوید: امیرالمؤمنین علی  7 و محمّد بن مسلمه که از پیش رفته بودند با مصریان سخن کردند که سخنشان را گوش گرفتند و بازگشتند.

محمود گوید: محمّد بن مسلمه به من گفت : هنوز از ذی‌خشب برون نیامده بودیم که راه مصر گرفتند و به من سلام می‌گفتند، سخن عبدالرحمان بن عدیس بلوی را فراموش نمی‌کنم که می‌گفت : ای ابوعبدالرحمان ؛ سفارشی به من نمی‌کنی ؟

گوید: و من گفتم : تنها از خدای بی‌شریک بترس و کسان خود را از پیشوای وی بازدار که به ما وعده داده که رفتار خویش را عوض کند.

ابن عدیس گفت : ان شاء الله چنین می‌کنم .

گوید: پس از آن، رفتگان سوی مدینه بازآمدند.

عبدالله بن محمّد به نقل از پدرش گوید: وقتی امیرالمؤمنین علی  7 پیش عثمان بازگشت و فرمود که مصریان رفته‌اند درباره او سخن کرد و فرمود : می‌دانم که پیش از آنچه گفته‌ام نبایدم گفت . آنگاه سوی خانه خویش رفت .

گوید: عثمان آن روز را بسر کرد و چون فردا شد مروان بیامد و گفت  : سخن کن و به مردم بگو که مصریان بازگشته‌اند و آنچه درباره پیشوای خود شنیده بودند نادرست بود تا از آن پیش که مردم از ولایت‌ها بر ضد تو فراهم آیند و چندان بیایند که پس‌زدنشان دشوار باشد سخن تو در ولایات روان شود.

گوید: امّا عثمان نپذیرفت امّا مروان اصرار کرد که برون شد و به منبر نشست و حمد خدا گفت و ثنای او کرد. آنگاه گفت : امّا بعد؛ این جمع مصریان درباره پیشوای خویش چیزی شنیده بودند و چون به یقین دانستند که آنچه شنیده بودند نادرست بود سوی دیارشان بازرفتند.

گوید: عمرو بن عاص از گوشه مسجد بانگ زد: ای عثمان ؛ از خدا بترس که خطاهای بزرگ کردی و ما نیز با تو خطا کردیم توبه کن که ما نیز توبه کنیم .

عمروعاص از نظر عثمان

گوید: عثمان بانگ زد: ای روسپی‌زاده ؛ تو اینجایی ، به خدا از وقتی که تو را از کار برکنار کرده‌ام جبّه‌ات شپش گرفته .

 

گوید: از گوشه دیگر به عثمان بانگ زدند: توبه کن و پشیمانی کن تا مردم دست از تو بدارند.

 

گوید: عثمان دو دست برداشت و رو به قبله کرد و گفت : خدایا؛ من نخستین کسم که توبه به پیشگاه تو می‌آورم . آنگاه به خانه خویش رفت ، عمرو بن عاص نیز سوی منزل خود در فلسطین رفت و می‌گفت : به خدا چوپانی را می‌دیدم و او را بر ضدّ عثمان تحریک می‌کردم .

علی بن عمر به نقل از پدرش گوید: پس از رفتن مصریان امیرالمؤمنین علی7 پیش عثمان آمد و فرمود:

سخن گوی که مردم استماع کنند و شاهد آن شوند و نمودار تغییر روش و بازگشت تو باشد که ولایت‌ها بر ضدّ تو است و بیم دارم گروهی دیگر از کوفه بیاند و بگویی : ای علی ؛ سوی آن‌ها برو، و من رفتن نتوانم و معذورم نداری و گروه دیگر از بصره بیایند و گویی : ای علی ، سوی آن‌ها برو، و اگر نروم پنداری که رعایت خویشاوندی نکرده‌ام و حق تو را سبک گرفته‌ام .

گوید: پس عثمان بیرون آمد و سخنانی از تغییر رفتار خویش و توبه بر زبان آورد: نخست حمد خدا کرد و ثنای او گفت ، چنان که باید، آنگاه گفت  : امّا بعد؛ ای مردم ؛ به خدا عیبی از من نگرفته‌اند که ندانم ، هر چه کرده‌ام می‌دانم ، دستخوش آرزو و فریب نفس شدم و از رشاد دور ماندم. از پیغمبر خدا 6 شنیدم که می‌فرمود: هر کس لغزشی کرد توبه کند هر که خطایی کرد توبه کند و بر هلاکت اصرار نیارد که هر که در انحراف مصرّ شود از راه دور افتد.

من نخستین کسم که پند می‌پذیرم و در پیشگاه خدا از آنچه کرده‌ام استغفار می‌کنم و به او توبه می‌برم . از رفتار خویش بگشتم و بازآمدم ، سران شما بیایند و رأی خویش را با من بگویند، به خدا اگر حق ، مرا بنده کند و روش بنده گیرم و چون بنده زبونی کنم و مانند بنده باشم که اگر مملوک باشد صبوری کند و اگر آزاد شود سپاس داد. از خدای مفرّی جز سوی او نیست نیکانتان از نزدیکی من دریغ نکنند که اگر سمت راستم نپذیرد سمت چپم اطاعت آرد.

گوید: مردم به رقّت آمدند و بعضی‌شان گریستند. سعید بن زید برخاست و گفت : ای امیر مؤمنان! هر که با تو نباشد به تو دسترس ندارد. خدا را؛ به خویش پرداز و آنچه را گفتی به عمل آر.[2]

 

 

 

حجّاج از نظر عبدالملک

 

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج/ص 23/(718)

حجّاج گفت : آیا این شگفت نباشد که ببینم انس مردم را به جنگ با من برشوراند! چون به بصره درآمد دارایی او را بازداشت کرد و چون انس بر وی درآمد، به وی گفت : جای را تنگ ساختی و ناخوش آمدی ، ای پسر زنِ بدسرشت ؛ پیری گمراه که همواره آشوب می‌انگیزد. یک بار با ابوتراب است ، یک بار با پورِ زبیر و بار دیگر با پسر جارود. به خدا سوگند که تو را مانند شاخه بریده پوست خواهم کرد و مانند درخت خارناک خواهم برید و به سان انگوژه برخواهم کند.

انس گفت : روی سخن فرماندار با کیست ؟

حجّاج گفت : با تو هستم ، خدا زبانت را لال گرداند.

انس بازگشت و برای عبدالملک نامه نوشت و از حجّاج و رفتار وی گله آغاز نهاد.

عبدالملک برای حجّاج نوشت : پس از درود، ای پسرِ مادر حجّاج ؛ تو برده‌ای بودی که رشته‌ای از کارها دست به دست هم دادند و تو بر فراز آن‌ها برآمدی تا از مرز خود بیرون رفتی و از اندازه خویش درگذشتی .

ای زاده زن میان‌تنگ ساخته با هسته مویز؛ تو را اندک فشاری دهم از آن‌گونه که شیران به روبهان می‌دهند، چنانت لگدمال سازم که آرزو کنی از میان مادرت به درون شکم وی بازگردی .

آیا روزگار نیاکان و پدرانت را در طایف به یاد نمی‌آوری که بر پشتِ خود سنگ می‌کشیدند و در درّه‌ها و آبگیرها با دست خود چاه می‌کندند؟ آیا روزگار پدرانت را در پستی و زبونی و فرومایگی و بدبختی و تباهی و سیه‌روزی به یاد نمی‌آوری ؟ به گوش سرور خداگرایان! رسید که از روی خودکامگی و گستاخی با انس بن مالک چه کردی . مرا گمان بر این است که خواستی ژرفای دلبستگی سرورِ خداگرایان! به کار خودش را بدانی و دریابی که تا چه اندازه با تو خواهد ستیزد یا از تو درخواهد گذشت . اگر ببینی که از تو چشم‌پوشی می‌کند، یکراست به سوی آن پیش خواهی رفت .

نفرین خدا بر تو باد که مردکی هستی با چشمانی نیمه‌کور، پاهایی سست و دولمبرِ برهم سوده ! اگر نه گمان سرور خداگرایان! بر این بود که نویسنده در گزارش کار پیرمرد اندکی افزون‌کاری کرده است ، کسی را روانه می‌ساخت که تو را از گاه برانگیزد و بر پشت و پهلو بر زمین کشاند و اندر چاه نشاند. آنگاه تو را به نزد انس برد تا آنچه فرمودنی است ، به راستای تو فرماید. انس و
خاندان و کسانش را گرامی بدار و حقّ او را بشناس و خدمت او به پیامبر خدا 6 را به یاد آر! و در هیچ‌یک از نیازمندی‌هایش کوتاهی مکن .

هان مبادا به گوش سرور خداگرایان! گزارشی رسد که جز آنچه درباره گرامی‌داشت و نیکوکاری و پوزش در برابر انس فرموده است ، انجام دهی تا کس بر سر تو فرستد که پشتت را با تازیانه سیاه و کبود سازد و پرده تو بدرد و دشمن‌کامت گرداند. او را در خانه‌اش دیدار کن و سرافکنده به نزد او شو. باید که او برای سرور خداگرایان! بنویسد که از تو خرسند است ، اگر خدا بخواهد. بدورد.

نامه را با اسماعیل بن عبدالله ـ وابسته بنی‌مخزوم ـ روانه کرد. اسماعیل نامه سرور خداگرایان! برای انس را به نزد او آورد که آن را خواند. نامه حجّاج را به نزد او برد. حجّاج نامه را می‌خواند و چهره‌اش رنگ به رنگ می‌شد و رخساره‌اش سرخ و زرد می‌گشت و از پیشانی‌اش خَوی (خَی) فرومی‌بارید. دم به دم همی گفت : خدا سرور خداگرایان! را ببخشاید. سپس حجّاج با انس به خوشآمدگویی درنشست و او را گرامی داشت و از وی پوزش خواست و گفت : خواستم عراقیان بدانند که اگر از پسر تو کاری سر زد و من با وی و تو چنان رفتاری پیشه کردم ، در کیفر کردن ایشان شتابان‌ترم .

انس گفت : گله به نزد سرور خداگرایان! نبردم تا کاردم به استخوان رسید. گمان بردی که ما بدان (اشرار) هستیم در جایی که خدا ما را «انصار» نامیده است . گمان بردی که ما دوروی و دورنگیم در جایی که ما خانه‌های خود را برای پیامبر و یارانش با روی باز و باوری استوار گشاد ساختیم . به زودی خدا میان ما با تو داوری خواهد فرمود که او بر دگرگون‌سازی تواناست . در نزد او راستی و درستی با کژی و کاستی و راستی با دروغ درهم نمی‌آمیزند.

گمان بردی که مرا دستاویزی برای ترساندن عراقیان ساختی ولی این کار از راه رواداری آن چیزهایی بود که خدا ناروا فرمود. خدا روا نداشت که تو با من چنان کنی . مرا بر تو نیرویی نبود و از این‌رو کارم به خداوند و به سرور خداگرایان! واگذاشتم و او حقّی را برای من پاس داشت که تو نداشتی .

به خدا اگر ترسایان (با ناباوری‌شان) مردی را ببینند که تنها یک روز خدمت عیسی بن مریم کرده است ، چندان حقّ او را بشناسند که تو نشناختی با این‌که من ده سال چاکری پیامبر خدا 6 کردم . پس از همه این‌ها، اگر نیکی بینیم ، ستایش و سپاس خدا به جای آریم و اگر جز آن بینیم ، بردباری پیشه کنیم . همیشه از خدا یاری می‌خواهیم .

 

حجّاج آنچه را از وی گرفته بود به او برگرداند.[3]

 

 

حجّاج از نظر عبدالله بن عمر

عبدالله بن عمر و حجّاج/ص 26/(718)

عبدالله بن عمر با حجّاج بن یوسف در یک موضوع اختلاف کردند، عبدالله به او اعتراض کرد، حجّاج گفت : تصمیم گرفته‌ام گردنت را بزنم .

عبدالله گفت : اگر این کار را بکنی به جهت این است که یک نفر بی‌عقل و مسلّط می‌باشی.

حجّاج از حرکات او در عرفات و مواضع حجّ ناراحت بود و تصمیم گرفت او را از پا درآورد.

یکی از روزها مردی را مأمور کرد تا نیزه‌ای تهیه کند و سر او را مسموم سازد، و بعد در یک ازدحام و فشار جمعیت آن نیزه مسموم را بر پای عبدالله فرو برد و او را مسموم کند.

آن مرد دستور حجّاج را به کار بست و در یک ساعت مناسب در هنگام ازدحام حجّاج در میان جمعیت عبدالله را پیدا کرد و سر نیزه مسموم را در پای او فرو برد و زخم نمود، عبدالله در اثر او بیمار و بستری گردید.

حجّاج به عیادت او رفت و گفت : این کار را چه کسی بر سرت آورده است ؟

گفت : شما امر کردید که این کار را بر سرم بیاورند و من با اسلحه تو زخمی شده‌ام ، چرا دستور دادی با اسلحه وارد حرم شوند.

این را گفت و بعد از مدّتی درگذشت ، حجّاج که خود وسائل کشتن او را فراهم کرده بود بر جنازه او نماز گذارد!

حبیب بن ابی ثابت گوید: از عبدالله بن عمر شنیدم می‌گفت : من بسیار تأسّف می‌خورم که چرا با علی بن ابی طالب با «فئه باغیه» جنگ نکردم .

این حدیث را در «استیعاب» از چند طریق از عبدالله بن عمر نقل کرده است ، در «کنی و القاب» از مسعودی نقل کرده که وی گفت : عبدالله بن عمر با حضرت امیرالمؤمنین علی  7 بیعت نکرد ولی بعد از آن با یزید بن معاویه
بیعت کرد و همچنین توسّط حجّاج بن یوسف با عبدالملک بن مروان هم بیعت نمود![4]

 

 

 

 

 

1ـ عثمان از نظر عایشه

 

2ـ عایشه

3ـ دشمنی عایشه با حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

دشمنی عایشه با عثمان/ص 28/(718)

هر کس در سیره و اخبار کتابی تصنیف کرده نوشته است که عایشه از سرسخت‌ترین مردم نسبت به عثمان بوده است ؛ تا آنجا که جامه‌هایی از جامه‌های پیامبر 6 را بیرون آورد و در خانه خود بر چوبی نصب کرد و به هر کس که به خانه‌اش می‌آمد می‌گفت : این جامه رسول خدا 6 است که هنوز کهنه و پاره و پوسیده نشده است و حال آن‌که عثمان سنّت و آیین پیامبر 6 را کهنه و فرسوده کرده است .

گویند: نخستین کس که عثمان را نعثل نامید ـ و نعثل یعنی کسی که موهای ریش و بدنش انبوه است ـ عایشه بوده و همواره می‌گفته است : نعثل را بکشید که خدایش او را بکشد.

مدائنی در کتاب «الجمل» خود روایت کرده است : چون عثمان کشته شد عایشه در مکه بود و چون به «شراف» رسید از خبر کشته شدن عثمان آگاه شد. او شک و تردید نداشت که طلحه خلیفه خواهد شد. به همین سبب گفت  : نعثل از رحمت خدا دور باد؛ دور بودنی ؛ ای کسی که انگشت تو شل است[5] ؛

بشتاب . ای ابو شبل و ای پسر عمو؛ بشتاب . گویی هم‌اکنون به انگشت او می‌نگرم که مردم شتابان همچون هجوم شتران با او بیعت می‌کنند.

 

عثمان از نظر عایشه

 

گوید: چون عثمان کشته شد طلحه کلیدهای بیت‌المال و شتران گزیده و
چیزهای دیگری را که در خانه عثمان بود برداشت ، ولی چون کار خلافت او تباه شد و صورت نگرفت ، آن‌ها را به علی بن ابی طالب  7 پس داد.

اخبار عایشه در بیرون رفتن او از مکه به بصره پس از کشته‌شدن عثمان  :

ابومخنف لوط بن یحیی ازدی در کتاب خود می‌گوید: چون خبر کشته‌شدن عثمان به عایشه که در مکه بود رسید، شتابان به سوی مدینه حرکت کرد و می‌گفت : ای صاحب انگشت شل ؛ بشتاب ، خدا پدرت را بیامرزد. همانا مردم طلحه را شایسته و سزاوار خلافت می‌دانند.

چون به «شراف» رسید عبیدالله بن ابی سلمه لیثی با او روبرو شد. عایشه از او پرسید: چه خبر داری ؟

گفت : عثمان کشته شد.

عایشه سپس پرسید: پس از آن چه شد؟

عبید گفت : کارها برای آنان به بهترین انجام یافت و با علی ( 7) بیعت کردند.

گفت : دوست می‌داشتم آسمان بر زمین می‌افتاد اگر این کار صورت بگیرد! وای بر تو؛ بنگر چه می‌گویی ؟

گفت : ای امّ المؤمنین! حقیقت همان است که به تو گفتم .

عایشه شروع به هیاهو و نفرین کرد!

عبید گفت : ای امّ المؤمنین ! تو را چه می‌شود؟! به خدا سوگند؛ میان دو کرانه مدینه هیچ کس را شایسته‌تر و سزاوارتر از آن حضرت برای خلافت نمی‌بینم و در همه حالات او برایش مثل و مانندی نمی‌یابم ؛ به چه سبب به ولایت‌رسیدن او را خوش نمی‌داری؟!

عایشه به او پاسخ نداد.

گوید: به طرق گوناگون روایت شده است که چون خبر کشته‌شدن عثمان در مکه به عایشه رسید، گفت : خدایش از رحمت دور بدارد؛ این نتیجه کارهای
خودش بود و خداوند نسبت به بندگان ستمگر نیست .

گوید: قیس بن ابی حازم روایت می‌کند و می‌گوید: در سالی‌که عثمان کشته شد حجّ گزارده است و هنگامی که خبر مرگ عثمان به عایشه رسید همراه او بوده است که عایشه آهنگ مدینه کرد.

قیس می‌گوید: میان راه می‌شنیده که عایشه می‌گفته است : ای صاحب انگشت شل ؛ بشتاب . و هرگاه از عثمان نام می‌برده می‌گفته است : خداوند او را از رحمت خود دور بدارد. تا آنکه خبر بیعت با امیرالمؤمنین علی  7 به او رسیده است .

قیس می‌گوید: در این هنگام عایشه گفت : دوست می‌داشتم آسمان بر زمین می‌افتاد. و فرمان داد شترانش را به مکه برگردانند. من هم با او به مکه برگشتم . میان راه گاه می‌دیدم با خود چنان سخن می‌گوید که پنداری با کسی سخن می‌گوید و می‌گفت : پسر عفّان را مظلوم کشتند!

من به او گفتم : ای امّ المؤمنین ! مگر همین دم نشنیدم که می‌گفتی خداوند او را از رحمت خویش دور بدارد؟ و من پیش از این تو را در حالی دیده‌ام که نسبت به عثمان از همه خشن‌تر و زشت‌گوتر بوده‌ای !

گفت : آری ؛ چنین بود، ولی چون در کار او نگریستم آنان نخست از او خواستند توبه کند و چون مانند سیم سپید و پاک شد، در حالی‌که روزه بود و محرم ، در ماه حرام به سوی او هجوم بردند و کشتندش !

گوید: از طرق دیگر روایت شده است که چون خبر کشته‌شدن عثمان به عایشه رسید گفت : خدایش از رحمت دور بدارد؛ گناهش او را کشت و خداوند قصاص کارهایش را از او گرفت . ای گروه قریش ؛ مبادا کشته‌شدن عثمان شما را اندوهگین سازد؛ آن‌چنان‌که آن مرد سرخ‌روی ثمود قوم خود را اندوهگین و درمانده کرد. همانا سزاوارترین مردم به حکومت ذوالأصبع (طلحه) است . و همین‌که اخبار بیعت با امیرالمؤمنین علی  7 به او رسید گفت : بیچاره و
درمانده شوند که هرگز حکومت را به خاندان تیم بازنمی‌گردانند.[6]

 

 

 

 

1ـ عایشه و حفصه از نظر عثمان

 

2ـ عثمان

بزرگان سنت از نظر یکدیگر

عثمان و ابوذر، عایشه و حفصه/ص 32/(718)

ابوکعب می‌گوید: سپس در مدینه به حضور عثمان بن عفّان که در آن هنگام خلیفه بود آمدم و در مورد مسأله‌ای از مسائل دینی خود از او پرسیدم و گفتم  : ای امیرالمؤمنین! من مردی یمانی و از قبیله بنی‌حارث بن کعب هستم و می‌خواهم مسائلی را بپرسم ، به حاجب خود فرمان بده که مرا بازندارد.

عثمان به حاجب خود گفت : ای وثاب ؛ چون این شخص پیش تو آمد به او بار ده .

گوید: هر گاه می‌آمدم و در می‌زدم می‌گفت : کیست ؟ چون می‌گفتم : منم حارثی ؛ می‌گفت : وارد شو. روزی وارد شدم دیدم عثمان نشسته است و بر گرد او تنی چند ساکت نشسته‌اند که گویی بر سرشان پرنده نشسته است[7] ،

سلام دادم و نشستم و چون حال عثمان و آنان را چنان دیدم از چیزی نپرسیدم ، در همین حال تنی چند آمدند و گفتند: او از آمدن خودداری کرد.

عثمان خشمگین شد و گفت : از آمدن خودداری کرد! بروید بیاوریدش و اگر خودداری کرد او را کشان‌کشان بیاورید.

گوید: اندکی درنگ کردم ، آنان برگشتند در حالی‌که مردی سیه‌چرده و بلندقامت که سرش اصلع بود و فقط چند تار مو جلو و چند تار مو پشت‌سرش داشت همراهشان بود.

پرسیدم : این کیست ؟

گفتند: عمّار بن یاسر است .

عثمان به او گفت : تو همانی که فرستادگان ما پیش تو می‌آیند و تو از آمدن
خودداری می‌کنی ؟

گوید: سپس سخنی به او گفت که نفهمیدم . زان پس بیرون رفت . آنان هم از حضور عثمان رفتند تا آنجا که کسی جز من باقی نماند. عثمان از جای برخاست ، با خود گفتم : به خدا سوگند؛ از هیچ‌کس در این باره چیزی نمی‌پرسم که بگویم فلان کس برایم چنین گفت تا آنکه بفهمم چه می‌کند، من از پی عثمان رفتم تا وارد مسجد شد، در همان حال عثمان کنار ستونی نشسته بود و گرد او تنی چند از یاران رسول خدا 6 نشسته بودند و می‌گریستند. عثمان به حاجب خود وثاب گفت : شرطه‌ها را پیش من بیاور، چون شرطه‌ها آمدند گفت : این گروه را پراکنده سازید و آنان را پراکنده ساختند.

سپس نماز برپا شد، عثمان پیش رفت و با مردم نماز گزارد، همین که عثمان تکبیرة الإحرام گفت ، صدای زنی از میان حجره‌اش برخاست که نخست گفت : ای مردم ؛ و سپس سخن گفت و از پیامبر 6 و آنچه خداوند او را بر آن مبعوث فرموده است یاد کرد و پس از آن گفت : فرمان خدا را فرونهادید و با پیمان خدا مخالفت و ستیز کردید، و سخنانی از این دست گفت و سکوت کرد. پس از او زن دیگری نیز همین‌گونه سخن گفت و معلوم شد عایشه و حفصه‌اند.

گوید: پس از این‌که عثمان با سلام نماز را خاتمه داد روی به مردم کرد و گفت : این دو زن فتنه‌انگیزند و دشنام دادن آن‌دو برای من رواست و من به اصل و ریشه آن‌دو دانایم .

سعد بن ابی وقّاص گفت : آیا این سخنان را برای دو حبیبه رسول خدا 6 می‌گویی ؟

عثمان گفت : تو کجای کاری و چه اطّلاعی داری ؟ و سپس شتابان به سوی سعد دوید که مضروبش کند و سعد از پیش او گریخت و از مسجد بیرون رفت .

عثمان هم در تعقیب او بیرون دوید کنار در مسجد با امیرالمؤمنین علی  7
روبرو شد، آن حضرت به او فرمود: کجا می‌روی ؟

گفت : این مرد این‌چنانی و آن‌چنانی ـ یعنی سعد بن ابی وقّاص ـ را تعقیب می‌کنم و سعد را دشنام می‌داد.

امیرالمؤمنین علی  7 فرمود: ای مرد؛ این کارها را رها کن ، و همچنان میان آن‌دو گفتگو بود تا آنکه هر دو خشمگین شدند.

عثمان گفت : مگر تو همان نیستی که رسول خدا 6 در جنگ تبوک تو را جا گذاشت و با خود نبرد؟!

امیرالمؤمنین علی  7 فرمود: مگر تو آن نیستی که در جنگ احد از یاری دادن پیامبر 6 گریختی ؟

گوید: مردم میان آن‌دو قرار گرفتند.

ابوکعب می‌گوید: آن‌گاه از مدینه بیرون آمدم و چون به کوفه رسیدم دیدم میان مردم کوفه هم شرّ و فتنه ریشه دوانیده است . آنان سعید بن عاص را بیرون کرده بودند و اجازه نمی‌دادند به شهر و پیش ایشان وارد شود و چون اوضاع را بدین‌سان دیدم به سرزمین قوم خود بازگشتم .[8]

 

 

 

 

مروان و عبدالرحمن بن ابی بکر از نظر یکدیگر

 

معاویه و پیروی از هرقل و قیصر/ص 35/(718)

سیوطی از بخاری و نسائی از ابن ابی حاتم در تفسیرش نقل کرده است :

مروان از طرف معاویه امیر حجاز بود در مدینه خطبه‌ای خواند و گفت  : خداوند رأی نیکویی را به امیرالمؤمنین! درباره یزید به او نشان داده است که او را جانشین خود قرار دهد؛ همان‌گونه که ابوبکر و عمر برای خود جانشین تعیین کردند.

و در عبارتی دیگر گفت : او به سنّت ابوبکر و عمر عمل نمود.

عبدالرحمن بن ابی بکر گفت : او به روش هِرقَل و قیصر عمل نمود؛ زیرا ابوبکر خلافت را در یکی از فرزندانش قرار نداد و نه در یکی از اهل بیت خود. و معاویه این کار را انجام نداد مگر برای رحمت و بزرگداشت فرزندش .

مروان گفت : تو همان کسی نیستی که به پدر و مادر خود گفت : «اُفٍّ لکما»؛ افّ بر شما دو نفر باد.

عبدالرحمن گفت : تو فرزند همان ملعونی نیستی که پیامبر علیه الصلاة والسّلام پدر او را لعن کرد؟... [9]

 

 

 

 

عمروعاص از نظر حسّانِ شاعر

 

 

نسب عمروعاص/ص 36/(718)

ابوعبیده معمّر بن مثنی در کتاب «الأنساب» خود می‌گوید: در مورد عمرو دو تن مدّعی شدند پدرش هستند و آن‌دو ابوسفیان بن حرب و عاص بن وائل بودند و به خصومت پرداختند.

گفته شد: مادرش در این باره داوری کند.

مادر عمرو گفت : او از عاص بن وائل است .

ابوسفیان گفت : من در این تردید ندارم که او را در رحم مادرش کاشته‌ام ، ولی عاص نپذیرفت .

به مادرش گفتند: نسب ابوسفیان شریفتر است .

گفت : عاص بن وائل بر من فراوان انفاق می‌کند و حال آن‌که ابوسفیان مردی ممسک و بخیل است .

حسّان بن ثابت در همین مورد در پاسخ عمروعاص ـ که پیامبر 6 را هجا گفته بود ـ چنین سروده و او را هجا گفته است : «پدرت ابوسفیان است ، در این تردیدی نیست و میان ما دلایل روشنی در این باره آشکار شده است . اگر می‌خواهی افتخاری کنی به ابوسفیان افتخار کن ولی به عاص بن وائل فرومایه افتخار مکن...».[10]

 

 

 

 

 

 

 

 

گفتگوی عمرو عاص با معاویه درباره مرگ یکدیگر/ص 37/(718)

یکی از روزها عمرو بن عاص از مصر پیش معاویه آمد، و چون معاویه او را بدید گفت : نیکان می‌میرند و تو همچنان زنده‌ای ، مرگ به تو دست نمی‌یابد و نمی‌میری !

عمرو به او جواب داد: مادام که تو زنده‌ای من نخواهم مرد و نخواهم مرد تا تو بمیری .[11]

 

 

 

 

مذمّت کردن غلام عمروعاص از او و معاویه در حضور آن‌ها/ص 38/(718)

واقدی نقل کرده گوید: روزی عمرو بن عاص که پیر و ضعیف شده بود، با غلام خود وردان به نزد معاویه آمد و مشغول گفتگو شدند و جز وردان کسی نزد آن‌ها نبود.

عمرو گفت : ای امیر مؤمنان! دیگر از چه چیز لذّت می‌بری ؟

گفت : به زن رغبتی ندارم . لباس نرم و خوب هم آن‌قدر پوشیده‌ام که پوستم به آن عادت کرده و دیگر نمی‌فهمم کدام نرم است . غذای خوب و نرم هم آن‌قدر خورده‌ام که نمی‌دانم کدام لذیذتر و خوب‌تر است . بوی خوش هم آن‌قدر وارد بینی من شده است که نمی‌دانم کدام‌یک خوش‌بوتر است . اکنون لذّتی جز این ندارم که در روز گرمی چیز خنکی بنوشم و پسرانم و نوه‌هایم را ببینم که اطرافم می‌گردند. ای عمرو؛ تو از چه چیز لذّت می‌بری ؟

گفت : از بذری که بکارم و از حاصل آن بهره ببرم .

معاویه به وردان نگریست و گفت : وردان ؛ تو از چه لذّت می‌بری ؟

گفت : از بزرگواری که در حق مردم بزرگ انجام دهم و عوض آن ندهند و بمیرم ، و آن بزرگواری برای اعقاب من بر گردن اعقاب آن‌ها بماند.

معاویه گفت : چه مجلس بدی داشتیم ؛ این غلام از من و تو پیشی گرفت .[12]

 

 

 

 

معاویه از نظر عمروعاص

 

 

اقرار عمروعاص به سیرت بد معاویه/ص 39/(718)

محمّد بن عبدالله از جرجانی نقل می‌کرد که چون مردم عراق بر آب چیره شدند عمروعاص به معاویه گفت : ای معاویه ؛ اکنون اگر آن قوم همان‌گونه که دیروز تو آنان را از آب بازداشتی تو را از آب بازدارند چه می‌کنی و خیال تو چیست ؟ آیا بر عهده خود می‌بینی که بتوانی تو هم بر آنان ضربه بزنی همان‌گونه که آنان بر تو ضربه زدند؟ از اینکه بدی سیرت خود را برای آنان کشف کردی چه سودی بردی؟

معاویه گفت : گذشته را رها کن اینک به علی ( 7) چه گمان داری ؟

گفت : گمان من این است که او در مورد تو آنچه را که تو در مورد او رواداشتی روا نمی‌دارد و چیزی که او برای آن آمده است چیزی غیر از آب است .

گوید: معاویه به او سخنی گفت که عمرو را خشمگین ساخت و این ابیات را سرود: «به تو فرمانی دادم و آن را نادرست دانستی و پسر ابی سرح هم با من مخالفت کرد و از رأی و خرد چشم پوشیدی و برای جنگ هیچ راه گشایشی ندیدی . قوچ‌های عراق را چگونه دیدی؟ مگر نه این بود که به جمع ما شاخ زدند چه شاخ‌زدنی؟ اگر آنان فردا نیز چنین ضربتی بما بزنند تو باید سرنوشتی چون زبیر یا طلحه داشته باشی...».

نصر می‌گوید: اصحاب امیرالمؤمنین علی  7 به آن حضرت گفتند: ای امیر المؤمنین ؛ آنان را از آب بازدار، همان‌گونه که آنان تو را از آب بازداشتند. فرمود:

نه ؛ میان آنان و شریعه را بازبگذارید. من کاری را که جاهلان انجام دادند انجام نمی‌دهم . به زودی کتاب خدا را بر ایشان عرضه می‌دارم و آنان را به هدایت فرامی‌خوانم اگر پذیرفتند چه بهتر و گرنه به خواست خدا در لبه
تیز شمشیر بی‌نیازی است .

گوید: به خدا سوگند؛ روز را به شب نرساندند تا آن‌که سقّاها و شتران آبکش عراقیان و شامیان بر کنار آب بودند و هیچ‌کس به کس دیگر آزار نمی‌رساند.[13]

 

 

 

 

تمسخر معاویه و عمروعاص یکدیگر را/ص 41/(718)

ابن قتیبه در کتاب «عیون الأخبار» نقل کرده است : او می‌گوید: روزی معاویه عمروعاص را دید و خندید. عمرو گفت : ای امیرالمؤمنین ! خداوند لبت را همواره خندان بدارد، از چه چیز خندیدی ؟

گفت : از حضور ذهن تو در آشکار ساختن عورت خودت در جنگ با پسر ابوطالب می‌خندم ، و به خدا سوگند؛ علی ( 7) را بزرگوار و بسیار بخشنده یافتی و حال آن‌که اگر می‌خواست می‌توانست تو را بکشد.

عمرو گفت : ای امیرالمؤمنین ! به خدا سوگند؛ من در آن هنگام که علی ( 7) تو را به جنگ تن به تن دعوت کرد بر جانب راست تو بودم ، چشم‌هایت از بیم کژ شد و نفس در سینه‌ات بند آمد و چیزها از تو ظاهر شد که خوش نمی‌دارم برای تو بازگو کنم . بنابراین بر خویشتن بخند یا خندیدن را رها کن[14] .[15]

 

 

 

 

 

 

 

ناراحتی عمروعاص و معاویه از یکدیگر/ص 42/(718)

شعبی روایت می‌کند و می‌گوید: عمروعاص پیش معاویه وارد شد تا از او حاجتی بخواهد. قضا را از عمروعاص به معاویه اخباری رسیده بود که برآوردن نیاز عمرو را خوش نمی‌داشت ، بدین جهت خود را سرگرم نشان داد.

عمرو گفت : ای معاویه ؛ بخشش ، زیرکی است و پستی خود را به غفلت‌زدن ، و جفا از خوی‌های مؤمنان نیست .

معاویه گفت : ای عمرو؛ به چه سبب خود را سزاوار می‌دانی که ما نیازهای بزرگ تو را برآوریم ؟

عمرو خشمگین شد و گفت : با بزرگترین و واجبترین حقّ ؛ زیرا تو گرفتار دریای موج‌خیز ژرفی بودی که اگر عمرو نمی‌بود در کمترین آب آن غرق می‌شدی ، من تو را تکانی دادم وسط آن قرار گرفتی و سپس تکانی دیگر دادم که بر بلندترین نقطه آن قرار گرفتی . فرمان و امر تو روان شد و زبانت پس از بند آمدن باز و چهره‌ات پس از ظلمت و تاریکی رخشان گردید و خورشید برای تو با پشم رنگارنگ و زده‌شده ناپدید شد و ماه با شب تاریک برای تو تاریک گشت .

معاویه ظاهرآ خود را به خواب زد و مدّتی پلک‌هایش را بر هم نهاد تا عمرو بیرون رفت . آن‌گاه معاویه درست نشست و به همنشینان خود گفت  : دیدید از دهان این مرد چه بیرون آمد، او را چه می‌شد؟ اگر به تعریض و کنایه هم می‌گفت کافی بود، ولی او با گفتار خود مرا خوار کرد و با تیرهای زهرآگین خود مرا نشانه ساخت .

یکی از همنشینان معاویه به او گفت : ای امیرالمؤمنین! حوائج با سه منظور برآورده می‌شود: یا نیازمند و حاجت‌خواه سزاوار آن است و حاجت او به سبب حقّی که دارد برآورده می‌شود، یا آن‌که از کسی که حاجت می‌طلبد
کریم و بزرگوار است و حاجت را چه کوچک و چه بزرگ برمی‌آورد، یا آن‌که حاجت‌خواه شخص فرومایه‌ای است و شخص شریف نفس خود را از شرّ زبان او حفظ می‌کند و به آن منظور حاجت و نیاز او را برمی‌آورد.

معاویه گفت : خدا پدرت را بیامرزد، چه نیکو سخن گفتی ، و به عمرو پیام داد تا بیاید و چون آمد حاجت او را برآورد و جایزه بزرگی هم به او داد.

عمرو همین‌که گرفت و پشت کرد و برگشت ، معاویه این آیه را خواند : «اگر به آنان از صدقات داده شود خشنود می‌شوند و اگر داده نشود در آن صورت خشمگین می‌شوند»[16] .

 

عمرو آن را شنید و خشمگین برگشت و گفت : ای معاویه ؛ به خدا سوگند؛ همواره از تو با زور می‌گیرم و فرمانی از تو نخواهم برد و برای تو چاه ژرفی می‌کنم که چون در آن افتی استخوان پوسیده شوی .

معاویه خندید و گفت : ای اباعبدالله؛ از این سخن منظورم تو نبودی ، آیه‌ای از قرآن بود که به قلبم خطور کرد و خواندم . هر کار می‌خواهی بکن .[17]

 

 

 

 

 

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی/ص 44/(718)

به هنگام خلافت منصور گروهی از وابستگان پدرش پیش او جمع شدند که از جمله ایشان عیسی بن موسی و عبّاس بن محمّد و کسان دیگری غیر از آن‌دو بودند و درباره خلیفگان اموی سخن می‌گفتند که چرا عزّت از آنان سلب شد.

منصور گفت : عبدالملک چنان ستمگری بود که هیچ اهمیت نمی‌داد که چه می‌کند. ولید دیوانه‌ای بود که سخن گفتنش سراپا اشتباه و غلط بود. سلیمان همّتش در فرج و شکمش بود. عمر بن عبدالعزیز مردی یک‌چشم در میان کوران بود. مرد آن قوم هشام بود و بنی‌امیه همواره آنچه را که او برای ایشان از ارکان پادشاهی فراهم آورده بود مراقبت و حفظ و پاسداری می‌کردند و گرد همان می‌گشتند و آنچه را که خداوند از او به ایشان ارزانی داشته بود نگهبانی می‌کردند، کارهای مهمّ را استوار می‌داشتند و کارهای کم‌ارزش را رها می‌ساختند تا آنکه کارهای ایشان و خلافت آنان به دست فرزندان جوان اسرافکارشان افتاد که ناز و نعمت پرورده بودند. سپاس عافیت را نداشتند و بدرفتاری کردند. درماندگی از ایشان شروع شد و خداوند آنان را که از مکر او احساس ایمنی می‌کردند اندک اندک درمانده فرمود، آنان نگهبانی از خلافت را یک‌سو افکندند و حقوق ریاست را سبک شمردند و در رسوم سیاست ناتوان شدند و خداوند عزّت ایشان را بازگرفت و جامه خواری بر ایشان پوشاند و نعمت آنان را زایل فرمود.[18]

 

 

 

اقرار معاویه به حقّ اهل بیت  :/ص 45/(718)

 

محمّد بن حبیب می‌گوید: ابن عبّاس روایت کرده و گفته است : پس از سال جماعت ، حسن بن علی  8 پیش معاویه رفت که در مجلسی تنگ و پرازدحام نشسته بود و امام حسن  7 پایین‌پای معاویه نشست .

معاویه نخست آنچه می‌خواست بگوید گفت و سپس گفت : شگفتا از عایشه که می‌پندارد من در منصبی که شایسته آن نیستم قرار گرفته‌ام و این خلافت حقّ من نیست ، خدایش بیامرزد، او را با این موضوع چه کار است. در این خلافت پدر این شخص که در این‌جا نشسته است ، با من ستیز کرد و حال آنکه خداوند او را پیش خود برد.

امام حسن  7 فرمود:

ای معاویه ؛ به نظر تو این کار شگفتی است ؟

گفت : آری به خدا سوگند. فرمود:

آیا تو را به کاری که از این شگفت‌تر است خبر بدهم ؟

گفت : آری ؛ آن چیست؟

فرمود: این‌که تو در صدر مجلس بنشینی و من کنار پای تو نشسته باشم .

معاویه خندید و گفت : ای برادرزاده ؛ شنیده‌ام وام داری .

فرمود: آری که وام دارم .

معاویه پرسید: چه مبلغ ؟

فرمود: صد هزار.

معاویه گفت : دستور دادیم سیصد هزار پرداخت شود، صد هزار برای وام تو و صد هزار که میان افراد خانواده‌ات پخش کنی و صد هزار مخصوص خودت ، اینک با احترام برخیز و صله خویش را دریافت کن .

چون امام حسن  7 از مجلس بیرون رفت ، یزید بن معاویه به پدرش گفت : به خدا سوگند؛ هرگز ندیده بودم که مردی با تو چنین برخورد کند که او برخورد کرد و فرمان دهی سیصد هزار به او بپردازند.

 

معاویه گفت : پسرکم ؛ این حق ، حقّ ایشان است و هر کس از ایشان که پیش تو آمد، بر او ریخت و پاش کن .[19]

 

 

 

 

 

 

 

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه/ص 47/(718)

از جمله نامه‌های پسندیده ، نامه‌ای است که ابوالعبّاس احمد بن موفّق ابواحمد طلحة بن متوکل معروف به المعتضد بالله در سال دویست و هشتاد و چهار و هنگامی که عبیدالله بن سلیمان وزیر او بوده است ، نوشته است و من آن را با اختصار از تاریخ ابوجعفر محمّد بن جریر طبری نقل می‌کنم :

ابوجعفر طبری می‌گوید: در این سال معتضد تصمیم به لعنت کردن معاویة بن ابی سفیان بر منابر گرفت و دستور داد نامه‌ای نوشته شود و آن را برای مردم بخوانند. وزیرش عبدالله بن سلیمان او را از آشوب عامّه مردم ترساند و گفت  : بیم دارد که فتنه درگیرد و معتضد به گفتار او اعتنا نکرد.

نخستین کاری که معتضد در این باره انجام داد این بود که فرمان داد عامّه مردم به کار خود بپردازند و از جمع‌شدن و اظهار تعصّب و سخن‌گفتن و گواهی دادن نزد سلطان خودداری کنند مگر اینکه از ایشان در آن مورد گواهی خواسته شود.

او داستان‌سرایان و نقّالان را از اینکه در راه‌ها و مجامع عمومی بنشینند و سخن گویند بازداشت و دستور داد در این مورد نامه‌ای نوشته و چند نسخه از آن فراهم شود و در دو جانب مدینة السلام ـ بغداد ـ در بازارها و محلّه‌ها خوانده شود و این کار به روز چهارشنبه شش‌روز باقی‌مانده از جمادی الاُولی آن سال انجام گرفت ، و از روز جمعه چهار روز باقی‌مانده از آن ماه داستان‌سرایان و نقّالان را و کسانی را که حلقه‌وار می‌نشستند، از نشستن در دو جانب بغداد و جمع شدن در دو مسجد منع کردند.

در مسجد جامع هم جار زده شد که مردم اجتماع نکنند و داستان‌سرایان و حلقه‌نشینان را از تشکیل اجتماع بازداشتند و جار زده شد که حرمت و ذمّه از هر کس که برای مناظره و جدل جمع شود برداشته است . و به کسانی هم که در مساجد جامع به مردم آب می‌دادند و عادت آنان بر این قرار گرفته بود که به
هنگام آب دادن برای معاویه طلب رحمت و آمرزش می‌کردند!! فرمان داده شد که چنان نکنند و بر معاویه رحمت نفرستند و او را به نیکی یاد نکنند.

مردم می‌گفتند: نامه‌ای را که معتضد فرمان داده است در مورد لعن معاویه بنویسند، روز جمعه پس از نماز جمعه بر منبر خوانده خواهد شد، به همین سبب همین‌که نماز جمعه تمام شد، مردم به سوی ایوان بلند مسجد آمدند تا خواندن آن نامه را بشنوند ولی نامه خوانده نشد.

گفته شد: عبیدالله بن سلیمان خلیفه را از آن کار منصرف کرده است ، بدین معنی که یوسف بن یعقوب قاضی را خواسته و گفته است : در مورد منصرف ساختن معتضد چاره‌ای بیندیشند.

قاضی یوسف پیش معتضد رفت و با او سخن گفت و اظهار داشت : بیم آن دارم که عامّه مردم به هنگام شنیدن مطالب این نامه شورش کنند و فتنه‌ای برپا شود.

معتضد گفت : اگر چنین باشد بر ایشان شمشیر می‌نهم .

قاضی گفت : ای امیرالمؤمنین! نسبت به طالبیان (علویان) که هر روز در ناحیه‌ای خروج می‌کنند و مردمی بسیار به سبب خویشاوندی نزدیک آنان با پیامبر 6 به ایشان متمایل می‌شوند چه می‌کنی ؟ آن‌هم با این‌همه ستایش که در این نامه از ایشان شده است . همین‌که مردم آن را بشنوند به ایشان متمایل‌تر می‌شوند، زبان طالبیان هم درازتر و برهان آنان از امروز استوارتر می‌شود.

معتضد پس از شنیدن این سخنان قاضی یا چیزهایی نظیر این‌که گفته بود خودداری کرد و به او پاسخی نداد و پس از آن درباره آن نامه هم دستوری نداد.

در آن نامه پس از ستایش خدای عزّوجلّ و درود و سلام بر محمّد و خاندانش چنین آمده بود:

«امّا بعد؛ به امیرالمؤمنین!! خبر رسیده است که گروهی از عامّه در دین خود گرفتار شبهه و در اعتقاد خویش دچار فساد شده‌اند و با غلبه هوس دچار
تعصّبی شده‌اند که بدون شناخت و تأمّل از آن سخن می‌گویند و بدون بینش و برهان از پیشوایان گمراه سخن می‌گویند[20]  و از سنّت‌های پسندیده به     

بدعت‌های ناشی از هوس گرایش یافته‌اند و خدای عزّوجل فرموده است  : «گمراهتر از آن کس که هوس خویش را بدون هدایت خدا پیروی کند کیست؟ و همانا خداوند قومی را که ستمگران‌اند هدایت نمی‌فرماید» وانگهی این کار را برای خروج از جماعت و شتاب به سوی فتنه و برگزیدن تفرقه و اختلاف کلمه انجام می‌دهند و برای اظهار دوستی با کسی که خداوند دوستی را از او بریده و عصمت را از او بازداشته و از دین بیرونش کرده و لعنت و نفرین را برای او واجب فرموده است چنین می‌کنند، و کسی را که خداوند او را زبون و کارش را سست و ناتوان قرار داده است بزرگ می‌شمارند. آن‌هم کسی را که از خاندان بنی‌امیه است که شجره ملعونه‌اند، و برای مخالفت و ستیز با کسی که خداوند به وسیله او ایشان را از هلاکت نجات داده و نعمت را بر ایشان تمام کرده است و از خاندان برکت و رحمت است و خداوند هر که را که خواهد خاصّ رحمت خود می‌فرماید و خداوند دارای فضل و کرم بزرگ است .

امیرالمؤمنین!! ـ معتضد ـ آنچه را که شنیده بود بزرگ دانست و چنان دید که خودداری از انکار و زشت شمردن آن موجب حرج در دین است و مایه تباهی کسانی می‌شود که خداوند کارشان را به او سپرده است و موجب اهمال در مستقیم ساختن مخالفان و روشن ساختن جاهلان و اقامه دلیل بر شک‌کنندگان و جلوگیری از کار دشمنان است که خداوند همه این امور را بر او واجب فرموده است .

 

اینک ای گروه مسلمانان ؛ امیرالمؤمنین! به شما خبر می‌دهد که چون خدای عزّوجلّ محمّد 6 را با دین خویش برانگیخت و به او فرمان داد که کار خود و فرمان خدا را آشکار سازد، آن حضرت نخست از افراد خانواده و عشیره خود آغاز کرد و به آنان مژده و بیم داد و آنان را به آیین خدای خود فراخواند و پندشان داد و ارشادشان فرمود؛ کسانی که دعوت او را پذیرفتند و سخنش را تصدیق و از فرمانش پیروی کردند تنی چند از پسران پدرش ـ خویشاوندان نزدیکش ـ بودند که همانان هم دو گروه بودند، برخی از ایشان به آنچه او از جانب پروردگار خویش آورده بود مؤمن بودند و برخی اگرچه مؤمن نبودند ولی چون او را عزیز می‌شمردند و بر او مهر می‌ورزیدند سخن او را تأیید می‌کردند و یاریش می‌دادند.

 

بنابراین مؤمن ایشان پیامبر را با بصیرت و بینش یاری می‌داد و کافر ایشان برای حفظ حمیت و حرمت او را یاری می‌دادند. کسانی را که با پیامبر ستیز و دشمنی و کارشکنی می‌کردند دفع و از یاران و یاری‌دهندگان او حمایت می‌کردند و از کسانی که نصرت او را می‌پذیرفتند بیعت می‌گرفتند و از اخبار دشمنان پیامبر تجسّس می‌کردند و در غیاب پیامبر 6 همچون هنگام حضور او برای کارهای او تدبیر و چاره‌اندیشی می‌کردند، تا آنکه مدّت به سر آمد و گاهِ هدایت فرارسید و آنان هم با بینشی پایدار در دین خدا و اطاعت حق تعالی و تصدیق پیامبر و گرویدن به آن حضرت درآمدند و این کار را با بهترین حالت هدایت و رغبت انجام دادند.

خداوند ایشان را اهل بیت رحمت و دین قرار داد و پلیدی را از ایشان بزدود و آنان را پاکیزه فرمود و معدن حکمت و وارثان نبوّت و خلافت قرار داد و خداوند برای آنان فضیلت را مقرّر داشت و طاعت و فرمانبرداری از ایشان را بر بندگان لازم فرمود.

شمار بیشتر و عمده افراد عشیره پیامبر 6 با او ستیز ورزیدند و او را تکذیب کردند و به جنگ با او پرداختند و او را سرزنش می‌کردند و آزار
می‌دادند و تهدید می‌کردند و دشمنی خود را آشکار می‌ساختند و به جنگ او رفتند و کسانی را که آهنگ پیوستن به پیامبر را داشتند از آن کار بازداشتند و پیروانش را آزار دادند.

از میان ایشان کسی که بیش از همه با او دشمنی و ستیز و مخالفت می‌کرد و در هر نبردی پیشگام بود و سالار آنان در هر فتنه و جمع‌کردن لشکر بود و هیچ پرچمی بر ضدّ اسلام برافراشته نشد مگر اینکه او صاحب آن پرچم و رهبر آن گروه بود ابوسفیان بن حرب است که سالار جنگ احد و خندق و جنگ‌های دیگری جز آن‌دو بود و پیروان او از خاندان بنی‌امیه بودند که در کتاب خدا و هم به زبان پیامبر 6 در موارد متعدّد لعنت شده‌اند که نفاق و کفر ایشان در علم خدا و حکم او مقرّر شده بود.

ابوسفیان ـ که خدایش لعنت کند ـ همچنان با کوشش نبرد کرد و با حیله‌گری دشمنی کرد و لشکر برای جنگ فراهم آورد تا آنکه شمشیر او را مغلوب ساخت و فرمان خدا غلبه یافت و آنان ناخوش می‌داشتند، ناچار به ظاهر به اسلام پناه آورد و کفر را همچنان نهان می‌داشت و از آن خود را بیرون نکشیده بود.

پیامبر 6 او و پسرانش را با آنکه به حال او و ایشان آگهی داشت پذیرفت و سپس خداوند متعال در قرآن آیتی بر پیامبر خویش نازل فرمود که ضمن آن شرح حال آنان را بیان فرمود و آن آیه این گفتار خداوند متعال است که می‌فرماید: «و شجره ملعونه در قرآن»[21]  و در این مورد هیچ‌کس را خلاف نیست   

که خداوند از این آیه ، آنان را اراده فرموده است .

از مطالبی که در این مورد در سنّت آمده است و افراد مورد اعتماد آن را
روایت کرده‌اند، گفتار رسول خدا 6 درباره ابوسفیان است که او را سوار بر خری دید که می‌آمد، معاویه لگام خر را گرفته بود و برادرش یزید خر را می‌راند، پیامبر6 فرمود:

خداوند آن سوار و قائد و سائق را لعنت فرماید[22] .

 

دیگر از این موارد مطلبی است که راویان از قول ابوسفیان روایت کرده‌اند که به روز بیعت با عثمان گفت : ای بنی عبدشمس ؛ خلافت را میان خود پاس دهید، همچون پاس دادن گوی که به خدا سوگند؛ نه بهشتی هست و نه دوزخی .

و این کفر صریح است که به سبب آن لعنت خدا به او می‌رسد، همان‌گونه که بر کسانی از بنی‌اسرائیل که کافر شدند و لعنت خداوند به زبان داود و عیسی پسر مریم بر آنان نازل شد که عصیان ورزیده و تعدّی کردند[23] .

 

دیگر مطلبی است که از او نقل شده است که پس از کور شدن بر بلندی احد ایستاد و به کسی که دست او را گرفته بود و می‌برد گفت : همین‌جا به محمّد 6 سنگ زدیم و یارانش را کشتیم .

دیگر سخنی است که ابوسفیان پیش از فتح مکه و پس از دیدن سپاه پیامبر 6 به عبّاس گفت : همانا پادشاهی برادرزاده‌ات بزرگ و استوار شده است . عبّاس به او گفت : وای بر تو؛ پادشاهی نیست ، پیامبری است[24] .

 

دیگر سخنی است که روز فتح مکه هنگامی که بلال را بر فراز کعبه دید که اذان می‌گوید و «أشهد أنّ محمّدآ رسول الله» را با صدای بلند اعلان می‌کند، گفت : خداوند عتبة بن ربیعه را سعادتمند فرمود که شاهد این موضوع نیست .

 

دیگر از آن جمله موضوع خوابی است که پیامبر 6 دید و افسرده شد و گفته‌اند که پس از آن خواب ، پیامبر 6 خندان دیده نشد و چنان بود که در خواب تنی چند از بنی‌امیه را دیده بود که بر منبرش می‌جهند؛ همچون جهیدن بوزینگان[25] .

 

 

و هم از آن جمله این بود که پیامبر 6 حکم بن ابی العاص را ـ در حالی‌که حرکت آن حضرت را در راه رفتن خود تقلید می‌کرد دیده بود ـ تبعید کرد و خداوند به نفرین پیامبر نشانی دائم در حکم بن ابی العاص پدید آورد. وقتی پیامبر او را دید که خود را می‌لرزاند و حرکات آن حضرت را تقلید می‌کند فرمود: «بر همین حال باش». و همه عمر را بر این حال باقی ماند.

و افزون بر این ، پسرش مروان نخستین فتنه را در اسلام پدید آورد که هر خون ناحق که در آن فتنه و پس از آن در اسلام ریخته شد، نتیجه کار مروان بود.

دیگر از آن جمله آن است که خداوند متعال بر پیامبر خویش نازل فرمود که : «شب قدر از هزار ماه بهتر است» و گفته‌اند: منظور از هزار ماه ، پادشاهی بنی‌امیه بوده است[26] .

 

دیگر این است که پیامبر 6 معاویه را احضار فرمود که بیاید چیزی بنویسد، او انجام فرمان پیامبر را معطّل گذاشت و غذا خوردن خویش را بهانه آورد و پیامبر6 فرمود: «خداوند شکمش را سیر نفرماید» و چنان شد که هرگز سیر نمی‌شد و می‌گفت : به خدا سوگند؛ به سبب سیری از غذا خوردن دست
نمی‌کشم بلکه به سبب خستگی از آن دست می‌کشم[27] .

 

و هم از آن جمله این است که پیامبر 6 فرمود: «از این درّه مردی از امّت من می‌آید که بر غیر دین من محشور می‌شود» و معاویه آشکار شد.

و هم این سخن پیامبر 6 که فرمود:

هر گاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید[28] .

 

و هم از آن جمله این حدیث مرفوع مشهور است که پیامبر 6 فرموده است :

معاویه در تابوتی آتشین در پایین‌ترین طبقه دوزخ است و فریاد می‌کشد : یا حنّان و یا منّان . و در پاسخ او گفته می‌شود: «هم‌اکنون؛ و حال آنکه پیش از این نافرمانی کردی و از تبهکاران بودی»[29] .

 

و هم از آن جمله است اقدام معاویه به جنگ با علی بن ابی طالب  7 که مقام او در اسلام از همه مسلمانان برتر و در مسلمانی از همگان پیش‌قدم‌تر و از همگان مؤثّرتر و نام‌آورتر بود. معاویه با باطل خود درباره حق علی  7 ستیز می‌کرد و با گمراهان و سرکشان با علی  7 و یارانش جنگ می‌کرد. او و پدرش همواره درباره خاموش کردن نور خدا و انکار دین پروردگار چاره‌سازی می‌کردند؛ «و خداوند نمی‌خواهد جز آنکه نور خویش را کامل و رخشان فرماید؛ هرچند کافران را ناخوش آید»[30] .

 

معاویه مردم نادان را فریب می‌داد و مردم ابله را به خطا می‌انداخت ، یعنی همان گروهی که رسول خدا 6 از پیش خبر ایشان را داده و به عمّار فرموده
بود: «تو را گروه سرکش می‌کشند[31] ، تو ایشان را به بهشت فرامی‌خوانی و آنان تو را به  

دوزخ فرامی‌خوانند»؛ آنان دنیا را برگزیده و نسبت به جهان دیگر کافر بودند و از قید اسلام بیرون شده بودند.

معاویه خون حرام را حلال می‌شمرد و سرانجام عمّار در فتنه و گمراهی و گرفتاری که معاویه پیش آورده بود کشته شد و خون او و خون گروهی بی‌شمار از مسلمانان برگزیده که از دین خدا دفاع می‌کردند و حقّ او را یاری می‌دادند ریخته شد.

معاویه در دشمنی خدا کوشا بود و می‌کوشید تا بر خداوند عصیان شود و اطاعت نشود و احکام خداوند باطل گردد و استوار نشود و کلمه گمراهی و دعوت باطل برتر شود، ولی غافل از این بود که کلمه خداوند برتر و دین پروردگار منصور و حکم او نافذ و فرمانش چیره است و فریب‌سازی هر کس که با خدا دشمنی و ستیز کند مغلوب و درهم شکسته است ، و گناهان آن جنگ‌ها و جنگ‌هایی را که پس از آن بود و خون‌هایی را که ریخته شد بر گردن گرفت ، و روش‌های ناپسندی را پیش آورد که نه‌تنها گناه آن بلکه گناه هر کس هم که به آن عمل کرد بر عهده اوست . انجام کارهای حرام را بر کسانی که انجام دادند حلال کرد و حقوق را از اهل آن بازداشت .

آری ؛ آرزوها او را فریب داد و مهلت او را به گناه انداخت و مقامش را نیست و نابود کرد.

دیگر از چیزهایی که خداوند به سبب آن ، لعنت را بر او واجب کرده است ، کشتن گروهی از برگزیدگان اصحاب و تابعان اهل دین و فضیلت است ، چون عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی کندی و کسان دیگری همچون
ایشان ، آن‌هم برای اینکه قدرت و پادشاهی و چیرگی از آنِ او باشد[32] .

 

وانگهی ادّعای او که زیاد پسر سمیه برادر اوست و اینکه او را پسر پدر خویش یعنی ابوسفیان دانست و حال آنکه خداوند متعال می‌فرماید:

«پسرخواندگان را به نام پدرانشان بخوانید که این به نزد خدا منصفانه‌تر است»[33] .

 

و پیامبر خدای  6 فرموده است :

هرکس جز پدر خویش را دعوی کند و به غیر از نسب خویش انتساب جوید ملعون است .

و نیز فرموده است :

فرزند از بستر است و زناکار را بهره سنگ است .

معاویه آشکارا با حکم خداوند متعال و پیامبرش مخالفت ورزیده و فرزند را جز برای بستر قرار داد و سنگ را برای غیر زناکار، و با این کار خود در مورد امّ حبیبه ـ همسر رسول خدا 6 ـ و زنانی دیگر چنان کرد که موی‌ها و چهره‌های آنان را بر کسانی که نامحرم بودند محرم ساخت و قرابتی اثبات کرد که خداوند آن را دور فرموده بود و چنین خللی در دین و چنین تبدیلی در اسلام واقع نشده بود[34] .

 

دیگر از کارهای معاویه این بود که پسر خود یزید شراب‌خواره دائم الخمرِ خروس‌بازِ میمون بازِ یوزباز را به خلافت خدا بر بندگان خدا برگزید و برای او با زور و بیم و تهدید و به هراس افکندن و سطوت از مسلمانان برگزیده بیعت گرفت و معاویه خود بر نادانی و پلیدی و سفلگی او آگاه بود و خود همواره کفر و تبهکاری و مستی و کارهای ناشایسته او را می‌دید. و چون یزید ـ که
خدایش لعنت کند ـ قدرت یافت و به آنچه می‌خواست تسلّط یافت ، به خونخواهی مشرکان و انتقام‌جویی برای ایشان از مسلمانان آغاز کرد و در واقعه حرّه به جان مسلمانان افتاد و با مردم مدینه چنان جنگی کرد که در اسلام زشت‌تر و ناپسندتر از آن نبود که به گمان خویش خشم خود را فرو نشاند و از دوستان خداوند انتقام گرفت و برای دشمنان خدا خونخواهی کرد و در حالی‌که کفر و شرک خود را آشکار کرد چنین سرود: «ای کاش ؛ پیران من که در جنگ بدر بودند حضور می‌داشتند و بی‌تابی خزرجیان را از ضربه شمشیر می‌دیدند».

و این سخن کسی است که به خدا و دین و پیامبر و کتاب او اعتقادی ندارد و به آنچه از پیش خداوند آمده است ایمان ندارد.

بدترین و ناپسندترین و بزرگترین گناهی که مرتکب شد ریختن خون حسین بن علی  8 بود، آن‌هم با موقعیت (امام) حسین 7 نزد رسول خدا 6 و مکان و منزلت او در دین خدا و فضیلت و گواهی دادن پیامبر 6 برای او و برادرش که سرور جوانان بهشت خواهند بود و این کار را برای نشان دادن گستاخی خود نسبت به خداوند و کفر نسبت به دین و دشمنی نسبت به پیامبر و عترت آن حضرت و سبک شمردن حرمت ایشان انجام داد؛ گویی با کشتن (امام) حسین  7 و خاندان او گروهی از کافران ترک و دیلم را کشته است و از عذاب و سطوت خداوند هیچ بیم و باک نداشت و خداوند متعال ریشه و شاخه عمر او را ببرید و از بن برآورد و آنچه را در دست داشت از او سلب کرد و عقوبت و شکنجه‌ای را که به سبب نافرمانی خدا سزاوارش شده بود برایش آماده فرمود.

این به جای خود و افزون بر این ، آن‌که بنی‌مروان احکام کتاب خدا و فرمان‌های پروردگار را دگرگون کردند و اموال خدا را ویژه خود قرار دادند و خانه خدا را ویران کردند و حرمت آن را شکستند و منجنیق‌ها نصب کردند و آتش به کعبه درافکندند.

 

آنان از سوزاندن و ویران کردن کعبه و از شکستن حرمت آن فروگذاری نکردند و از کشتن پناهندگان و سرکوب کردن ایشان خودداری نکردند و کسانی را که خداوند به سبب آن امانشان داده بود به بیم و هراس افکندند و پراکنده ساختند، تا آنجا که عذاب خداوند برای ایشان مقرّر شد و زمین را آکنده از جور و ستم کردند و بر همه بندگان خدا در سرزمین‌های خدا ستم روا داشتند.

 

در این هنگام سزاوار انتقام خدا شدند و خشم و سطوت خداوند بر ایشان فرود آمد و خداوند کسانی از خاندان و وارثان پیامبر 6 را که برای خلافت خود ویژه فرموده بود، برای مقابله با آنان آماده فرمود؛ همان‌گونه که با نیاکان مؤمن و مجاهد ایشان گروهی را برای مقابله با نیاکان کافر آنان آماده فرموده بود.

خداوند به دست ایشان خون‌های آنان را که مرتد شده بودند ریخت ؛ همان‌گونه که خون نیاکان آنان را در حالی‌که مشرک بود ریخته بود، «و خداوند دنباله گروهی را که ستم کرده بودند قطع فرمود و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را»[35] .

 

ای مردم ؛ همانا خداوند فرمان داده که اطاعت شود و دستور داده که باید اجرا شود و حکم فرموده که باید به کار بسته شود، و خداوند متعال چنین فرموده است : «همانا خداوند کافران را لعنت فرموده و برای آنان آتش دوزخ را آماده کرده است»[36] ، و نیز فرموده است : «آنان را خداوند لعنت می‌کند و لعنت‌کنندگان آنان را

لعنت می‌کنند»[37] .

 

بنابراین ای مردم ؛ آن کسانی را که خداوند و پیامبرش لعنت کرده‌اند، لعنت کنید و از کسانی دوری بجویید که به قرب به خداوند دست نمی‌یابید مگر به
دوری گزیدن از ایشان .

بارخدایا؛ ابوسفیان بن حرب بن امیه ، معاویة بن ابی سفیان ، یزید بن معاویه ، مروان بن حکم ، پسران او و فرزندزادگانش را لعنت فرمای .

بارخدایا؛ پیشوایان کفر، رهبران گمراهی ، دشمنان دین ، پیکارکنندگان با پیامبر، تعطیل‌کنندگان احکام ، تغییردهندگان کتاب و ریزندگان خون حرام را لعنت فرمای .

بارخدایا؛ ما از دوستی با دشمنان تو و از چشم‌پوشی برای گنهکاران به سوی تو تبرّی می‌جوییم ؛ همان‌گونه که خود فرموده‌ای : «گروهی را که به خدا و روز رستاخیز گرویده‌اند نخواهی یافت که با ستیزگران خدا و رسولش دوستی کنند»[38] .

 

ای مردم ؛ حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و راههای گمراهی را بنگرید تا رهروان آن را بشناسید. آنجا که خدایتان فرمان درنگ داده است ، درنگ کنید و آنچه را خدایتان فرمان داده است انجام دهید.

امیر مؤمنان! برای شما از خداوند یاری می‌جوید و توفیق شما را از پیشگاهش مسألت می‌کند و برای هدایت شما به خداوند امید می‌بندد و خدایش بسنده است و بر او توکل می‌کند و نیرویی جز خداوند برتر و بزرگ نیست .»

* * *

می‌گوید (ابن ابی الحدید): طبری این را همین‌گونه و به صورت نامه آورده است ولی به عقیده من این خطبه است ؛ زیرا آنچه را بخوانند و برای مردم خوانده شود خطبه است و نامه نیست . نامه مطلبی است که برای امیری یا کارگزاری یا نظایر آن‌ها نوشته شود، البتّه گاهی نامه‌ای را بر منبر می‌خوانند که در این صورت به منزله خطبه است و در واقع خطبه نیست بلکه نامه‌ای است که برای مردم خوانده می‌شود. شاید مطالب این سخن به منظور اینکه
بخشنامه باشد، انشاء شده است تا همه‌جا فرستاده و برای مردم خوانده شود و این پس از آن است که برای مردم بغداد خوانده شده است .

ضمنآ مسأله‌ای که نامه بودن آن را تأیید می‌کند و سخن طبری را استوار می‌سازد، این است که در پایان آن چنین آمده است : «این را عبیدالله بن سلیمان به سال دویست و هشتاد و چهار نوشته است» و چنین چیزی در خطبه‌ها معمول نیست بلکه در نامه‌ها متداول است ؛ ولی طبری نگفته است که دستوری برای نوشتن آن به شهرها صادر شده است ، حتّی نگفته است که چنین تصمیمی گرفته شده باشد و می‌گوید: فقط تصمیم بر آن گرفته شد که آن را در مساجد بغداد بخوانند.[39]

 

 

معاویه از نظر مأمون/ص 61/(718)

او صریحآ اعلام کرد: من ذمّه خودم را از کسی که معاویه را به نیکی یاد کند برداشتم .

او حضرت امیرالمؤمنین علی  7 را نیز بر خلفا، برتری داده و می‌گفت : او برترین مردم پس از پیامبر است[40] .[41]

 

 

 

 

معاویه از نظر معتضد عبّاسی/ص 62/(718)

 

هنگامی که معتضد عبّاسی در سال 284 خواست تا دستور دهد معاویه بر فراز منابر لعنت شود، با مخالفت‌هایی روبرو شد. او تصمیم گرفته بود تا ضمن نوشته‌ای با استناد به احادیث ، لعنت بر او را جایز شمرد، امّا به او گفته شد که از فتنه عمومی هراس دارند!! خلیفه آن را نپذیرفت تا این‌که به او گفته شد: اگر چنین کنی با طالبی‌ها چه خواهی کرد؟ آن‌ها در هر دیاری ، دست به قیام زده و مردم نیز به خاطر قرابت آنان با پیامبر 6، به آن‌ها تمایل زیادی دارند. اگر این نامه منتشر شود، تمایل مردم به آن‌ها زیادتر خواهد شد. این مسأله باعث شد تا معتضد دست از این کار بکشد[42] .

 

جالب است که او از شورش مردمی که به معاویه علاقمند هستند، وحشتی ندارد؛ زیرا آن‌ها را قابل اعتناء نمی‌داند امّا از زمینه‌ای که برای گرایش به علویین وجود دارد هراسناک است!

چنین زمینه‌ای در خود خلیفه بغداد، وسعت این حرکت را نشان می‌دهد. قبل از او نیز منتصر عبّاسی فرزند متوکل برخلاف سیره پدر خود، به اهل بیت عنایت زیادی کرد[43] ، در میان حکام نیز افرادی دیده می‌شوند که از دوستداران      

اهل بیت  : هستند کما این‌که والی سیستان در زمانی چنین بوده است[44]  .[45]

 

پیشگوئی حضرت امیرالمؤمنین  7 درباره مروان/ص 63/(718)

 

 

 

واقدی نقل کرده است که چون امیرالمؤمنین علی  7 از جنگ جمل آسوده شد، گروهی از جوانان قریش آمدند و از آن حضرت امان خواستند و این‌که اجازه دهد با او بیعت کنند و برای این موضوع عبدالله بن عبّاس را شفیع قرار دادند.

امیرالمؤمنین علی  7 شفاعت او را پذیرفت و اجازه داد به حضورش آیند و چون آمدند خطاب به آنان فرمود:

 

افسوس بر شما گروه قریش ؛ به چه جرمی با من جنگ کردید؟ آیا میان شما به غیر عدل حکمی کردم ؟ یا میان شما مالی را نابرابر بخشش کردم ؟ یا کسی را بر شما برگزیدم و برتری دادم ؟ یا از پیامبر 6 دور بودم ؟ یا در راه اسلام کم و اندک متحمّل رنج شده بودم ؟

 

گفتند: ای امیرالمؤمنین ؛ ما همچون برادران یوسفیم ، از ما درگذر و برای ما استغفار کن .

به یکی از ایشان نگریست و پرسید: تو کیستی ؟

گفت : مساحق پسر مخرمه‌ام و معترف به گناه و مقرّ به لغزش ، و از گناه خویش توبه کردم .

امیرالمؤمنین علی  7 فرمود:

 

از شما درگذشتم و همه‌تان را بخشیدم و به خدا سوگند؛ هر چند میان شما کسی است که اگر با کف دست خویش با من بیعت کند، آن را با کفل خویش درهم می‌شکند.

 

مروان بن حکم در حالی‌که به مردی تکیه داده بود پیش آمد. امیرالمؤمنین علی 7 پرسید: تو را چه می‌شود آیا زخمی هستی ؟

گفت : آری ؛ ای امیرالمؤمنین ؛ و مرگ خود را در همین زخم می‌بینم .

امیرالمؤمنین علی  7 لبخند زد و فرمود:

 

نه به خدا سوگند؛ که از این زخم بر تو باکی نیست و به زودی این امّت از
تو و فرزندانت روزی سرخ (خون‌آلود) خواهند دید.

 

مروان بیعت کرد و برگشت .

سپس عبدالرحمان بن حارث بن هشام جلو آمد و چون چشم امیرالمؤمنین علی  7 به او افتاد، فرمود:

 

به خدا سوگند؛ اگرچه تو و خانواده‌ات اهل صلح بوده‌اید و هرچند توانگرید، (در عین حال) از شما هم درمی‌گذرم و بر من بسیار سنگین آمد که شما را همراه این قوم دیدم و دوست می‌داشتم این اتّفاق بر شما واقع نمی‌شد.

 

عبدالرحمان گفت : و کار چنان شد که نمی‌بایست شود، و بیعت کرد و برگشت [46] .[47]

 

 

 

 

 

 

 

إن سید المسلمین وشبه/ص 65/(718)

19 إن سید المسلمین وشبه أمیر المومنین یزید بن أمیر المومنین وإنا قد بایعنا له

قال فسمح مروان إحدی یدیه علی الأخری

فقال له عبد الرحمن بن أبی بکر الصدیق یا مروان إنما هی هرقلیة کلما مات هرقل کان هرقل مکانه ما لأبی بکر لم یستخلفنی وما لعمر لم یستخلف عبد الله

فقال له مروان أنت الذی أنزل الله فیه ) والذی قال لوالدیه أف لکما أتعداننی أن أخرج ( الآیة

قال فقام عبد الرحمن حتی دخل علی عائشة فأخبرها فضربت بستر علی الباب

فقالت یا ابن الزرقاء أعلینا تأول القرآن لولا أنی أری الناس کأنهم أید یرتعشون لقلت قولا یخرج من أقطارها

فقال مروان ما یومنا منک بواحد

251 حدثنی محمد بن عباد بن موسی قال حدثنا هشیم قال حدثنی أبو بکر الهذلی قال قلت للزهری إن عکرمة وسعید بن جبیر اختلفا فی رجل من المستهزئین فقال سعید الحارث بن عیطلة

وقال عکرمة الحارث بن قیس

قال صدقا جمیعا کانت أمه تدعی عیطلة وکان أبوه یدعی قیسا

252 وحدثنی إبراهیم بن المنذر الحزامی قال حدثنی أبو ضمرة أنس بن عیاض عن یحیی بن سعید قال قال أبو الدرداء أدرکت

 

 

 

حجّاج/ص 66/(718)

 

از عمر بن عبدالعزیز منقول است که گفت : در قیامت هر امّتی کسانی را که به افعال ذمیمه و اعمال قبیحه موصوف باشند بیارند و ما حجّاج را ببریم و بر همه غالب آئیم .

شافعی گوید: به من رسیده است که عبدالملک بن مروان با حجّاج گفت  : هیچ‌کس نیست که بر عیب تو مطّلع نباشد، اکنون تو معایب نفس خود را بگوی .

حجّاج گفت : من مردی لجوج ، حقود و حسودم .

عبدالملک پرسید: تو را با شیطان چه نسبت است؟

جواب داد: هر گاه شیطان مرا بیند از در مصالحه درآید.

آورده‌اند که روزی بر خالد بن یزید بن معاویه بگذشت مردی از خالد پرسید که این کیست ؟

خالد گفت : بخ بخ این مرد عمروعاص است .

حجّاج این سخن شنیده پیش خالد آمد و گفت : به خدا سوگند؛ که من راضی نیستم که پسر عاص باشم ، من پسر مشایخ ثقیف و صنادید قریشم و من آن کسم که صد هزار کس را به جهت این معنی که پدرت را به شرب خمر و نفاق نسبت می‌دادند کشته‌ام[48] .[49]

 

 

 

 

ولید بن عبدالملک/ص 67/(718)

 

مدّت حکومت ولید نه سال و هشت ماه بوده و بیرون دروازه صغیر دمشق دفن شده است و هم گفته‌اند: در گورستان فرادیس دفن است ، عمر بن عبدالعزیز بر جنازه‌اش نماز گزارد و چون جسدش را وارد گور کردند زانوهایش به سوی گردنش حرکت کرد، پسرش بانگ برداشت که پدرم زنده است ، و عمر بن عبدالعزیز هم که حضور داشت گفت : به خدا سوگند؛ در عذاب و عقوبت پدرت عجله شد.[50]

 

 

 

 

 

 

ولید بن عبدالملک در قبر/ص 68/(718)

میمون بن مهران گوید: عمر بن عبدالعزیز می‌گفت : چون ولید را در گورش نهادم ، پوشش از روی چهره‌اش کنار زدم و دیدم که رویش سیاه گشته است .[51]

 

 

 

عبدالملک از سعید بن مسیب

 

عبدالملک فرعون امّت/ص 69/(718)

مردی نزد سعید بن مسیب آمد و گفت : دیدم که گویا موسی پیامبر بر ساحل دریا ایستاده پای مردی را گرفته بود و او را می‌چرخاند؛ چنان‌که جامه‌شوی جامه را می‌چرخاند، پس او را سه بار به چرخ انداخت و سپس میان دریا افکند.

سعید گفت : اگر خواب تو راست باشد، عبدالملک تا سه روز دیگر خواهد مرد، روز سوّم سپری نشد که خبر عبدالملک رسید و آن مرد به سعید گفت  : این سخن را از کجا گفتی ؟

گفت : برای آن‌که موسی فرعون را غرق کرد، و فرعون این زمان را جز عبدالملک نمی‌دانم .[52]

 

 

 

 

 

 

اعتراف عبدالملک به خیانت زبیر در نامه او به مصعب/ص 70/(718)

 

مصعب بن زبیر برای عبدالملک چنین نوشت  :

از مصعب بن زبیر به عبدالملک بن مروان . سلام بر تو، من همراه تو خداوندی را که خدایی جز او نیست می‌ستایم . امّا بعد؛ ای جوانمرد کبود چشم! به زودی خواهی دانست که من پرده و حجاب همسرانت را خواهم درید، و شهری را که تو در آن ساکنی چنان خواهم کرد که خرابی و ویرانی از هر گوشه آن آشکار گردد.

همانا در قبال خداوند بر عهده من است که به این کار وفا کنم مگر آن‌که توبه کنی و بازگردی و به جان خودم سوگند که تو هم‌سنگ عبدالله بن زبیر نیستی و مروان هم‌سنگ زبیر بن عوام که حواری و پسرعمّه پیامبر است نیست . کار را به اهل آن بسپار که اگر بتوانی خویشتن را نجات دهی بزرگترین غنیمت‌ها است . والسلام .

عبدالملک مروان در پاسخ او چنین نوشت  :

از بنده خدا عبدالملک امیرالمؤمنین !! به شخص زبونی که هر کس او را مصعب (سرکش) نامیده بر خطا رفته است . سلام بر تو، همراه تو خداوندی را که خدایی جز او نیست ستایش می‌کنم . امّا بعد؛ آیا مرا بیم می‌دهی؟ و تا امروز ندیده‌ام که گنجشک عقاب را بیم دهد! آخر عقاب چه هنگامی با گنجشک رویاروی می‌شود که از جنگجویان او پرده بردرد؟ آیا شیران بیشه را به گرگان بیم می‌دهی و حال آن‌که شیران بیشه گرگان را یک‌باره فرو می‌بلعند؟

امّا آنچه در مورد وفای خود ذکر کردی ، به جان خودم سوگند که پدرت هم می‌خواست با افراد گمنام قریش برای تیم وعدی وفا کند و چون کارها به دست صاحب آن ـ یعنی عثمان که دارای نسب شریف و تبار گرامی بود! ـ افتاد، برای او غائله‌ها برانگیخت و دام‌ها بگسترد تا به خواسته خود در آن مورد رسید؛ سپس مردم را به بیعت با علی ( 7) فراخواند و خودش هم با او بیعت کرد و چون کارها برای علی ( 7) رو به راه شد و همگی در مورد او
هماهنگ شدند، همان حسد قدیمی که نسبت به خاندان عبدمناف داشت او را فرا گرفت و عهد علی ( 7) را شکست و بیعت او را آن هم پس از آن‌که استوار کرده بود، گسست «و فکر و اندیشه بدی کرد و خدایش بکشد چه اندیشه نادرستی کرد»[53] ، سرانجام گوشت‌هایش را کفتارها و درندگان در وادی السباع

دریدند. به جان خودم سوگند؛ ای کسی که از خاندان عبدالعزی بن قصی هستی ؛ نیک می‌دانی که ما افراد خاندان عبد مناف همواره سروران و رهبران شما بوده‌ایم ؛ چه در دوره جاهلی و چه در اسلام ، ولی حسد ورشک تو را بر آنچه گفتی واداشته است و این را از خویشاوندان دور به ارث نبرده‌ای بلکه از پدرت میراث برده‌ای ، و گمان نمی‌کنم حسد تو و برادرت به چیز دیگری جز همان نتیجه حسد پدرتان برسد «که فریب زشت جز صاحبش کس دیگری را نابود نمی‌کند»[54]  «و آنان که ستم می‌کنند به زودی خواهند دانست که به چه

کیفرگاهی بازگشت می‌کنند»[55] .[56]

 

 

 

 

 

 

 

حجّاج از نظر همسر ولید/ص 72/(718)

ابن قتیبه می‌گوید: حجّاج در حالی‌که زره بر تن و عمامه سیاهی بر سر داشت و کمان عربی و تیردان بر دوش افکنده بود پیش ولید بن عبدالملک آمد. امّ البنین دختر عبدالعزیز بن مروان ـ که در آن هنگام همسر ولید بود ـ به ولید پیام فرستاد و گفت : این مرد عرب که سراپا پوشیده از سلاح است در خلوت پیش تو چکار دارد و حال آن‌که تو فقط یک پیراهن بر تن داری ؟

ولید به همسرش پیام فرستاد که آن مرد حجّاج است .

امّ البنین فرستاده را برگرداند و گفت : به خدا سوگند؛ اگر فرشته مرگ با تو خلوت کند برای من خوشتر از این است که حجّاج با تو خلوت کند.

ولید خندید و سخن او را برای حجّاج نقل کرد و با او به شوخی پرداخت . حجّاج گفت : ای امیرالمؤمنین ! با زنان خنده و شوخی را با یاوه‌گویی میامیز و اسرار خود را با آنان بازگو مکن و آنان را از کید و مکر دشمن خویش آگاه مگردان که زن گیاه خوشبوست نه کارفرما و چیره .

چون حجّاج برگشت ، ولید پیش همسر خویش بازآمد و سخن حجّاج را برای او نقل کرد.

امّ البنین به ولید گفت : ای امیرالمؤمنین ! امروز خواسته و نیاز من از تو این است که به حجّاج فرمان دهی فردا در حالی‌که سراپا پوشیده در سلاح باشد پیش من آید.

ولید پذیرفت . فردای آن روز حجّاج نزد امّ البنین آمد. نخست تا مدّتی او را نپذیرفت و سپس به او اجازه ورود داد، ولی اجازه نشستن نداد و حجّاج همچنان بر پای بود؛ امّ البنین سپس به حجّاج گفت : ای حجّاج ؛ گویا تو به سبب آن که پسر زبیر و پسر اشعث را کشته‌ای بر امیرالمؤمنین! منّت می‌نهی ؟ و حال آن که به خدا سوگند؛ اگر نه این است که خدا می‌داند تو بدترین خلق اویی تو را گرفتار سنگسار کردن کعبه محترم و کشتن پسر ذات النطاقین (یعنی
عبدالله بن زبیر) که نخستین مولود در اسلام است! نمی‌فرمود. امّا این سخنت که امیرالمؤمنین! را از شوخی و خنده‌کردن با زنان و لذّتجویی و کامیابی از ایشان منع کرده‌ای ، آری اگر ایشان فرزندانی چون تو بزایند که چه نیکو گفته‌ای و این پیشنهادت را باید پذیرفت و اگر قرار باشد فرزندانی چون امیرالمؤمنین! بزایند بدیهی است که نباید سخن تو را بپذیرد.[57]

 

 

 

 

 

 

 

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی/ص 74/(718)

به هنگام خلافت منصور گروهی از وابستگان پدرش پیش او جمع شدند که از جمله ایشان عیسی بن موسی و عبّاس بن محمّد و کسان دیگری غیر از آن‌دو بودند و درباره خلیفگان اموی سخن می‌گفتند که چرا عزّت از آنان سلب شد.

منصور گفت : عبدالملک چنان ستمگری بود که هیچ اهمیت نمی‌داد که چه می‌کند. ولید دیوانه‌ای بود که سخن گفتنش سراپا اشتباه و غلط بود. سلیمان همّتش در فرج و شکمش بود. عمر بن عبدالعزیز مردی یک‌چشم در میان کوران بود. مرد آن قوم هشام بود و بنی‌امیه همواره آنچه را که او برای ایشان از ارکان پادشاهی فراهم آورده بود مراقبت و حفظ و پاسداری می‌کردند و گرد همان می‌گشتند و آنچه را که خداوند از او به ایشان ارزانی داشته بود نگهبانی می‌کردند، کارهای مهمّ را استوار می‌داشتند و کارهای کم‌ارزش را رها می‌ساختند تا آنکه کارهای ایشان و خلافت آنان به دست فرزندان جوان اسرافکارشان افتاد که ناز و نعمت پرورده بودند. سپاس عافیت را نداشتند و بدرفتاری کردند. درماندگی از ایشان شروع شد و خداوند آنان را که از مکر او احساس ایمنی می‌کردند اندک اندک درمانده فرمود، آنان نگهبانی از خلافت را یک‌سو افکندند و حقوق ریاست را سبک شمردند و در رسوم سیاست ناتوان شدند و خداوند عزّت ایشان را بازگرفت و جامه خواری بر ایشان پوشاند و نعمت آنان را زایل فرمود.[58]

 

 

 

حجّاج/ص 75/(718)

 

اوزاعی گوید: عمر بن عبدالعزیز گفت : اگر همه امّت‌ها پلیدان خود را فراهم آورند و ما حجّاج را به تنهایی بیاوریم ، یک تنه بر همه آن‌ها چیره گردد.

منصور گوید: از ابراهیم شجاعی درباره حجّاج پرسش کردم ، گفت : مگر خدا نفرموده است : «نفرین خدا بر ستمکاران باد»[59] ؟

 

شافعی گوید: برای من گزارش رسید که یک بار عبدالملک بن مروان به حجّاج گفت : هیچ‌کس نیست جز آنکه از کاستی‌های خود آگاه است . کاستی‌های خود برشمار و چیزی از آن پنهان مدار.

حجّاج گفت : ای سرور خداگرایان ! من مردی سرسخت و کینه‌توزم .

عبدالملک به وی گفت : پس میان تو با دیو خویشاوندی است .

حجّاج گفت : اگر دیو مرا ببیند، با من از درِ آشتی درآید.

حسن گوید: از امیرالمؤمنین علی  7 شنیدم که بر تخت سخنوری می‌فرمود:

خدایا؛ من ایشان را آسوده ساختم و ایشان هراسانم بداشتند ]یا امین‌شان بداشتم و به من خیانت کردند (خافونی یا خانونی)[ و نیکی ایشان خواستم و ایشان دغل در کارم کردند. خدایا؛ مردک ثقفی را بر ایشان بگمار تا بر پایه آیین‌های روزگار جاهلی در خون‌ها و دارایی‌های ایشان فرمان راند.

آن‌گاه سرور خداگرایان امیرالمؤمنین علی  7 ویژگی‌های او را چنین برشمرد:

گردآورنده آشغال‌ها[60] ، سرچشمه بدی‌ها، سبزه زمین را می‌خورد و

پوستین آن را می‌پوشد.

 

حسن گفت : به خدا که این‌ها ویژگی‌های حجّاج است .

 

حبیب بن ابی ثابت گوید: امیرالمؤمنین علی  7 به مردی گفت :

نمیری تا جوان ثقیف را دریابی .

به آن حضرت گفتند: ای سرور خداگرایان ؛ جوان ثقیف کدام است ؟

فرمود: مردی است که روز رستاخیز به وی می‌گویند: گستره‌ای از گستره‌های دوزخ را برای ما پر کن و او به تنهایی پر می‌کند؛ مردی که بیست یا بیست و چند سال فرمان می‌راند و هیچ گناهی از گناهان در برابر خدا نمی‌ماند مگر که بدان دست می‌آلاید. اگر تنها یک گناه ناکرده بماند و میان وی با آن دربسته‌ای باشد، آن را با پا بشکند تا بدان دست زند؛ به نیروی آنان که در فرمان وی‌اند، کسانی را می‌کشد که سر از فرمان وی برتابند.

گویند: کسانی را که حجّاج با شکنجه کشت ، شمردند و شمارشان به یک‌صد و بیست هزار کس برآمد.

گویند: یک روز حجّاج دامن‌کشان و بالان بر خالد بن یزید بن معاویه گذشت . مردی به خالد گفت : این کیست ؟

خالد گفت : این عمرو بن عاص است .

حجّاج آن را شنید و برگشت و گفت : به خدا از آن شاد نباشم که عاص بن وایل مرا بزاید؛ من زاده پیران جهان‌دیده ثقیف و مردان فرزانه قریشم ! همانا من آن کسم که با همین شمشیر خود صد هزار کس را کشتم که همگی گواهی می‌دادند که پدرت باده‌خوار و در نهان بت را پرستار بود.

سپس بازگشت و گفت : به‌به ؛ عمرو بن عاص ! این گواهی خود اوست که در برابر یک نافرمانی ، صد هزار کس را کشته است .[61]

 

 

 

 

 

 

 

حجّاج/ص 78/(718)

 

از عمر بن عبدالعزیز منقول است که گفت : در قیامت هر امّتی کسانی را که به افعال ذمیمه و اعمال قبیحه موصوف باشند بیارند و ما حجّاج را ببریم و بر همه غالب آئیم .

شافعی گوید که : به من رسیده است که عبدالملک بن مروان با حجّاج گفت که : هیچ‌کس نیست که بر عیب تو مطّلع نباشد، اکنون تو معایب نفس خود را بگوی .

حجّاج گفت : من مردی لجوج ، حقود و حسودم .

عبدالملک پرسید: تو را با شیطان چه نسبت است؟

جواب داد: هر گاه شیطان مرا بیند از در مصالحه درآید.

آورده‌اند که روزی بر خالد بن یزید بن معاویه بگذشت مردی از خالد پرسد که این کیست ؟

خالد گفت : بخ بخ این عرد عمروعاص است .

حجّاج این سخن شنیده پیش خالد آمد و گفت : به خدا سوگند؛ که من راضی نیستم که پسر عاص باشم ، من پسر مشایخ ثقیف و صنادید قریشم و من آن کسم که صد هزار کس را به جهت این معنی که پدرت را به شرب خمر و نفاق نسبت می‌کردند کشته‌ام[62] .[63]

 

 

 

 

ولید بن عبدالملک در قبر/ص 79/(718)

 

میمون بن مهران گوید: عمر بن عبدالعزیز می‌گفت : چون ولید را در گورش نهادم ، پوشش از روی چهره‌اش کنار زدم و دیدم که رویش سیاه گشته است .[64]

 

 

 

 

 

ولید از نظر عمر بن عبدالعزیز

 

وصف ولید/ص 80/(718)

ولید در سخن‌گفتن بسی نادرست بر زبان می‌راند و دستور زبان تازی نمی‌دانست. تازی بیابان‌گردی بر او درآمد و سخن از دامادش راند که با وی پیوند می‌دارد.

ولید گفت : «من ختَنَک» (به فتح نون) ]چه کسی تو را ختنه کرده است؟ باید می‌گفت : «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) یعنی : داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد پنداشت که از «ختنه» می‌پرسد ]نه از داماد[.

گفت: یکی از پزشکان .

سلیمان گفت: سرور خداگرایان! می‌پرسد: «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) ]داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد گفت : آری ؛ بهمان است .

پدرش او را بر این کار سرزنش می‌کرد و می‌گفت : بر تازیان کسی سروری نکند جز آنکه زبان ایشان به نیکویی بداند.

او دستوردانان را گرد آورد و به درون خانه‌ای رفت و شش ماه ماند و شب و روز کوشید و از روز نخست نادان‌تر بیرون آمد!!

عبدالملک گفت : پوزش به پایان برد.

گویند: چون بر سر کار آمد، در هر سه روز یک‌بار قرآن را دوره می‌کرد. در ماه رمضان هر روز یک بار قرآن را دوره می‌کرد. یک روز برای مردم سخن راند و این آیه چنین برخواند: «یا لیتَها کانَتِ الْقاضِیةُ»[65] ، آن را به ضمّ «تاء»

خواند (یعنی ای کاش مرگ بود).

عمر بن عبدالعزیز که در آنجا بود گفت : آری ؛ ای کاش مرگ تو فرامی‌رسید و ما را آسوده می‌ساخت ![66]

 

منصور و خلفای بنی امیه

 

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور

 

جبّاری که اوّل نام او عین باشد/ص 81/(718)

مسعودی گوید: عبدالله بن عیاش منتوف حکایت می‌کرد که یک روز که پیش منصور بودیم ، گفت : آیا جبّاری را می‌شناسید که اوّل نام وی عین باشد و جبّاری را که اوّل نام او عین باشد با جبّاری که اوّل نام او عین باشد با جبّاری که اوّل نام او عین باشد کشته باشد؟

گفتم : بله ؛ ای امیر مؤمنان! عبدالملک بن مروان ، عمرو بن سعید بن عاص و عبدالله بن زبیر و عبدالرحمن بن محمّد بن اشعث را کشت .

منصور گفت : خلیفه‌ای را می‌شناسید که جبّاری را که اوّل نام او عین باشد با جبّاری که اوّل نام او عین باشد با جبّاری که اوّل نام او عین باشد کشته باشد؟

گفتم : بله ؛ ای امیر مؤمنان! تو عبدالرحمن بن مسلم و عبدالجبّار بن عبدالرحمن را کشته‌ای و خانه بر عمویت عبدالله بن علی فرود آمده است .

گفت : گناه من چیست که خانه بر او فرود آمده است ؟

گفتم : تو گناهی نداری . و او لبخند زد و گفت : آیا اشعاری را که زن ولید بن عبدالملک و خواهر عمرو بن سعید ـ هنگامی که عبدالملک برادر او را کشته بود ـ گفته بود، به یاد داری ؟

گفتم : بله ای امیر مؤمنان ! آن روز که برادرش کشته شد سر برهنه برون آمد و اشعاری می‌خواند که مضمون آن چنین بود: «ای دیده ؛ در شامگاهی که خلافت را به زور ربودند بر عمرو فراوان گریه کن . ای پسران رشته باطل ؛ با عمرو خیانت کردید و همه شما بر اساس خیانت خانه می‌سازید. عمرو ناتوان نبود ولی مرگ ناگهان آمد و او نمی‌دانست . گویا بنی‌مروان هنگامی که او را می‌کشتند، پرندگان حقیری بودند که بر عقابی اجتماع کرده بودند. زشت باد دنیایی که جهنّم در انتظار مردم آن است و پرده خویشاوندی را می‌درد. ای قوم من ؛ وفا را بنگرید و خیانت را بنگرید و آن‌ها را که به روز در به روی عمرو بستند بنگرید. ما برفتیم و شماتتگران نیز شبانگاه برفتند و گوئی به گردن
ایشان تخته‌سنگ‌ها بود.

ابن عیاش گوید: منصور گفت : اشعاری که عمرو بن سعید برای عبدالملک بن مروان فرستاده بود چه بود؟

گفتم : ای امیر مؤمنان! به او نوشت : پسر مروان از من چیزها می‌خواهد که گمان دارم برای او گران تمام شود. می‌خواهد عهدی را که مروان بسته با قطع خویشاوندی و نادرستی بشکند. من او را بر خویش مقدّم داشتم در صورتی که بر او مقدّم بودم ، و اگر مطیع او نشده بودم حوادث سخت رخ می‌داد. قولی که به مروان دادم خطائی بود که برخلاف تدبیر کردم و حادثه‌ای ناروا بود، اگر قراری را که میان ما هست اجرا کنید، همگی به فراغت و گشاده خاطری بازخواهیم گشت و اگر آن را به ناحق به عبدالعزیز دهد، بنی‌حرب از ما و از او بیشتر حق دارند.[67]

 

 

 

دشمنی بنی‌امیه با بنی هاشم

 

مروان و منع سبّ امیرالمؤمنین 7

شکست و کشته شدن مروان و جریان خانواده او/ص 83/(718)

مروان بر ساحل رودخانه زاب صغیر فرود آمد و پل زد. عبدالله بن علی نیز با سپاه و سران خراسان بیامد و این به روز دوم جمادی الآخر سال صد و سی و دوّم بود. سپاه مروان با سپاه عبدالله بن علی روبرو شد. مروان سپاه خویش را هزار و دو هزار دسته‌های چهارگوش کرده بود، جنگ به ضرر مروان بود که فرار کرد و از یاران او خلق بسیار کشته و غرق شد، از جمله مردم بنی‌امیه در آن روز سیصد کس در آب غرق شد و این به جز مردم دیگر بود که غرق شدند. از جمله غریقان بنی‌امیه ابراهیم بن ولید بن عبدالملک مخلوع برادر یزید ناقص بود.

در روایت دیگر گفته‌اند که مروان پیش از آن روز ابراهیم بن ولید را کشته و آویخته بود. فرار مروان از جنگ زاب به روز شنبه یازدهم جمادی الآخر سال صد و سی و دوّم بود.

مروان پس از فرار جانب موصل رفت امّا مردم آنجا وی را به شهر راه ندادند و سیاه پوشیدند که کار او را وارونه می‌دیدند. از آنجا به حرّان رفت که خانه و محلّ اقامتش آنجا بود، مردم حرّان ـ که خدایشان بکشد ***((لعنة الله علیهم اجمعین بعدد ما احاط به علم الله))*** ـ وقتی ناسزای ابوتراب یعنی حضرت امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب  7 که به روز جمعه بر منبرها باب بود برداشته شد، از ترک آن دریغ کردند و گفتند: نماز بی‌لعنت ابوتراب باطل است !! و یک سال بر این حال بودند تا کار مشرق و ظهور سیاهپوشان رخ داد.

مروان ناسزای حضرت امیرالمؤمنین علی  7 را از این جهت منع کرده بود که مردم از بنی‌امیه به سختی بریده بودند. به هر حال مروان و دیگر امویان از حران برون شدند و از فرات گذشتند. عبدالله بن علی بیرون حران اردو زد و قصر مروان را که ده هزار هزار درهم خرج بنای آن کرده بود ویران کرد و
خزاین و اموال او را تصرّف کرد. مروان با یاران و خواصّ خود تا ساحل رود ابی فطرس در فلسطین و اردن رفت و آنجا فرود آمد، عبدالله بن علی سوی دمشق رفت و آنجا را محاصره کرد، ولید بن معاویة بن عبدالملک با پنجاه هزار مرد جنگی در شهر بود، امّا خلاف و تعصّب درباره فضیلت یمنی بر نزاری یا نزاری بر یمنی میان آن‌ها افتاد و ولید بن معاویه کشته شد؛ به قولی یاران عبدالله بن علی او را کشتند.

یزید بن معاویة بن عبدالملک بن مروان و عبدالجبّار بن یزید بن عبدالملک بن مروان پیش عبدالله بن علی آمدند و آن‌ها را به نزد ابوالعبّاس سفاح فرستاد. ابوالعبّاس نیز آن‌ها را در حیره بکشت و بیاویخت . عبدالله بن علی نیز در دمشق مردم بسیار بکشت . مروان به مصر رفت و عبدالله بن علی بر ساحل رود ابی فطرس فرود آمد و هشتاد و چند کس از بنی‌امیه را در آنجا بکشت و این به روز چهارشنبه نیمه ذی قعده سال صد و سی دوّم بود.

سلیمان بن یزید بن عبدالملک را نیز در بلقا بکشتند و سر او را پیش عبدالله بن علی آوردند. صالح بن علی به تعقیب مروان رفت و ابوعون عبدالملک بن یزید با عامر بن اسماعیل مذحجی نیز همراه وی بودند، در مصر به مروان رسیدند که در بوصیر فرود آمده بود و شبانگاه بر اردوگاه وی هجوم بردند و طبل‌ها را بزدند و تکبیر گفتند و فریاد «انتقام ابراهیم» کشیدند و کسانی که در سپاه مروان بودند پنداشتند در محاصره سیاهپوشان افتاده‌اند و مروان کشته شد. درباره کیفیت قتل وی که درگیر و دار همان شب بود، اختلاف کرده‌اند، قتل وی در شب یکشنبه سوّم ذی حجّه سال صد و سی دوّم بود.

وقتی عامر بن اسماعیل مروان را بکشت ، دختران و زنان وی در کلیسائی بودند و عامر آهنگ آنجا داشت ، یکی از خادمان مروان را دیدند که با شمشیر برهنه قصد دخول به کلیسا داشت و وی را بگرفتند و از قصّه‌اش پرسیدند، گفت : مروان به من گفته است اگر کشته شد گردن دختران و زنانش را بزنم ، مرا نکشید که به خدا اگر مرا بکشید میراث پیغمبر خدا 6 به دست نخواهد آمد!

 

گفتند: نفهم ؛ چه می‌گوئی ؟

 

گفت : اگر دروغ گفتم مرا بکشید، به دنبال من بیائید. و چون برفتند آن‌ها را بیرون دهکده به محلّ ریگزاری برد و گفت : اینجا را بکنید و چون بکندند قطیفه و عصا و چوب که شعار خلافت بود، به دست آمد. مروان آن را به خاک سپرده بود که به دست بنی‌هاشم نرسد.

عامر بن اسماعیل این چیزها را پیش عبدالله بن علی فرستاد و عبدالله آن را پیش ابوالعبّاس سفاح فرستاد و تا دوران مقتدر مابین خلیفگان عبّاسی دست به دست می‌رفت .

گویند: روزی که مقتدر کشته شد قطیفه بر دوش وی بود و من نمی‌دانم آیا این چیزها هم‌اکنون یعنی سال سیصد و سی و دو به نزد المتقی بالله که در رقه مقام دارد، هست یا از میان رفته است .

عامر دختران و کنیزکان مروان را با اسیران پیش صالح بن علی فرستاد. وقتی به نزد وی رفتند دختر بزرگ مروان به سخن آمد و گفت : ای عموی امیر مؤمنان! خداوند هر چه را صلاح می‌داند برای تو نگهدارد و به نعمت خاصّ خود تو را در همه کار خوشبخت کند و در دنیا و آخرت از عاقبت بهره‌ور کند، ما دختران تو و دختران برادر و پسرعموی تو هستیم ، همانقدر که ما به شما ستم کرده‌ایم درباره ما گذشت کنید.

گفت : هیچ‌یک از مرد و زن شما را باقی نخواهم گذاشت . مگر دیروز پدرت برادرزاده من ابراهیم امام بن محمّد بن علی بن عبدالله بن عبّاس را در محبس حران نکشت ؟ مگر هشام بن عبدالملک زید بن علی بن حسین  7 را نکشت و در کناسه کوفه نیاویخت ؟ مگر زن زید در حیره به دست یوسف بن عمرو ثقفی کشته نشد؟ مگر ولید بن یزید، یحیی بن زید را در خراسان نکشت و نیاویخت ؟ مگر عبیدالله بن زیاد بی پدر مسلم بن عقیل بن ابی طالب را در کوفه نکشت ؟ مگر یزید بن معاویه ، حسین بن علی  8 را با خاندانش به دست عمر بن سعد نکشت ؟ مگر حرم پیغمبر خدا6 را به اسیری پیش یزید
نبردند و پیش از آن‌ها سر امام حسین  7 را نبرده بودند که مغز سرش را با نیزه سوراخ کرده بودند و بر نیزه‌ها در شهرا و نواحی شام بگردانیدند تا پیش یزید رسید و گوئی سر یکی از کفّار بود؟ مگر حرم پیغمبر را در مقام اسیران نگه نداشتند و سپاهیان خشن و بی سر و پای شامی به تماشای آن‌ها نایستادند و از یزید تقاضا نکردند که حرم پیغمبر خدا 6 را به کنیزی ایشان دهد؟ مگر این اهانت به حقّ پیغمبر 6 و جسارت و حق‌ناشناسی نسبت به خدای عزّ وجلّ نبود؟ شما دیگر از خاندان ما چه به جا گذاشته‌اید؟

گفت : ای عموی امیر مؤمنان! ما را ببخشید.

گفت : بله ، بخشش ممکن است ، اگر بخواهی تو را به فضل بن صالح بن علی به زنی می‌دهم و خواهرت را به برادرش عبدالله بن صالح می‌دهم .

گفت : ای عموی امیر مؤمنان! حالا چه وقت عروسی است ما را به حران بفرست .

گفت : ان شاء الله خواهم فرستاد. سپس آن‌ها را به حرّان فرستاد. هنگام ورود به شهر فغان کردند و بر مروان گریستند و گریبان دریدند تا آنجا که سپاه از گریه آن‌ها آشفته شد.

مدّت حکومت مروان تا بیعت ابوالعبّاس سفاح پنج سال و دو ماه و ده روز بود.از این پیش اختلافی را که درباره مدّت حکومت وی هست گفته‌ایم . از بیعت ابوالعبّاس سفاح تا وقتی که مروان در بوصیر کشته شد، هشت ماه بود. بنابراین همه دوران وی تا کشته‌شدنش پنج سال و ده ماه و ده روز بوده است .

از این پیش اختلافی را که در باره سن وی هست با دیگر اخبار مربوط به او گفته‌ایم و تفصیل آن را در کتاب‌های سابق خود آورده‌ایم .[68]

 

 

 

مروان از نظر

 

 

چند نفر در آرزوی قتل مروان!/ص 88/(718)

این ابوجعدة بن هبیره از فرزندان جعدة بن هبیره مخزومی از فاخته امّ هانی دختر ابوطالب است که حضرت امیرالمؤمنین علی  7، جعفر و عقیل دایی‌های وی بوده‌اند.

مسعودی گوید: در اخبار مدائنی دیده‌ام که به نقل از محمّد بن اسود گوید : عبدالله بن علی با داود بن علی برادرش به راهی می‌رفتند و عبدالله بن حسن نیز با آن‌ها بود. داود به عبدالله گفت : چرا به دو پسرت نمی‌گوئی ظهور کنند؟!

عبدالله گفت : هنوز وقت آن نرسیده است .

عبدالله بن علی به او نگریست و گفت : گویا چنین پنداشته‌ای که دو پسر تو قاتل مروان خواهند بود؟

گفت : همین طور است .

عبدالله بن علی گفت : چنین نیست . و به تمثیل شعری خواند که مضمون آن چنین است : «فداکار لاغری از فرزندان حام تو را از این گفتار بی‌نیاز خواهد کرد»، سپس گفت : به خدا قاتل مروان منم .

به عبدالله بن علی گفتند: عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز می‌گوید: در کتابی خوانده که ع. پسر ع. مروان را خواهد کشت و امیدوار است که خود او باشد.

عبدالله بن علی گفت : به خدا قاتل مروان منم و سه «ع» از او بیشتر دارم که من عبدالله بن علی بن عبدالله بن عبّاس بن عبدالمطلب بن هاشم هستم که نام او عمرو بن عبد مناف بوده است .[69]

 

 

مروان از نظر عبدالرحمن بن حکم

 

آثار سقیفه و خلافت خلفاء

 

سقیفه و خلافت خلفاء

 

مروان و خلافت/ص 89/(718)

مروان نخستین کس بود که چنان که می‌گویند خلافت را با شمشیر و بدون رضایت گروهی از مردم به چنگ آورد. همه او را می‌ترسانیدند مگر عدّه کمی که وی را ترغیب کردند که خلافت را بدست آورد. اسلاف وی به کمک یار و کس و کار به خلافت می‌رسیدند جز او که با ترتیبی که گفتیم به خلافت رسید.

مروان برای خالد بن یزید و پس از او برای عمرو بن سعید اشدق بیعت گرفت که به ترتیب پس از وی خلافت یابند. مروان را «خیط باطل» لقب داده بودند. عبدالرحمن بن حکم ـ برادر مروان ـ در این باب گوید: خدا زشت دارد مردمی را که خیط باطل را بر مردم تسلّط دادند که به هر که می‌خواهد بدهد و از هر که می‌خواهد بگیرد.[70]

 

 

 

 

 

خلفای بنی‌امیه از نظر منصور عبّاسی/ص 90/(718)

به هنگام خلافت منصور گروهی از وابستگان پدرش پیش او جمع شدند که از جمله ایشان عیسی بن موسی و عبّاس بن محمّد و کسان دیگری غیر از آن‌دو بودند و درباره خلیفگان اموی سخن می‌گفتند که چرا عزّت از آنان سلب شد.

منصور گفت : عبدالملک چنان ستمگری بود که هیچ اهمیت نمی‌داد که چه می‌کند. ولید دیوانه‌ای بود که سخن گفتنش سراپا اشتباه و غلط بود. سلیمان همّتش در فرج و شکمش بود. عمر بن عبدالعزیز مردی یک‌چشم در میان کوران بود. مرد آن قوم هشام بود و بنی‌امیه همواره آنچه را که او برای ایشان از ارکان پادشاهی فراهم آورده بود مراقبت و حفظ و پاسداری می‌کردند و گرد همان می‌گشتند و آنچه را که خداوند از او به ایشان ارزانی داشته بود نگهبانی می‌کردند، کارهای مهمّ را استوار می‌داشتند و کارهای کم‌ارزش را رها می‌ساختند تا آنکه کارهای ایشان و خلافت آنان به دست فرزندان جوان اسرافکارشان افتاد که ناز و نعمت پرورده بودند. سپاس عافیت را نداشتند و بدرفتاری کردند. درماندگی از ایشان شروع شد و خداوند آنان را که از مکر او احساس ایمنی می‌کردند اندک اندک درمانده فرمود، آنان نگهبانی از خلافت را یک‌سو افکندند و حقوق ریاست را سبک شمردند و در رسوم سیاست ناتوان شدند و خداوند عزّت ایشان را بازگرفت و جامه خواری بر ایشان پوشاند و نعمت آنان را زایل فرمود.[71]

 

 

 

معاویه از نظر عبدالرحمن بن ابی بکر

 

اعتراض مروان به عبدالرحمان بن ابی بکر /ص 91/(718)

و اعتراض عبدالرحمان به معاویه/ص 91/(718)

مروان درباره عبدالرحمن بن ابی بکر[72]  می‌گفت : وی عبارت از آن کسی   

است که آیه (والّذی قال لوالدیه اُفٍّ لکما...)[73]  درباره او نازل شده است .

 

امّا عایشه این سخن مروان را مردود برشمرده و سبب نزول آن را توضیح داد مبنی بر این که فرد دیگری از این آیه در مدّ نظر بوده است .

در «الدّر المنثور» آمده است : ابن ابی حاتم و ابن مردویه از عبدالله روایتی را آورده‌اند که وی می‌گفت : آنگاه که مروان ایرادِ سخن می‌کرد در مسجد بودم . مروان گفت : خداوند درباره یزید، رأی و نظریه درست و خوبی به معاویه الهام کرد که او را به عنوان خلیفه و جانشین خود به مردم اعلام نمود؛ چرا که ابوبکر و عمر نیز در زمان خود خلیفه‌ای را تعیین کردند.

عبدالرحمن بن ابی بکر که در آن مجلس حضور داشت به عنوان اعتراض به مروان گفت : آیا معاویه به سبک روم جانشین تعیین می‌کند و فرزند خود را به عنوان خلیفه و ولیعهد خویش به مردم معرّفی می‌نماید. سوگند به خداوند متعال که ابی بکر خلافت را در هیچ‌یک از فرزندان و افراد خانواده‌اش تعیین و مقرّر نکرد. معاویه فقط و صرفآ ـ به خاطر مهر و علاقه و احترامِ به فرزندش یزید ـ او را به عنوان جانشین خود معرّفی نمود.

مروان (برای اسکات عبدالرحمن) به وی گفت : آیا مگر تو عبارت از همان کسی نیستی که به پدر و مادرش گفت : «افّ لکما»؟

عبدالرحمن گفت: آیا تو فرزند آن لعینی نیستی که رسول خدا 6 او را
لعن کرد؟![74]

 

 

 

 

مروان از نظر خالد، خالد از نظر مروان

 

علّت مرگِ مروان/ص 93/(718)

امّا مرگ مروان و سبب آن چنین بوده است که همان‌گونه که گفتیم او به خلافت رسیده بود تا پس از او خلافت برای خالد بن یزید بن معاویه مستقرّ گردد، ولی همین‌که حکومتش استوار شد خواست برای دو پسرش عبدالملک و عبدالعزیز برای پس از خود بیعت بگیرد، در این باره مشورت کرد.

به او گفته شد: مادر خالد بن یزید بن معاویه را ـ که دختر ابوهاشم بن عتبة بن ربیعه بود ـ به همسری بگیرد تا بدین‌گونه از منزلت خالد کاسته شود و درصدد خلافت برنیاید. مروان چنان کرد. سپس روزی ضمن بگومگویی که میان مروان و خالد صورت گرفت و مجلس انباشته از سران قوم بود مروان به خالد گفت : ای پسرزنی که «نشیمنگاهش خیس است» ساکت باش .

خالد گفت : آری به جان خودم سوگند که تو مؤتمن خائنی ، و در حالی‌که می‌گریست از مجلس بیرون رفت . او که نوجوانی بود پیش مادر خویش رفت و موضوع را به او گفت .

مادرش گفت : آرام بگیر و مبادا که مروان در تو ناراحتی ببیند، من خودم کار او را کفایت می‌کنم . و چون مروان پیش مادر خالد آمد پرسید: خالد به تو چه گفت ؟

گفت : چه می‌بایست بگوید؟

مروان گفت : آیا از من شکایت نکرد؟

گفت : خالد برای تو بیش از آن احترام قائل است که از تو گله‌گزاری کند.

گفت : راست می‌گویی .

مادر خالد چند روزی درنگ کرد تا آنکه روزی مروان در خانه او خوابید. او با کنیزکان خود قرار گذاشته بود، آنان برخاستند گلیم‌ها و پشتی‌ها را روی مروان نهادند و بر آن نشستند تا او را خفه کردند و این کار در ماه رمضان بود. و
به گفته واقدی مروان در آن هنگام شصت و سه ساله بود.[75]

 

 

 

 

 

 

 

 

ابن زبیر و معاویه/ص 95/(718)

معاویه هنگامی که از یکی از سفرهای حجّ خود به مدینه برگشت ، مردم درباره نیازهای خود با او بسیار سخن گفتند. او به شتردار خود گفت : همین امشب و شبانه شتران را آماده کن تا حرکت کنیم . و چنان کرد.

معاویه شبانه حرکت کرد و کسی جز ابن زبیر را از آن کار آگاه نکرد. ابن زبیر اسب خود را سوار شد و از پی معاویه حرکت کرد. معاویه در کجاوه خویش خواب بود و ابن زبیر سوار بر اسب کنارش در حرکت بود، معاویه که صدای سم اسب را شنیده و بیدار شده بود پرسید: این سوار بر اسب کیست ؟

ابن زبیر گفت : منم ابوخبیب ، و در حالی‌که با معاویه شوخی می‌کرد گفت  : اگر امشب تو را کشته بودم چه می‌شد؟

معاویه گفت : هرگز که تو از کشندگان پادشاهان نیستی ، هر پرنده شکاری به قدر و منزلت خود شکار می‌کند.

ابن زبیر گفت: با من این‌چنین می‌گویی و حال آنکه در صف جنگ برابر علی بن ابی طالب  7 ایستادم ! و او کسی است که خود می‌دانی .

معاویه گفت : آری ؛ ناچار تو و پدرت را با دست چپ خود کشت و دست راستش آسوده و در جستجوی کس دیگری بود که او را با آن بکشد.

ابن زبیر گفت : به خدا سوگند؛ آن کار ما جز برای یاری دادن عثمان نبود و در آن کار پاداش داده نشدیم .

معاویه گفت : این سخن را رها کن که به خدا سوگند اگر شدّت دشمنی و کینه تو نسبت به علی بن ابی طالب ( 7) نمی‌بود، همراه کفتار پای عثمان را می‌کشیدی .

ابن زبیر گفت : ای معاویه ؛ آیا چنین می‌کنی ؟ به هر حال ما با تو عهد و پیمانی بسته‌ایم و تا هنگامی که زنده باشی بر آن وفا می‌کنیم ولی آن‌کس که پس از تو می‌آید، خواهد دانست .

 

معاویه گفت : به خدا سوگند که در آن حال هم من فقط بر خود تو بیم دارم گویی هم‌اکنون تو را می‌بینم که در ریسمان‌های گره خورده استوار بسته‌ای و می‌گویی : کاش ابوعبدالرحمان (معاویه) زنده می‌بود و ای کاش من آن روز زنده باشم که تو را به نرمی بگشایم و تو در آن هنگام هم چه بد آزاد و رهاشده‌ای خواهی بود.

 

عبدالله بن زبیر پیش معاویه رفت عمروعاص هم پیش او بود، عمرو در حالی‌که اشاره به ابن زبیر می‌کرد گفت : ای امیرالمؤمنین! به خدا سوگند؛ این کسی است که تحمّل تو او را مغرور کرده است و بردباری تو او را سرمست کرده است و همچون گورخری که در بند خود می‌جهد در سرمستی خویش جهش می‌کند و هر گاه که حرص و جوش او بسیار می‌شود بند و ریسمان رمیدگی او را آرام می‌سازد و او سزاوار و شایسته است که به زبونی و کاستی درافتد.

ابن زبیر گفت : ای پسر عاص ؛ به خدا سوگند؛ اگر ایمان و عهد و سوگندها نبود که ما را در مورد خلفا ملزم به طاعت و وفا کرده است و اینکه ما نمی‌خواهیم روش خویش را دگرگون سازیم و خواهان عوضی از آن نیستیم ، هر آینه برای ما با او و تو کارها بود، و اگر سرنوشت او را به رأی تو و مشورت با افرادی نظیر تو واگذارد او را با چنان بازویی دفع خواهیم داد که چیزی با آن مزاحمت نداشته باشد و بر او سنگی خواهیم زد که هیچ سنگ‌انداختنی از عهده‌اش برنیاید.

معاویه گفت : ای پسر زبیر؛ به خدا سوگند؛ اگر این نبود که من تحمّل را بر شتاب و گذشت را بر عقوبت برگزیده‌ام! و چنانم که آن شاعر پیشین سروده است : «از آزرم با اقوامی مدارا می‌کنم که می‌بینم دیگ خشم دل‌های ایشان بر من می‌جوشد»، تو را بر یکی از ستون‌های حرم می‌بستم تا جوش و خروشت آرام بگیرد و آزمندی تو کنار آن بریده و آرزویت کاسته شود و هر چه را بافته‌ای از هم باز کنی و آنچه را تافته‌ای دوباره بتابی ، و به خدا سوگند بر کناره
مغاکی ژرف خواهی بود و فقط گرفتار خویشتن و آن خواهی بود و گریزپا نخواهی بود و چیزی جز آن برای تو نباشد و همچنان خود دانی و آن مغاک .[76]

 

 

 

 

 

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه/ص 98/(718)

 

از جمله نامه‌های پسندیده ، نامه‌ای است که ابوالعبّاس احمد بن موفّق ابواحمد طلحة بن متوکل معروف به المعتضد بالله در سال دویست و هشتاد و چهار و هنگامی که عبیدالله بن سلیمان وزیر او بوده است ، نوشته است و من آن را با اختصار از تاریخ ابوجعفر محمّد بن جریر طبری نقل می‌کنم :

ابوجعفر طبری می‌گوید: در این سال معتضد تصمیم به لعنت کردن معاویة بن ابی سفیان بر منابر گرفت و دستور داد نامه‌ای نوشته شود و آن را برای مردم بخوانند. وزیرش عبدالله بن سلیمان او را از آشوب عامّه مردم ترساند و گفت  : بیم دارد که فتنه درگیرد و معتضد به گفتار او اعتنا نکرد.

نخستین کاری که معتضد در این باره انجام داد این بود که فرمان داد عامّه مردم به کار خود بپردازند و از جمع‌شدن و اظهار تعصّب و سخن‌گفتن و گواهی دادن نزد سلطان خودداری کنند مگر اینکه از ایشان در آن مورد گواهی خواسته شود.

او داستان‌سرایان و نقّالان را از اینکه در راه‌ها و مجامع عمومی بنشینند و سخن گویند بازداشت و دستور داد در این مورد نامه‌ای نوشته و چند نسخه از آن فراهم شود و در دو جانب مدینة السلام ـ بغداد ـ در بازارها و محلّه‌ها خوانده شود و این کار به روز چهارشنبه شش‌روز باقی‌مانده از جمادی الاُولی آن سال انجام گرفت ، و از روز جمعه چهار روز باقی‌ماده از آن ماه داستان‌سرایان و نقّالان را و کسانی را که حلقه‌وار می‌نشستند، از نشستن در دو جانب بغداد و جمع شدن در دو مسجد منع کردند. در مسجد جامع هم جار زده شد که مردم اجتماع نکنند و داستان‌سرایان و حلقه‌نشینان را از تشکیل اجتماع بازداشتند و جار زده شد که حرمت و ذمّه از هر کس که برای مناظره و جدل جمع شود برداشته است . و به کسانی هم که در مساجد جامع به مردم آب می‌دادند و عادت آنان بر این قرار گرفته بود که به هنگام آب دادن برای معاویه طلب رحمت و آمرزش می‌کردند!! فرمان داده شد که چنان نکنند و بر معاویه
رحمت نفرستند و او را به نیکی یاد نکنند.

مردم می‌گفتند: نامه‌ای را که معتضد فرمان داده است در مورد لعن معاویه بنویسند، روز جمعه پس از نماز جمعه بر منبر خوانده خواهد شد، به همین سبب همین‌که نماز جمعه تمام شد، مردم به سوی ایوان بلند مسجد آمدند تا خواندن آن نامه را بشنوند ولی نامه خوانده نشد.

گفته شد: عبیدالله بن سلیمان خلیفه را از آن کار منصرف کرده است ، بدین معنی که یوسف بن یعقوب قاضی را خواسته و گفته است : در مورد منصرف ساختن معتضد چاره‌ای بیندیشند.

قاضی یوسف پیش معتضد رفت و با او سخن گفت و اظهار داشت : بیم آن دارم که عامّه مردم به هنگام شنیدن مطالب این نامه شورش کنند و فتنه‌ای برپا شود.

معتضد گفت : اگر چنین باشد بر ایشان شمشیر می‌نهم .

قاضی گفت : ای امیرالمؤمنین! نسبت به طالبیان (علویان) که هر روز در ناحیه‌ای خروج می‌کنند و مردمی بسیار به سبب خویشاوندی نزدیک آنان با پیامبر 6 به ایشان متمایل می‌شوند چه می‌کنی ؟ آن‌هم با این‌همه ستایش که در این نامه از ایشان شده است . همین‌که مردم آن را بشنوند به ایشان متمایل‌تر می‌شوند، زبان طالبیان هم درازتر و برهان آنان از امروز استوارتر می‌شود.

معتضد پس از شنیدن این سخنان قاضی یا چیزهایی نظیر این‌که گفته بود خودداری کرد و به او پاسخی نداد و پس از آن درباره آن نامه هم دستوری نداد.

در آن نامه پس از ستایش خدای عزّوجلّ و درود و سلام بر محمّد و خاندانش چنین آمده بود:

«امّا بعد؛ به امیرالمؤمنین!! خبر رسیده است که گروهی از عامّه در دین خود گرفتار شبهه و در اعتقاد خویش دچار فساد شده‌اند و با غلبه هوس دچار تعصّبی شده‌اند که بدون شناخت و تأمّل از آن سخن می‌گویند و بدون بینش و
برهان از پیشوایان گمراه سخن می‌گویند[77]  و از سنّت‌های پسندیده به     

بدعت‌های ناشی از هوس گرایش یافته‌اند و خدای عزّوجل فرموده است  : «گمراهتر از آن کس که هوس خویش را بدون هدایت خدا پیروی کند کیست؟ و همانا خداوند قومی را که ستمگران‌اند هدایت نمی‌فرماید» وانگهی این کار را برای خروج از جماعت و شتاب به سوی فتنه و برگزیدن تفرقه و اختلاف کلمه انجام می‌دهند و برای اظهار دوستی با کسی که خداوند دوستی را از او بریده و عصمت را از او بازداشته و از دین بیرونش کرده و لعنت و نفرین را برای او واجب فرموده است چنین می‌کنند، و کسی را که خداوند او را زبون و کارش را سست و ناتوان قرار داده است بزرگ می‌شمارند. آن‌هم کسی را که از خاندان بنی‌امیه است که شجره ملعونه‌اند، و برای مخالفت و ستیز با کسی که خداوند به وسیله او ایشان را از هلاکت نجات داده و نعمت را بر ایشان تمام کرده است و از خاندان برکت و رحمت است و خداوند هر که را که خواهد خاصّ رحمت خود می‌فرماید و خداوند دارای فضل و کرم بزرگ است .

امیرالمؤمنین!! ـ معتضد ـ آنچه را که شنیده بود بزرگ دانست و چنان دید که خودداری از انکار و زشت شمردن آن موجب حرج در دین است و مایه تباهی کسانی می‌شود که خداوند کارشان را به او سپرده است و موجب اهمال در مستقیم ساختن مخالفان و روشن ساختن جاهلان و اقامه دلیل بر شک‌کنندگان و جلوگیری از کار دشمنان است که خداوند همه این امور را بر او واجب فرموده است .

اینک ای گروه مسلمانان ؛ امیرالمؤمنین! به شما خبر می‌دهد که چون
خدای عزّوجلّ محمّد 6 را با دین خویش برانگیخت و به او فرمان داد که کار خود و فرمان خدا را آشکار سازد، آن حضرت نخست از افراد خانواده و عشیره خود آغاز کرد و به آنان مژده و بیم داد و آنان را به آیین خدای خود فراخواند و پندشان داد و ارشادشان فرمود؛ کسانی که دعوت او را پذیرفتند و سخنش را تصدیق و از فرمانش پیروی کردند تنی چند از پسران پدرش ـ خویشاوندان نزدیکش ـ بودند که همانان هم دو گروه بودند، برخی از ایشان به آنچه او از جانب پروردگار خویش آورده بود مؤمن بودند و برخی اگرچه مؤمن نبودند ولی چون او را عزیز می‌شمردند و بر او مهر می‌ورزیدند سخن او را تأیید می‌کردند و یاریش می‌دادند.

بنابراین مؤمن ایشان پیامبر را با بصیرت و بینش یاری می‌داد و کافر ایشان برای حفظ حمیت و حرمت او را یاری می‌دادند. کسانی را که با پیامبر ستیز و دشمنی و کارشکنی می‌کردند دفع و از یاران و یاری‌دهندگان او حمایت می‌کردند و از کسانی که نصرت او را می‌پذیرفتند بیعت می‌گرفتند و از اخبار دشمنان پیامبر تجسّس می‌کردند و در غیاب پیامبر 6 همچون هنگام حضور او برای کارهای او تدبیر و چاره‌اندیشی می‌کردند، تا آنکه مدّت به سر آمد و گاهِ هدایت فرارسید و آنان هم با بینشی پایدار در دین خدا و اطاعت حق تعالی و تصدیق پیامبر و گرویدن به آن حضرت درآمدند و این کار را با بهترین حالت هدایت و رغبت انجام دادند.

خداوند ایشان را اهل بیت رحمت و دین قرار داد و پلیدی را از ایشان بزدود و آنان را پاکیزه فرمود و معدن حکمت و وارثان نبوّت و خلافت قرار داد و خداوند برای آنان فضیلت را مقرّر داشت و طاعت و فرمانبرداری از ایشان را بر بندگان لازم فرمود.

شمار بیشتر و عمده افراد عشیره پیامبر 6 با او ستیز ورزیدند و او را تکذیب کردند و به جنگ با او پرداختند و او را سرزنش می‌کردند و آزار می‌دادند و تهدید می‌کردند و دشمنی خود را آشکار می‌ساختند و به جنگ او
رفتند و کسانی را که آهنگ پیوستن به پیامبر را داشتند از آن کار بازداشتند و پیروانش را آزار دادند.

از میان ایشان کسی که بیش از همه با او دشمنی و ستیز و مخالفت می‌کرد و در هر نبردی پیشگام بود و سالار آنان در هر فتنه و جمع‌کردن لشکر بود و هیچ پرچمی بر ضدّ اسلام برافراشته نشد مگر اینکه او صاحب آن پرچم و رهبر آن گروه بود ابوسفیان بن حرب است که سالار جنگ احد و خندق و جنگ‌های دیگری جز آن‌دو بود و پیروان او از خاندان بنی‌امیه بودند که در کتاب خدا و هم به زبان پیامبر 6 در موارد متعدّد لعنت شده‌اند که نفاق و کفر ایشان در علم خدا و حکم او مقرّر شده بود.

ابوسفیان ـ که خدایش لعنت کند ـ همچنان با کوشش نبرد کرد و با حیله‌گری دشمنی کرد و لشکر برای جنگ فراهم آورد تا آنکه شمشیر او را مغلوب ساخت و فرمان خدا غلبه یافت و آنان ناخوش می‌داشتند، ناچار به ظاهر به اسلام پناه آورد و کفر را همچنان نهان می‌داشت و از آن خود را بیرون نکشیده بود.

پیامبر 6 او و پسرانش را با آنکه به حال او و ایشان آگهی داشت پذیرفت و سپس خداوند متعال در قرآن آیتی بر پیامبر خویش نازل فرمود که ضمن آن شرح حال آنان را بیان فرمود و آن آیه این گفتار خداوند متعال است که می‌فرماید: «و شجره ملعونه در قرآن»[78]  و در این مورد هیچ‌کس را خلاف نیست   

که خداوند از این آیه ، آنان را اراده فرموده است .

از مطالبی که در این مورد در سنّت آمده است و افراد مورد اعتماد آن را روایت کرده‌اند، گفتار رسول خدا 6 درباره ابوسفیان است که او را سوار بر
خری دید که می‌آمد، معاویه لگام خر را گرفته بود و برادرش یزید خر را می‌راند، پیامبر6 فرمود:

خداوند آن سوار و قائد و سائق را لعنت فرماید[79] .

 

دیگر از این موارد مطلبی است که راویان از قول ابوسفیان روایت کرده‌اند که به روز بیعت با عثمان گفت : ای بنی عبدشمس ؛ خلافت را میان خود پاس دهید، همچون پاس دادن گوی که به خدا سوگند؛ نه بهشتی هست و نه دوزخی .

و این کفر صریح است که به سبب آن لعنت خدا به او می‌رسد، همان‌گونه که بر کسانی از بنی‌اسرائیل که کافر شدند و لعنت خداوند به زبان داود و عیسی پسر مریم بر آنان نازل شد که عصیان ورزیده و تعدّی کردند[80] .

 

دیگر مطلبی است که از او نقل شده است که پس از کور شدن بر بلندی احد ایستاد و به کسی که دست او را گرفته بود و می‌برد گفت : همین‌جا به محمّد 6 سنگ زدیم و یارانش را کشتیم .

دیگر سخنی است که ابوسفیان پیش از فتح مکه و پس از دیدن سپاه پیامبر 6 به عبّاس گفت : همانا پادشاهی برادرزاده‌ات بزرگ و استوار شده است . عبّاس به او گفت : وای بر تو؛ پادشاهی نیست ، پیامبری است[81] .

 

دیگر سخنی است که روز فتح مکه هنگامی که بلال را بر فراز کعبه دید که اذان می‌گوید و «أشهد أنّ محمّدآ رسول الله» را با صدای بلند اعلان می‌کند، گفت : خداوند عتبة بن ربیعه را سعادتمند فرمود که شاهد این موضوع نیست .

دیگر از آن جمله موضوع خوابی است که پیامبر 6 دید و افسرده شد و
گفته‌اند که پس از آن خواب ، پیامبر 6 خندان دیده نشد و چنان بود که در خواب تنی چند از بنی‌امیه را دیده بود که بر منبرش می‌جهند؛ همچون جهیدن بوزینگان[82] .

 

و هم از آن جمله این بود که پیامبر 6 حکم بن ابی العاص را در حالی که حرکت آن حضرت را در راه رفتن خود تقلید می‌کرد دیده بود تبعید کرد و خداوند به نفرین پیامبر نشانی دائم در حکم بن ابی العاص پدید آورد. وقتی پیامبر او را دید که خود را می‌لرزاند و حرکات آن حضرت را تقلید می‌کند فرمود: «بر همین حال باش». و همه عمر را بر این حال باقی ماند. و افزون بر این ، پسرش مروان نخستین فتنه را در اسلام پدید آورد که هر خون ناحق که در آن فتنه و پس از آن در اسلام ریخته شد، نتیجه کار مروان بود.

دیگر از آن جمله آن است که خداوند متعال بر پیامبر خویش نازل فرمود که : «شب قدر از هزار ماه بهتر است» و گفته‌اند: منظور از هزار ماه ، پادشاهی بنی‌امیه بوده است[83] .

 

دیگر این است که پیامبر 6 معاویه را احضار فرمود که بیاید چیزی بنویسد، او انجام فرمان پیامبر را معطّل گذاشت و غذا خوردن خویش را بهانه آورد و پیامبر6 فرمود: «خداوند شکمش را سیر نفرماید» و چنان شد که هرگز سیر نمی‌شد و می‌گفت : به خدا سوگند؛ به سبب سیری از غذا خوردن دست نمی‌کشم بلکه به سبب خستگی از آن دست می‌کشم[84] .

 

و هم از آن جمله این است که پیامبر 6 فرمود: «از این درّه مردی از امّت من می‌آید که بر غیر دین من محشور می‌شود» و معاویه آشکار شد.

و هم این سخن پیامبر 6 که فرمود:

هر گاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید[85] .

 

و هم از آن جمله این حدیث مرفوع مشهور است که پیامبر 6 فرموده است :

معاویه در تابوتی آتشین در پایین‌ترین طبقه دوزخ است و فریاد می‌کشد : یا حنّان و یا منّان . و در پاسخ او گفته می‌شود: «هم‌اکنون؛ و حال آنکه پیش از این نافرمانی کردی و از تبهکاران بودی»[86] .

 

و هم از آن جمله است اقدام معاویه به جنگ با علی بن ابی طالب  7 که مقام او در اسلام از همه مسلمانان برتر و در مسلمانی از همگان پیش‌قدم‌تر و از همگان مؤثّرتر و نام‌آورتر بود. معاویه با باطل خود درباره حق علی  7 ستیز می‌کرد و با گمراهان و سرکشان با علی  7 و یارانش جنگ می‌کرد. او و پدرش همواره درباره خاموش کردن نور خدا و انکار دین پروردگار چاره‌سازی می‌کردند؛ «و خداوند نمی‌خودهد جز آنکه نور خویش را کامل و رخشان فرماید هرچند کافران را ناخوش آید»[87] .

 

معاویه مردم نادان را فریب می‌داد و مردم ابله را به خطا می‌انداخت ، یعنی همان گروهی که رسول خدا 6 از پیش خبر ایشان را داده و به عمّار فرموده بود: «تو را گروه سرکش می‌کشند»[88] ، تو ایشان را به بهشت فرامی‌خوانی و آنان تو را به  

دوزخ فرامی‌خوانند؛ آنان دنیا را برگزیده و نسبت به جهان دیگر کافر بودند و از قید اسلام بیرون شده بودند. معاویه خون حرام را حلال می‌شمرد و سرانجام عمّار در فتنه و گمراهی و گرفتاری که معاویه پیش آورده بود کشته شد و خون او و خون گروهی بی‌شمار از مسلمانان برگزیده که از دین خدا دفاع می‌کردند و حقّ او را یاری می‌دادند ریخته شد.

معاویه در دشمنی خدا کوشا بود و می‌کوشید تا بر خداوند عصیان شود و اطاعت نشود و احکام خداوند باطل گردد و استوار نشود و کلمه گمراهی و دعوت باطل برتر شود، ولی غافل از این بود که کلمه خداوند برتر و دین پروردگار منصور و حکم او نافذ و فرمانش چیره است و فریب‌سازی هر کس که با خدا دشمنی و ستیز کند مغلوب و درهم شکسته است ، و گناهان آن جنگ‌ها و جنگ‌هایی را که پس از آن بود و خون‌هایی را که ریخته شد بر گردن گرفت ، و روش‌های ناپسندی را پیش آورد که نه‌تنها گناه آن بلکه گناه هر کس هم که به آن عمل کرد بر عهده اوست . انجام کارهای حرام را بر کسانی که انجام دادند حلال کرد و حقوق را از اهل آن بازداشت .

آری ؛ آرزوها او را فریب داد و مهلت او را به گناه انداخت و مقامش را نیست و نابود کرد.

دیگر از چیزهایی که خداوند به سبب آن ، لعنت را بر او واجب کرده است ، کشتن گروهی از برگزیدگان اصحاب و تابعان اهل دین و فضیلت است ، چون عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی کندی و کسان دیگری همچون ایشان ، آن‌هم برای اینکه قدرت و پادشاهی و چیرگی از آنِ او باشد[89] .

 

وانگهی ادّعای او که زیاد پسر سمیه برادر اوست و اینکه او را پسر پدر
خویش یعنی ابوسفیان دانست و حال آنکه خداوند متعال می‌فرماید:

«پسرخواندگان را به نام پدرانشان بخوانید که این به نزد خدا منصفانه‌تر است»[90] .

 

و پیامبر خدای  6 فرموده است :

هرکس جز پدر خویش را دعوی کند و به غیر از نسب خویش انتساب جوید ملعون است .

و نیز فرموده است :

فرزند از بستر است و زناکار را بهره سنگ است .

معاویه آشکارا با حکم خداوند متعال و پیامبرش مخالفت ورزیده و فرزند را جز برای بستر قرار داد و سنگ را برای غیر زناکار، و با این کار خود در مورد امّ حبیبه ـ همسر رسول خدا 6 ـ و زنانی دیگر چنان کرد که موی‌ها و چهره‌های آنان را بر کسانی که نامحرم بودند محرم ساخت و قرابتی اثبات کرد که خداوند آن را دور فرموده بود و چنین خللی در دین و چنین تبدیلی در اسلام واقع نشده بود[91] .

 

دیگر از کارهای معاویه این بود که پسر خود یزید شراب‌خواره دائم الخمرِ خروس‌بازِ میمون بازِ یوزباز را به خلافت خدا بر بندگان خدا برگزید و برای او با زور و بیم و تهدید و به هراس افکندن و سطوت از مسلمانان برگزیده بیعت گرفت و معاویه خود بر نادانی و پلیدی و سفلگی او آگاه بود و خود همواره کفر و تبهکاری و مستی و کارهای ناشایسته او را می‌دید. و چون یزید ـ که خدایش لعنت کند ـ قدرت یافت و به آنچه می‌خواست تسلّط یافت ، به خونخواهی مشرکان و انتقام‌جویی برای ایشان از مسلمانان آغاز کرد و در واقعه حرّه به جان مسلمانان افتاد و با مردم مدینه چنان جنگی کرد که در اسلام
زشت‌تر و ناپسندتر از آن نبود که به گمان خویش خشم خود را فرو نشاند و از دوستان خداوند انتقام گرفت و برای دشمنان خدا خونخواهی کرد و در حالی‌که کفر و شرک خود را آشکار کرد چنین سرود: «ای کاش ؛ پیران من که در جنگ بدر بودند حضور می‌داشتند و بی‌تابی خزرجیان را از ضربه شمشیر می‌دیدند».

و این سخن کسی است که به خدا و دین و پیامبر و کتاب او اعتقادی ندارد و به آنچه از پیش خداوند آمده است ایمان ندارد.

بدترین و ناپسندترین و بزرگترین گناهی که مرتکب شد ریختن خون حسین بن علی  8 بود، آن‌هم با موقعیت (امام) حسین 7 نزد رسول خدا 6 و مکان و منزلت او در دین خدا و فضیلت و گواهی دادن پیامبر 6 برای او و برادرش که سرور جوانان بهشت خواهند بود و این کار را برای نشان دادن گستاخی خود نسبت به خداوند و کفر نسبت به دین و دشمنی نسبت به پیامبر و عترت آن حضرت و سبک شمردن حرمت ایشان انجام داد؛ گویی با کشتن (امام) حسین  7 و خاندان او گروهی از کافران ترک و دیلم را کشته است و از عذاب و سطوت خداوند هیچ بیم و باک نداشت و خداوند متعال ریشه و شاخه عمر او را ببرید و از بن برآورد و آنچه را در دست داشت از او سلب کرد و عقوبت و شکنجه‌ای را که به سبب نافرمانی خدا سزاوارش شده بود برایش آماده فرمود.

این به جای خود و افزون بر این ، آن‌که بنی‌مروان احکام کتاب خدا و فرمان‌های پروردگار را دگرگون کردند و اموال خدا را ویژه خود قرار دادند و خانه خدا را ویران کردند و حرمت آن را شکستند و منجنیق‌ها نصب کردند و آتش به کعبه درافکندند.

آنان از سوزاندن و ویران کردن کعبه و از شکستن حرمت آن فروگذاری نکردند و از کشتن پناهندگان و سرکوب کردن ایشان خودداری نکردند و کسانی را که خداوند به سبب آن امانشان داده بود به بیم و هراس افکندند و
پراکنده ساختند، تا آنجا که عذاب خداوند برای ایشان مقرّر شد و زمین را آکنده از جور و ستم کردند و بر همه بندگان خدا در سرزمین‌های خدا ستم روا داشتند.

در این هنگام سزاوار انتقام خدا شدند و خشم و سطوت خداوند بر ایشان فرود آمد و خداوند کسانی از خاندان و وارثان پیامبر 6 را که برای خلافت خود ویژه فرموده بود، برای مقابله با آنان آماده فرمود؛ همان‌گونه که با نیاکان مؤمن و مجاهد ایشان گروهی را برای مقابله با نیاکان کافر آنان آماده فرموده بود.

خداوند به دست ایشان خون‌های آنان را که مرتد شده بودند ریخت ، همان‌گونه که خون نیاکان آنان را در حالی‌که مشرک بود ریخته بود، «و خداوند دنباله گروهی را که ستم کرده بودند قطع فرمود و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را»[92] .

 

ای مردم ؛ همانا خداوند فرمان داده که اطاعت شود و دستور داده که باید اجرا شود و حکم فرموده که باید به کار بسته شود، و خداوند متعال چنین فرموده است : «همانا خداوند کافران را لعنت فرموده و برای آنان آتش دوزخ را آماده کرده است»[93] ، و نیز فرموده است : «آنان را خداوند لعنت می‌کند و لعنت‌کنندگان آنان را

لعنت می‌کنند»[94] .

 

بنابراین ای مردم ؛ آن کسانی را که خداوند و پیامبرش لعنت کرده‌اند، لعنت کنید و از کسانی دوری بجویید که به قرب به خداوند دست نمی‌یابید مگر به دوری گزیدن از ایشان .

بارخدایا؛ ابوسفیان بن حرب بن امیه و معاویة بن ابی سفیان و یزید بن معاویه و مروان بن حکم و پسران او و فرزندزادگانش را لعنت فرمای .

 

بارخدایا؛ پیشوایان کفر و رهبران گمراهی و دشمنان دین و پیکارکنندگان با پیامبر و تعطیل‌کنندگان احکام و تغییردهندگان کتاب و ریزندگان خون حرام را لعنت فرمای .

 

بارخدایا؛ ما از دوستی با دشمنان تو و از چشم‌پوشی برای گنهکاران به سوی تو تبرّی می‌جوییم ؛ همان‌گونه که خود فرموده‌ای : «گروهی را که به خدا و روز رستاخیز گرویده‌اند نخواهی یافت که با ستیزگران خدا و رسولش دوستی کنند»[95] .

 

ای مردم ؛ حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و راههای گمراهی را بنگرید تا رهروان آن را بشناسید، آنجا که خدایتان فرمان درنگ داده است ، درنگ کنید و آنچه را خدایتان فرمان داده است انجام دهید.

امیر مؤمنان! برای شما از خداوند یاری می‌جوید و توفیق شما را از پیشگاهش مسألت می‌کند و برای هدایت شما به خداوند امید می‌بندد و خدایش بسنده است و بر او توکل می‌کند و نیرویی جز خداوند برتر و بزرگ نیست .»

* * *

می‌گوید (ابن ابی الحدید): طبری این را همین‌گونه و به صورت نامه آورده است ولی به عقیده من این خطبه است ؛ زیرا آنچه را بخوانند و برای مردم خوانده شود خطبه است و نامه نیست . نامه مطلبی است که برای امیری یا کارگزاری یا نظایر آن‌ها نوشته شود، البتّه گاهی نامه‌ای را بر منبر می‌خوانند که در این صورت به منزله خطبه است و در واقع خطبه نیست بلکه نامه‌ای است که برای مردم خوانده می‌شود. شاید مطالب این سخن به منظور اینکه بخشنامه باشد، انشاء شده است تا همه‌جا فرستاده و برای مردم خوانده شود و این پس از آن است که برای مردم بغداد خوانده شده است .

ضمنآ مسأله‌ای که نامه بودن آن را تأیید می‌کند و سخن طبری را استوار
می‌سازد، این است که در پایان آن چنین آمده است : «این را عبیدالله بن سلیمان به سال دویست و هشتاد و چهار نوشته است» و چنین چیزی در خطبه‌ها معمول نیست بلکه در نامه‌ها متداول است ؛ ولی طبری نگفته است که دستوری برای نوشتن آن به شهرها صادر شده است ، حتّی نگفته است که چنین تصمیمی گرفته شده باشد و می‌گوید: فقط تصمیم بر آن گرفته شد که آن را در مساجد بغداد بخوانند.[96]

 

 

 

امام حسین علیه السلام و معاویه

 

سخنرانی امام حسن  7 در مسجد کوفه/ص 112/(718)

معاویه از مجلسی که آراسته و تنی چند از مزدوران خویش را به جان امام حسن  7 انداخته و او را پی در پی به مرگ بیم داده بود، نتیجه نگرفته بود و خود می‌دانست که سخنان امام حسن  7 در آن مجلس شوم ، باعث سرافرازی فرزند حضرت علی  7 و سرافکندگی هرچه بیشتر او گردیده و این نقشه برای خفیف کردن امام حسن  7 سودی را که وی می‌خواسته ، به بر نداشته است .

از این روی معاویه می‌خواست با اجرای نقشه تازه‌تری ، امام حسن  7 را به خیال خود شرمنده سازد.

معاویه وقتی توانست خود را بدون وجود رقیب ، خلیفه بخواند روش حضرت علی  7 را در مسجد رفتن به پیش گرفت و از آن بازپس ، هر روز به مسجد می‌رفت . در پیش صفوف نمازگزاران ، به نماز می‌ایستاد و چون نماز را به پایان می‌آورد، به منبر می‌نشست و به سخن می‌پرداخت ؛ ولی به جای اینکه از خدا و قرآن سخن بگوید، مقاصد سیاسی خود را در قالب الفاظ می‌ریخت و دشمنان خویش را به خون و شمشیر بیم می‌داد.

یکی از همین روزها که معاویه ، تازه از نمازگزاردن آسوده شده بود، به ناگهان فریاد کشید: أین أبومحمّد؟ این حسن بن علی که «ابامحمّد» کنیه دارد، کجاست ؟!

امام حسن  7 که در آن هنگام تازه از راه رسیده و گام به مسجد نهاده بود، پاسخ داد: چه می‌گوئی ای معاویه ؛ من اینجا هستم.

معاویه با لحنی بسیار گرم و نوازشگر و با کلماتی که از تملّق و چاپلوسی نیز نشانی داشت گفت : ای پسر عموی گرامی ! من امروز در خود حال درستی نمی‌بینم و نمی‌توانم به منبر بروم و به سخن پردازم ، از پسر عموی عزیزم خواهش می‌کنم که به جای من بر منبر نشیند و برای مردم سخن بگوید.

 

* * *

 

معاویه به خود می‌گفت : نمازگزاردن در مسجد بزرگ کوفه ، ویژه خلیفه است و این منم که حق دارم پس از نماز، به منبر بروم و به سخن گفتن پردازم . بنابراین امام حسن  7 هرگز انتظار ندارد که کسی خلیفه مخلوع را به منبر و به سخنوری بخواند و چون برای اینکار آمادگی ندارد، اگر به منبر رود دست و پای خود را گم خواهد کرد و نخواهد توانست به شیوائی و رسائی برای مردم حرف بزند. چون چنین شود و امام حسن  7 از سخن‌گفتن نیکو، دربماند، مردم مسخره‌اش خواهند کرد و ممکن است که او را از منبر فروکشند و بدین‌گونه است که جلال و شکوه امام حسن  7 درهم می‌شکند و احترام خود را از دست می‌دهد و در چشم مردم ، خوار و ضعیف می‌گردد و تنها از این رهگذر است که من از گزند نفوذ معنوی وی در امان خواهم ماند و دیگر از وجود او خطری متوجّه من نخواهد شد.

بدین اندیشه بود که معاویه ، امام حسن  7 را به سخنوری فراخواند و خود پیداست که امام حسن  7 نیز این دعوت را پذیرفت و با گام‌های شمرده و آرام به سوی منبر روانه شد و با وقار و سنگینی بر منبر نشست .

به یکباره سرها به سوی امام حسن  7 برگشت و چشم‌ها به آن حضرت دوخته شد. مردم می‌خواستند بدانند این خلفیه مخلوع که به وی ظلم و ستم روا داشته‌اند و با حیله‌گری و پیمان‌شکنی او را از میدان نبرد، بدر کرده‌اند، چگونه سخن می‌گوید و از پیمان‌شکنان چگونه یاد می‌آورد؟

امام حسن  7 با کلماتی رسا و کلامی شیوا، خطابه خود را آغاز کرد. نخست خدای را ستایش کرد سپس به پیامبر راستین و دودمانش درود فرستاد و آنگاه چندان با شیوائی و چیره‌دستی در ستایش پروردگار داد سخن داد که همگان را به حیرت گرفت و سپس فرمود:

ای مردم ؛ شما خود می‌دانید که من حسن ، فرزند علی ، فرزند ابی طالب 8 هستم . پدرم بزرگمردی بود که پیش از هر کس دیگر به دین
خدا درآمد و دعوت پیامبر خدا 6 را پذیرفت .

آری ؛ من فرزند همان علی مرتضی هستم که نخستین مردی بود که پیامبر خدا را تصدیق کرد و به وی ایمان آورد. مادر من ، فاطمه دختر پیامبر خداست .

مادرم ، زهرای بتول است . محمّد بن عبدالله که فرستاده و پیامبر خدا و پیک رحمت و نعمت و سعادت است ، نیای بزرگوار من است .

انا بن البشیر؛ انا بن النذیر؛ انا بن السراج المنیر؛ انابن من بعث رحمة للعالمین .

نیای من بود که نیکوکاران را به لطف و رحمت پروردگار امیدوار می‌ساخت و بدکاران را به خشم و غضب پروردگار بیم می‌داد. نیای من چراغی روشن و مشعلی فروزان بود.

نیای من محمّد 6 از سوی پروردگار به پیامبری برگزیده شد تا مردم را از درندگی و آئین جهالت و تعصّبات جاهلیت برهاند و به سوی خیر و نیک‌بختی و صفات نیکو و مردمی ، رهنمون گردد.

امام حسن  7 همچنان ، سخنانی بدین‌گونه می‌گفت و مردم را شیفته و مفتون خویش می‌ساخت .

وقتی معاویه اشتیاق و دلبستگی مردم را به گفته‌های امام حسن  7 دریافت ؛ دانست که اشتباه کرده است و این‌بار نیز به جای اینکه امام حسن  7 را در پیش چشم مردم خوار و خفیف سازد و شکوهش را بشکند؛ خود را شکسته است .

پس شتابزده بدین اندیشه افتاد که نظم و آرامش را از گفته‌های امام حسن 7 برگیرد و به گونه‌ای وی را پریشان گرداند که دیگر نتواند بدین آراستگی سخن بگوید؛ زیرا جز این چاره‌ای به فکرش نمی‌رسید و دیگر هیچ بهانه‌ای نداشت تا به دستاویز آن ، امام حسن  7 را از منبر به زیر بکشد.

بدین امید بود که به ناگهان از محراب که بدان نشسته بود، فریاد کشید: «یا
ابا محمّد؛ علیک بنعت الرطب...»؛ که به پارسی چنین معنی می‌دهد: ای حسن ؛ از خرما برای من سخن بگوی ، خرما را برای من توصیف کن .

امام حسن  7 به سرعت دریافت که هدف معاویه از اینکه سخنش را قطع می‌کند، تنها این است که نظم و آراستگی را از گفته‌هایش بازگیرد و او را دچار لکنت و پریشانی‌گوئی گرداند؛ بدین دلیل بود که بی‌درنگ فرمود:

نعم ؛ الریح تنفخه والحرّ ینضجه واللیل یبرده ویطیبه...

(که به پارسی چنین می‌شود:) آری ؛ ای معاویه ؛ خرما را برایت توصیف می‌کنم... باد خوشه‌های خرما را پرورش می‌دهد... گرمی خورشید آن را بارور می‌سازد... هوای شبانگاهان به خرما تری و تازگی و لطف و خوشبوئی و شیرینی می‌بخشد.

و چون این بفرمود، سخنان پیشین خویش را دنباله گرفت و بر آن‌ها افزود که :

نیای من مردی بود که چون به درگاه پروردگار دعا می‌کرد و چیزی از خدا می‌خواست ، خدایش دعایش را می‌پذیرفت و آنچه را که او می‌خواست ، به او می‌بخشید.

نیای من به روز بازپسین به پایمردی خویش مردمان را از رنج دوزخ می‌رهاند. این نیای من است که به فرمان خدا همه باید از وی پیروی کنند. نیای من بزرگ است . در همه جا پسندیده است و فرمانروای آدمیان است .

نیای من نخستین کسی است که به روز رستاخیز، سر از خاک برخواهد گرفت . نیای من نخستین کسی است که حلقه بر در سرای بهشت فرو خواهد کوفت . نیای من نخستین کسی است که درهای بهشت ، به رویش گشوده خواهد شد.

نیای من تنها پیامبری بود که چون به نبرد می‌رفت ، فرشتگان آسمانی در رکابش جهاد می‌کردند... .

 

دیگر معاویه نتوانست که در برابر این‌همه شیوا سخنی که امام حسن  7 نموده بود و شور و اشتیاقی که در مردم انداخته بود ایستادگی کند. توان و تابش از دستش برفت و به ناگاه به پای خاست و فریاد کشید:

 

ای حسن ؛ ای پسر ابوتراب ؛ گوئی دگرباره به اندیشه خلافت افتاده‌ای که سخنانی این چنین می‌گوئی . امّا باید بدانی که به آرزوی خامی افتاده‌ای که تو پیمان بسته و خلافت را به من واگذاشته‌ای و دیگر نمی‌توانی عهدشکنی کنی و پیمان خویش را نادیده انگاری... .

امام مجتبی  7 چون بی‌تابی و بی‌قراری و خشم معاویه را دید، برای آنکه از فرصت برای نشان دادن نهاد پلید وی استفاده کرده باشد، پرخاشش را بدون پاسخ نگذارد و فرمود :

خلافت ؟! چه می‌گوئی ای معاویه ؟ تو می‌پنداری که به کسوت خلافت اندر آمده‌ای ؟ و این روشی که تو در پیش گرفته‌ای خلافت اسلامی به شمار می‌آید؟! اشتباه می‌کنی ای معاویه که نه تو خلیفه اسلامی و نه این شیوه تو، شیوه خلیفه‌های راستین تواند بود.

خلیفه آنکس تواند بود که روش پیامبر خدا 6 محمد مصطفی را در پیش گیرد و همانند او در راه نیک‌بخت ساختن بندگان خدا بکوشد.

خلیفه آنکس تواند بود که پروردگار دو عالم را اطاعت کند و به فرمانش گردن بنهد.

کسانی که بر مسند قدرت نشسته‌اند و جور و ستم پیشه کرده‌اند و روش پیامبر را پس پشت افکنده‌اند و آئین امپراطوران روم را دگر باره زنده ساخته‌اند و بر مردم ستم روا می‌دارند و به زور دسترنج آنان را از دستشان می‌ربایند و به دنیا چنان پیوسته‌اند که گوئی آن را مادر و پدر خویش می‌شناسند، خلیفه اسلام نیستند؛ بلکه اینان فرمانروایانی هستند که چندی بر مسند عزّت و کامرانی تکیه دارند و لیکن به ناگهان از تخت جهانداری ، بر تخته تابوت فرو می‌غلطند و جهان را با درد و حسرت به
درود می‌گویند.

این گروه بی‌خبرانی هستند که از آن‌همه لذّت‌های ظاهری جز تلخکامی و پشیمانی نصیبی ندارند و از سیم و زری که گرد آورده‌اند جز وبال و لعنت ، بر گردنشان طوق دیگری آویخته نخواهد بود... .

امام حسن  7 چون این بفرمود، دیگر گفته‌های خود را دنبال نگرفت ؛ از منبر به زیر آمد؛ از مسجد کوفه خارج شد و راه خانه خویش را در پیش گرفت و دیگر به دعوت‌های تملّق‌آمیز معاویه وقعی ننهاد.

ولی این پیش‌آمد دیگر معاویه را از درهم‌شکستن سطوت معنوی امام حسن 7 نومید کرد و تنها یک راه برایش باقی ماند و آن ، این بود که امام حسن  7 را از کوفه براند و او را ناچار سازد که کوفه را ترک کند و به مدینه برود.

معاویه برای اینکه بدین مقصود نائل آید، به یک سلسله کارهای تازه دست زد و به دشمنان امام حسن  7 سیم و زر داد که به خدمت او بروند و وی را به زخم زبان بیآزارند و از توقّف در کوفه بیزارش سازند.

پیمان‌شکنان و کسانی که خود نخست به امام حسن  7 گرویده و سپس در پنهان با معاویه پیمان بسته ، از امام حسن  7 بریده و در سپاهش خلاف انداخته و دودستگی ایجاد کرده بودند، به دستور معاویه به خانه امام حسن  7 می‌رفتند و او را به صلحی که کرده بود، سرزنش می‌کردند و فریاد برمی‌داشتند که چرا آئین نیای خود را به دست فرومایه خونخواری مانند معاویه سپرده و خود از مسند خلافت کناره گرفته است !!!

امام حسن  7 بزرگمردی پرشکیب ، پرتوان ، بردبار، کم‌سخن و باشکوه و جلال بود. در برابر سختی‌ها و دشواری‌ها هرگز به زودی آرامش خود را از دست نمی‌داد. به زخم زبان ناکسان و فرومایگان بردباری می‌نمود و به کسانی که وی را سرزنش می‌کردند و به سبب صلحی که کرده بود، به ملامتش می‌گرفتند، پاسخی نمی‌داد و حتّی از بی‌شرمی آن‌ها نیز لب به شِکوه
بازنمی‌کرد.امّا به این نتیجه رسیده بود که دیگر معاویه مایل نیست او را در کوفه بنگرد و دیگر نمی‌تواند شکست‌های معنوی را که از وی دیده است بر خویشتن هموار سازد. بدین سبب ، امام حسن  7 بر آن شد که کوفه ، دیار پیمان‌شکنان را ترک کند و به مدینه برود.

مدینه شهر پیامبر خدا 6 و جائی بود که خاکش ، پیکر مقدّس پیامبر خدا را در برگرفته و بدین شرف سرافراز گشته بود. بسیاری از مردم مدینه خاندان پیامبر را پاس می‌داشتند و بدیشان احترام می‌گذاردند و چون خود به چشم خویش دیده بودند که فرستاده خدا تا چه پایه امام حسن  7 را دوست می‌داشته است برای آن حضرت ، مقامی بس والا و شایسته قائل بودند و خود پیدا بود که اگر امام حسن  7 به مدینه می‌رفت از گزند بدگویان بی‌آبرو، آسوده می‌زیست و می‌توانست دور از وجود فرومایگان پیمان‌شکن ، به پرستش خدای یگانه پردازد و زندگی خود را با زهد و عبادت درآمیزد و بر اثر آن آرامشی دلخواه یابد و اندک‌اندک رنج‌هائی را که در کوفه و از مردم بی‌وفای آن سامان دیده بود، به فراموشی بسپارد و از خاندان امیرالمؤمنین علی  7 که با گذشت زمان ، شماره افراد آن فزونی می‌گرفت ، سرپرستی کند.[97]

 

1ـ معاویه و عمروعاص از نظر...

2ـ در مجلس معاویه

 

دستگیری عبدالله بن هاشم بن عتبه و گفتار مهمّ او به معاویه/ص 119/(718)

ابوعبیدالله، محمّد بن موسی بن عبیدالله مرزبانی روایت می‌کند که چون کار حکومت برای معاویه استوار و تمام شد و پس از وفات امیرالمؤمنین علی  7 زیاد را به حکومت بصره فرستاد؛ منادی معاویه ندا داد: همانا همگان
و هر سرخ و سیاهی در امان خداوند است ، غیر از عبدالله بن هاشم بن عتبه .

معاویه سخت در جستجوی عبدالله بود و هیچ اطّلاعی از او نداشت . سرانجام مردی از اهل بصره نزد معاویه آمد و گفت : تو را به محلّ عبدالله بن هاشم راهنمایی می‌کنم ؛ برای زیاد بنویس که عبدالله در خانه فلان زن مخزومی است . معاویه دبیر خویش را فراخواند و چنین نوشت : از معاویة بن ابی سفیان ، امیرالمؤمنین!! به زیاد بن ابی سفیان! امّا بعد؛ چون این نامه به دست تو رسید، به محلّه بنی‌مخزوم برو و آنجا را خانه به خانه تفتیش کن ، تا به خانه فلان زن مخزومی برسی و عبدالله بن هاشم مرقال را از آن خانه بیرون بیاور سرش را بتراش ، جبّه‌ای مویین بر او بپوشان و او را به زنجیر بکش ، دستش را بر گردنش ببند و بر شتری بدون جهاز و پوشش سوار کن و نزد من بفرست .

مرزبانی گوید: زبیر بن بکار گفته است : معاویه هنگامی که زیاد را به بصره فرستاد به او گفت : عبدالله بن مرقال در محلّه بنی‌ناجیه بصره است و در خانه زنی از آنان که نامش فلان است سکونت دارد، سوگندت می‌دهم که کنار خانه‌اش فرود آیی و بر آن خانه هجوم بری و عبدالله را بیرون آری و پیش من بفرستی .

چون زیاد وارد بصره شد از محلّه بنی‌ناجیه و خانه آن زن پرسید و به آن خانه هجوم برد و عبدالله را بیرون کشید و او را پیش معاویه گسیل داشت . عبدالله روز جمعه پیش معاویه رسید، رنج بسیار دیده بود و از شدّت آفتابزدگی جسمش لاغر و دگرگون شده بود. معاویه هر روز جمعه دستور تهیه خوراک برای اشراف قریش و اشراف شام و نمایندگان مردم عراق می‌داد! در آن روز معاویه ناگهان عبدالله را که سخت لاغر و چهره‌اش دگرگون شده بود مقابل خویش دید. معاویه او را شناخت ولی عمروعاص او را نشناخت ، معاویه به عمرو گفت : ای اباعبدالله؛ آیا این جوان را می‌شناسی ؟

گفت : نه .

گفت : این پسر کسی است که در صفّین می‌گفت : «یک‌چشمی که چندان
زیسته که از زندگی دلتنگ شده است و برای خود ارزش و اعتباری می‌جوید ناچار از شکست‌دادن یا شکست‌خوردن است».

عمرو گفت : آری هموست ، اینک این سوسمار درمانده را مواظب باش! رگ‌های گردنش را بزن و او را پیش مردم عراق برمگردان که آنان همگی فتنه‌انگیز و اهل نفاق‌اند. علاوه بر آن خودش هم دارای هوس است و اطرافیانی دارد که گمراهش می‌کنند. سوگند به کسی که جان من در دست اوست ، اگر از دام تو بگریزد لشکری به سوی تو گسیل می‌دارد که هیاهوی شیهه اسبان آن بسیار است و روز بدی برای تو در پیش خواهد بود.

عبدالله همان‌گونه که در غل و بند بود گفت : ای پسر مرد سترون و دم‌بریده؛ ای کاش این حماسه و شجاعت را در جنگ صفین می‌داشتی که ما تو را به هماوردی فرامی‌خواندیم و تو همچون کنیزان سیاه و بزهای زبون زیر یال‌ها و شکم اسب‌ها پناه می‌بردی . همانا به فرض که معاویه مرا بکشد، مردی گرانقدر و ستوده خصال را کشته است که فرومایه بخت برگشته و همچون شتر پیر معیوب در بند کشیده شده نیست .

عمرو گفت : چنین و چنان را رها کن که میان آرواره‌های شیر ژیانی افتاده‌ای که دشمن شکار است و چنان بر بینی تو نیزه خواهد زد که بر مادیان دهان بسته نیزه می‌زنند.

عبدالله بن هاشم گفت : آنچه می‌خواهی پرگویی کن که من تو را می‌شناسم ؛ به هنگام آسایش سرمستی و به هنگام رویارویی و کازار ترسو. گاه ستیز با دشمنان سخت بیمناکی ، چنین مصلحت می‌بینی که با آشکار ساختن عورت خود جان خود را حفظ کنی . گویا نبرد صفین را فراموش کرده‌ای که تو را به جنگ فرامی‌خواندند و از آن می‌گریختی از بیم آنکه مردانی که دارای بدن‌های استوار و نیزه‌های تیز بودند و گله‌ها را به غارت می‌بردند و عزیز را زبون می‌ساختند فرو گیرندت .

عمرو گفت : معاویه می‌داند که من در آن معرکه‌ها شرکت کرده‌ام در
حالی‌که تو در آن همچون کلوخ کنار خار بنی بودی . در آنجا پدرت را دیدم که امعاء و روده‌هایش فرو می‌ریخت .

عبدالله گفت : همانا به خدا سوگند؛ اگر پدرم تو را در آن مقام می‌دید همه ارکان وجودت به لرزه درمی‌آمد و نمی‌توانستی از دست او جان به در بری ، ولی او با کس دیگری غیر از تو جنگ کرد و کشته شد.

معاویه گفت : ای بی‌مادر؛ آیا آرام می‌گیری و خاموش می‌شوی ؟

عبدالله گفت : ای پسر هند؛ به من چنین می‌گویی ؛ به خدا سوگند اگر بخواهم عرق بر پیشانی‌ات می‌نشانم و تو را به چنان ننگ و عاری دچار سازم که رگ‌های گردنت فرو نشیند. مگر به بیشتر از مرگ مرا می‌ترسانی؟!

معاویه لحن خود را تغییر داد و گفت : ای برادرزاده! آیا بس می‌کنی ؟ و فرمان داد او را به زندان بردند.

مرزبانی سپس اشعار عمروعاص و اشعار عبدالله بن هاشم را نقل کرده و افزوده است که معاویه سکوتی طولانی کرد، آن‌چنان که پنداشتند سخن نخواهد گفت ، آن‌گاه این ابیات را خواند: «عفو کردن از بزرگان قریش را وسیله تقرّب به پیشگاه خداوند در آن روز دشوار و سخت (قیامت) می‌بینم و مصلحت نمی‌دانم جوانمردی را که خویشاوند من است و نسب او به خاندان‌های کعب و عامر می‌رسد بکشم...»

معاویه به عبدالله بن هاشم گفت : آیا خود را چنان می‌بینی که عمروعاص گفت و بر ما خروج خواهی کرد؟

عبدالله گفت : هرگز در این فکر مباش که بتوانی کنه عقاید و ضمیر افراد را بیرون بکشی ، خاصّه اگر بخواهند در راه اطاعت از خدا جهاد کنند.

معاویه گفت : در آن صورت خداوند تو را هم خواهد کشت همان‌گونه که پدرت را کشت .

 

گفت : چه کسی در قبال شهادت برای من خواهد بود؟[98]

 

 

 

 

 

 

 

1ـ نامه ها

 

2ـ عمر از نظر معاویه

اشتباه عمر از نظر معاویه

پستی طایفه ابوبکر و عمر از نظر معاویه

صدها بدعت عمر از نظر معاویه

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 123/(718)

برای اینکه از عمق اندیشه‌هائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدین‌گونه است :

ابان بن سلیم می‌گوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایب‌السلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسش‌های زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ می‌خواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفه‌های خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع می‌کنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آن‌ها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

 

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل می‌کنم ولی در پشت‌سرشان مصلحت چنین می‌بینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم می‌آید. در چشم من یمنی‌ها نابکارترین قبایل عرب هستند.

 

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخشش‌های خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنی‌ربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بی‌اختیاز و بیچاره‌اند و همین‌که امیران آن‌ها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچ‌وقت نمی‌توانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوت‌خو، بداخلاق ، کج‌تاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همین‌گونه‌اند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آن‌ها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آن‌ها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[99]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

 

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

 

بنی مضر قومی منافق و حیله‌بازند. هرگز به گفته‌های آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزده‌اند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانی‌ها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر می‌برند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب اداره‌شدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر می‌کوبید، باید به گونه‌ای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنان‌که روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانی‌ها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانواده‌های ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا می‌توانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا می‌توانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدان‌های جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازه‌نفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگ‌ها سربازان ایرانی را به کار جادّه‌سازی بگمار، تا راه‌ها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درخت‌هائی را که مانع گذشتن آن‌ها
می‌شود از سر راهشان برگیرند و بیشه‌هائی را که سپاهیان عرب را به خطر می‌اندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صف‌های نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نام‌آور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچه‌ها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عرب‌ها برای تکمیل صف‌ها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنی‌امیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنی‌امیه شایسته‌ترین پاداش‌ها و تلافی‌ها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم می‌خورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمی‌ربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنی‌هاشم با منّت‌های بدبختی دست و پا می‌زدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست می‌گردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت می‌نشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه می‌انداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنی‌هاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[100] ، و بعد به عدی بن کعب[101]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ می‌دانی که در قریش قبیله‌ای از این دو قبیله ، ذلیل‌تر و فرومایه‌تر و پست‌تر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایسته‌تر و لایق‌تر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانواده‌های تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمت‌ها و محبّت‌های او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود می‌آورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار می‌داشت .

مثلا اگر مقرّر می‌فرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرون‌تر می‌بود و من اگر با موازین سیاسی منطبق می‌نمود، هم‌اکنون این نظامنامه را به جریان می‌انداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای این‌گونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بی‌هول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر می‌داشتم که ایرانی‌نژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربی‌نژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم این‌گونه مقرّرات هنوز زود است و با این‌همه ای زیاد؛ از امروز که نامه‌ام به دست تو می‌رسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانی‌ها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواست‌ها و نیازمندی‌های ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمده‌ای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد می‌آورم ، احساس می‌کنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگ‌های تو ضعیف شده است . می‌فهمی چه می‌گویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کرده‌ای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بنده‌ای از قبیله بنی ثقیف می‌پنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت می‌کردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پست‌ترین و بدبخت‌ترین مردم بصره می‌شمرد؛ زیرا فکر می‌کرد که تو بنده بنی‌ثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم می‌دانستی پدرت کیست ؟ ای کاش می‌دانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی می‌بردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمی‌ایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو می‌دانی و هم به یقین می‌دانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی می‌شنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامه‌ای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف می‌کرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمی‌دانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بی‌درنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیده‌ات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنی‌ها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی می‌ورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنی‌ثقیف می‌دانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیره‌بختان و بیچارگان می‌داشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجان‌گرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آن‌قدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیده‌اش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارک‌تر و شوم‌تر ندیده‌ام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسخت‌ترین و لجوج‌ترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) می‌گوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عرب‌ها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عرب‌ها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حمله‌ور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردن‌های شما را از دم تیغ‌های آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[102]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتل‌عام ایرانیان مأمور ساخته‌ام و نیز تصمیم گرفته‌ام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجم‌ها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشرده‌شده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو می‌گذرد، ملّتی از جان‌گذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر می‌شناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیده‌ای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی می‌تواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان می‌انداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک می‌کرد، آب از آب تکان نمی‌خورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز می‌کردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر می‌کشید. تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین می‌فرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) می‌فرمود:) لشکری که با پرچم‌های سیاه از خراسان بسیج می‌شود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای می‌خیزند و به عربستان می‌ریزند و بنی‌امیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ می‌گذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار می‌بود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا می‌جستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان می‌گذاشتیم و ریشه پرچم‌های سیاه را از خاک خراسان برمی‌انداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان می‌ساخت و اساس زندگیشان را واژگون می‌کرد و دیگر در خاک ایران به خلیفه‌های اسلام دشنام و ناسزا داده نمی‌شد و دیگر از ملّت سرکش و طغیان‌گر ایران موی و ناخنی بر جای نمی‌ماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . می‌گذاشتی که این سنّت را نیز برقرار می‌داشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی می‌پذیرفتند و عجم‌کشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی می‌شمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجم‌کشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا می‌ماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده می‌گشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[103] .[104]

 

 

 

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز/ص 134/(718)

 

سلیمان پرخور بود چنانکه سیری نداشت و زیبا و فصیح بود، مردی بلندبالا و سفید اندام و کم جثّه بود و موی سفید پیدا نکرد و او است که خود را در آئینه دید و گفت : منم پادشاه جوان .

پس هفته‌ای نگذشت که مرد و مرگش در صفر سال 99 بود، و به عمر بن عبدالعزیز وصیت‌نامه‌ای نوشت و اهل بیت خود را فراخواند و گفت : برای آن که در این نوشته است ، بیعت کنید. پس بیعت کردند. و نوشته را به رجاء بن حیوه سپرد و رجاء آنان را در مسجد دابق فراهم ساخت و هر کس را از خاندان سلیمان در آنجا بود فراخواند و گفت : بیعت کنید.

گفتند: ما یک بار بیعت کرده‌ایم .

گفت : با کسی که در این نوشته است بیعت کنید. پس بیعت کردند و چون فارغ شد، گفت : برخیزید که خلیفه شما مرد. و نوشته را خواند و چون به نام عمر بن العزیز رسید، هشام گفت : نه به خدا قسم ؛ بیعت نمی‌کنم .

رجاء بن حیوه گفت : در این صورت گردنت را می‌زنم . و بازوی عمر را گرفت و او را بر منبر نشانید و چون از بیعت فارغ شدند سلیمان را دفن کردند و عمر بن عبدالعزیز و سه نفر از فرزندان سلیمان به قبر وی داخل شدند و چون او را گرفتند، روی دست ایشان به حرکت آمد. پس فرزندان سلیمان گفتند: به پروردگار کعبه سوگند که پدر ما زنده شد.

عمر گفت : بلکه به پروردگار کعبه قسم که پدرتان زود به عقوبت رسید. و بعضی بدگویان عمر می‌گفتند که او سلیمان را زنده دفن کرد.[105]

 

 

 

1ـ تعریف حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام

 

2ـ یاران حضرت در مجلس معاویه

 

عبدالله بن عبّاس و گروهی از طرفداران معاویه در مجلس او/ص 135/(718)

همچنین مدائنی روایت می‌کند که یک بار که عبدالله بن عبّاس پیش معاویه آمد، معاویه به پسر خود یزید و به زیاد بن سمیه ، عتبة بن ابی سفیان ، مروان بن حکم ، عمرو بن عاص ، مغیرة بن شعبه ، سعید بن عاص و عبدالرحمان بن امّحکم گفت : مدّتهاست که عبدالله بن عبّاس را ندیده‌ام و در آن ستیز هم که میان ما و او و پسرعمویش پیش آمد پسرعمویش او را برای حکمیت پیشنهاد کرده که پذیرفته نشد. اینک او را به سخن گفتن تحریک کنید تا به حقیقت صفت و کنه معرفت او آشنا شویم و اموری از تیزهوشی و درست‌اندیشی او را که بر ما پوشیده مانده است بشناسیم ، چه بسا مردی را به آنچه که در او نیست توصیف می‌کنند و اسم و لقبی به او می‌دهند که سزاوار آن نیست .

معاویه به ابن عبّاس پیام فرستاد و او را فراخواند و چون وارد شد و نشست نخست عتبة بن ابی سفیان شروع به سخن کرد و گفت : ای ابن عبّاس ؛ چه چیزی مانع آن شد که علی ( 7) تو را به حکمیت بفرستد؟

گفت: به خدا سوگند؛ اگر این کار صورت می‌گرفت ، عمروعاص دچار حریفی چون شتر سرکش می‌شد که سختی لگام او دستهایش را به ستوه می‌آورد، عقلش را چنان می‌ربودم که آب دهانش در گلویش بشکند و بر سویدای دلش آتش می‌زدم و هیچ کاری استوار نمی‌کرد و هیچ خاکی بر نمی‌افشاند مگر آنکه بدان آگاه می‌شدم[106] .

 

اگر او زخمی را می‌فشرد من قوای او را خون‌آلوده می‌کردم و اگر
می‌خواست خون‌آلوده کند من پشتش را درهم می‌شکستم ، با تیغ گفتاری که تیزی آن کندی نمی‌پذیرفت و اصالت اندیشه‌ای که همچون پیک اجل آماده بود و از آن گریزی نبود پرده سخن و پندارش را می‌دریدم و تیزی آن را کند می‌ساختم و بدان‌گونه نیت افراد متّقی را تیزتر می‌ساختم و شبهه‌های افراد شک‌کننده را می‌زدودم .

عمروعاص خطاب به معاویه گفت : ای امیرالمؤمنین ؛ به خدا سوگند این آغاز طلوع شرّ و غروب آخر و پایان خیر است ، و در کشتن و بریدن او مادّه فساد قطع می‌شود، هم‌اکنون بر او حمله کن و فرصت را غنیمت شمار و با فروگرفتن او دیگران را بر جای نشان و کسانی را که پشت سر اویند پراکنده ساز.

ابن عبّاس خطاب به عمرو گفت : ای پسر نابغه ؛ به خدا سوگند؛ عقل تو گمراه و خرد تو نارسا شده است و شیطان از زبان تو سخن می‌گوید، ای کاش چنین کاری را روز جنگ صفین که به نبرد تن به تن و جنگ با پهلوانان دعوت شدی خودت انجام می‌دادی ، در آن روزی که زخم‌ها افزون و نیزه‌ها شکسته شد و (به حساب خودت) برای جنگ تن به تن به مصاف امیرالمؤمنین علی  7 رفتی و آن حضرت با شمشیر آهنگ تو کرد و همین‌که دندان‌های مرگ را دیدی پیش از نبرد با او حیله ورزیدی که چگونه برگردی ، ناچار به امید نجات و از بیم او که مبادا تو را با حمله خویش فرو کوبد و نابود کند، عورت و شرمگاه خویش را آشکار ساختی . سپس به صورت شخص خیرخواهی به معاویه پیشنهاد کردی با او نبرد کند و در نظرش مبارزه با امیرالمؤمنین علی  7 را آراستی به این امید که از شرّ معاویه خلاص شوی و وجودش را نابود سازی و او نادرستی و پلیدی تو را که در سینه‌ات بود و نفاقی را که در دلت جای داشت و نیز هدف تو را شناخت . بنابراین تیغ زبانت را در نیام کن و الفاظ زشت خود را ریشه‌کن ساز که تو در کنار شیر بیشه و دریای بیکران قرار داری . اگر به مبارزه شیر بروی تو را شکار می‌کند و اگر پای در آن دریا نهی تو
را فرو می‌بلعد.

مروان بن حکم گفت : ای ابن عبّاس ؛ تو دندان‌های نیش خود را برمی‌گردانی و از آتش‌زنه خود آتش برمی‌فروزی ، گویی امید بر غلبه و آرزوی عافیت داری و اگر بردباری و گذشت امیرالمؤمنین (معاویه!) نمی‌بود با کوچکترین انگشت خود شما را فرو می‌گرفت و به آبشخوری دورافتاده می‌افکند. به جان خودم سوگند؛ اگر بر شما حمله برد اندکی از حقّ خود را از شما گرفته است و اگر از گناهان شما درگذرد از دیرباز معروف به گذشت است .

ابن عبّاس به او گفت : ای دشمن خدا؛ و ای کسی که رانده رسول خدایی و خونت حلال شده است و تو میان عثمان و رعیت او چنان دخالتی کردی که مردم را به بریدن رگ‌های گردن او و سوارشدن بر دوش او واداشتی . به خدا سوگند؛ اگر معاویه بخواهد انتقام خون عثمان را بگیرد باید تو را در آن مورد فرو گیرد و اگر در کار عثمان به دقتّ بنگرد آغاز و فرجامش را در تو خواهد یافت .

امّا این گفتار که به من می‌گویی «تو دندان‌هایت را برمی‌گردانی و آتش افروزی می‌کنی» از معاویه و عمروعاص بپرس تا درباره جنگ هریر خبرت دهند که پایداری ما در قبال بلاها و سبک شمردن ما مشکلات را چگونه بود و از دلیری ما در حمله‌ها و پایداری ممتدّ ما به هنگام سختی‌ها و اینکه با پیشانی و گلوی خود به استقبال شمشیر و نیزه می‌رفتیم بگویند، مگر ما در آن آوردگاهه‌ها ضعفی از خود نشان دادیم ؟ آیا برای دوست خود جانفشانی نکردیم ؟ و تو را در آن جنگ نه مقام پسندیده‌ای بود و نه جنگی مشهور و نه چیزی که به شمار آید و آن دو چیزی را دیده‌اند که اگر تو می‌دیدی سخت به هراس می‌افتادی . تو از کاری که در خور تو نیست خود را بازدار و خود را بر چیزی که از تو نیست عرضه مدار که تو همچون شخص دربند کشیده‌ای که نمی‌تواند پای خود را فرو یا دست خویش را برآورد.

 

زیاد گفت : ای ابن عبّاس ؛ من می‌دانم که حسن و حسین  8 را از آمدن با تو به حضور امیرالمؤمنین! (معاویه) فقط آنچه در دل خود تصوّر می‌کنند و غرور و شیفتگی به گروهی که آنان به هنگام جنگ آن دو را رها کردند، بازداشته است و به خدا سوگند می‌خورم که اگر من عهده‌دار کار ایشان می‌شدم آنان برای آمدن به حضور امیرالمؤمنین! خویشتن را به زحمت هم می‌انداختند و در جایگاه خویش درنگ نمی‌کردند.

 

ابن عبّاس گفت : در آن صورت به خدا سوگند قدرت تو کمتر از این می‌بود که بر آن دو چیره شوی و بازوهایت ناتوان ، و اگر چنین قصدی کنی با گروهی از جوانمردان راست‌گفتار روبه‌رو خواهی شد که در دفاع از آن‌دو صادق و بر سختی و بلا صابرند و از رویارویی بیمی نخواهند داشت . چه ، با سینه‌های خود تو را فرو گیرند و با گام‌های خود تو را فرو کوبند و با تیزی لبه‌های شمشیر و سرنیزه‌های خود بر دهانت بکوبند آن‌چنان که خودت گواهی خواهی داد مرتکب کاری ناصواب شده‌ای و خرد و دوراندیشی را تباه ساخته‌ای ، اینک به راستی از سوء نیت در این مورد پرهیز کن که آرزویت بر باد می‌شود و موجب بروز فساد میان این دو قبیله خواهی شد که اینک کارشان به صلاح پیوسته است و مایه بروز اختلاف میان آنان می‌شوی که اینک با یکدیگر الفتی دارند وانگهی این تحریک تو برای آن‌دو، زیانی ندارد و توجّه و انس داشتن تو به آنان هم کاری نمی‌سازد.

عبدالرحمان بن امّ حکم[107]  گفت : پاداش ابن ملجم با خدا باد! که آرزو را   

برآورد و ترس و بیم را امان بخشید. شمشیر را تیز کرد و استخوان مهره را نرم ساخت و انتقام خود را گرفت و ننگ را از میان برداشت و به منزلت بزرگ و
درجه بلند فایر آمد!

ابن عبّاس گفت : همانا به خدا سوگند؛ که ابن ملجم جام مرگ خود را با دست خود فراهم ساخت و خداوند متعال روان او را شتابان به دوزخ درافکند. حال آنکه اگر او رودررو به مصاف امیرالمؤمنین  7 می‌رفت ، آن شیر ژیان با شمشیر برنده‌اش با او درمی‌آویخت و شرنگ (مرگ) را به کام او فرومی‌ریخت و او را به ولید و عتبه و حنظله ملحق می‌ساخت و با اینکه هر یک از ایشان از ابن ملجم سرکش‌تر و استوارتر بودند. امیرالمؤمنین علی  7 با شمشیر فرق سرشان را شکافت و سراپایشان را آغشته به خون کرد و با پاره‌های تن آنان از گرگ‌ها پذیرایی کرد و میان آنان و دوستانشان جدایی افکند «آنان آتشگیره دوزخ‌اند و واردشوندگان در آن»[108] ، «آیا از آنان هیچ کس را

می‌یابی یا آوایی از ایشان می‌شنوی»[109] .

 

بنابراین ، اگر امیرالمؤمنین علی  7 غافلگیر و کشته شد ننگ و عاری بر او نیست و ما همان‌گونه‌ایم که درید بن صمه گفته است : «ما بدون آنکه کراهتی داشته باشیم ، یا خوراک شمشیر واقع می‌شویم یا به شمشیر خود بدون آن‌که جای تعجّب باشد گوشت می‌خورانیم . آری ؛ کسانی که خون‌خواه هستند بر ما حمله می‌آورند، اگر کشته شویم آنان آرامش می‌یابند و گاه ما برای خون خود حمله می‌کنیم».

در این هنگام مغیرة بن شعبه گفت : همانا به خدا سوگند؛ با خیرخواهی علی ( 7) را نصیحت کردم! ولی او اندیشه خود را برگزید و تندروی کرد و سرانجام کار به زیان او بود نه سودش . چنین گمان می‌کنم که بازماندگان او نیز راه او را می‌روند.

ابن عبّاس گفت : به خدا سوگند؛ امیرالمؤمنین  7 به رأی پسندیده و موارد
دوراندیشی و چگونگی انجام کارها داناتر از این بود که رایزنی تو را بپذیرد؛ آن هم در موردی که خداوند او را از آن کار منع فرموده و سخت گرفته است . خداوند متعال می‌فرماید:

گروهی را که به خدا و روز قیامت ایمان آورده‌اند چنان نمی‌یابی که کسانی را که با خدا و رسولش ستیز کرده‌اند دوست خود بگیرند[110] .

 

وانگهی خود امیرالمؤمنین  7 تو را به آیه دیگر و برهانی روشن آگاه فرمود و برای تو این آیه را تلاوت فرمود: «و من گمراهان را یار خود نمی‌گیرم»[111] ،   

آیا برای آن حضرت جایز بوده است که در مورد اموال و خون‌های مؤمنان و مسلمانان کسی را حاکم قرار دهد که در نظرش امین و مورد اعتماد نبوده است ؟! هیهات ؛ امیرالمؤمنین علی  7 به احکام خدا و سنّت رسولش داناتر از این بوده است که در غیر مورد تقیه ، در ظاهر کاری را که در باطن مخالف آن بوده انجام دهد و آن مورد جای تقیه نبوده است ؛ زیرا حق واضح و انصارش بسیار و دلش استوار بوده است و او همچون شمشیر کشیده و در مورد اطاعت فرمان خدای خود و تقوا، رأی خویش را بر آرای اهل جهان برتر می‌دانسته است .

در این هنگام یزید بن معاویه گفت : ای ابن عبّاس ؛ با زبانی بسیار گویا و رسا سخن می‌گویی که از دلی سوخته حکایت می‌کند، این کینه که در سینه داری رها کن که پرتو حق ما تاریکی باطل شما را از میان برده است !

ابن عبّاس گفت : ای یزید؛ آرام بگیر. به خدا سوگند؛ دل‌ها از آن زمان که با دشمنی نسبت به شما تیره و مکدّر شده است هرگز صفا نیافته است و از آن هنگام که از شما رمیده است هنوز به محبّت نپیوسته است . مردم امروز هم از
کارهای ناپسند گذشته شما راضی نیستند. اگر روزگار یاری دهد آنچه را از ما بازداشته و گرفته شده است بازخواهیم گرفت و مو به مو جبران خواهد شد و اگر تقدیر چیز دیگری باشد، دوستی خداوند برای ما بسنده است و بر دشمنان ما بهترین وکیل .

معاویه گفت : ای بنی‌هاشم ؛ در دل من از شما اندوههایی نهفته است و من سزاوارم که از شما خون‌خواهی کنم و ننگ و عار را بزدایم که خون‌های ما بر گردن شما است و ستم‌هایی که بر ما رفته است ریشه‌اش میان شماست !

ابن عبّاس گفت : به خدا سوگند؛ ای معاویه ؛ اگر چنین قصدی کنی شیران بیشه و افعی‌های خطرناک را بر خود می‌شورانی که فراوانی سلاح و زخم‌های سنگین جلودار آنان نخواهد بود. آنان شمشیرهای خود را بر دوش می‌نهند و در حالی‌که پیشروی می‌کنند بر کسی که با آنان بستیزد ضربه می‌زنند. عوعو سگ‌ها و زوزه گرگ‌ها برای آنان بی‌ارزش و سبک است . خونی از آنان ضایع نمی‌شود و هیچ‌کس در کسب نام نیک و شهرت بر آنان پیشی نمی‌گیرد. آنان تن به مرگ داده‌اند و همّت آنان آهنگ برتری دارد آن‌چنان که آن شاعر قبیله ازد سروده است : «مردمی که چون در معرکه حاضر شوند هیچ ضربه و بازداشتی آنان را بازنمی‌دارد...». و تو در قبال آنان همان‌گونه خواهی بود که شب هریر اسب خود را برای گریز آماده کردی و مهمترین هدف تو سلامت جان اندک خودت بود. و اگر نه چنان بود که سفلگانی از مردم شام تو را با بذل جان و روان خویش حفظ کردند و بقیه هم همین‌که تیزی شمشیرها را چشیدند و یقین به شکست و درماندگی کردند قرآن‌ها برافراشتند و به آن پناه بردند، تو پاره‌گوشتی درافتاده در بیابان می‌بودی که بادها گرد و خاک بر تو می‌افشاند و مگس‌ها بر گرد تو می‌گشتند.

و من این سخن را برای این نمی‌گویم که تو را از نیت و اراده‌ات بازدارم بلکه پیوند خویشاوندی که مایه عطوفت و مهربانی بر تو است و اموری که لازم است از نصیحت تو خودداری نشود مرا به این تذکر وامی‌دارد.

 

معاویه گفت : ای ابن عبّاس ؛ پاداش تو با خداوند باد که روزگار از سخن تو که چون شمشیر صیقل داده است و از اندیشه اصیل تو پرده برمی‌دارد. به خدا سوگند؛ اگر هاشم کسی جز تو را نمی‌داشت شمار بنی‌هاشم کم نمی‌بود و اگر برای اهل تو کسی جز تو نمی‌بود خداوند شمارشان را بسیار می‌فرمود.

 

معاویه از جای برخاست . ابن عبّاس هم برخاست و رفت .[112]

 

 

 

 

 

 

پیوستن مروان به معاویه و خباثت او/ص 143/(718)

 

مروان پس از واقعه جمل به معاویه ملحق شد و در بغضاء امیرالمؤمنین 7 به خاطر خبث مولد و سوء عقیده جدّ و جهد کرد و بعد از وفات آن حضرت دو مرتبه حکومت مدینه دست یافت .

ابن اثیر گفته است : در هر جمعه بر منبر رسول 6 بالا می‌رفت و در محضر مهاجرین و انصار مبالغه در سبّ امیرالمؤمنین صلوات الله علیه می‌کرد. و در زمانی که یزید بن معاویه به سلطنت رسید، مروان در مدینه بود و در واقعه حرّه مسلم بن عقبه را تحریص بر کشتن اهل مدینه می‌نمود و در زمان خلافت معاویة بن یزید در شام بود و چون معاویه وفات کرد و دولت آل ابی‌سفیان منقرض شد و مردم به بیعت ابن زبیر داخل شدند، مروان تصمیم گرفت با ابن زبیر بیعت کند، خواست به طرف مکه برود، بعضی او را منع کردند و به خلافت تطمیعش نمودند. مروان به طرف «جابیه» رفت که ما بین شام و اردن است، عمرو بن سعید بن العاص معروف به «أشدق» به مروان گفت که من مردم را در بیعت تو درمی‌آورم به شرط آنکه بعد از تو من امارت و خلافت یابم .

مروان گفت : بعد از خالد بن یزید بن معاویه خلافت برای تو باشد. اشدق قبول کرد و مردم را به بیعت او خواند.

اوّل مردمی که با او بیعت کردند اهل اردن بودند که از روی کراهت به جهت ترس از شمشیر بیعت کردند، پس اهل شام و بعضی از شهرها و بلدان دیگر بیعت کردند.

آن‌گاه مروان عمّال خویش را به بلاد فرستاد و خود به جانب مصر سفر کرد و اهل مصر را محاصره نمود و فی الجمله با ایشان قتال کرد، تا اینکه ایشان بیعت ابن زبیر را از خود خلع کردند و در تحت اطاعت مروان درآمدند.

پس مروان فرزند خود عبدالعزیز را والی ایشان کرد و به شام برگشت،
چون وارد شام شد حسان بن مالک را ـ که سید و رئیس قحطان بود ـ در شام طلبید و از جهت آن که مبادا بداعیه ریاست بعد از او طغیان و سرکشی کند او را ترغیب و ترهیب کرد که خود را از این خیال ناامید کند و طمع خلافت و ریاست را از خود دور افکند.

حسان که چنین دید بپاخاست و خطبه خواند و مردم را به بیعت عبدالملک بن مروان بعد از مروان و به بیعت عبدالعزیز مروان بعد از عبدالملک دعوت
 

کرد مردم نیز بیعت کردند و مخالفت ننمودند.

چون این خبر گوشزد فاخته ـ مادر خالد بن یزید که زوجه مروان شده بود ـ گردید، تصمیم به قتل مروان گرفت ؛ به سبب آن‌که پیمان خود را شکست، چه آن‌که قرار داده بود که بعد از خودش خلافت برای خالد بن یزید باشد، پس سمی داخل در شیر کرد و به مروان داد، چون مروان از آن بنوشید زبانش از کار بیفتاد و به حالت احتضار افتاد.

عبدالملک و سایر فرزندانش نزد او حاضر شدند، مروان به انگشت خود به جانب مادر خالد اشاره می‌کرد یعنی او مرا کشت، مادر خالد از جهت آنکه امر را پنهان کند می‌گفت: پدرم فدای تو باشد چه بسیار مرا دوست می‌داری که در وقت مردن هم به یاد من هستی و سفارش مرا به فرزندان خود می‌کنی .

و به قولی دیگر چون مروان در خواب بود مادر خالد وساده‌ای بر صورت او گذاشت و خود با کنیزکان روی او نشست تا مروان جان بداد.

و این واقعه در سال شصت و پنجم هجری بود و مروان شصت و سه سال عمر کرد و نه ماه و کسری خلافت نمود. او دارای بیست برادر و هشت خواهر، و یازده پسر و سه دختر بوده است.

در کتاب‌های فریقین اخباری در لعن او وارد شده است و در کتاب‌های اهل سنت روایتی به این مضمون است که عایشه به مروان گفت :

شهادت می‌دهم که رسول خدا 6 لعن کرد پدرت را در حالی‌که تو در صلب او بودی.

 

و در «حیوة الحیوان»، «تاریخ خمیس» و «اخبار الدول» از مستدرک حاکم این حدیث نقل شده که  :

 

عبدالرحمن بن عوف گفته که هیچ مولودی متولد نمی‌شد مگر اینکه او را می‌آوردند در نزد رسول خدا 6 تا دعا کند برای او و چون مروان را آوردند نزد آن حضرت ، در حقّ او فرمود :

هو وزغ بن الوزغ الملعون بن الملعون .

او چلپاسه پسر چلپاسه و ملعون پسر ملعون است .

 

آن‌گاه حاکم گفته که این حدیث صحیح الأسناد است .

و هم حاکم روایت کرده است  :

عن عمرو بن مرّة الجهنی وکانت له صحبة : ان الحکم بن أبی العاص استأذن علی النبی 6 فعرف صوته فقال : ائذنوا له، علیه وعلی من یخرج من صلبه لعنة الله إلّا المؤمن منهم وقلیل ماهم، یترفهون فی الدنیا ویضیعون فی الآخرة ، ذومکر وخدیعة، یعطون فی الدنیا وما لهم فی الآخرة من خلاق [113] .[114]

 

 

 

 

 

 

عبدالملک بن مروان /ص 146/(718)

ابوالولید عبدالملک بن مروان بن حکم پنجمین پادشاه بنی‌امیه است . مادرش عایشه دختر مغیرة بن ابی العاص است و او نخستین کس از مسلمانان است که عبدالملک نام داشته است ، لقب او رَشْح الحَجَرْ (نم سنگ)[115]  است که

به واسطه بخل خود به این لقب معروف شده است .

همچنین به لقب ابوالذبان (بابای مگس‌ها) معروف بوده که به واسطه بوی بد و تند دهانش به او چنین می‌گفته‌اند.

گفته شده است : سبب بوی بد و گند دهانش برای آن بوده که چون حکومت به او رسید مشغول خواندن قرآن بود همین‌که خبر دادند قرآن را بست و گفت : «این جدایی میان من و تو است»[116] ، همان دم دهانش بوناک و

گندیده شد و پزشکان از علاج فروماندند و هر مگسی که از کنار دهان او می‌گذشت در دم می‌مرد دهانش گشاده و بزرگ و دندان‌هایش دارای روکش زرّین بود.[117]

 

 

 

وصف ولید/ص 147/(718)

 

ولید در سخن‌گفتن بسی نادرست بر زبان می‌راند و دستور زبان تازی نمی‌دانست. تازی بیابان‌گردی بر او درآمد و سخن از دامادش راند که با وی پیوند می‌دارد.

ولید گفت : «من ختَنَک» (به فتح نون) ]چه کسی تو را ختنه کرده است؟ باید می‌گفت : «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) یعنی : داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد پنداشت که از «ختنه» می‌پرسد ]نه از داماد[.

گفت: یکی از پزشکان .

سلیمان گفت: سرور خداگرایان! می‌پرسد: «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) ]داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد گفت : آری ؛ بهمان است .

پدرش او را بر این کار سرزنش می‌کرد و می‌گفت : بر تازیان کسی سروری نکند جز آنکه زبان ایشان به نیکویی بداند.

او دستوردانان را گرد آورد و به درون خانه‌ای رفت و شش ماه ماند و شب و روز کوشید و از روز نخست نادان‌تر بیرون آمد!!

عبدالملک گفت : پوزش به پایان برد.

گویند: چون بر سر کار آمد، در هر سه روز یک‌بار قرآن را دوره می‌کرد. در ماه رمضان هر روز یک بار قرآن را دوره می‌کرد. یک روز برای مردم سخن راند و این آیه چنین برخواند: «یا لیتَها کانَتِ الْقاضِیةُ»[118] ، آن را به

ضمّ «تاء» خواند (یعنی ای کاش مرگ بود).

عمر بن عبدالعزیز که در آنجا بود گفت : آری ؛ ای کاش مرگ تو فرامی‌رسید و ما را آسوده می‌ساخت ![119]

 

 

 

بدگوئی عمروعاص از عبدالله بن جعفر نزد معاویه/ص 148/(718)

 

وقتی عبدالله در دمشق به نزد معاویه رفت ، عمرو بن عاص پیش از آنکه او وارد دمشق شود از آمدنش خبر یافت ؛ زیرا یکی از وابستگان عمرو که با ابن جعفر از حجاز آمده و دو منزل پیشتر از او به دمشق رسیده بود، آمدن او را خبر داده بود.

عمرو بن عاص پیش معاویه رفت و گروهی از مردم قریش نیز از بنی‌هاشم و غیره پیش وی بودند. عمرو گفت : مردی که در خلوت آرزوی فراوان دارد و خودنمائی بسیار کند و به سلف نازد و اسرافکاری کند، به سوی شما آمده است .

عبدالله بن حارث خشمگین شد و گفت : دروغ می‌گوئی و دروغگوئی کار توست . عبدالله چنانکه تو می‌گوئی نیست ، یاد خدا می‌کند و در بلای او شاکر است و از بدزبانی به دور است ، بزرگ و مهذّب و کریم و آقا و حلیم است ، اگر سخن گوید صواب گوید و اگر بپرسید جواب گوید. کوته‌زبان و ترسو و بدزبان و ناسزاگو نیست . چون شیر دلیر است و جسور و اهل اقدام است . شمشیر برّان است ، شریف و والاست و چون کسی نیست که اوباش قریش درباره او دشمنی کرده و سلّاخ (جزار) آن قبیله به او چیره شده باشد. شرفش پست و مقامش ناچیز است . ای کاش می‌دانستم از کدام شرف دم می‌زنی و به کدام سابقه می‌نازی ، جز اینکه بر پایه غیر خود بالا می‌روی و به زبان غیر خود سخن می‌کنی . چه خوب بود که ابوسفیان تو را از گفتگو درباره آبروی قریش باز می‌داشت و دهانت را چون کفتار در سوراخ می‌بست که آبروی قریش را حفظ نمی‌کنی و از شرف آن دست برنمی‌داری ، امّا شیری درّنده که همگنان را می‌رباید و جان‌ها را می‌درد با تو روبرو شده است .

عمرو می‌خواست سخن گوید معاویه او را از سخن بازداشت .

عبدالله بن حارث گفت : شخص باید حرمت خویش بدارد، به خدا زبان من تیز و جوابم پرمایه و گفتارم محکم است و یارانم حاضرند.

 

در اینجا معاویه برخاست و قوم متفرّق شدند.[120]

 

 

 

 

 

 

مروان و صله شعر/ص 150/(718)

 

علی بن محمّد مدائنی آورده که منصور گفته بود: با مردی کور به راه شام همسفر شدم که پیش مروان می‌رفت تا شعری را که درباره مروان بن محمّد گفته بود برای او بخواند، از او خواستم شعر خود را برای من بخواند، و مضمون آن چنین بود: «ای کاش از شعر من بوی مشک برخیزد، از وقتی که بنی‌امیه و بزرگان عبد شمس از خیف رفته‌اند در آنجا انسانی نمی‌بینم ، اینان خطیبان منبرها و چابکسوارانند و سخنگویانند که گنگ نباشند، وقتی سخن گویند عیب نشنوند و چون بگویند درست گویند، درست گویند و خطا نگویند، وقتی خردها سبکی گیرد خردمندند و چهره‌هائی مثل دینار روشن دارند».

منصور گوید: تا او شعر خود را به سر برد پنداشتم که دیدگانم کور می‌شود، وی مردی شیرین‌سخن و خوش‌صحبت بود، پس از آن به سال صد و چهل و یکم به حجّ رفتم و در گرمای روز در ریگزار از مرکب فرود آمدم و به وفای نذری که داشتم پیاده همی رفتم ، ناگهان به آن کور برخوردم و به همراهان خود اشاره کردم عقب بکشند، آن‌ها نیز عقب کشیدند. به کور نزدیک شدم و دست او را گرفتم و سلامش گفتم . گفت : خدا مرا فدای تو کند تو کی هستی که نمی‌شناسمت ؟

گفتم : منم که به روزگار بنی‌امیه در راه شام وقتی برای ملاقات مروان می‌رفتی رفیق تو بودم . به من سلام کرد و آهی کشید و شعری بدین مضمون گفت : «زنان بنی‌امیه بیوه شدند و دخترانشان یتیم شدند، بختشان بخفت و ستاره آن‌ها سقوط کرد. ستاره وقتی سقوط می‌کند که بخت خفته باشد منبرها و تخت‌ها از آن‌ها خالی شده و تا دم مرگ من بر آن‌ها درود باد».

به او گفتم : مروان چقدر به تو داد؟

گفت : مرا بی‌نیاز کرد که پس از او از کسی چیزی نخواهم .

گفتم : چقدر؟

 

گفت : چهار هزار دینار با خلعت‌ها و تعدادی گوسفند به من داد.

 

گفتم : گوسفندها کجاست ؟

گفت : در بصره است .

گفتم : آیا مرا خوب می‌شناسی ؟

گفت : تو را به صحبت می‌شناسم امّا نسبت را نمی‌دانم .

گفتم : گفتم من ابوجعفر منصور امیر مؤمنانم!

لرزید و به زانو افتاد و گفت : ای امیر مؤمنان! مرا معذور دار که پسرعمویت محمّد 6 گفته است که جان‌ها به حکم فطرت نیکوکاران خویش را دوست دارند.

ابوجعفر گوید: قصد کشتن او کردم ولی حرمت صحبت را بیاد آوردم و به مسیب گفتم : رهایش کن . و او را رها کرد که برفت . پس از آن به فکر افتادم او را ندیم خود کنم ، گفتم : او را جستجو کنند و گوئی بیابان او را نابود کرده بود.[121]

 

 

 

ولید بن یزید/ص 152/(718)

 

یزید بن عبدالملک ولایتعهدی را نخست با برادرش هشام بن عبدالملک و پس از او با پسر خود ولید قرار داده بود و در آن هنگام عمر ولید یازده سال بود، یزید آن‌قدر زنده بود که ولید به پانزده سالگی رسید و یزید بن عبدالملک مکرّر می‌گفت : خداوند میان من و آن کسی که هشام را میان من و تو درآورد حکم فرماید[122] .

 

هنگامی که هشام به حکومت رسید نخست ولید را گرامی داشت تا آنکه از او بی‌پروایی‌ها و شرابخوارگی‌های مکرّر سر زد و به آن مشهور شد، ولید را عبدالصمد بن عبدالأعلی که آموزگار و ادب‌آموز او بود به آن کارها واداشت و برای او همنشینانی برگزید.

هشام تصمیم گرفت آن‌ها را از ولید دور سازد و به این منظور در سال یکصد و شانزدهم او را سالار حج کرد ولی او سگ‌هایی را در صندوق‌ها همراه برد و سراپرده‌ای هم به اندازه کعبه ساخت و شراب با خود برد و تصمیم داشت سراپرداه را بر فراز کعبه نصب کند و میان آن شراب بیاشامد، یارانش او را ترساندند و گفتند: از مردم بر تو و خودمان بیم داریم و آن کار را انجام نداد ولی بی‌اعتنایی نسبت به این و سبک شمردن آن از ولید برای مردم آشکار شد و هشام طمع بست که برای پسرش مسلمه بیعت گیرد و ولید را خلع کند، و هشام خواست موافقت او را جلب کند که نکرد.

هشام گفت : از هم‌اکنون او را ولیعهد خودت قرار بده . این را هم ولید نپذیرفت که هشام متغیر شد و نهانی برای پسر خود بیعت گرفت و گروهی هم با او موافقت کردند از جمله دو دایی او محمّد و ابراهیم پسران هشام مخزومی و خاندان قعقاع بن خُلَید عَبْسی و دیگر کسان از خاصّان و نزدیکان هشام .

 

ولید هم همچنان در می‌خوارگی و کامجویی و شهوت‌پرستی افراط می‌کرد آنچنان که هشام به او گفت : ای ولید؛ آیا تو مسلمانی یا نه ؟ به خدا سوگند نمی‌دانم هر گناه و منکری را بی‌پروا انجام می‌دهی .

 

ولید برای هشام این دو بیت را نوشت : «ای کسی که از دین ما می‌پرسی ما بر دین ابوشاکریم ، شراب می‌آشامیم گایه خالص گاهی آمیخته با آب گرم و گاهبا آب نیم گرم».

هشام بر پسرش مسلمه خشم گرفت که کنیه او ابوشاکر بود و به او گفت : ولید در مورد کارهای خلاف تو به من طعنه می‌زند و حال آنکه من تو را نامزد خلافت کرده‌ام و او را وادار به ادب‌آموزی و حضور در نماز جمعه و جماعات کرد و در سال یکصد و نوزدهم او را به سالاری حجّ برگزید و او زهد و دینداری از خود نشان داد و در مکه و مدینه اموالی تقسیم کرد و یکی از وابستگان مردم مدینه در این باره چنین سرود: «ای کسی که از آیین ما می‌پرسی ما بر دین و آیین ابوشاکریم ، کسی که اسب‌ها را همراه ریسمان آن می‌بخشد و زندیق و کافر نیست».

که در مصرع آخر به ولید تعریض زده است .

هشام همچنان از ولید بدگویی می‌کرد و عیب او را آشکار می‌ساخت . ولید همراه گروهی از ویژگان خود در منطقه ازرق کنار آبی که به آن اَغْدَفْ می‌گفتند فرود آمد و منزل ساخت و دبیر خود عیاض بن مسلم را پیش هشام گذاشت که اخبار را به او گزارش دهد و بنویسد.

هشام مقرّری‌ای را که برای ولید معین کرده بود قطع کرد و ولید در این باره با او مکاتبه کرد که با پرداخت آن موافقت نکرد. هشام به ولید دستور داد عبدالصمد را از پیش خود بیرون کند که ولید چنان کرد، آنگاه ولید از هشام خواست که اجازه دهد ابن سهیل پیش او آید که هشام بن سهیل را زد و او را پیش ولید فرستاد. همچنین هشام عیاض بن مسلم نویسنده ولید را گرفت و تازیانه زد و زندانی کرد.

 

ولید گفت : این نتیجه کار کسی است که به مردم اعتماد و نسبت به ایشان نیکی کند؟ این لوچ شوم را پدرم بر افراد خانواده خود مقدّم داشت و او را ولیعهد خویش کرد و اکنون با من چنین رفتار می‌کند نسبت به هر کس که بداند من او را دوست می‌دارم چنین بازی می‌کند.

 

ولید در این مورد برای هشام نامه نوشت و او را سرزنش کرد و از او خواست دبیرش را آزاد کند و پیش او برگرداند که هشام پاسخ نداد. ولید اشعار زیر را برای هشام نوشت  :

«چنان می‌بینمت که همواره در ستم نسبت به من کوشایی و حال آنکه اگر خردمند و دوراندیش بودی چنین نمی‌کردی ، نسبت به بازماندگان خود کینه و ستم پراکنده می‌کنی و اگر تو بمیری ای وای بر ایشان از کینه و ستم بدی که روا می‌داری ، گویی آنان را می‌بینم که بهترین گفتارشان «ای کاش» است و در آن هنگام کاشکی و ای کاش سودی ندارد. نعمت صاحب نعمتی را کفران ورزیدی که اگر آن را سپاس می‌داشتی خداوند رحمان که دارای فضل و منّت است تو را پاداش می‌داد».[123]

 

 

 

 

 

گفتار عبیدالله بن عبّاس با معاویه /ص 155/(718)

ابوالحسن مدائنی می‌گوید: پس از صلح امام حسن  7 با معاویه ، روزی عبیدالله بن عبّاس و بسر پیش معاویه بودند؛ عبیدالله بن عبّاس به معاویه گفت : آیا تو به این مرد نفرین‌شده تبهکار وامانده دستور داده بودی دو پسر مرا بکشد؟

گفت : من او را به این کار فرمان نداده‌ام و دوست می‌داشتم که ای کاش آن دو را نکشته بود.

بسر خشمگین شد و شمشیر خود را باز کرد و پیش معاویه نهاد و گفت : شمشیرت را ـ که بر گردن من انداختی و فرمان دادی مردم را با آن بکشم و چنان کردم و چون به مقصود خود رسیدی می‌گویی من چنین نخواسته‌ام و چنین دستور نداده‌ام ـ برای خود بردار.

معاویه گفت : شمشیرت را بردار و به جان خودم سوگند که تو مردی نادان و ناتوانی که شمشیر خود را پیش مردی از بنی‌عبد مناف می‌اندازی که دیروز دو پسرش را کشته‌ای .

عبیدالله بن عبّاس به معاویه گفت : ای معاویه ؛ آیا چنین می‌پنداری که من بسر را در قبال خون یکی از پسرانم حاضرم بکشم ؟! او پست‌تر و کوچک‌تر از این است و به خدا سوگند؛ من برای خود انتقامی نمی‌بینم و به خون خود نمی‌رسم مگر اینکه در مقابل آنان یزید و عبدالله ـ پسران تو ـ را بکشم .

معاویه لبخند زد و گفت : گناه معاویه و دو پسر او چیست ؟ و به خدا سوگند که نه از این کار آگاه بودم و نه به آن کار فرمان دادم و نه راضی بودم و نه می‌خواستم .

و این سخن عبیدالله بن عبّاس را به سبب شرف و بزرگی او تحمّل کرد.

گوید: علی  7 بر بسر نفرین کرد و عرضه داشت :

 

پروردگارا؛ بسر دین خود را به دنیا فروخت و پرده‌های حرمت ترا درید و اطاعت از بنده‌ای تبهکار را بر آنچه که در پیشگاه تو است برگزید.

 

خدایا؛ او را نمیران تا عقل او را از او زایل فرمایی و رحمت خود را حتّی برای یک ساعت از روز برای او فراهم مفرمای .

پروردگارا؛ بسر و عمروعاص و معاویه را از رحمت خود دور بدار. خشمت آنان را فرو گیرد و عذابت بر آنان فرود آید و وحشت و ترس از تو که آن را از ستمکاران بازنمی‌داری به ایشان برسد.

اندک زمانی پس از این نفرین بسر گرفتار جنون شد و عقلش از دست بشد و همواره در جستجوی شمشیر بود و می‌گفت : شمشیر بدهید تا بکشم ، و چندان در این موضوع اصرار کرد که ناچار شمشیری چوبین به دست او می‌دادند و بالشی پیش او می‌نهادند و او چندان بر آن بالش می‌زد که بی‌هوش می‌شد و بر همین حال بود تا مرد.

می‌گویم : مسلم بن عقبه برای یزید و کارهایی که در واقعه حرّه در مدینه انجام داد، مانند بسر برای معاویه بود و کارهایی که در حجاز و یمن انجام داد و هر کس شبیه پدرش باشد ستمی نکرده است .

«ما همان‌گونه که پیشینیان ما عمل کردند عمل می‌کنیم و همان‌گونه رفتار می‌کنیم که آنان رفتار کردند.[124]

 

 

 

 

 

معاویه در آخرین روزهای عمر و آرزوی او/ص 157/(718)

محمّد بن اسحاق و دیگر ناقلان اخبار گفته‌اند که : معاویه در آغاز مرضی که از آن وفات یافت ، به حمام رفت و چون لاغری تن خویش را بدید، از فنای خویش و مرگی که نصیب خلق است و در انتظار او نیز بود بگریست ، و به تمثیل شعری خواند بدین مضمون :

«می‌بینم که شب‌ها در ویران کردن من شتاب دارد. قسمتی از مرا برده و قسمتی را بجا گذاشته . طول و عرضم مرا بهم پیچیده ، و پس از مدّت‌ها که پیاده بودم ، مرا نشانیده است».

وقتی مرگش دررسید، و بیماریش سختی گرفت ، و از علاج نومید شد، شعری بدیمن مضمون گفت : ای کاش ؛ حتّی یک ساعت به حکومت نپرداخته بودم ، و در کار لذّت غافل و چشم بسته نبودم ، و مانند صاحب دو جامه ژنده (حضرت امیرالمؤمنین علی  7) بودم که زندگی بخور و نمیری داشت تا مرگش فرارسید.[125]

 

 

 

 

خیانت اشعث بن قیس/ص 158/(718)

وی در داستان گرفتن شریعه فرات از لشکر شام نقش داشت ولی از آن پس دیگر نامی از فعالیت او در جنگ دیده نمی‌شود و رفتار بعدی او نیز نشان داد که جنگ وی روی ایمان به امیرالمؤمنین 7 و هدف عالی آن بزرگوار نبوده ؛ بلکه روی تعصّب قومیت و حمیت‌های عربی و قبیله‌گی بوده ؛ چنان‌که از امیرالمؤمنین 7 نقل شده که درباره کارزار او در آن روز فرمود: «هذا الیوم نصرنا فیه بالحمیة»[126] .

 

و او مرد منافق و بی‌ایمانی بوده است و مورد لعنت امیرالمؤمنین 7 قرار گرفته ؛ چنان‌که در «نهج البلاغه» آمده[127]  و بر طبق روایات بسیاری ، اشعث

در شهادت امیر المؤمنین 7 و توطئه قتل آن بزرگوار دست داشته است !

و از کسانی است که پس از رحلت رسول خدا 6 از دین خارج شد و به جنگ مسلمانان آمد و در جنگ شکست خورده و اسیر شد و او را به نزد ابوبکر آوردند، ولی از جُرم وی درگذشت[128]  و خواهرش امّ فروه را نیز به   

ازدواج او در آورد[129] ! ـ که یکی از فرزندان او از امّ فروه همان محمّد بن اشعث یا

قیس بن اشعث بود که در کربلا در زمره لشکر عمر بن سعد و کشندگان حضرت اباعبدالله الحسین 7 بود و دختر او نیز که نامش جعده و همسر امام مجتبی 7 بود که ـ طبق بسیاری از روایات ـ در مسموم کردن سبط اکبر رسول خدا 6 نقش داشت .

 

ابن ابی الحدید گوید: اشعث از منافقین زمان امیرالمؤمنین 7 بود و او در میان اصحاب امیرالمؤمنین 7 همانند عبدالله بن ابی بن ابی سلول در میان اصحاب رسول خدا 6 بود و هر کدام از آن‌دو نفر رئیس منافقان زمان خود بودند.

 

این مطلب ـ یعنی بی‌ایمانی او را به مکتب اسلام و امیرالمؤمنین 7 ـ دشمنان نیز می‌دانستند؛ چنان‌که از معاویه نقل شده که در صفین در چند مورد این سخن را درباره اشعث بن قس گفت که او مردی است که جنگش به خاطر حمیت است نه ایمان[130] !

 

نقل شده است که اشعث در سخنرانی خود در «لیلة الهریر» مردم را به سازش با معاویه دعوت می‌کرد و می‌گفت: مردم ؛ به فکر نابودی عرب ، زنان و کودکان باشید و بدانید که اگر ما فردا دست از جنگ بکشیم نه به خاطر ترس از جنگ و کشته شدن است ؛ بلکه به خاطر نابودی عرب و تباهی حریم‌هاست...[131]

 

و جاسوسان معاویه این سخنان را به گوش او رساندند و او با شنیدن این سخنان به سرنیزه کردن قرآن‌ها و آن توطئه و فاجعه ننگین تشویق شد.

بر طبق عقیده برخی از نویسندگان احتمالاً اشعث بن قیس از آغاز با عمرو بن عاص در رابطه و مشورت بود و توطئه «قرآن بر سر نیزه کردن» نتیجه توطئه مشترک آن‌دو بوده و این یک امر تصادفی و فکر ارتجالی عمروعاص به تنهایی نبوده است .

دکتر طه حسین در کتاب «الفتنة الکبری» می‌گوید :

هیچ بعید نیست که اشعث بن قیس حیله‌گر اهل عراق و عمروعاص مکار و حیله‌گر اهل شام هر دوی آن‌ها این نقشه را مشترکاً کشیده و
تدبیر کار را با یکدیگر پنهانی این‌گونه کرده بودند که دو لشکر جنگ را آغاز کنند، پس اگر اهل شام پیروز شد که منظور حاصل شده و اگر کار به هزیمت انجامید و نشانه‌های شکست مردم شام ظاهر گردید قرآن‌ها را بر سر نیزه‌ها کنند و بدین وسیله در لشکر عراق اختلاف انداخته و خود آن‌ها را به جان یکدیگر بیندازند...[132] .

 

به هر صورت و هر چه بود که اشعث بن قیس به دنبال این توطئه فریاد صلح و سازش و تسلیم در برابر لشکر شام و حکمیت قرآن را سر داد و جمع زیادی از مردم سست عقیده و ضعیفی که از جنگ خسته شده و به دنبال چنین فرصتی می‌گشتند با او هم‌عقیده شده و پیشنهاد صلح به امیرالمؤمنین 7 دادند.

 

 

تعریف امیرالمؤمنین علیه السلام

 

مروان پس از شکست خود/ص 161/(718)

در جنگ زاب همین‌که عبدالله بن علی با لشکر خود پدیدار شد ـ همگان سیه‌جامه بودند ـ پیشاپیش آنان رایات بزرگ سیاه بر دوش مردانی قرار داشت که سوار بر شتران بزرگ بودند. به جای نی‌ها چوب رایت را از تنه بلند درختان بید و درختان خاردار ساخته بودند.

مروان به کسانی که نزدیک او بودند گفت : می‌بینید چوبه نیزه‌های آنان به کلفتی و سختی تنه درخت خرماست و می‌بینید که علم‌ها و رایات ایشان بالای این شتران همچون قطعه‌های ابر سیاه است ؟ همان‌گونه که او با تعجّب به آن‌ها می‌نگریست قطعه بزرگی از چوب‌های سیاه خاردار به حرکت درآمد و در اوّل لشکر عبدالله بن علی افتاد و سیاهی آن به سیاهی پرچم‌ها پیوست و مروان همچنین می‌نگریست و متعجّب بود و با شگفتی گفت : می‌بینید سیاهی به سیاهی پیوست و تمام صحنه را پوشاند و همچون ابرهای سیاه فشرده شد. سپس به مردی که کنارش ایستاده بود رو کرد و گفت : آیا سالارشان را به من معرّفی می‌کنی ؟

گفت : آری ؛ سالارشان عبدالله بن علی بن عبدالله بن عبّاس بن عبدالمطلب است .

گفت : ای وای بر تو؛ یعنی او از اعقاب عبّاس است ؟

گفت : آری .

گفت : به خدا سوگند؛ دوست داشتم که ای کاش علی بن ابی طالب ( 7) عوض این فرمانده ، فرماندهی لشکر را بر عهده می‌داشت .

گفت : ای امیرالمؤمنین ! آیا این‌چنین می‌گویی و حال آنکه شهرت شجاعت علی ( 7) تمام دنیا را آکنده است ؟!

گفت : وای بر تو؛ آری که علی ( 7) همراه با شجاعت خود دین داشت و دین غیر از پادشاهی است ، وانگهی برای ما از قول نیاکان و پیشینیان ما روایت
شده است که در خلافت و پادشاهی ، علی ( 7) و فرزندانش را بهره‌ای نیست . مروان سپس پرسید: او کدام‌یک از اعقاب عبّاس است که من شخص او را به خاطر نمی‌آورم ؟

آن مرد گفت : او همان مردی است که در حضور تو با عبدالله بن معاویة بن عبدالله بن جعفر مخاصمه کرد.

مروان گفت : شکل صورت او را بگو شاید به خاطرش آورم .

گفت : او همان مرد درشت‌اندام سراپا غرق در آهن است که چهره‌اش استخوانی و موهای ریش او کم‌پشت است . او همان مرد سخنوری است که چون آن روز گفتارش را شنیدی ، گفتی : خداوند به هر کس بخواهد بیان ارزانی می‌دارد.

مروان گفت : عجب! این همان شخص است ؟

گفت : آری .

مروان گفت : إنّا لله وإنّا إلیه راجعون . و سپس به آن شخص گفت : آیا می‌دانی چرا من حکومت را پس از خودم برای پسرم عبدالله قرار دادم و حال آنکه پسرم محمّد از او بزرگتر است ؟

گفت : نه .

مروان گفت : از این جهت بود که نیاکان ما به ما خبر داده‌اند که حکومت پس از من به مردی که نامش عبدالله است نمی‌رسد و من او را به حکومت پس از خود گماشتم .

مروان پس از این گفتگو که با دوست خود انجام داد نهانی به عبدالله بن علی پیام فرستاد که : ای پسرعمو؛ این حکومت به تو می‌رسد، از خدا بترس و حرمت مرا در مورد زنان و حریم من محفوظ بدار.

عبدالله به او پیام داد که در مورد خون تو حقّ با ماست و البتّه در مورد حریم تو حفظ حقّ بر عهده ماست .

می‌گویم : مروان چنین پنداشته بود که خلافت پس از او به عبدالله بن علی
خواهد رسید از این جهت که نامش عبدالله است ولی نمی‌دانست که خلافت برای مرد دیگری است که نام او هم عبدالله است یعنی ابوالعبّاس سفاح .[133]

 

 

 

 

 

گفتگوی شریح با عمروعاص/ص 164/(718)

چون هنگام انجمن کردن دو داور فرارسید، امیرالمؤمنین علی  7 چهارصد مرد را به فرماندهی شریح بن هانی حارثی روانه کرد و به وی فرمود : که به عمروعاص بگوید: علی به تو می‌گوید: برترین کسان در نزد خدای بزرگ و بزرگوار کسی است که رفتار کردن بر پایه درستی و راستی ، از هر کاری در نزد وی دوست داشته‌تر باشد اگرچه آن را از کژی و کاستی بکاهد یا بر آن بیفزاید.

ای عمرو؛ تو جایگاه راستی و درستی را می‌دانی ؛ چرا خود را به نادانی می‌زنی ؟ اگر تو را آزی اندک داده‌اند، با این پشیز تو را دشمن پروردگار و دوستان وی ساخته‌اند. چنین می‌نگرم که آنچه به تو داده‌اند، به زودی از دستت بیرون رود. دریغ از تو، یاور خائنان و پشتیبان بیدادگران مباش .

آگاه باش که من از هم‌اکنون روز پشیمانی تو را می‌دانم و این خود روز مرگ توست که آرزو خواهی کرد که ای کاش برای هیچ مسلمانی کینه به دل نمی‌گرفتی و برای هیچ داوری بلکفتی[134]  نمی‌ستاندی .

 

چون پیام به وی رسید، چهره‌اش دگرگون گشت و گفت : از کی به رأی او پروایی می‌داده‌ام ؟

شریح گفت : ای پسر نابغه ؛ چه چیز تو را بازمی‌دارد که رایزنی سرورت و سرور همه مسلمانان پس از پیامبرشان را بپذیری ؟ کسانی که از تو بهتر بودند مانند بوبکر و عمر با آن حضرت به رایزنی می‌پرداختند و فرمان او را به گوش جان می‌نیوشیدند.

عمروعاص گفت : مانند من کسی با چون تو کسی سخن نمی‌گوید.

شریح گفت : ای پسر نابغه ؛ با کدام‌یک از زایندگانت بر من می‌بالی ؟ با پدر
فرومایه‌ات یا با مادر نابغه روسپیذت ؟

شریح از نزد او برخاست .[135]

 

 

 

سخنرانی معاویة بن یزید بن معاویه/ص 166/(718)

 

سپس معاویة بن یزید بن معاویه که مادرش امّ هاشم دختر ابوهاشم بن عتبة بن ربیعه بود، چهل روز و به قولی چهار ماه حکومت کرد و روشی نیکو داشت و برای مردم سخنرانی کرد و گفت :

پس از حمد و ثنای خداوند، ای مردم ؛ ما به وسیله شما امتحان شدیم و شما به وسیله ما، و از آنکه ما را خوش ندارید و از ما بدگویی می‌کنید بی‌خبر نیستیم . همانا نیای من معاویة بن ابی سفیان با کسی در امر خلافت به نزاع پرداخت که در خویشاوندی با پیامبر خدا از او سزاوارتر و در اسلام از او شایسته‌تر بود، کسی که پیشرو مسلمانان بود و اوّل مؤمنان و پسرعموی پیامبر پروردگار جهانیان و پدر فرزندان خاتم پیمبران .

جدّ من نسبت به شما گناهانی مرتکب شد که می‌دانید و شما هم با او چنان رفتار کردید که انکار ندارید، تا مرگش فرارسید و در گرو عمل خویش گرفتار آمد. سپس پدرم را عهده‌دار حکومت ساخت با اینکه از او امید خیر نمی‌رفت ، پس بر مرکب هوس نشست و گناه خود را نیکو شمرد و امیدش بسیار شد. لیکن آرزو به دستش نیامد و اجل دست او را کوتاه ساخت ، نیرومندی او به انجام رسید و مدّت او سر آمد و در گورش گرو گناه و اسیر بزهکاری خویش گردید.

سپس گریه کرد و گفت : ناگوارترین چیزها بر ما آن است که بدمردن و به رسوایی بازگشتن او را می‌دانیم ، چه او عترت پیامبر را کشت و حرمت را از میان برد و کعبه را سوزانید و من آن نیم که امر شما را به عهده گیرم و مسئولیت‌های شما را تحمّل کنم ، اکنون خود دانید و خلافت خود، به خدا قسم ؛ اگر دنیا غنیمت است ، ما بهره‌ای از آن بردیم ، و اگر هم خسارت است آل ابوسفیان را همانچه از آن بدست آورده‌اند، بس است .[136]

 

نامه انس به عبدالملک و نامه عبدالملک به حجّاج/ص 167/(718)

 

حجّاج گفت : آیا این شگفت نباشد که ببینم انس مردم را به جنگ با من برشوراند! چون به بصره درآمد دارایی او رابازداشت کرد و چون انس بر وی درآمد، به وی گفت : جای را تنگ ساختی و ناخوش آمدی ، ای پسر زنِ بدسرشت ؛ پیری گمراه که همواره آشوب می‌انگیزد. یک بار با ابوتراب است ، یک بار با پورِ زبیر و بار دیگر با پسر جارود. به خدا سوگند که تو را مانند شاخه بریده پوست خواهم کرد و مانند درخت خارناک خواهم برید و به سان انگوژه برخواهم کند.

 

انس گفت : روی سخن فرماندار با کیست ؟

حجّاج گفت : با تو هستم ، خدا زبانت را لال گرداند.

انس بازگشت و برای عبدالملک نامه نوشت و از حجّاج و رفتار وی گله آغاز نهاد.

عبدالملک برای حجّاج نوشت : پس از درود، ای پسرِ مادر حجّاج ؛ تو برده‌ای بودی که رشته‌ای از کارها دست به دست هم دادند و تو بر فراز آن‌ها برآمدی تا از مرز خود بیرون رفتی و از اندازه خویش درگذشتی .

ای زاده زن میان‌تنگ ساخته با هسته مویز؛ تو را اندک فشاری دهم از آن‌گونه که شیران به روبهان می‌دهند، چنانت لگدمال سازم که آرزو کنی از میان مادرت به درون شکم وی بازگردی .

آیا روزگار نیاکان و پدرانت را در طایف به یاد نمی‌آوری که بر پشتِ خود سنگ می‌کشیدند و در درّه‌ها و آبگیرها با دست خود چاه می‌کندند؟ آیا روزگار پدرانت را در پستی و زبونی و فرومایگی و بدبختی و تباهی و سیه‌روزی به یاد نمی‌آوری ؟ به گوش سرور خداگرایان! رسید که از روی خودکامگی و گستاخی با انس بن مالک چه کردی . مرا گمان بر این است که خواستی ژرفای دلبستگی سرورِ خداگرایان! به کار خودش را بدانی و دریابی که تا چه اندازه با تو خواهند ستیزید یا از تو درخواهد گذشت . اگر ببینی که از تو چشم‌پوشی می‌کند، یکراست به سوی آن پیش خواهی رفت .

 

نفرین خدا بر تو باد که مردکی هستی با چشمانی نیمه‌کور، پاهایی سست و دولمبرِ برهم سوده ! اگر نه گمان سرور خداگرایان! بر این بود که نویسنده در گزارش کار پیرمرد اندکی افزون‌کاری کرده است ، کسی را روانه می‌ساخت که تو را از گاه برانگیزد و بر پشت و پهلو بر زمین کشاند و اندر چاه نشاند. آنگاه تو را به نزد انس برد تا آنچه فرمودنی است ، به راستای تو فرماید. انس و خاندان و کسانش را گرامی بدار و حقّ او را بشناس و خدمت او به پیامبر خدا 6 را به یاد آر! و در هیچ‌یک از نیازمندی‌هایش کوتاهی مکن .

 

هان مبادا به گوش سرور خداگرایان! گزارشی رسد که جز آنچه درباره گرامی‌داشت و نیکوکاری و پوزش در برابر انس فرموده است ، انجام دهی تا کس بر سر تو فرستد که پشتت را با تازیانه سیاه و کبود سازد و پرده تو بدرد و دشمن‌کامت گرداند. او را در خانه‌اش دیدار کن و سرافکنده به نزد او شو. باید که او برای سرور خداگرایان! بنویسد که از تو خرسند است ، اگر خدا بخواهد. بدورد.

نامه را با اسماعیل بن عبدالله ـ وابسته بنی‌مخزوم ـ روانه کرد. اسماعیل نامه سرور خداگرایان! برای انس را به نزد او آورد که آن را خواند. نامه حجّاج را به نزد او برد. حجّاج نامه را می‌خواند و چهره‌اش رنگ به رنگ می‌شد و رخساره‌اش سرخ و زرد می‌گشت و از پیشانی‌اش خَوی (خَی) فرومی‌بارید. دم به دم همی گفت : خدا سرور خداگرایان! را ببخشاید. سپس حجّاج با انس به خوشآمدگویی درنشست و او را گرامی داشت و از وی پوزش خواست و گفت : خواستم عراقیان بدانند که اگر از پسر تو کاری سر زد و من با وی و تو چنان رفتاری پیشه کردم ، در کیفر کردن ایشان شتابان‌ترم .

انس گفت : گله به نزد سرور خداگرایان! نبردم تا کاردم به استخوان رسید. گمان بردی که ما بدان (اشرار) هستیم در جایی که خدا ما را «انصار» نامیده است . گمان بردی که ما دوروی و دورنگیم در جایی که ما خانه‌های خود را برای پیامبر و یارانش با روی باز و باوری استوار گشاد ساختیم . به زودی خدا
میان ما با تو داوری خواهد فرمود که او بر دگرگون‌سازی تواناست . در نزد او راستی و درستی با کژی و کاستی و راستی با دروغ درهم نمی‌آمیزند.

گمان بردی که مرا دستاویزی برای ترساندن عراقیان ساختی ولی این کار از راه رواداری آن چیزهایی بود که خدا ناروا فرمود. خدا روا نداشت که تو با من چنان کنی . مرا بر تو نیرویی نبود و از این‌رو کارم به خداوند و به سرور خداگرایان! واگذاشتم و او حقّی را برای من پاس داشت که تو نداشتی .

به خدا اگر ترسایان (با ناباوری‌شان) مردی را ببینند که تنها یک روز خدمت عیسی بن مریم کرده است ، چندان حقّ او را بشناسند که تو نشناختی با این‌که من ده سال چاکری پیامبر خدا 6 کردم . پس از همه این‌ها، اگر نیکی بینیم ، ستایش و سپاس خدا به جای آریم و اگر جز آن بینیم ، بردباری پیشه کنیم . همیشه از خدا یاری می‌خواهیم .

حجّاج آنچه را از وی گرفته بود به او برگرداند.[137]

 

 

 

 

ناراحتی پیامبر اکرم  6 از ابوبکر وعمر

 

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش/ص 170/(718)

 

پیشگویی‌هایی که درباره به حکومت رسیدن بنی‌امیه نقل شده ، گاهی درباره عموم آن‌ها و گاهی در مورد بعضی از آنان مانند ابوسفیان و حکم و یا یکی از فرزندان آن‌ها وارد شده است .

روایاتی را که در این باره می‌آوریم ، معاریف اهل تسنّن در کتاب‌های خود نقل کرده‌اند:

سیوطی در تفسیر خود از ابن ابی حاتم از پسر عمر روایت کرده است  : پیامبر اکرم  6 فرمود:

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر منبرها دیدم ؛ گویا آنان بوزینه بودند، خداوند در این باره این آیه را فرستاد:

(وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ وَآلشَّجَرَةَ آلْمَلْعُونَةَ)[138] .

 

«و ما قرار ندادیم خوابی را  که به تو نشان دادیم مگر امتحان برای مردم و شجره ملعونه».

مقصود از «شجره ملعونه» حکم و فرزندان اوست .

 

... و نیز سیوطی از عایشه روایت کرده است که او به مروان بن حکم گفت  : از رسول خدا 6 شنیدم که به پدر و جدّ تو می‌فرمود:

 

إنّکم الشجرة الملعونة فی القرآن .

شما شجره‌ای هستید که در قرآن لعنت شده‌اید.[139]

 

 

آلوسی نیز در تفسیر خود روایت کرده است که رسول خدا 6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن ابی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، وأنزل
الله تعالی فی ذلک: (وما جعلنا) الخ ، والشجرة الملعونة الحکم وولده .

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا آنان بوزینه بودند، خداوند تعالی در این باره ، آیه شریفه (وما جعلنا...) را نازل فرمود. و شجره ملعونه حکم و فرزندان او هستند.[140]

 

 

قرطبی نیز در تفسیر خود نقل کرده است :

إنّه رأی فی المنام بنی مروان ینزون علی منبره نَزْو القردة ، فساءه ذلک فقیل : إنّما هی الدّنیا أعطوها، فسرّی عنه وما کان له بمکة منبر ولکنّه یجوز أن یری بمکة رؤیا المنبر بالمدینة .

«رسول خدا 6 در عالم رؤیا دید که بنی‌مروان بر منبر او می‌جهند همچون جهیدن بوزینه . از این جریان ناراحت شد، به آن حضرت گفته شد که این دنیا است که به آن‌ها داده شده . از این گفتار اندوه او برطرف گردید، برای آن حضرت در آن زمان در مکه منبر نبود ولی در مکه ، منبری را که در مدینه گذاردند در عالم خواب دیده است».[141]

 

 

شوکانی نیز در تفسیر خود این روایت را آورده است : پیامبر اکرم  6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن أبی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، فأنزل
 

الله هذه الآیة .

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا بوزینه بودند، پس خداوند این آیه را (وما جعلنا...) نازل فرمود.[142]

 

فخر رازی نیز در تفسیر خود درباره این آیه شریفه روایت کرده است :

... رأی رسول الله 6 فی المنام إنّ ولد مروان یتداولون منبره ، فقصّ
رؤیاه علی أبی بکر وعمر وقد خلا فی بیته معهما، فلمّا تفرّقوا سمع رسول الله 6 الحکم یخبر رسول الله 6، فاشتدّ ذلک علیه . وممّا یؤکد هذا التأویل قول عایشة لمروان : لعن الله أباک وأنت فی صلبه ، فأنت بعض من لعنه الله.[143]

 

«... رسول خدا 6 در خواب دید که فرزندان مروان بر منبر او قدم می‌گذارند، خواب خود را به ابی‌بکر و عمر که در خانه پیامبر 6 با او تنها بودند نقل کرد، چون آن‌ها رفتند رسول خدا 6 شنید که حکم این جریان را از پیغمبر 6 نقل کرد. این جریان بر آن حضرت سنگین و سخت آمد (که فرمایش او را آن‌دو نفر به حکم رسانده بودند).

و آنچه تأویل این آیه را تأکید می‌کند گفته عایشه به مروان است که خداوند پدرت را لعن کرده است در حالی‌که تو در صلب او بودی ، پس تو نیز مورد لعنت خدا شده‌ای .»

 

سیوطی نیز در تأویل این آیه شریفه ، این روایت را با عبارتی دیگر آورده است :

رأی رسول الله 6 بنی الحکم بن أبی العاص ینزون علی منبره نزو القردة ، فساءه ذلک ، فما استجمع ضاحکآ حتّی مات وأنزل الله فی ذلک (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ).[144]

 

«پیامبر اکرم  6 در رؤیا دید که فرزندان حکم بن ابی العاص بر منبر او می‌جهند همچون جهیدن بوزینگان ، پس از این جریان ناراحت شد و تا از دنیا رفت با کسی در حال خنده برخورد نکرد.»

زمخشری نیز در تفسیر خود، تأویل این آیه شریفه را با تعبیری دیگر نقل کرده است : او درباره آیه شریفه (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ) روایت کرده است :

 

رأی فی المنام أنّ ولد الحکم یتداولون منبره کما یتداول الصبیان الکرّة .[145]

 

 

«پیامبر اکرم  6 در خواب دید که فرزندان حکم منبر او را دست به دست می‌کنند؛ همان‌گونه که کودکان گوی را.[146]

 

 

 

 

 

 

فقاهت ابن عمر!!/ص 174/(718)

در «الغدیر: 10/40» از جماعت کثیری از علماء ابناء سنّت نقل فرموده که  :

عبدالله بن عمر مزارع خود را کرایه می‌داد در زمان پیغمبر 6 و ابوبکر و عمر و عثمان و اوایل زمان معاویه ؛ تا این‌که شنید رافع بن خدیج از رسول خدا 6 حدیث می‌کند که این معامله باطل است و نهی از او فرموده .

ابن عمر بر رافع بن خدیج وارد شد و گفت : تو از رسول خدا 6 چنین شنیدی ؟

گفت : آری ؛ رسول خدا 6 نهی از این معامله فرموده .

آیا حیرت‌افزای اولی الألباب نیست که چنین جاهل بی‌بند و باری را از اعلام فقهاء صحابه تعداد کنند؛ کسی که پسر خلیفه باشد و در عاصمه و مرکز اسلام نشو و نما کرده باشد در میان اعلام فقهاء صحابه و مشیخه علم و هدایت ، مع‌ذلک در ظلمات جهل بماند تا مدّت قریب پنجاه سال به وجه اجاره حرام ، پوست و گوشت و استخوان او از آن بروید تا اینکه رافع بن خدیج که از مشایخ صحابه نبوده و در غزوه بدر او را رسول خدا 6 مراجعت داد به جهت صغر سن ، ابن عمر را اعلام کند و او را از این معامله باطله بازدارد. فاعتبروا یا اولی الأبصار.

از آن‌جمله ابن حجر در «فتح الباری ، جزء هشتم ص 209» آورده است که  : مروان بن حکم چون در طلب خلافت برآمد، ابن عمر را در نزد او تذکره کردند. مروان گفت : ابن عمر از من فقیه‌تر نیست ؛ لکن از من پیرتر و از صحابه است ، در این صورت چه فقهی و چه شأنی برای ابن عمر باقی می‌ماند که «ابن الأمة الفاجرة ، ابن الزرقاء الزانیة ، طرید بن طرید، لعین بن اللعین»؛ «مروان پسر کنیز گناهکار، پسر زن زناکار، مطرود پسر مطرود و لعنت‌شده پسر لعنت‌شده» خود را از ابن عمر فقیه‌تر بداند؛ چون ردائت فقه ابن عمر مشهور بین صحابه بود.

 

از آن‌جمله بخاری و مسلم حدیث کردند که به ابن عمر گفتند: ابوهریره می‌گوید: من از رسول خدا 6 شنیدم که فرمود: کسی که همراه جنازه برود از برای او قیراط از اجر است، و به روایت مسلم «کان له قیراطان کلّ قیراط مثل احد»، ابن عمر تصدیق نکرد تا از عایشه سئوال شد تصدیق ابوهریره کرد. ابن عمر گفت : قراریط بسیار از ما فوت شده است .

 

از آن‌جمله کلام ابن عمر: «اصلی وراء من غلب»، نماز می‌خوانم پشت کسی که پیروز شده ، چنانچه ابن سعد در طبقات کبری جلد چهارم ص  110 چاپ لیدن گفته : «عن ابن عمر أنّه کان یقول : لا اُقاتل فی الفتنة وأصلی وراء من غلب»؛ از ابن عمر نقل شده که می‌گفت : هرگز در فتنه‌ای نجنگیدم و همیشه پشت فردی که غالب شد نماز خواند.[147]

 

 

 

 

 

 

 

ابن زبیر و معاویه/ص 176/(718)

معاویه هنگامی که از یکی از سفرهای حجّ خود به مدینه برگشت ، مردم درباره نیازهای خود با او بسیار سخن گفتند. او به شتردار خود گفت : همین امشب و شبانه شتران را آماده کن تا حرکت کنیم . و چنان کرد.

معاویه شبانه حرکت کرد و کسی جز ابن زبیر را از آن کار آگاه نکرد. ابن زبیر اسب خود را سوار شد و از پی معاویه حرکت کرد. معاویه در کجاوه خویش خواب بود و ابن زبیر سوار بر اسب کنارش در حرکت بود، معاویه که صدای سم اسب را شنیده و بیدار شده بود پرسید: این سوار بر اسب کیست ؟

ابن زبیر گفت : منم ابوخبیب ، و در حالی‌که با معاویه شوخی می‌کرد گفت  : اگر امشب تو را کشته بودم چه می‌شد؟

معاویه گفت : هرگز که تو از کشندگان پادشاهان نیستی ، هر پرنده شکاری به قدر و منزلت خود شکار می‌کند.

ابن زبیر گفت: با من این‌چنین می‌گویی و حال آنکه در صف جنگ برابر علی بن ابی طالب  7 ایستادم ! و او کسی است که خود می‌دانی .

معاویه گفت : آری ؛ ناچار تو و پدرت را با دست چپ خود کشت و دست راستش آسوده و در جستجوی کس دیگری بود که او را با آن بکشد.

ابن زبیر گفت : به خدا سوگند؛ آن کار ما جز برای یاری دادن عثمان نبود و در آن کار پاداش داده نشدیم .

معاویه گفت : این سخن را رها کن که به خدا سوگند اگر شدّت دشمنی و کینه تو نسبت به علی بن ابی طالب ( 7) نمی‌بود، همراه کفتار پای عثمان را می‌کشیدی .

ابن زبیر گفت : ای معاویه ؛ آیا چنین می‌کنی ؟ به هر حال ما با تو عهد و پیمانی بسته‌ایم و تا هنگامی که زنده باشی بر آن وفا می‌کنیم ولی آن‌کس که پس از تو می‌آید، خواهد دانست .

 

معاویه گفت : به خدا سوگند که در آن حال هم من فقط بر خود تو بیم دارم گویی هم‌اکنون تو را می‌بینم که در ریسمان‌های گره خورده استوار بسته‌ای و می‌گویی : کاش ابوعبدالرحمان (معاویه) زنده می‌بود و ای کاش من آن روز زنده باشم که تو را به نرمی بگشایم و تو در آن هنگام هم چه بد آزاد و رهاشده‌ای خواهی بود.

 

عبدالله بن زبیر پیش معاویه رفت عمروعاص هم پیش او بود، عمرو در حالی‌که اشاره به ابن زبیر می‌کرد گفت : ای امیرالمؤمنین! به خدا سوگند؛ این کسی است که تحمّل تو او را مغرور کرده است و بردباری تو او را سرمست کرده است و همچون گورخری که در بند خود می‌جهد در سرمستی خویش جهش می‌کند و هر گاه که حرص و جوش او بسیار می‌شود بند و ریسمان رمیدگی او را آرام می‌سازد و او سزاوار و شایسته است که به زبونی و کاستی درافتد.

ابن زبیر گفت : ای پسر عاص ؛ به خدا سوگند؛ اگر ایمان و عهد و سوگندها نبود که ما را در مورد خلفا ملزم به طاعت و وفا کرده است و اینکه ما نمی‌خواهیم روش خویش را دگرگون سازیم و خواهان عوضی از آن نیستیم ، هر آینه برای ما با او و تو کارها بود، و اگر سرنوشت او را به رأی تو و مشورت با افرادی نظیر تو واگذارد او را با چنان بازویی دفع خواهیم داد که چیزی با آن مزاحمت نداشته باشد و بر او سنگی خواهیم زد که هیچ سنگ‌انداختنی از عهده‌اش برنیاید.

معاویه گفت : ای پسر زبیر؛ به خدا سوگند؛ اگر این نبود که من تحمّل را بر شتاب و گذشت را بر عقوبت برگزیده‌ام! و چنانم که آن شاعر پیشین سروده است : «از آزرم با اقوامی مدارا می‌کنم که می‌بینم دیگ خشم دل‌های ایشان بر من می‌جوشد»، تو را بر یکی از ستون‌های حرم می‌بستم تا جوش و خروشت آرام بگیرد و آزمندی تو کنار آن بریده و آرزویت کاسته شود و هر چه را بافته‌ای از هم باز کنی و آنچه را تافته‌ای دوباره بتابی ، و به خدا سوگند بر کناره
مغاکی ژرف خواهی بود و فقط گرفتار خویشتن و آن خواهی بود و گریزپا نخواهی بود و چیزی جز آن برای تو نباشد و همچنان خود دانی و آن مغاک .[148]

 

 

 

 

ولید بن یزید بن عبدالملک/ص 179/(718)

 

گویند: بیعت با او شش روز گذشته از ماه ربیع الثانی همین سال / 2 اوت 743 م بود. پیشتر یاد کردیم که پدرش فرمانرانی را پس از برادر خود هشام بن عبدالملک ویژه او ساخت . هنگامی که ولید اورنگ زیب (ولی‌عهد) شد، یازده سال داشت . پس از آن ، پدر زنده ماند تا ولید به پانزده سالگی رسید.

یزید پیوسته می‌گفت : خدا میان من و کسی داور باد که هشام را در میان من و تو جای داد!

چون هشام بر سرِ کار آمد، ولید بن یزید را گرامی داشت تا نشانه‌های هرزگی و باده‌گساری در او آشکار شد. عبدالصمد بن عبدالأعلی (آموزگار و پروردگارش) او را به این کارها وامی‌داشت . او برای خود هم‌نشینان برگزید که با ایشان به میگساری دست یازد.

هشام خواست که او را از ایشان جدا کند. از این‌رو در سال 116 / 734 م او را فرمان برگزار کردن آیین حج داد. او در میان صندوق‌ها، برای خود سگانی برگرفت و گنبدی به اندازه کعبه ساخت که آن را بر کعبه گذارد. با خود باده برداشت و بر آن شد که آن گنبد را بر فراز کعبه گذارد و در زیر آن می‌گسارد. یارانش او را ترساندند و گفتند: آسوده نیستیم که مردمان بر ما تازند و تو را براندازند. او از آن اندیشه دست کشید.

از او در برابر مردم کارهایی گویای خوارشماری کیش و بی‌پروایی به آیین دیده شد. هشام امیدوار شد که ولید را برکنار سازد و برای پسر خود مَسْلَمه از مردم بیعت بستاند. از ولید خواست که به این کار تن دردهد. ولید نپذیرفت .

هشام گفت : او را پس از تو جای می‌دهم . باز هم تن زد. هشام از دست او برآشفت و آهنگ آسیب رساندن به وی و بیعت برای پسر خود مسلمه در سر پروراند. گروهی در این کار با او همداستان شد. از آن میان دو دایی‌اش محمّد بن هشام بن اسماعیل و ابراهیم بن هشام بن اسماعیل و بنی قَعْقا بن خُلَید عَبْسی و دیگران (از ویژگان وی) بودند.

 

ولید هرزگی و کام‌جویی و باده‌گساری از اندازه درگذراند. هشام به وی گفت : دریغ از تو ای ولید؛ تو بر آیین اسلامی یا نیستی؟! هیچ کار زشتی نبود مگر که بدان دست یازیدی ]«منکری نبود که نکردی و مسکری نبود که نخوردی»![. به هیچ کاری پروا نمی‌دهی .

 

ولید برایش نوشت :

یا أیها السائل عن دیننا         نحن علی دین ابی شاکر

نشربها صِرْفآ وممزوجة         بالسُّخن احیانآ وبالفاتر

ای پرسنده کیش و آیین ما؛ بدان‌که بر آیین ابوشاکر به سر می‌بریم ؛ گاه آن را ناب می‌نوشیم و گاه آمیخته با آب ؛ گاهی گرم ، گاه نیم‌گرم .

هشام بر پسرش مسلمه خشم آورد. او کنیه ابوشاکر می‌داشت . به او گفت  : مرا بر سر کارهای تو سر کوفت می‌زند و من تو را نامزد خلیفگی می‌کنم!

او را فرهیخت و به نماز همگانی فراز آورد و در سال 119 / 737 م رهبر حاجیانش کرد که آیین حج با مردم بگزارد.

مسلمه پارسایی و نرم‌خویی از خود فرانمود و آنگاه در مکه و مدینه دارایی‌هایش بخش کرد. یکی از وابستگان مدینیان سرود:

یا أیها السائل عن دیننا         نحن علی دین ابی شاکر

الواهب الجُرْدُ بأرْسانِها         لیس بزندیق ولا کافر

ای پرسنده کیش و آیین ما؛ بدان‌که بر آیین ابوشاکریم ؛ آنکه اسبان کوتاه‌موی و بلندگام را با لگام‌های زرّین‌شان می‌بخشد و نه زندیک است و نه ناباور.

این گفته ، نیشی به ولید بود.

هشام همواره بر ولید خرده می‌گرفت و از او بد می‌گفت و او را می‌نکوهید و کاسته می‌خواند و از کارها دستش کوتاه می‌کرد. ولید با کسانی از ویژگان و بستگان بردگان خود بیرون شد و در ازرق بر سرِ آبی در اردن که از آنِ خودش بود، فرود آمد و دبیرش عیاض بن مسلم را در نزد هشام به جای گذاشت تا
گزارش کارها را پیاپی به او نویسد.

هشام بخششی را که به ولید می‌داد، از وی وابرید. ولید در این باره برایش نامه نوشت و هشام هیچ پاسخ نگفت و به او فرمان داد که آموزگار بدکیش خود عبدالصمد را از نزد خود بیرون براند.

او را بیرون راند. ولید از او دستوری خواست که بگذارد ابن سُهَیل به نزد وی رود. هشام ابن سهیل را زد و روانه کرد. عیاض بن مسلم دبیر ولید را زد و به زندان افکند.

ولید گفت : این مرد یک‌چشم شوم را پدرم بر کسان خود پیش داشت و اورنگ زیب خود فرمود؛ آن‌گاه با من آن می‌کند که می‌بینید، هر کس را بیند که مرا دوست می‌دارد، به بازی گیرد و بیازارد.

برای هشام نامه نوشت و در این باره سخن گفت و از او گله کرد و خواست که دبیرش را به وی بازگرداند.

هشام او را بازنگرداند. ولید برای او نوشت :

رأیتک تَبْنی دائمآ فی قطیعتی         وتوکنْتَ ذاحزم لهدَّمتَ ما تبنی

تثیر علی الباقین مَجْنَی ضَغینَة         فویل لهم لو متُّ من شرّ ما تَجنی

کأَنّی بهم واللیت أفضل قولهم          الا لیتنا واللیت إذ ذاک لایغنی

کفرتَ یدآ من منعم لو شکرتها         جزاک به الرّحمن ذوالفضل والمنّ

تو را می‌بینم که همواره به راه بریدن از من می‌پویی ؛ اگر دوراندیش بودی ، آنچه را استوار ساخته‌ای ، ویران می‌کردی .

بر بازماندگان ، میوه کینه‌ای دیرینه می‌پیمایی ؛ ای وای بر آن‌ها از گزند آن بزهکاری که تو می‌کنی .

ایشان را از هم‌اکنون می‌نگرم که بهترین سخن‌شان «بوک و مگر» گفتن است ؛ گویند «ای کاشکی ما»؛ ولی کاشکی نابهنگام هیچ هوده‌ای در پی ندارد.

دست بخشنده‌ای را به ناسپاسی فشردی که اگر سپاس آن گفتی ، خدای
بخشنده مهربان ، پادْآفْراهِ نیکویت ارزانی می‌داشت .

ولید همچنان در آن بیابان بود تا هشام درگذشت . چون بامدادی فرارسید که روز آن خلیفگی به چنگش آمد، به ابوزبیر منذر بن عمر گفت : از هنگامی که خرد به سرم آمد، شبی درازتر از دوش ندیدم ! سپاه اندوهان بر سرم تازش آوردند و با خود درباره کارهای این مرد (هشام) همی اندیشیدم . دلم به شور آمده است ؛ بیا سوار شویم و دمی زنیم .

سوار شدند و دو میل راه رفتند و سپس او بر فراز تپّه‌ای شد و گرد و خاکی از دور دید و گفت : فرستادگان هشامند؛ از خدا امید خوبی درباره ایشان می‌بریم .

اینک دو مرد پدیدار شدند: یکی برده ابومحمّد سفیانی و دیگر جَرْدَبه . چون به او نزدیک شدند، پیاده گشتند و دوان‌دوان به سوی او آمدند و بر او به خلیفگی درود فرستادند. بر خود لرزید و زبانش بند آمد و آنگاه گفت : هشام بمُرد؟

گفتند: آری ؛ نامه‌ای که با ماست ، نوشته سالم بن عبدالرحمان فرنشین دبیرخانه است . نامه را خواند و از برده ابومحمّد سفیانی درباره دبیر خود عیاض بن مسلم پرسش کرد.

گفت : تا هشام را مرگ درربود، در زندان بود. به گنج‌بانان پیام داد که آنچه را به دست دارید، نگه دارید. هشام به هوش آمد و چیزی خواست که از او دریغ داشتند؛ گفت : پناه بر خدا؛ همگی گنج‌بانان ولید بودیم . همان‌دم بمرد.

عیاض بن مسلم از درون زندان برون آمد و درهای گنج‌خانه‌ها را بست و مهر نهاد و هشام را از تخت به زیر آورد. کمکم نیافتند که در آن آب گرم کنند و او را بشویند؛ به ناچار از دیگران به عاریت گرفتند. در گنج‌خانه‌های او کفنی نیز نیافتند تا برده‌اش غالب او را کفن پوشید. ولید سرود:

هتک الأحول المشو         مُ فقد اُرسل المطر

وملکنا من بعد ذا         ک فقد أورق الشّجر

 

فاشکروا الله إنّه         زائد کلّ من شکر

 

مرد یک‌چشم بدشگون جان سپرد و باران فروبارید.

پس از او پادشاه شدیم و درخت آرزو برگ و بر برآورد.

خدای را سپاس گویید که او افزاینده سپاس‌گزاران است .

برخی گویند: این سروده نه از ولید است .

چون ولید گزارش مرگ او را شنید، برای عبّاس بن ولید بن عبدالملک بن مروان نوشت که به رصافه آید و همه دارایی‌های هشام و فرزندانش را بیامارد و کارگزاران و چاکران و پیرامونیانش را فروگیرد به جز مسلمة بن هشام که او با پدر خود سخن گفته وی را به مهربانی با ولید سفارش کرده بود. عبّاس به رصافه آمد و آنچه ولید گفته بود، به انجام رساند و گزارش کارهای او را به ولید نوشت . ولید سرود:

لیت هشامآ کان حیآ یری         مِحْلَبهُ الأوفر قد اُترعا

لیت هشامآ عاش حتّی یری         مکیاله الأوفر قد طُبّعا

کلناه بالصّاع الّذی کاله         وما ظلمناه به اصبعا

وما أتینا ذاک عن بدعة         أحلّه القرآن لی أجمعا

ای کاش ؛ هشام زنده می‌بود تا می‌دید پیمانه بزرگ و ناکاسته‌اش پر گشته
 

است .

ای کاش ؛ هشام زنده می‌بود تا می‌دید پنگان گود و فراخش مالامال گشته است .

با همان جام بر او پیمودیم که او بر ما پیمود؛ یک بند انگشت بر او ستم روا نداشتیم .

این را نه از راه پایه‌گذاری کاری ناشایست کردیم ؛ نبشته جداگرِ درستی از نادرستی (قرآن) همه‌اش را برای ما روا فرمود.

ولید کارها را بر کسان و یاران هشام سخت گرفت . یکی از چاکران بر سرِ گورِ هشام آمد و گریه سر داد و گفت : ای سرور خداگرایان! اگر زنده می‌بودی و می‌دیدی ولید با ما چه می‌کند.

 

یکی در آنجا بود، گفت : اگر می‌دانستی که اکنون (در دوزخ) چه بر سرِ هشام همی آوردند، می‌دانستی که سر تا پا فرورفته در نعمتی هستی که نمی‌توانی سپاسش را گزارد. هشام سرگرم گرفتاری‌های خویش است و نمی‌تواند به شما برسد.

 

ولید کارگزاران خود را برگمارد و به شارسان‌ها نامه نوشت و گفت که برای او از مردم بیعت بستانند. نامه‌های ایشان فرارسید و گزارش از گرفتن بیعت داد. مروان بن محمّد برای او نامه نوشت و گزارش داد که برای او بیعت گرفته است و اینک دستوری می‌خواهد که به نزد او شود.

چون ولید بر سر کار آمد، برای زمین‌گیران و کوران شام پرداخت ماهانه نامزد کرد و ایشان را پوشاند و برای هر کدام چاکری برگمارد. برای نان‌خواران مردم بوی خوش و جامه خوب از گنج‌خانه بیرون آورد و پرداخت اشان افزون کرد و بر پرداخت همه کسان ده‌ده بیفزود.

پس از این افزودن ، باز برای شامیان ده‌ده برافزود. میهمانانِ فراوان برای او فرارسیدند؛ هر کس هر چه از او می‌خواست ، می‌سرود:

ضمنتُ لکم إن لم تَعُقْنی عوائق         بأنّ سماء الضرّ عنکم ستُقْلَع

سیوشک الحاقٌ معآ وزیادة         وأعطیة منّی علیکم تُبرَّع

مُحرَّمُکم دیوانُکم وعطاؤکم         به تکتب الکتّاب شهرآ وقطبع

پایندانِ شمایم که اگر بازدارنده‌ها مرا بازندارند، آسمان سختی و
 

تنگ‌دستی از فراز سرهایتان برداشته شود.

به زودی پیوستی خواهد بود و افزایشی و بخششی از من بی‌آنکه شما خواهش کرده باشید.

بخشش و گنج‌خانه شما پاس داشته خودتان است ؛ هر ماهه دبیران از آن بخشش‌ها نویسند و مُهر همی برنهند.

حُلْمُ الوادی خنیاگر گوید: همراه ولید بودیم که گزارش مرگ هشام را برای او آوردند و به خلیفگی مژده‌اش دادند و شادباش گفتند و مهر و تازیانه ویژه
خلیفه را به او دادند. لختی خاموش ماندیم و به چشم خلیفه در او نگریستیم . به ناگاه گفت : این سروده را برای ما با آواز بخوانید و سازها بنوازید:

طاب یومی ولذَّ شُرْب السُّلافهْ         وأتانا نعی مَن بالرُّصافهْ

وأتانا البرید ینعی هشامآ         وأتانا بخاتم للخلافهْ

فاصْطَبَخْنا من خمِرِ عانة صرفآ         ولهونا بِقَینَةٍ عرّافهْ

امروز من خوش گشت و نوشیدن بهترین باده گوارا آمد؛ برای ما گزارشگر مرگ کسی رسید که در رصافه به سر می‌برد.

پیک آمد و گزارش مرگ هشام آورد و همراه آن مهر و انگشتری خلافت را.

پگاه را با باده ناب «عانه» آغاز نهادیم و روز را با دخترکی آشنا به هنرهای دلبری گذراندیم .

سوگند خورد که از جای خود برنخیزد تا این سروده را برایش بخوانند و او به شادمانی آن ساغر سر کشد. ما چنان کردیم و تا شب همی خواندیم و خوردیم و کردیم .

آن‌گاه در همین سال ، ولید فرمانروایی پس از خود را ویژه دو پسرش حکم بن ولید و عثمان بن ولید ساخت و این دو را «اورنگ زیب» خواند و حکم را پیش بداشت و در این باره به شارسان‌ها (از آن میان خراسان و عراق) نامه نگاشت .[149]

 

 

عثمان در نظر عایشه/ص 186/(718)

مروان نزد عایشه رفت و گفت : ای امّ المؤمنین ؛ کاش بپا می‌خواستی و میان این مرد و مردم سازش می‌دادی .

گفت : من وسایل سفرم را آماده کرده‌ام و می‌خواهم به حجّ بروم .

گفت : به جای هر درهمی که خرج کرده‌ای دو درهم به تو داده می‌شود.

گفت : شاید تو گمان می‌کنی که من عثمان را نمی‌شناسم ، به خدا قسم ؛
دوست داشتم که او پاره‌پاره در جوالی از جوال‌های من بود و می‌توانستم او را حمل کنم و به دریا افکنم .[150]

 

 

 

ابوبکر حسودترین فرد جهان است

 

ابوبکر ناکس بنی تمیم است

پشیمان شدگان سقیفه

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 187/(718)

به اسناد معتبره از سعید بن جبیر حدیث کنند گوید: وقتی در نزد عبدالله بن عمر بودم سخن از پدر او عمر و ابوبکر به میان آمد، مردی گفت : سوگند با خدای که این هر دو شمسین امّت بودند!

عبدالله گفت : نه چنین است ، بلکه مخالف بودند؛ همانا من یک روز در نزد پدر خویش عمر بودم ، گفت : کسی را بی‌اجازت بارندهم . این وقت گفتند : عبدالرحمن بن ابی بکر اذن دخول می‌طلبد؟

عمر گفت : «دویبة سوء وهو خیر من أبیه»؛ یعنی عبدالرحمن چارپای زشتی است و حال آنکه از پدرش ابوبکر بهتر است .

عبدالله بن عمر گوید: من دهشت زده شدم و گفتم : ای پدر؛ این تواند بود که عبدالرحمن از پدرش بهتر است ؟

«فقال : ومن لیس بخیر من أبیه لا امّ لک»؛

«گفت : مادرت به سوگواریت بنشیند؛ کیست که از ابوبکر بهتر نیست » آن‌گاه گفت : او را درآرید، پس عبدالرحمن درآمد، چون این وقت حُطیئه شاعر به فرموده عمر محبوس بود از در شفاعت او بیرون شد و خواست تا جرم او را معفو دارند و رها کنند. عمر رضا نداد و عبدالرحمن بی‌نیل مرام بیرون شد آن‌گاه گفت : ای فرزند؛ تو هنوز نمی‌دانی که این احمقک قبیله بنی‌تیم با من چه ظلم کرد و از من در خلافت سبقت جست ؟!

گفت : ندانستم . گفت : تواند شد که بدانی ؟

عرض کردم : سوگند با خدای که مردم او را از نور چشم خود بیشتر دوست دارند.

گفت : این نیز بر رغم پدر تست .

 

گفتم : چه باشد این امر را در میان مردم مکشوف داری و او را از این مکانت فروگذاری .

 

گفت : ای فرزند؛ تو خود می‌گویی مردم او را از نور چشم به زیادت دوست دارند من چه توانم ؟

گفت : چه اگر سخن به صدق رود پدر تو را به سنگ بکوبند.

و دیگر به اسناد معتبره آورده‌اند که وقتی ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه در سفر مکه به دیدار عمر بن خطاب می‌شتافتند، در عرض راه ابوموسی با مغیره گفت : عمر این خلیفتی از ابوبکر دارد، چه در تشدید امر او فراوان رنج برد.

مغیره گفت : نه چنین است از تشدید این امر ناگزیر بود و اگر توانست از او بگرداند با او نمی‌گذاشت ، مگر نمی‌دانی که اگر حسد را بر جهان بخش کنند و به حساب گیرند نُه بخش بهره قریش گردد و یکی با تمامت ناس افتد از اینگونه سخن کردند تا به منزل عمر درآمدند و در خدمت او به طواف بیت شتافتند آنگاه عمر به میان ایشان درآمد و بر مغیره تکیه کرد و پرسش نمود در پایان امر سخن بدین‌جا آمد که حسد قریش نه عشر است و حسد مردم به تمامت یک عشر و اگر ابوبکر توانست خلیفتی به عمر نمی‌گذاشت .

چون عمر این بشنید آهی سرد برآورد؛ «ثمّ قال : ثکلتک اُمّک یا مغیرة ؛ وما تسعة اعشار الحسد وتسعة اعشار العشر وفی الناس کلّهم عشر العشر بل وقریش شرکاؤها أیضآ»؛ «گفت : ای مغیره ؛ مادرت به سوگواریت بنشیند؛ این چه قسمت است که کرده‌ای ؟ همانا تمام حسد با قریش است و عشر عشر با تمامت مردم و در آن عشر عشر نیز قریش شریکند».

این بگفت و لختی ساکت ببود، آنگاه گفت : اگر خواهید آن‌کس را که از همه قریش حسد بیش داشت به شما بنمایم . بدین‌گونه سخن می‌رفت تا به منزل عمر درآمدیم ، پس این شعر را از کعب بن زهیر بر ما قرائت کرد:

لاتفش سرّک إلّا عند ذی ثقة         أولی وأفضل ما استودعت اسرارآ

 

صدرآ رحیبآ وقلبآ واسعآ قمنآ         أن لاتخاف متی أودعت اظهارآ

 

آنگاه گفت : این سخن که من گویم چندان که زنده باشم کشف نباید کرد، خاصّه با بنی‌هاشم از پس مرگ من خود دانید و دیگر باره آه کرد و گفت  : سوگند با خدای که از همه قریش حسد ابوبکر افزون بود، پس ساکت شد و ما نیز لختی ساکت ببودیم ، «ثمّ قال : والهفاه علی ضئیل بنی تمیم بن مرّة ؛ لقد تقدّمنی ظالمآ وخرج إلی منها آثمآ»؛ «گفت : افسوس که ناکس بنی‌تمیم از روی ظلم در خلافت بر من پیشی گرفت و عصیان و طغیان ورزید».

مغیره گفت : اگر این بود چرا در روز سقیفه وقتی دست بیرون کرد که با تو بیعت کند تو سر برتافتی ؟

عمر گفت : ای مغیره ؛ من تو را از عقلای عرب می‌دانم ، آن وقت که او دست بیرون کرد هنگامی بود که مردم می‌گفتند جز ابوبکر را نمی‌خواهیم و مطمئن بود که این کار از او نمی‌گردد و خواست اندیشه مرا بازداند و اگر من پذیرفتار می‌شدم عداوت او بر من محکم می‌گشت و امروز کار خلیفتی بر من راست نمی‌ایستاد.[151]

 

 

 

 

عقیده عبدالرحمن بن عوف و طلحه درباره عمر/ص 190/(718)

ابوبکر مریض گشت و بدانست که از آن مرض جان به سلامت نبرد، پس در خاطر نهاد که خلیفتی نصب کند و دلش به سوی عمر بن خطّاب می‌رفت ، این وقت عبدالرحمن بن عوف را طلب کرد و گفت : رأی تو چیست ؟ من برآنم که خلیفتی به عمر گذارم .

عبدالرحمن گفت : نیکو رأی زدی لکن عمر بن خطّاب مردی درشت‌خوی و خشن و ضیق الصدر است ؛ چون بر مسند خلافت جای کند مردم به صعوبت افتند.

گفت : ای ابوعبیده ؛ امروز که من با مردم وفق و مدارا باشم او کار به خشونت و درشتی کند، گاهی که کار بر او قرار گیرد نرم و هموار گردد و از این‌گونه سخن با کس مکن که موجب تشتّت آرا شود.

آن‌گاه عثمان بن عفان را طلب داشت و گفت : قلم برگیر و بدانچه فرمایم وصیت‌نامه بنگار، پس عثمان بر حسب فرمان این کلمات‌را بنگاشت :

بسم الله الرحمن الرحیم ، هذا ما أوصی به ابوبکر عند آخر عهده بالدنیا خارجآ منها و عند اوّل عهده بالآخرة داخلا فیها حین یصدق الکاذب ویتوب الفاجر ویؤمن الکافر، إنّی ولّیت واستخلفت علیکم عمر بن الخطّاب فإن برّ وعدل فذاک ظنّی به ورجائی فیه ، وان جار وظلم فلا علم لی بالخیر والخیرات ولایعلم الغیب إلّا الله وسیعلم الّذین ظلموا أی منقلب ینقلبون .

خلاصه معنی آن است که: «این وصیتی است از ابوبکر هنگامی که از این جهان به دیگر سرای می‌رود، همانا عمر بن خطّاب را بر شما خلیفتی دادم که اگر کار به عدل و انصاف کند گمان من در حقّ او به خطا نرفته ، و اگر از طریق معدلت انحراف جوید من ندانم بلکه خداوند غیب داند و ظالمان را به زودی کیفر فرماید.»

چون این نامه به نهایت شد طلحة بن عبیدالله با چند تن از اصحاب درآمدند
و این معنی بدانستند. طلحه سر برداشت و گفت : ای ابوبکر؛ از خدای بترس ، فردا خداوند را جواب چه گوئی ، چون امروز بر مسلمانان فظّی غلیظی[152]  را

ولی گردانی که نفوس را برماند و دل‌ها را برنجاند؟

ابوبکر بر قفا افتاده بود فرمان کرد که مرا بردارید و برنشانید و چون بنشست روی با طلحه کرد و گفت : هان ای طلحه ؛ مرا بیم می‌دهی که اگر خدای از من این پرسش کند جواب چه خواهم گفت ؟

گفت : گویم بهترین مردم را بر ایشان والی کردم!

طلحه گفت : ای خلیفه رسول خدا؛ پسر خطّاب بهترین مردم است ؟!

ابوبکر در خشم شد و گفت : آری والله!! و تو بدترین مردمی ؛ اگر تو را خلیفتی دادم چندان فزون‌طلبی کردی و تکبّر و تنمّر جستی که پست کردنت بر خدای واجب افتادی صبحگاه چشم خویش بمالیدی و آهنگ من کردی که رأی مرا دگرگون کنی ؟ برخیز که خداوند نیروی برخاستن ندهد، سوگند با خدای اگر گوشزد من شود که در این امر سخنی به زشتی آورده‌ای و نفسی از زندگانی من به جای باشد تو را بدان جای فرستم که روزگار می‌گذاشتی و نه هرگز سیر می‌شدی و نه سیراب گشتی و کار شبانی داشتی .

پس طلحه برخاست و از مجلس بیرون شد.[153]

 

 

 

سقیفه

 

نظر عمر درباره ابوبکر همه از ابوبکر بهترند

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 192/(718)

هیثم بن عدی ،[154]  از عبدالله بن عیاش همدانی ،[155]  از سعید بن جبیر نقل می‌کند      

که می‌گفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه می‌دانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر می‌دانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی می‌دهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچ‌کس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بی‌مادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[156]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود. عمر    

 

او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود!

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم ؛ امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوب‌تر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همین‌گونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمی‌داری و این موضوع را برای آنان روشن نمی‌کنی ؟

گفت : با این‌که خودت می‌گویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوب‌تر است ، در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر می‌گوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت  : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه
داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[157]

 

 

 

 

 

کینه عمر از ابوبکر

 

دشمنی عمر با ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 195/(718)

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[158]  نقل می‌کند که می‌گفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و می‌خواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود می‌گفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود می‌گفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را می‌گفتم که میزان عقل ایشان به آن نمی‌رسید مایه فتنه برای ایشان می‌شد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین می‌گفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را می‌گفته است و نزد ابن عبّاس گنجینه‌های علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بوده‌اند عرضه می‌کرده و از دیگران بازمی‌داشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن می‌گفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینه‌ای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت  : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیده‌ایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمان‌بردارتر و خوش‌گفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او می‌دهم از مواردی است که تو درباره آن می‌پرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای
برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه می‌کنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیده‌ای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر؛ چنین می‌گویی ؟

شعبی گفت : عجبا! مگر این سخن را من می‌گویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! می‌خواهی او را سرزنش کن ، می‌خواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمه‌ای می‌کرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه می‌گوید.

مجالد می‌گوید: من به شعبی گفتم : خیال می‌کنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که می‌خواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[159]

 

 

 

خلافت ابوبکر در سقیفه از نظر عمر، ظلم و گناه بوده است

 

بیعت عمر با ابوبکر در سقیفه به نظر او اجباری بوده است

دستور عمر به کتمان کینه او با ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 197/(718)

شریک بن عبدالله نخعی[160]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل می‌کند که می‌گفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا می‌روی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! می‌روم ، آیا تو هم می‌آیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود! سخن می‌گفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد عمر رأی صحیح و استوار داده شده بود؛ گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و می‌نگریسته است !!

مغیره گفت : آری ؛ همین‌گونه بوده است ؛ هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و می‌خواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در
این کار بهره‌ای حاصل نشد.

گفتم : ای بی‌پدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمی‌شناسی! و به خدا سوگند؛ اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نُه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همین‌گونه سخن می‌گفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هم‌اکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا می‌آیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمه‌ات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هم‌اکنون که پیش تو می‌آمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو می‌کردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و این‌که گروهی می‌خواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند.

عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ نُه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نُه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردم است قریش شریکند!

 

در این هنگام عمر در همان حال که میان ما دو تن آهسته حرکت می‌کرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر دهم؟

 

گفتیم: آری ؛ ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را می‌پوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم این‌که این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آن‌که از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور می‌داری .

گفت: آری ؛ همین‌گونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمه‌اش رسیدیم؛ دست‌های خود را از میان دست‌های ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بی‌پدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین می‌بینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای این‌که دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همین‌که ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[161]  تمثّل جست که می‌گوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش مکن . اگر می‌خواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینه‌ای گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن می‌سپاری بیم افشای آن‌را نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات می‌خواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی ، خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری ؛ در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و این‌که ما را در مهمّ خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری ؛ که شما هر دو همین‌گونه‌اید، از هر چه می‌خواهید بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بی‌مادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: می‌خواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هم‌اکنون به شما می‌گویم، ولی باید تا هنگامی که من زنده‌ام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آن‌را اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهّد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری می‌گوید: من با خویشتن می‌گفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: می‌خواهی شخصی درشت و
تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی می‌پندارید؟

گفتیم: به خدا؛ ما نمی‌دانیم و فقط گمانی داریم.

پرسید: گمانتان بر کیست؟

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که می‌خواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارنده‌تر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آن‌گاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرّة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد!

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت می‌کردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آن‌که بررسی و دقّت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چاره‌ای جز چشم‌پوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجّه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند؛ چنان نکرد تا آن که با تنگ‌نظری از آن دور شد.

 

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون از این موضوع خشمگین هستی و اندوه می‌خوری ؟

 

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان عرب می‌دانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشته‌ای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[162]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آورده‌اند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت می‌کشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی می‌دانست و من هم می‌دانستم که اگر آنچه را بر من عرضه می‌کند بپذیرم مردم آن‌را نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت می‌دادم، مردم آن را به من تسلیم نمی‌کردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل می‌گرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آن‌را بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که می‌گفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمی‌خواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقّت دیدم که چهره‌اش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد
و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود امّ فروه را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنه‌های خود گردیدی و عقب برگشتی؟

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم می‌خواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچه‌های مدینه دید و گفت: ای پسر خطّاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده می‌خواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه می‌بودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمی‌دیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی می‌دهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که می‌روند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان می‌کنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز
دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنی‌هاشم پوشیده دارید و باید همان‌گونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه می‌خواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[163] . [164]

 

 

 

 

نظر ابوسفیان درباره عمر

 

ابوسفیان عمر را گورخر می‌دانست/ص 205/(718)

در دوران خلافت عمر پس از گذشت چندین سال از رویداد تهدید و روز سقیفه ، نوجوانی در برابر رهبر مسلمانان می‌ایستد و به گونه‌ای فصیح و بلیغ سخن می‌گوید که تا آن هنگام هیچ از فصیحان و یا مردان دلاور چنان سخن نگفته‌اند.

عمر از سخن گفتن این نوجوان ؛ به شگفت آمده آثار نبوغ و ابتکار و توان رهبری قاطع را در چهره او می‌بیند. می‌گوید: آفرین بر این نوجوان ! اگر از قریش می‌بود عرب را با عصای خود رهبری می‌کرد و به پیش می‌برد.

این جوانک ، زیاد بن سمیه بود.

ابوسفیان در آن مجلس حاضر بود. از این تعریف به خود بالید و نتوانست روحیه غرورآمیز خود را کتمان کند. لذا با کمال تکبّر زمزمه کرد: فضائل و مناقب (ما) نتوانست خود را مخفی نگه دارد و در چهره زیاد ظاهر شد.

بعد سر به گوش عمرو بن عاص کرد و به آهستگی گفت : به خدا سوگند؛ او از قریش است .

عمرو پرسید: پدرش کیست ؟

جواب داد: من ؛ به خدا سوگند؛ من او را در رحم مادرش گذاشتم .

عمرو گفت : پس چرا او را به خود ملحق نکرده و از خود ندانسته‌ای ؟

ابوسفیان ـ در حالی که مخفیانه به عمر اشاره می‌کرد ـ پاسخ داد: از این گورخری که اینجا نشسته است می‌ترسم که پوستم را پاره کند.

سالیانی بعد، به دلیلی ، معاویه همین جوان بی‌پدرِ نسَبْ ناشناخته را به خود نزدیک می‌کند و در مقابل دید همگان مشروعیت برادری او را اعلام می‌نماید و ادّعا می‌کند که قرار گرفتن او در رحم مادرش از صلب پدر او می‌باشد که بزرگ و رئیس بنی‌امیه بوده است ![165]

 

 

بازگشت به بغداد/ص 206/(718)

 

مأمون بعد از اینکه امام رضا 7 او را از اوضاع نابسامان در همه جای حکومت آگاه کرد، دریافت که ماندن در مرو بیهوده است و بغداد نمی‌تواند بدون حضور خلیفه اداره شود و افزون بر ناآرامی‌هایی که در مصر و جزیره بالا گرفت ، وی خطر جنگ داخلی جدیدی را میان افراد خاندان عبّاسی و اینکه سیاست فضل بن سهل به نابودی حکومتش منجر خواهد شد، احساس کرد؛ همان‌گونه که در شمال شرقی ، حرکت‌های مذهبی بر پایه آموزه‌های ابومسلم و مُقنَّع پدیدار شد، ظهور بابک خرم‌دین در آذربایجان موجب جذب افراد بسیاری و توسعه حرکتش شد، به گونه‌ای که جماعت‌های اسلامی را تهدید می‌کرد.

 

یکی از فرماندهان مأمون پیش او آمد و سخنان امام رضا 7 را درباره نابسامانی اوضاع تأیید کرد و به او فهماند که بی‌درنگ عازم بغداد شود تا کار را به دست بگیرد، و گرنه خلافت از دستش خواهد رفت . او تصمیم گرفت به بغداد بازگردد و در سال 202 ق / 817 م بدان‌سو رو نهاد.

بازگشت به پایتخت مرکزی ، بیانگر تغییری جوهری در سرنوشت حکومت عبّاسی و به معنای از بین رفتن شیوه ایرانی بود که مأمون در مرو به آن عمل می‌کرد. همچنین به معنی بازگشت به آیین عربی بود که بغداد، پایتخت پدرانش ، نمایانگر آن بود. این همان چیزی بود که فضل بن سهل را نگران می‌کرد؛ زیرا وی در آن صورت نفوذ و قدرتش را از دست می‌داد.

مأمون نارضایتی وزیرش را از آنچه وی قصد تغییر آن را داشت ، دریافت و احساس کرد هنگامی که منافع خانواده‌اش و مردم بغداد را برتر شمارد، وی در مقابلش مانع ایجاد خواهد کرد. افزون بر آن ، مأمون از خلال اقدامات وزیرش ، به این باور رسید که او برای تسلّط کامل بر حکومت عبّاسی از درون ، نقشه می‌کشد و جوانب سیاستی را که او پیشه کرده بود و انحراف آن ثابت شده بود، برایش آشکار شد. او دریافت که آن سیاست در تناقض کامل با منافع عالی حکومت عبّاسی است ؛ بنابراین برای رهایی از وی به عنوان
ضرورتی سیاسی تلاش کرد.

مأمون در آغاز سفرش به بغداد، به شهر سرخس نرسیده بود که نقشه قتل فضل بن سهل را در شعبان 202 ق / شباط 818 م طراحی کرد و سپس سفرش را به بغداد ادامه داد.[166]

 

 

 

 

 

 

ابوبکر از فرومایگان قریش/ص 208/(718)

مدائنی در کتاب «الأمثال» از مفضّل ضبی نقل می‌کند که چون پیامبر 6 برای عرضه داشتن خود بر قبایل ، از مکه بیرون رفت ، (نخست) به قبیله ربیعه رفت و امیرالمؤمنین علی  7 و ابوبکر نیز همراه ایشان بودند.[167]  به یکی از  

قرارگاه‌های اعراب رسیدند، ابوبکر ـ که نسب‌شناس بود! ـ پیش رفت سلام داد پاسخ او را دادند. ابوبکر پرسید: شما از کدام قبیله‌اید؟

گفتند: از ربیعه‌ایم.

گفت : آیا از سران و اشراف ایشانید یا از گروه‌های متوسّط ؟

گفتند: از سران بزرگ .

گفت : نسب شما به کدامیک از سران بزرگ می‌رسد؟[168]

 

گفتند: از ذهل اکبر.

ابوبکر گفت : آیا عوف که درباره او گفته‌اند: آزاده‌ای در برابر او نیست و همه برده اویند، از شماست ؟

گفتند: نه .

ابوبکر پرسید: آیا بسطام صاحب رایت که همه قبایل به او توجّه می‌کنند از شماست ؟

گفتند: نه .

پرسید: آیا جساس (حبّاش بن مرّة ، خ) که پناه‌دهنده پناهندگان و مددکار و مدافع همسایگان است از شماست ؟

گفتند: نه .

 

گفت : آیا حوفزان کشنده پادشاهان و گیرنده جان آنان از شماست ؟

 

گفتند: نه .

گفت : آی مزدلف که صاحب عمامه مشخّص و یکتاست از شماست ؟

گفتند: نه .

پرسید: آیا شما دایی‌های پادشاهان کنده‌اید؟

گفتند: نه .

ابوبکر گفت : پس در این صورت شما ذهل بزرگ نیستید، شما ذهل کوچکید.

نوجوانی که تازه بر چهره‌اش موی رسته و نامش دغفل بود برخاست و این بیت را خواند: «کسی که از ما چیزی می‌پرسد، بر اوست که ما هم از او بپرسیم و بار و سنگینی را، بر فرض که آن را نشناسی ، باید تحمّل کنی».

ای فلان ؛ تو از ما پرسیدی و ما بدون آنکه چیزی از تو پوشیده داریم پاسخت گفتیم ، اینک بگو: تو از کدام قبیله‌ای ؟

ابوبکر گفت : از قریش .

جوان گفت : به‌به ؛ قبیله شرف و ریاست . از کدام شاخه قریشی ؟

گفت : از تیم بن مرّة .

گفت : کار را آسان کردی «و به تیرانداز، میدان دادی»[169] . آیا قصی بن کلاب

که همه قبایل «فهر» را جمع کرد و به او «مجمع» می‌گفتند از شماست ؟

گفت : نه .

پرسید: آیا هاشم که برای قوم خود ترید فراهم می‌کرد از شماست ؟

گفت : نه .

پرسید: آیا شیبة الحمد (عبدالمطلب) که به پرندگان آسمان هم خوراک می‌داد از شماست ؟

 

گفت : نه .

 

پرسید: آیا از گروهی هستی که برای کوچ کردن مردم از عرفات اجازه می‌دهند؟

گفت : نه .

پرسید: آیا از گروهی هستی که عهده‌دار پذیرایی حجّاج باشند؟

گفت : نه .

پرسید: آیا از گروهی هستی که مورد مشورت قرار می‌گیرند؟

گفت : نه .

پرسید: آیا از پرده‌دارانی ؟

گفت : نه .

پرسید: آیا از کسانی هستی که عهده‌دار آبرسانی و آب‌دادن به حاجیانند؟

ابوبکر گفت : نه . و لگام ناقه خود را کشید و شتابان به سوی رسول خدا6 برگشت و از دست آن نوجوان می‌گریخت .

دغفل این مصراع را خواند: «گرفتار سیل خروشان شد که او را در کام خود کشید. همانا به خدا سوگند؛ اگر می‌ایستادی به تو خبر می‌دادم که از فرومایگان قریشی».

پیامبر 6 لبخند زد و امیرالمؤمنین علی  7 فرمود:

ای ابوبکر؛ گرفتار مرد زیرکی شدی و در دام افتادی .

گفت : آری ؛ «دست بالا دست بسیار است» و بلاء و گرفتاری بر زبان گماشته است . و (این سخن ابوبکر) به صورت ضرب المثل درآمد.[170]

 

 

معاویه و عمروعاص از نظر عبدالله بن عمر

 

نامه معاویه به عبدالله بن عمر

 

نامه معاویه و عمروعاص به مردم مکه و مدینه و پاسخ عبدالله بن عمر به آن‌دو/ص 211/(718)

نصر بن مزاحم می‌گوید: هنگامی که جریر بن عبدالله بجلی نزد معاویه و منتظر پاسخ او بود، معاویه به عمروعاص گفت : مصلحت چنین می‌بینم که برای مردم مکه و مدینه نامه‌ای بنویسیم و در آن ، موضوع کشته‌شدن عثمان را یادآور شویم و با نوشتن این نامه ، یا به خواسته خود می‌رسیم یا آن‌که آنان را از هجوم به خود بازمی‌داریم .

عمرو گفت : تو برای سه گروه می‌خواهی نامه بنویسی : گروهی که به حکومت علی ( 7) راضی هستند و این نامه تو چیزی جز بصیرت بر ایشان نمی‌افزاید. گروهی که هوادار عثمانند و نامه تو چیزی بر آن‌ها نمی‌افزاید. و گروهی که کناره گرفته‌اند و تو در نظر ایشان بهتر و مورد اعتمادتر از علی ( 7) نیستی .

معاویه گفت : آن بر عهده من است و چنین نوشت : امّا بعد؛ اگر پاره‌ای از امور از ما پوشیده مانده است ، این مسأله بر ما پوشیده نیست که علی ( 7)، عثمان را کشته است و دلیل این کار این است که کشندگان عثمان ، مقرّب درگاه اویند و اینک ما فقط قاتلان عثمان را مطالبه می‌کنیم که آنان به ما سپرده شوند و ایشان را بکشیم و این بر طبق حکم کتاب خداوند است و اگر علی ( 7) آنان را به ما بسپرد از او دست برمی‌داریم و سپس خلافت را همان‌گونه که عمر بن خطّاب عمل کرد به شورایی وامی‌گذاریم تا خلیفه را تعیین کند و ما خود طالب خلافت نیستیم ! شما در این کار، ما را یاری دهید و در ناحیه خود قیام کنید و پیش ما آیید که چون دست‌های ما و شما بر یک کار متّحد شود علی ( 7) از آن به بیم خواهد افتاد. والسلام

 

عبدالله بن عمر (بن خطّاب) در پاسخ آن‌دو چنین نوشت : امّا بعد؛ به جان خودم سوگند که شما جایگاه نصرت و پیروزی را اشتباه گرفته‌اید و می‌خواهید از جای دوری بر آن دست یابید. با این نامه شما خداوند بر شک در این کار، جز شک و تردید نیفزود. شما را با شورا و خلافت چکار؟! امّا تو ای معاویه ؛ از آزادشدگان از اسارت و بردگی هستی و تو ای عمروعاص ؛ متّهم هستی ، همانا خویشتن را از این کار بازدارید که برای شما میان ما دوست و یاری‌دهنده‌ای نیست . والسلام

 

نصر می‌گوید: و مردی از انصار نیز همراه نامه عبدالله بن عمر ابیاتی برای آن‌دو نوشت : «ای معاویه ؛ همانا که حق ، واضح و روشن است و چنان نیست که تو و عمروعاص پنداشته‌اید. امروز پسر عفان را برای مکر و فریب برای ما مطرح می‌کنی ، همان‌گونه که پس از خلافت علی ( 7) آن دو پیرمرد ـ طلحه و زبیر ـ چنان کردند. این فتنه هم همچون آن فتنه و کاملا همانند آن است ؛ همچون سراب و آب‌نمایی که مسافران بدان فریفته می‌شوند...».[171]

 

 

 

 

 

عمروعاص از نظر ابن عبّاس

 

 

گفتار ابن عبّاس به عمروعاص پس از جنگ صفّین/ص 213/(718)

همچنین بلاذری می‌گوید: عمرو بن عاص در موسم حجّ برپا خاست و معاویه و بنی‌امیه را بسیار ستود و از بنی‌هاشم بد گفت و از کارهای خود در صفین و روزی که ابوموسی را فریب داده بود سخن گفت .

ابن عبّاس از جای برخاست و گفت : ای عمرو؛ تو دینت را به معاویه فروختی ، آنچه را که در دست داشتی به او دادی و او تو را وعده چیزی داد که در دست کسی غیر از او بود؛ چیزی که آن را از تو گرفت بسیار برتر از چیزی بود که به تو داد و چیزی که از او گرفتی بسیار پست‌تر از چیزی بود که به او بخشیدی و هر دو تن به آنچه داده و ستاده شده بود راضی بودید؛ و حال آنکه چون مصر در دست تو قرار گرفت معاویه از پی نقض فرمان تو برآمد و روی دستور تو دستور دیگر می‌داد و آهنگ عزل تو کرد و اگر جانت هم در دست خودت بود ناچار از ارسالش می‌بودی .

امّا از روز داوری خود با ابوموسی سخن گفتی ، تو را نمی‌بینم جز این‌که به غدر و مکر افتخار می‌کنی و به خواسته و آرزوی خود با ستم و دغل رسیدی ، و از حضور و دلاوری‌های خودت در صفین سخن به میان آوردی ، به خدا سوگند؛ که گام تو بر ما هیچ سنگینی نداشت و گستاخی تو در ما اثری نداشت و نشانی از آن ندیدیم که در آن فقط زبان‌دراز و کوته‌دست بودی ، چون به جنگ می‌آمدی آخرین کس بودی و از پی همگان ، و چون لازم بود بگریزی نخستین کس بودی که می‌گریختی ؛ تو را دو دست است که یکی را از شرّ و بدی بازنمی‌داری و دیگری را هرگز برای انجام خیر نمی‌گشایی . و دو روی داری یکی (به ظاهر) مونس و دیگری موحش ؛ و به جان خودم سوگند آن کس که دین خود را به دنیای دیگری بفروشد بر چیزی که فروخته و خریده شایسته اندوه است ؛ همانا تو را سخن‌آوری و بیان است ولی در تو تباهی
است و هرچند رأی و اندیشه داری ولی در تو سست‌رأیی است و همان کوچکترین عیب که در تو وجود دارد معادل بزرگترین عیبی است که در غیر تو باشد.[172]

 

 

 

تعبیر و سلام عمرو درباره عمر، و عثمان.

 

 

تحریک عمروعاص مردم را علیه عثمان/ص 215/(718)

مردم شهرها بر عثمان وارد شدند و سخن گفتند و عثمان خبر یافت که مردم مصر مسلّح رسیده‌اند. پس عمرو بن عاص را نزد ایشان فرستاد و با آنان سخن گفت و به ایشان اطمینان داد که عثمان به آنچه می‌خواهید بازمی‌گردد سپس آن را برای ایشان نوشت و بازگشتند. پس به عمرو بن عاص گفت  : بیرون رو و نزد مردم مرا تبرئه کن .

پس عمرو بیرون رفت و به منبر برآمد و مردم را عمومآ فراخواند و چون مردم فراهم آمدند خدا را ستایش کرد و او را سپاس گفت ، سپس محمّد 6 را به آنچه شایسته آن است یاد کرد و گفت : خدای او را از راه رأفت و مهربانی به پیامبری برگزید پس پیام خدا را رسانید و مردم را نصیحت کرد و در راه خدا با حکمت و موعظه نیکو جهاد کرد؛ آیا (چنین) نبود؟

گفتند: چرا خدایش پاداش دهد بهترین پاداشی که پیامبری را از امّتش داده است .

سپس گفت : و پس از او مردی زمامداری یافت که در میان رعیت دادگری کرد و به حق داوری نمود! آیا چنین نبود؟

گفتند: چرا، پس خدا جزای خیرش دهد.

گفت : سپس اعسر[173]  کاج ، پسر حنتمه به حکومت رسید، و زمین پاره‌های

جگرش را برای او آشکار ساخت و گنج‌های پنهانش را برای او بیرون داد! پس از دنیا رفت و عصای خود را هم عوض نکرد. آیا چنین نبود؟

گفتند: چرا، پس خدایش جزای خیر دهد.

گفت : پس عثمان حکومت یافت ، پس شما گفتید و او هم گفت ، شما او را
سرزنش می‌کنید و او خود را معذور می‌شمارد؛ آیا چنین نیست ؟

گفتند: چرا.

گفت : پس بر او شکیبایی کنید؛ چه کودک بزرگ می‌شود و لاغر فربه می‌گردد و شاید پس‌انداختن امری بهتر از پیش انداختن آن باشد.

سپس فرود آمد و بستگان عثمان بر او درآمدند و به او گفتند: آیا هیچ‌کس مانند عمرو از تو بدگویی کرد؟

و چون عمرو بر او درآمد، گفت : ای پسر نابغه ؛ به خدا سوگند جز آنکه مردم را علیه من تحریک کردی چیزی نیفزودی .

گفت : به خدا سوگند که درباره‌ات بهترین چیزی که می‌دانستم گفتم ، تو حقوق مردم را پایمال کردی و مردم حقّ تو را، پس اگر عدالت نمی‌ورزی از کار برکنار شو.

گفت : ای پسر نابغه ؛ از روزی که تو را از مصر برداشتم زرهت شپش گرفته است .

مردمی که از مصر آمده بودند، رهسپار مصر شدند و چون مسافتی پیمودند شترسواری را دیدند و به او بدگمان شدند و او را تفتیش کردند و نامه‌ای از عثمان به جانشینش عبدالله بن سعد با او یافتند که هرگاه اینان به مصر رسیدند دست‌ها و پاهای ایشان را ببر.

پس باز آمدند و بر نافرمانی و ایستادگی همداستان شدند و از محمّد بن ابی بکر، و محمّد بن ابی حذیفه ، کنانة بن بشر و ابن عدیس بلوی دستور می‌گرفتند، پس به مدینه برگشتند.[174]

 

 

تعبیر غلام عمروعاص درباره او

 

 

معاویه مصر و مردم مصر را به عمروعاص بخشید/ص 217/(718)

مصر و مغرب طعمه عمرو بن عاص بود؛ چه روزی که بیعت نمود معاویه آن را برای او شرط کرد و متن شرطنامه چنین بود: این چیزی است که معاویة بن ابی سفیان به عمرو بن عاص بخشید، مصر و مردم آن را به او بخشید و شرط کرد که تا عمرو زنده باشد آنان در اختیار او باشند و سر از فرمان او نپیچند.

پس غلامش وردان به او گفت : موی تنت در آن است . پس عمرو شرطنامه را می‌خواند و به آنچه وردان توجّه داشت توجّه نمی‌کرد، و چون نوشته مهر شد و گواهان گواهی دادند وردان به او گفت : ای پیرمرد؛ عمرت جز به اندازه تشنگی خری نیست ، چرا برای فرزندان خود پس از خود شرط نکردی ؟ پس از معاویه خواست تا شرط را بهم زند لیکن او بهم نزد.

عمرو از مال مصر چیزی را نزد معاویه نمی‌فرستاد بلکه مقرّری مردم را می‌داد و آنچه فزون بود برای خویش برمی‌داشت . عمرو بن عاص ده سال والی مصر بود؛ چهار سال آن از طرف عمر بن خطّاب و چهار سال دو ماه کم از طرف عثمان بن عفان و دو سال و سه ماه برای معاویه ، و نود و هشت ساله بود که از دنیا رفت .[175]

 

 

 

معاویه از نظر عمروعاص

 

فردی مکار

عمروعاص و بیعت با یزید/ص 218/(718)

در «جامع الحکایات» مذکور است که : چون معاویه را وفات رسید، یزید لعین ، عمروعاص ملعون را بخواند و وصیتی که پدر او را کرده به وی رسانید و گفت : چنین گفته است که چون در ایام حیات و موسم زندگانی میان ما صداقت و مودّت مستحکم بود لطف کن و در سفر آخرت معاونتی فرما و به دست خویش مرا در لحد نه تا مگر به برکت دست مبارک تو این منزل نخستین که محلّ خاموشان است و مقام کفن‌پوشان ، بر من آسان گردد!

عمروعاص بگریست و معاویه را درآوردند و عمرو به حفره فرورفت و معاویه را در لحد راست بنهاد، و چون از اسباب دفن فراغت یافت خواست که برآید یزید شمشیر کشید و گفت : نخست بیعت کن ، آن‌گاه از آنجای بیرون آی !

عمرو چون حال بر آن منوال دید دانست که عقل یزید بدین دقیقه نرسد، پس روی به کالبد معاویه کرد و گفت : «أتمکرُ أنت وأنا فی هذه الحالة مردّد؟».[176]

 

 

 

 

 

 

 

عمروعاص : خون عثمان ما را نجات نخواهد داد/ص 219/(718)

معاویه برای عمروعاص هنگامی که حاکم مصر بود و بر طبق شرطی که با معاویه کرده بود چنین نوشت  :

اما بعد، گدایان حجازی و کسانی که از عراق برای دیدار می‌آیند بسیارند، و پیش من چیزی بیش از آنچه به حجازیان عطا کنم نیست ، امسال با فرستادن خراج مصر مرا یاری ده .

عمرو برای او این ابیات را در نامه نوشت  :

«... من به آسانی و بخشش حکومت مصر را به دست نیاورده‌ام بلکه در آن هنگام که جنگ دشوار چون آسیا در گردش بود شرط کردم ؛ وانگهی اگر دفاع من در قبال ابوموسی اشعری و گروه او نبود تو در حالی با آن رو به رو می‌شدی که چون کرّه شتر بانگ برمی‌آوردی ».

سپس در ظاهر نامه هم ابیات زیر را نوشت و من این ابیات را به خطّ ابو زکریا یحیی بن علی خطیب تبریزی ـ که رحمت خدا بر او باد ـ دیده‌ام .

ای معاویه ؛ از بهره من غافل مباش و از راه‌های حق باز مگرد؛ گویا فریب من ابوموسی اشعری و آنچه را در «دومة الجندل »[177]

صورت گرفته است از یاد برده‌ای ... سرانجام او سالار خود را از حکومت خلع کرد؛ همان‌گونه که کفش از پا بیرون می‌آوردند و من حکومت را در تو به صورت موروثی پایدار ساختم ؛ همان‌گونه که انگشتری در انگشت‌ها پایدار است . به کسان دیگر همسنگ کوه‌ها بخشیده‌ای و به من همسنگ خردل ؛ همانا که فردای قیامت دشمن و مدّعی ماست و به زودی با دلالیل
خداوند و پیامبر، برهان خواهد آورد، و خون عثمان نجات‌دهنده ما نخواهد بود و از حقّ گریزگاهی نیست ».

چون این پاسخ به معاویه رسید، پس از آن درباره مصر و مطالبه چیزی از آن از عمروعاص هرگز سخنی نگفت .[178]

 

 

 

عمروعاص از نظر شریح قاضی

 

گفتگوی شریح با عمروعاص/ص 221/(718)

چون هنگام انجمن کردن دو داور فرارسید، امیرالمؤمنین علی  7 چهارصد مرد را به فرماندهی شریح بن هانی حارثی روانه کرد و به وی فرمود :

به عمروعاص بگوید: علی به تو می‌گوید: برترین کسان در نزد خدای بزرگ و بزرگوار کسی است که رفتار کردن بر پایه درستی و راستی ، از هر کاری در نزد وی دوست داشته‌تر باشد؛ اگرچه آن را از کژی و کاستی بکاهد یا بر آن بیفزاید.

ای عمرو؛ تو جایگاه راستی و درستی را می‌دانی ؛ چرا خود را به نادانی می‌زنی ؟ اگر تو را آزی اندک داده‌اند، با این پشیز تو را دشمن پروردگار و دوستان وی ساخته‌اند. چنین می‌نگرم که آنچه به تو داده‌اند، به زودی از دستت بیرون رود. دریغ از تو، یاور خائنان و پشتیبان بیدادگران مباش .

آگاه باش که من از هم‌اکنون روز پشیمانی تو را می‌دانم و این خود روز مرگ توست که آرزو خواهی کرد که ای کاش برای هیچ مسلمانی کینه به دل نمی‌گرفتی و برای هیچ داوری رشوه نمی‌ستاندی .

چون پیام به وی رسید، چهره‌اش دگرگون گشت و گفت : از کی به رأی او پروایی می‌داده‌ام ؟

شریح گفت : ای پسر نابغه ؛ چه چیز تو را بازمی‌دارد که رایزنی سرورت و سرور همه مسلمانان پس از پیامبرشان را بپذیری ؟ کسانی که از تو بهتر بودند مانند بوبکر و عمر با آن حضرت به رایزنی می‌پرداختند و فرمان او را به گوش جان می‌نیوشیدند.

عمروعاص گفت : مانند من کسی با چون تو کسی سخن نمی‌گوید.

شریح گفت : ای پسر نابغه ؛ با کدام‌یک از زایندگانت بر من می‌بالی ؟ با پدر فرومایه‌ات یا با مادر نابغه روسپیذت ؟

 

شریح از نزد او برخاست .[179]

 

 

 

 

 

عمروعاص بو معاویه از نظر یکدیگر

 

عمروعاص از نظر ولید بن عقبه

 

عورت‌نمایی عمروعاص در جنگ صفین/ص 223/(718)

داستان عمرو در جنگ صفین و این‌که او برای محفوظ ماندن از حمله امیر المؤمنین علی  7 خود را بر زمین افکند و عورت خود را برهنه و آشکار ساخت ، چنان معروف است که هر کس در سیره و به خصوص درباره جنگ صفّین کتابی نوشته آن را آورده است .

نصر بن مزاحم در کتاب «صفّین» می‌گوید: محمّد بن اسحاق ، از عبدالله بن ابی عمرو و از عبدالرحمان بن حاطب نقل می‌کرد که عمرو بن عاص از دشمنان حارث بن نضر خثعمی بود که از یاران امیرالمؤمنین علی  7 بود، و همه شجاعان و سوارکاران شام از امیرالمؤمنین علی  7 می‌ترسیدند که با شجاعت خویش دل‌های آنان را پر از بیم کرده بود و همه آنان از اقدام به جنگ با آن حضرت خودداری می‌کردند.

عمرو در کمتر مجلسی می‌نشست که در آن از حارث بن نضر خثعمی بدگویی نکند و بر او عیب نگیرد، و حارث این ابیات را سرود: «گویا عمرو تا هنگامی که با علی ( 7) در جنگ رویاروی نشود بدگویی درباره حارث را رها نمی‌کند. علی ( 7) شمشیر خود را بر دوش راست خویش می‌نهد و شجاعان و سوارکاران را چیزی به حساب نمی‌آورد...».

این اشعار شایع شد و چون به اطّلاع عمرو رسید سوگند خورد که با امیرالمؤمنین علی  7 جنگ خواهد کرد؛ اگرچه هزار بار بمیرد! و چون صف‌ها مقابل یکدیگر قرار گرفت عمرو با نیزه خود به امیرالمؤمنین علی  7 حمله برد، امیر المؤمنین علی  7 با شمشیر کشیده و نیزه آماده حمله کرد و چون نزدیک عمرو رسید اسب خود را برانگیخت تا او را فرو گیرد، عمرو خود را از اسب درافکند و در حالی‌که پای خود را بلند کرده بود عورت خود را
آشکار ساخت !

امیرالمؤمنین علی  7 چهره از او برگرداند و بر او پشت کرد و مردم این کار را از مکارم اخلاقی و سروری آن حضرت دانستند و همواره به آن مثَل می‌زدند.

نصر بن مزاحم می‌گوید: محمّد بن اسحاق برایم نقل کرد و گفت : یکی از شب‌های جنگ صفّین ، عمرو بن عاص ، عتبة بن ابی سفیان ، ولید بن عقبة ، مروان بن حکم ، عبدالله بن عامر و ابن طلحة الطلحات خزاعی نزد معاویه جمع شدند.

عتبه گفت : کار ما و علی ( 7) بسیار عجیب است ، هیچ‌کدام از ما نیست مگر آن‌که او به دست علی ( 7) داغدار و مصیبت‌زده شده است ؛ امّا در مورد من ، علی ( 7) جدّ مادری‌ام عتبة بن ربیعه و برادرم حنظله را در جنگ بدر به دست خویش کشته است و در ریختن خون عمویم شیبه هم شریک بوده است . امّا تو ای ولید؛ پدرت را اعدام کرده است . و تو ای پسر عامر؛ پدرت را کشته است و لباس‌های رزم عمویت را درآورده است . و تو ای پسر طلحه ؛ پدرت را در جنگ جمل کشته و برادرانت را یتیم ساخته است . و امّا تو ای مروان ؛ چنانی که آن شاعر سروده است : «علباء[180]  از چنگ ایشان در حالی‌که

آب دهان خود را فرو می‌برد گریخت ، آری ؛ اگر او را به چنگ می‌آوردند کشته شده بود».

معاویه گفت : این سخنان اقرار (به ستم کشیدن) است ، غیرتمندان کجایند؟!

مروان پرسید: کدام غیرتمندان را می‌خواهی ؟

گفت : غیرتمندانی که علی ( 7) را با نیزه‌های خود فرو کوبند!

مروان گفت : ای معاویه ؛ به خدا سوگند؛ تو را چنین می‌بینم که ژاژ
می‌خایی یا شوخی می‌کنی ؛ و چنین می‌بینم که وجود ما بر تو سنگینی می‌کند.

ابن عقبه هم چنین سرود: «معاویة بن حرب به ما می‌گوید: آیا میان شما کسی نیست که خون هدرشده را (با کوشش) مطالبه کند و با نیزه بر ابوالحسن علی ( 7) حمله برد؟!»

تا آنجا که با تمسخر می‌گوید: «فقط عمروعاص به او حمله کرد که او را هم بیضه‌هایش حفظ کرد در حالی‌که دلش از بیم علی ( 7) می‌تپید».

عمروعاص خشمگین شد و گفت : اگر ولید در سخن خود راست می‌گوید با علی ( 7) رویاروی شود یا جایی که صدای او را بشنود بایستد، و ابیات زیر را سرود: «ولید موضوع فراخواندن علی ( 7) را به جنگ به یاد من می‌آورد، سخن گفتن او (علی  7) هم آکنده از بیم است . هرگاه رویارویی‌های او را قریش به خاطر می‌آورد از ترس او قلب استوار و محکم به لرزه می‌آید. بنابراین ، معاویة بن حرب و ولید کجا می‌توانند با او رویاروی شوند...».

ابوعمرو بن عبدالبرّ در کتاب «الإستیعاب» ضمن شرح حال بسر بن ارطاة می‌نویسد: بسر از دلاوران سرکش و در جنگ صفّین همراه معاویه بود. معاویه به او فرمان داد با امیرالمؤمنین علی  7 جنگ کند و به او گفت : شنیده‌ام آرزوی رویارویی با علی ( 7) داری ، اگر خداوندت بر او چیره گرداند و او را از پای درآوری بر خیر دنیا و آخرت دست خواهی یافت! و همواره او را بر آن کار تشجیع و تشویق می‌کرد تا آن‌که بسر در جنگ ، امیرالمؤمنین علی  7 را دید و آهنگ آن حضرت کرد و رویاروی قرار گرفتند.

امیرالمؤمنین علی  7 او را بر زمین افکند و بسر همان کاری را که عمروعاص کرده بود انجام داد و عورت خود را برهنه و آشکار کرد.

ابن عبدالبرّ می‌گوید: کلبی هم در کتاب خود درباره اخبار صفّین این موضوع را آورده است که بسر بن ارطاة روز جنگ صفّین به مبارزه امیرالمؤمنین علی  7 رفت و آن حضرت بر او نیزه‌ای زد و او را بر زمین افکند. بسر عورت خود را برابر آن حضرت برهنه کرد و امیرالمؤمنین
علی  7 دست از او برداشت ؛ همان‌گونه که از عمروعاص دست برداشته بود.

گوید: شعرا را درباره عمروعاص و بسر بن ارطاة در این مورد اشعاری است که در جای خود مذکور است . از جمله ابن کلبی و مدائنی اشعار حارث بن نضر خثعمی را ـ که دشمن عمروعاص و بسر بن ارطاة بوده است ـ آورده‌اند که چنین سروده است : «آیا هر روز باید سوارکار و شجاعی برای تو کارزار کند که عورتش میان گرد و غبار و مردم آشکار باشد؟! علی ( 7) سرنیزه خود را از او بازمی‌دارد و معاویه در خلوت می‌خندد. دیروز از عمرو چنان کاری سر زد و سر خود را پوشاند و عورت بسر هم همان‌گونه آشکار شد. به عمرو و به بسر بگویید: آیا به جان خود مهلت نمی‌دهید؟ پس دوباره با شیر ژیان رویاروی مشوید...».

واقدی روایت می‌کند و می‌گوید: معاویه پس از آن‌که به حکومت رسید به عمروعاص گفت : ای اباعبدالله؛ تو را نمی‌بینم مگر این‌که خنده‌ام می‌گیرد.

عمرو پرسید: به چه سبب ؟

گفت : آن روزی را که به خاطر می‌آورم که در جنگ صفّین ابوتراب بر تو حمله کرد و تو از ترسِ سرنیزه او خود را بدنام کردی و عورت خود را برای او آشکار ساختی .

عمرو گفت : من از تو بیشتر خنده‌ام می‌گیرد؛ زیرا روزی را به یاد می‌آورم که علی ( 7) تو را به مبارزه دعوت کرد، نفست بند آمد و زبانت در دهانت از حرکت بازماند، آب دهانت در گلویت گیر کرده بود و دست و پایت می‌لرزید و چیزهایی از تو آشکار شد که خوش نمی‌دارم برای تو بازگو کنم .

معاویه گفت : همه این سخنان که گفتی نبود و چگونه ممکن است این چنین باشد و حال آن‌که افراد قبیله عک و اشعری‌ها از من پاسداری می‌کردند؟

عمروعاص گفت : خودت به خوبی می‌دانی آنچه من گفتم کمتر از آن است که بر سرت آمد و به قول خودت در عین حال که اشعری‌ها و عکی‌ها از تو پاسداری می‌کردند گرفتار چنان حالی شدی ؛ پس اگر در آوردگاه مقابل او قرار
می‌گرفتی حال تو چگونه بود؟

معاویه گفت : ای اباعبدالله؛ از شوخی صرف‌نظر کن و به جدّ سخن بگوییم ؛ در ترس و فرار از علی ( 7) بر هیچ‌کس ننگ و عاری نیست .[181]

 

 

 

 

کشته شدگان صفّین از نظر عمروعاص

 

صفّین

 

همه کوشش‌های عمروعاص برای رسیدن به حکومت بود/ص 228/(718)

ابن قتیبه در کتاب «عیون الأخبار»[182]  خود می‌گوید: ابوالاغر تمیمی گفته

است : همان‌گونه که در جنگ صفّین ایستاده بودم عبّاس بن ربیعة بن حارث بن عبدالمطلب[183]  ـ در حالی‌که سراپا پوشیده از سلاح بود و فقط چشم‌هایش از  

زیر روبند آهنی مانند چشم‌های افعی نر می‌درخشید ـ از کنار من عبور کرد.

او شمشیری یمنی در دست داشت که می‌چرخاند و بر اسبی سرکش سوار بود که لگامش را استوار نکشیده بود و آن را آهسته می‌راند. ناگاه یکی از مردم شام که نامش عرار بن ادهم بود بر او بانگ زد: ای عبّاس ؛ برای نبرد تن به تن آماده شو.

عبّاس گفت : به شرط آن‌که پیاده جنگ کنیم که امید کمتری برای گریز باشد. مرد شامی پیاده شد و این بیت را می‌خواند: «اگر سوار شوید، سوار شدن بر اسب‌ها خوی و سرشت ماست و اگر پیاده شوید ما گروه پیادگانیم».

عبّاس در حالی‌که پای خود را از رکاب بیرون می‌کشید این ابیات را می‌خواند: «ناز و تکبّر مرد سرکش را که نشان‌دهنده اندیشه اوست ، شمشیر برّان تو از تو بازمی‌دارد...».

سپس دنباله‌های آویخته زره خود را به غلام سیاهش که اسلم نام داشت سپرد. به خدا سوگند؛ گویی هم‌اکنون به موهای مجعّد او می‌نگرم ، سپس هر یک به سوی هماورد خویش حرکت کرد و من این بیت ابوذؤیب هذلی را به
یاد آوردم که می‌گوید: «در حالی‌که سواران ایستاده بودند آن‌دو پیاده به نبرد پرداختند و هر دو دلیر و آزموده بودند».

مردم در حالی‌که لگام اسب‌های خود را در دست داشتند به سرانجام کار آن‌دو می‌نگریستند. آن‌دو مدّتی از روز خود را به جنگ با شمشیر سپری کردند و چون زره و جامه جنگ هر دو کامل و استوار بود هیچ‌یک بر دیگری پیروز نشد تا آن‌که عبّاس متوجّه شکافی در زره مرد شامی شد و دست انداخت و آن را تا قفسه سینه‌اش درید و سپس در حالی‌که محلّ شکاف زره برای او آشکار بود بر او حمله کرد و چنان ضربتی زد که ریه‌های او از هم درید و مرد شامی سرنگون بر زمین افتاد.

مردم چنان تکبیری گفتند که زمین زیر پایشان به لرزه درآمد و عبّاس میان مردم بلندمرتبه شد. ناگاه شنیدم کسی از پشت سرم این آیه را تلاوت می‌کند:

(قاتِلُوهُمْ یعَذِّبْهُمُ آللّهُ بِأَیدیüکمْ وَیخْزِهِمْ وَینصُرْکمْ عَلَیهِمْ وَیشْفِ صُدُورَ قَوْمٍ مُؤْمِنیüنَ * وَیذْهِبْ غَیظَ قُلُوبِهِمْ وَیتُوبُ آللّهُ عَلی مَن یشاءُ وَآللّهُ عَلیمٌ حَکیمٌ)[184] .

 

با ایشان جنگ کنید که خداوند آنان را با دست‌های شما عذاب کند و رسوا سازد و شما را بر ایشان یاری دهد و سینه‌های مردمی را که مؤمنند شفا بخشد * و خشم دل‌های ایشان را ببرد و خداوند توبه هر کس را بخواهد می‌پذیرد و خدا دانای درست‌کردار است .

برگشتم دیدم امیرالمؤمنین  7 است . به من فرمود:

ای ابا الاغر؛ این کسی که با دشمن ما نبرد می‌کرد کیست ؟

گفتم : برادرزاده شما عبّاس بن ربیعه بود.

فرمود: آری هموست . سپس فرمود: ای عبّاس ؛ مگر تو و ابن عبّاس را از این‌که مرکز فرماندهی خود را رها کنید و عهده‌دار جنگ شوید منع
نکردم ؟

گفت : آری چنین بود.

امیرالمؤمنین  7 فرمود: پس چه چیزی تو را بازداشت از آنچه که بر تو معلوم بود[185] .

 

گفت : ای امیرالمؤمنین ؛ آیا به نبرد تن به تن فراخوانده شوم و نپذیرم ؟

فرمود: آری ؛ اطاعت فرمان امامت سزاوارتر و مهمّتر از پاسخ‌دادن به خواسته دشمن توست .

امیرالمؤمنین علی  7 به خشم آمد و چین بر جبین انداخت تا آنجا که گفتم : هم‌اکنون به شدّت اعتراض خواهد کرد، ولی خشم خود را فروخورد و آرامش یافت و دست‌های خود را با تضرّع برافراشت و عرضه داشت :

پروردگارا؛ این رفتار عبّاس را بپذیر و خطایش را بیامرز. من از او گذشتم تو نیز از او درگذر.

گوید: معاویه بر کشته‌شدن عرار سخت اندوهگین شد و گفت : کجا دلیری می‌تواند چون او جنگ و دلاوری کند؟ آیا باید خونش بر هدر رود. هرگز خدا نکند؛ آیا مردی پیدا می‌شود که جان خود را به خدا بفروشد و خون عرار را طلب کند؟

دو مرد از قبیله لخم داوطلب شدند. معاویه گفت : هر دو بروید و هر کدامتان در نبرد تن به تن عبّاس را بکشد برای او چنین و چنان پاداشی خواهد بود. آن‌دو پیش عبّاس آمدند و او را به مبارزه فراخواندند.

او گفت : مرا سروری است که باید با او رایزنی کنم .

عبّاس نزد امیرالمؤمنین علی  7 آمد و به او خبر داد. فرمود:

به خدا سوگند؛ معاویه برای آنکه نور خدا را خاموش کند دوست دارد
هیچ بزرگ و کوچکی از بنی‌هاشم نباشد مگر این‌که نیزه بر شکمش زده شود، و چنین نیست که «نمی‌خواهد خداوند مگر آنکه نور خود را تمام کند و اگرچه کافران کراهت داشته باشند»[186] . و حال آن‌که به خدا سوگند؛

همانا مردانی از ما بر آنان چیره خواهند شد که آنان را به زبونی می‌کشند تا آنجا که به کندن چاهها مبادرت کنند و دست نیاز پیش مردم برآورند و بر بیل و ماله روی آورند.

سپس فرمود: ای عبّاس ؛ اسلحه خودت را با من عوض کن . چنان کرد و امیرالمؤمنین علی  7 بر اسب عبّاس پرید و آهنگ آن‌دو مرد لخمی کرد. آن‌دو هیچ تردید نکردند که او عبّاس بن ربیعه است . پرسیدند: سالارت اجازه داد؟ امیرالمؤمنین علی  7 از گفتن پاسخ آری خودداری کرد و این آیه را می‌خواند :

«برای مؤمنانی که دیگران با آنان جنگ می‌کنند و بر ایشان ستم شده است اجازه جنگ داده شد و خداوند بر نصرت ایشان تواناست»[187] .

 

یکی از آن‌دو به نبرد آمد، گویی امیرالمؤمنین علی  7 او را درربود، سپس دیگری پیش آمد و او را هم به آن یکی ملحق ساخت و در حالی‌که این آیه را تلاوت می‌فرمود بازآمد:

«ماه حرام در قبال ماه حرام و در قبال شکستن حرمت قصاص کنید و هر کس بر شما تعدّی کند به اندازه تجاوزی که کرده است بر او تعدّی کنید»[188] .

 

سپس فرمود: ای عبّاس ؛ اسلحه خود را بگیر و اسلحه مرا بازده و اگر کسی پیش تو آمد، تو پیش من بازآی .

گوید: چون به معاویه خبر رسید، گفت : خداوند لجبازی را زشت بدارد
که شتر جوان و سرکشی است که هیچ‌گاه بر آن سوار نشده‌ام .

عمروعاص گفت : اینک به خدا سوگند؛ آن‌دو لخمی خوار و زبون شدند نه تو.

معاویه گفت : ای مرد؛ ساکت باش که این ساعت ، ساعت سخن گفتن تو نیست .

عمرو گفت : بر فرض که نباشد، خداوند آن‌دو را رحمت کند و چنین نمی‌بینم که رحمت فرماید.

معاویه گفت : اگر چنان باشد به خدا سوگند برای تو زیانبخش‌تر است و تو بیشتر در تنگنا خواهی بود.

عمرو گفت : آن را می‌دانم و اگر حکومت مصر نبود سعی می‌کردم از این گرفتاری خود را نجات دهم .

گفت : آری ؛ حکومت مصر تو را کور کرده است و اگر آن نمی‌بود بینا و روشن‌ضمیر بودی .[189]

 

 

عمروعاص و عثمان از نظر یکدیگر

 

عمروعاص و عثمان به روایت طبری/ص 233/(718)

عمرو بن عاص عامل مصر بود، عثمان او را از خراج برداشت و به کار نماز گماشت و عبدالله بن سعد بن ابی سرح را بر خراج گماشت . آنگاه نماز را نیز به وی داد. و چون عمرو بن عاص به مدینه آمد بدِ عثمان می‌گفت . روزی عثمان او را پیش خواند و خلوت کرد و گفت : ای پسر روسپی (نابغه)؛ چه زود جیب‌های جبّه‌ات شپش گرفته . کار تو همان سال اوّل بود، بدِ من می‌گویی و با من دورویی می‌کنی ؟ به خدا اگر اخذ و عمل نداشته بودی چنین نمی‌کردی .

عمرو گفت : بسیاری چیزها که مردم می‌گویند و به والیان خویش می‌رسانند نادرست است . ای امیر مؤمنان ! در کار رعیت خویش از خدا بترس .

عثمان گفت : به خدا با وجود انحراف تو و بگومگوها که درباره‌ات بود به کارت گماشتم .

عمرو گفت : عامل عمر بن خطّاب بودم و وقتی درگذشت از من راضی بود.

عثمان گفت : به خدا اگر من نیز مانند عمر از تو مؤاخذه می‌کردم راست می‌رفتی ولی با تو نرمی کردم و بر من جرأت آوردی . به خدا من در جاهلیت و از آن پیش که به این قدرت رسم کس و کار بیشتر از تو داشتم .

عمرو گفت : از این سخنان درگذر. حمد خدایی را که ما را به محمّد 6 مکرّم داشت و هدایت کرد، عاص بن وائل را دیده بودی ، من نیز عفان را دیده بودم به خدا عاص از پدر تو معتبرتر بود.

گوید: عثمان شکسته شد و گفت : ما را به یاد جاهلیت چه کار.

گوید: وقتی عمرو برون شد و مروان درآمد و گفت : ای امیر مؤمنان! کارت به جایی رسیده که عمرو بن عاص پدرت را تحقیر می‌کند؟

گفت : از این سخن درگذر، هر که از پدر کسان سخن آرد، از پدرش سخن آرند.

 

گوید: وقتی عمرو از پیش عثمان درآمد کینه‌توز بود، یک‌بار پیش علی  7 می‌رفت و آن حضرت را بر ضد عثمان تحریک می‌کرد، یک‌بار پیش زبیر می‌رفت و او را بر ضدّ عثمان تحریک می‌کرد، یک‌بار پیش طلحه او را بر ضدّ عثمان تحریک می‌کرد، پیش حج‌گذاران می‌رفت و از اعمال عثمان سخن می‌کرد.

 

گوید: و چون محاصره اوّل عثمان رخ داد عمرو از مدینه برون شد و سوی زمینی که در فلسطین داشت به نام سبع و در قصر خویش که عجلان نام داشت منزل گرفت و می‌گفت : آنچه از پسر عفان به ما می‌رسد حیرت‌آور است .

یک روز که در قصر خویش نشسته بود و دو پسرش محمّد و عبدالله و سلامة بن روح جذامی نیز با وی بودند سواری بر آن‌ها گذشت ، عمرو بانگ زد که مرد از کجا می‌آیی ؟

گفت : از مدینه .

گفت : آن مرد چه شد؟ منظورش عثمان بود.

گفت : در محاصره بود و محاصره سخت .

گفت : مرا ابوعبدالله می‌گویند، وقتی داغ در آتش باشد گورخر باد رها می‌کند.

گوید: عمرو همچنان در آنجا نشسته بود تا سواری دیگر بر او گذشت و عمرو بانگ زد: آن مرد چه شد؟ منظورش عثمان بود.

گفت : کشته شد.

عمرو گفت : مرا ابوعبدالله می‌گویند وقتی به دملی دست بمالم بازش می‌کنم ، بر ضدّ او تحریک می‌کردم تا آنجا که چوپان را در میان گوسفندانش بر سر کوه تحریک می‌کردم .[190]

 

عمر از نظر عمروعاص

وعمروعاص از نظر عمر

 

مصادره اموال عمرو عاص به گفته عمر/ص 235/(718)

 

عمر بن خطّاب را آگهی دادند که عمرو بن عاص در حکومت مصر از صامت و ناطق مالی بیرون حوصله حساب اندوخته و این مال نیست مگر از فیء مسلمین . این سخن بر عمر گران آمد و بدین‌گونه به سوی عمرو بن عاص نامه نوشت :

«امّا بعد؛ فقد ظهر لی من مالک ما لم یکن فی رزقک ولا کان لک مال قبل أن أستعملک فأنّی لک هذا؟ فوالله لو لم یهمّنی فی ذات الله إلّا من اختان فی مال الله لکثر همّی وانتشر امری ولقد کان عندی من المهاجرین الأوّلین من هو خیر منک ولکنّی قلّدتک رجاء غنائک فاکتب إلی من أین لک هذا المال وعجّل».

«خلاصه این کلمات به فارسی چنان است که می‌گوید: ای عمروعاص ؛ قبل از آن که تو را حکومت مصر دهم این مال و مواشی نداشتی ، این همه از کجا به دست آوردی ؟ سوگند به خدای ؛ اگر اندوه من مقصور بود که کس خیانت در بیت المال کند اندوه من بسیار بود! و امر من پراکنده می‌شد، همانا در نزد من از مردم مهاجر فراوان کس حاضر است که همه از تو فاضل‌تر و بهترند و من به امید آن‌که مر تو را غنای طبع تو از اخذ مال مردم دفع می‌دهد حکومت دادم ! اکنون به تعجیل مکتوب کن که این مال از کجا آوردی ؟»

چون این نامه به عمرو بن عاص رسید، در پاسخ نگاشت :

«امّا بعد؛ فقد فهمت کتاب أمیرالمؤمنین! فأمّا ما ظهر لی من مال فإنّا قدمنا بلادآ رخیصة الأسعار وکثیرة الغزو، فجعلنا ما أصابنا فی الفضول الّتی اتّصل بأمیرالمؤمنین! نبّأها و والله لو کانت خیانتک ، حلالا ما خنتک وقد ائتمنتنی فإنّ لنا احسابآ اذا رجعنا إلیها أغنتنا عن خیانتک وذکرت أنّ عندک من المهاجرین الأوّلین من هو خیر منّی فإذا کان ذاک فوالله ما دققت لک یا أمیرالمؤمنین! بابآ ولا فتحت لک قفلا.»

«گفت : این مال که در نزد من فراهم شد از آنجاست که در بلادی عبور کردم که نعمت‌ها فراوان بود و از جنگ‌های بسیار غنیمت‌های بسیار یافتم ، سوگند
با خدای اگر خیانت با تو حلال بود هم با تو بر طریق خیانت نمی‌رفتم ، و این‌که گفتی در نزد تو فراوان کس از من بهتر و فاضل‌تر است اگر چنین است سوگند با خدای که از این پس هیچ دری را از برای تو نکوبم و هیچ بسته‌ای را نگشایم .»

چون کتاب عمرو بن عاص به عمر بن خطّاب رسید، دیگر باره او را بدین‌گونه خطاب کرد: «أمّا بعد؛ فإنّی لست من تسطیرک الکتاب وتشقیقک الکلام فی شیء ولکنّکم معشر الاُمراء قعدتم علی عیون الأموال ولن تقدّموا عذرآ وإنّما تأکلون النار وتتعجّلون العار وقد وجّهت إلیک محمّد بن مسلمة فسلّم إلیه شطر مالک .»

«گفت : در نگاشتن این کلمات و تشقیق این مقالات فایدتی نیست شما را، بی‌آنکه حقّی و عذری باشد اموال مردم را به تحت تصرّف آوردید و زود باشد که به زحمت نار و ذلّت عار کیفر ببینید، اینک محمّد بن مسلمه را به سوی تو فرستادم یک نیمه مال خود را تسلیم او کن .»

پس این مکتوب را به محمّد بن مسلمه داد و به سوی مصر روان داشت . چون محمّد برسید و نامه برسانید عمرو عاص گفت : از بهر او طعامی حاضر کردند.

محمّد گفت : اگر مرا به ضیافت طلب کردی و طعام آوردی از خوردن آن دست بازنداشتم لکن این طعام مقدّمه شرّ است ، دور کن از من و یک نیمه مال خود را حاضر ساز.

عمرو بن عاص ناگزیر بود گفت تا نصف آنچه در دست داشت از مال و مواشی و زر و سیم و اثاث الدار و دیگر چیزها حاضر کردند و چون بر آن جمله نگریست دید خزانه بس شگرف است .

قال : لعن الله زمانآ صرت فیه عاملا لعمر والله لقد رأیت عمر وأباه علی کلّ واحد منهما عباءة قطوانیة لایجاوز ما یض رکبتیه وعلی عنقه حزمة حطب والعاص بن وائل فی مزررّات الدیباج .

 

گفت : لعنت خدای بر زمانی که من عامل عمر شدم . سوگند به خدا؛ که دیدم عمر را و پدر او را که جامه هر یک عبائی قطوانی بود که زانوی او را نمی‌پوشید و بر گردنش حملی از حزمه حطب بود و پدر من عاص بن وائل را بهترین جامه‌ها از دیباج بود.

 

محمّد بن مسلمه گفت : ای عمرو عاص ؛ از این سخنان مگوی ، عمر از من و از تو بهتر است و پدر عمر و پدر تو هر دو در دوزخ‌اند.

عمرو بن عاص گفت : راست گفتی ، این سخن را از من بازمگوی .[191]

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 238/(718)

ابن ابی الحدید می‌نویسد :

هیثم بن عدی[192]  از عبدالله بن عیاش همدانی[193]  از سعید بن جبیر نقل می‌کند      

که می‌گفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه می‌دانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر می‌دانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی می‌دهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچ‌کس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بی‌مادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[194]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود. عمر    

 

او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود.

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوب‌تر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همین‌گونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمی‌داری و این موضوع را برای آنان روشن نمی‌کنی ؟

گفت : با اینکه خودت می‌گویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوب‌تر است در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر می‌گوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت  : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه
داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[195]

 

 

 

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 241/(718)

ابن ابی الحدید می‌نویسد :

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[196]  نقل می‌کند که می‌گفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و می‌خواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود می‌گفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود می‌گفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را می‌گفتم که میزان عقل ایشان به آن نمی‌رسید مایه فتنه برای ایشان می‌شد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین می‌گفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را می‌گفته است و نزد ابن عبّاس گنجینه‌های علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بوده‌اند عرضه می‌کرده و از دیگران بازمی‌داشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن می‌گفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینه‌ای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت  : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیده‌ایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمان بردارتر و خوش‌گفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او می‌دهم از مواردی است که تو درباره آن می‌پرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای ربرادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که
خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه می‌کنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیده‌ای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر چنین می‌گویی ؟

شعبی گفت : عجبا، مگر این سخن را من می‌گویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! می‌خواهی او را سرزنش کن ، می‌خواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمه‌ای می‌کرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه می‌گوید.

مجالد می‌گوید: من به شعبی گفتم : خیال می‌کنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که می‌خواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[197]

 

 

پشیمان شدگان سقیفه

 

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 243/(718)

ابن ابی الحدید می‌نویسد :

شریک بن عبدالله نخعی[198]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل می‌کند که می‌گفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا می‌روی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! می‌روم ، آیا تو هم می‌آیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود سخن می‌گفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد رأی صحیح و استوار داده شده بود، گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و می‌نگریسته است .

مغیره گفت : آری ؛ همین‌گونه بوده است ، هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و می‌خواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در این کار بهره‌ای حاصل نشد.

گفتم : ای بی‌پدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه
کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمی‌شناسی! و به خدا سوگند اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همین‌گونه سخن می‌گفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هم‌اکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا می‌آیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمه‌ات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هم‌اکنون که پیش تو می‌آمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو می‌کردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی می‌خواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند. عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوک تو بگرید؛ نه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردماست قریش شریکند!

در این هنگام عمر در همان حال که میال ما دو تن آهسته حرکت می‌کرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر
دهم؟

گفتیم: آری ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را می‌پوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم این‌که این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور می‌داری .

گفت: آری ؛ همین‌گونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمه‌اش رسیدیم؛ دست‌های خود را از میان دست‌های ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بی‌پدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین می‌بینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همین‌که ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[199]  تمثّل جست که می‌گوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش
مکن، اگر می‌خواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینه‌یی گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن می‌سپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات می‌خواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهم خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری، که شما هر دو همین‌گونه‌اید، از هر چه می‌خواهیم بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بی‌مادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: می‌خواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هم‌اکنون به شما می‌گویم، ولی باید تا هنگامی که من زنده‌ام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری می‌گوید: من با خویشتن می‌گفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: می‌خواهی شخصی درشت و تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی می‌پندارید؟

گفتیم: به خدا ما نمی‌دانیم و فقط گمانی داریم.

 

پرسید: گمانتان بر کیست؟

 

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که می‌خواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارنده‌تر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت می‌کردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چاره‌یی جز چشم‌پوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند چنان نکرد تا آنکه با تنگ‌نظری از آن دور شد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون این موضوع خشمگین هستی و اندوه می‌خوری ؟

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان
؟؟؟ عرب می‌دانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشته‌ای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[200]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آورده‌اند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت می‌کشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی می‌دانست و من هم می‌دانستم که اگر آنچه را بر من عرضه می‌کند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت می‌دادم، مردم آن را به من تسلیم نمی‌کردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل می‌گرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که می‌گفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمی‌خواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقت دیدم که چهره‌اش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود ام فروة را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنه‌های خود گردیدی و عقب برگشتی؟

 

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم می‌خواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچه‌های مدینه دید و گفت: ای پسر خطاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

 

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده می‌خواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه می‌بودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمی‌دیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی می‌دهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که می‌روند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان می‌کنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه
زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنی‌هاشم پوشیده دارید و باید همان‌گونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه می‌خواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[201] .[202]

 

 

 

 

 

 

 

 

طرفداری ابن زبیر از ابوبکر و پاسخ ابن عبّاس به او/ص 251/(718)

عثمان بن طلحه عبدری می‌گوید: از ابن عبّاس ـ که خدایش رحمت کند ـ مجلسی دیدم و سخنانی شنیدم که از هیچ مرد قرشی نشنیده بودم ، چنان بود که کنار تخت مروان بن حکم به روزگاری که امیر مدینه بود تختی کوچکتر می‌نهادند و هر گاه ابن عبّاس می‌آمد بر آن تخت می‌نشست و برای دیگران تشکچه می‌نهادند.

روزی مروان اجازه ورود برای مردم داد و تخت دیگری هم کنار تخت مروان نهاده بودند، ابن عبّاس آمد و بر تخت ـ کرسیچه ـ خود نشست ، عبدالله بن زبیر هم آمد و بر آن کرسیچه دیگر که در آن روز نهاده بودند نشست .

مروان و مردم ساکت بودند، در این هنگام ابن زبیر حرکتی کرد که معلوم شد می‌خواهد سخن بگوید و شروع کرد و چنین گفت : گروهی از مردم می‌پندارند بیعت ابوبکر کاری نادرست و شتاب‌زده و با زور بوده است در حالی‌که شأن ابوبکر بزرگتر از این است که درباره‌اش چنین گفته شود، آنان گمان یاوه می‌برند که اگر بیعت با ابوبکر اتّفاق نمی‌افتاد حکومت از آنان و میان ایشان می‌بود، در صورتی که به خدا سوگند میان اصحاب محمّد6 هیچ‌کس باسابقه‌تر و دارای ایمانی استوارتر از ابوبکر نبود! و هر کس جز این بگوید لعنت خدا بر او باد!

وانگهی آنان کجا بودند هنگامی که ابوبکر عقد خلافت را برای عمر بست و همان شد که او گفت ، سپس عمر بهره و بخت ایشان را میان بهره‌ها و بخت‌های دیگر افکند ـ شورا را تعیین کرد ـ و چون آن بخت‌ها تقسیم شد خداوند بهره آنان را به تأخیر انداخت و بخت ایشان را نگونسار فرمود و کسی که به حکومت از ایشان سزاوارتر بود ـ عثمان ـ بر آنان حکومت یافت و ایشان بر او خروج کردند، چون حمله دزدان بر بازرگانی که بیرون از شهر مانده باشد و او را غافلگیر کردند و کشتند و سپس خداوند ایشان را از دم کشت و زیر
شکم ستارگان مطرود گردیدند.

ابن عبّاس گفت : ای کسی که درباره ابوبکر و عمر و خلافت سخن می‌گویی ، آرام و بر جای باش که به خدا سوگند؛ آن‌دو به هر چه رسیده باشند هیچ‌یک از آن‌دو به چیزی نرسیده است مگر آنکه سالار ما ـ امیرالمؤمنین علی  7 ـ به بهتر از آن رسیده است .

وانگهی ما تقدّم کسانی را که تقدّم یافته‌اند به سبب عیبی که بر آنان بگیریم انکار نمی‌کنیم ولی اگر سالار ما تقدّم می‌گرفت همانا شایسته و برتر از شایسته بود، و اگر نه این است که تو درباره حظّ و شرف کس دیگری جز خودت سخن می‌گویی پاسخت را می‌دادم تو را با چیزی که در آن بهره نداری چه کار، بر بهره خود بسنده کن و خاندان‌های تیم و عدی را برای خودشان رها کن و خاندان امیه را به خودشان واگذار، که اگر کسی از خاندان‌های تیم و عدی و امیه با من سخن بگوید با او سخن می‌گویم و پاسخ شخص آماده‌ای را که حضور داشته است می‌دهم نه پاسخ گفتن شخص غایب از غایب را، ولی تو را چه کار با چیزی که بر عهده تو نیست . البتّه اگر در خاندان اسد بن عبدالعزی چیزی باشد از آن توست ، و به خدا سوگند که عهد ما به تو نزدیکتر و دست ما بر تو رخشان‌تر و نعمت ما بر تو بیشتر از آن کسی است که می‌پنداری در پناه نامش می‌توانی به ما حمله کنی و حال آنکه هنوز جامه صفیه کهنه نشده است ، «و خداست یاری‌خواسته بر آنچه وصف می‌کنید»[203] .[204]

 

 

 

 

ابوبکر از نظر عایشه

 

قیافه ابوبکر/ص 253/(718)

واقدی و غیر او روایت کرده‌اند که عایشه مردی از عرب را که گونه‌های کم‌گوشت و سوخته و چشمان گود داشت و گوژپشت بود و نمی‌توانست ازار خود را نگهدارد دید و گفت : شبیه‌تر از این به ابوبکر ندیده‌ام .

در این توصیف ما چیزی را که دلیل بر زیبایی او باشد نمی‌بینیم .[205]

 

 

 

 

سلیمان بن عبدالملک از نظر عمر بن عبدالعزیز

 

سلیمان و وصیت او به عمر بن عبدالعزیز/ص 254/(718)

سلیمان پرخور بود چنانکه سیری نداشت و زیبا و فصیح بود، مردی بلندبالا و سفید اندام و کم جثّه بود و موی سفید پیدا نکرد و او است که خود را در آئینه دید و گفت : منم پادشاه جوان .

پس هفته‌ای نگذشت که مرد و مرگش در صفر سال 99 بود، و به عمر بن عبدالعزیز وصیت‌نامه‌ای نوشت و اهل بیت خود را فراخواند و گفت : برای آن که در این نوشته است ، بیعت کنید. پس بیعت کردند. و نوشته را به رجاء بن حیوه سپرد و رجاء آنان را در مسجد دابق فراهم ساخت و هر کس را از خاندان سلیمان در آنجا بود فراخواند و گفت : بیعت کنید.

گفتند: ما یک بار بیعت کرده‌ایم .

گفت : با کسی که در این نوشته است بیعت کنید. پس بیعت کردند و چون فارغ شد، گفت : برخیزید که خلیفه شما مرد. و نوشته را خواند و چون به نام عمر بن العزیز رسید، هشام گفت : نه به خدا قسم ؛ بیعت نمی‌کنم .

رجاء بن حیوه گفت : در این صورت گردنت را می‌زنم . و بازوی عمر را گرفت و او را بر منبر نشانید و چون از بیعت فارغ شدند سلیمان را دفن کردند و عمر بن عبدالعزیز و سه نفر از فرزندان سلیمان به قبر وی داخل شدند و چون او را گرفتند، روی دست ایشان به حرکت آمد. پس فرزندان سلیمان گفتند: به پروردگار کعبه سوگند که پدر ما زنده شد.

عمر گفت : بلکه به پروردگار کعبه قسم که پدرتان زود به عقوبت رسید. و بعضی بدگویان عمر می‌گفتند که او سلیمان را زنده دفن کرد.[206]

 

 

یزید عبدالملک از نظر عمر بن عبدالعزیز

 

بنی‌امیه از نظر عمر بن عبدالعزیز ظالم بودند

 

عمر بن عبدالعزیز بنی‌امیه را اهل نماز و روزه می‌دانست/ص 255/(718)

شَوذب مردی بود از بنی‌یشکر که در زمان خلافت عمر بن عبدالعزیز با هشتاد نفر خروج کرد. و چون عمر بر این قضیه مطّلع گردید به عبدالحمید بن عبدالرحمان بن زید بن خطّاب که از قبَل او والی کوفه بود نامه نوشت مضمون آن‌که : مردی هشیار کاردیده را به دفع خارج نامزد کن به شرط آنکه مسلمانان در میان تلف نشوند و خرابی به احوال ایشان راه نیابد و عبدالحمید، محمّد بن جریر بن عبدالله بجلی را با دو هزار کس پیش خوارج فرستاده وصیت کرد که به فحوای مکتوب عمر عمل نمایند. و محمّد بن جریر بعد از قطع منازل قریب به لشکرگاه شَوذَب رسیده فرود آمد.

و در این اثنا مکتوب عمر به شوذب رسید که : مسموع چنین گشته که خروج تو از برای تعصّب دین مبین و احیا سنن سیدالمرسلین است و توبه این کار اولی و احق از من نیستی ، اکنون بیا تا مناظره کنیم اگر حق به جانب ما باشد تو نیز با سایر اهل اسلام موافقت کرده متابعت نمای ، و إلّا در مهم تو شرط تأمل بجای آریم .

و چون بِسْطام بر مضمون نامه عمر بن عبدالعزیز اطّلاع یافت گفت : عمر از سر انصاف سخن می‌گوید، پس یکی از موالی بنی شَیبان ، عاصم نام و با دیگری از بنی‌یشکر پیش عمر بن عبدالعزیز فرستاد تا با او بحث و مناظره کنند.

و چون رسولان بِسطام به آستان خلافت آشیان رسیدند شرف دستبوس حاصل کرده ، عمر با ایشان گفت که : باعث تمرّد چیست و شکایت شما از چیست ؟

رسولان گفتند: ما از تو شکایتی نداریم ؛ زیرا که از روی عدل و داد با رعایا زندگانی می‌کنی و عمّال و گماشتگان تو نیز همین طریق مسلوک می‌دارند؛ امّا میان ما و تو سخن باقی‌مانده اگر آن را قبول می‌فرمائی خلافی نمی‌ماند.

 

عمر پرسید: آن کدام است؟

 

گفتند: می‌بینم که تو مخالفت اعمال بنی‌امیه کرده آن را مظالم نام نهاده‌ای اکنون چون تو سالک راه هدایتی و قوم تو از ارباب غوایت بوده‌اند بر آن جماعت لعنت کن و از ایشان تبرّا نمای .

عمر گفت : هر چند مطلوب شما آخرت است نه دنیا لیکن در این قضیه خطا کرده‌اید؛ زیرا که باری سبحانه و تعالی رسول خود را به لعنت مأمور نگردانید و از ابراهیم  7 در قرآن مجید وارد است که فرمود: (فَمنْ تبِعَنی فإنّه منّی ومَن عَصانی فإنّک غفور رَحیم)[207] ، و اگر می‌گوئید که لعنت کردن بر اهل  

جرایم از فرایض است ، بگویید به کدام روایت فرضیت لعنت بر فرعون که بدترین خلایق است ثابت شده تا من بر اهل بیت خود که نمازگزار و روزه‌دار بودند لعنت کنم ؟ و پیغمبر 6 در برابر گناهان حدود تعیین فرموده و بنده به ارتکاب گناه کافر نمی‌شود.

خوارج گفتند: رسول  6 عباد را به توحید دعوت کرد و اقرار به آنکه حق سبحانه و تعالی فرستاده .

عمر گفت : قوم من نگفتند که ما عمل به قبول رسول الله 6 نمی‌کنیم امّا مرتکب محرّمات شده بر نفس خود ظلم کردند.

عاصم گفت : از ایشان بیزار شو و احکام آن جماعت را رد کن .

عمر بن عبدالعزیز از خارجیان پرسید: ابوبکر و عمر بر حق بودند یا نی ؟

جواب دادند که اعمال آن هر دو خلیفه مطابق کتاب و سنّت بود!

گفت: شما دانسته‌اید که ابوبکر به فلان قبیله محاربه نموده مردان ایشان را به قتل آورده و عیال و اطفال آن جماعت را اسیر نمود و خلافت چون به عمر رسید اسیران را به اوطان و مساکن ایشان فرستاده به فدیه راضی شد.

گفتند: بلی .

 

گفت : با وجود آنکه عمر برخلاف ابی‌بکر حکم کرد از وی بیزار شد؟

 

گفتند: نه .

پرسید: شما را هیچ‌یک از آن دو بیزار هستید؟

جواب دادند: نه .

گفت : پس شما چرا مرا بر امری که خلاف روش شماست و مخالف مذهب حق است تکلیف می‌کنید؟

و ایشان ساکت شده عمر بن عبدالعزیز آن دو شخص را به نوعی دیگر ملزم گردانید امّا یشکری گفت : یا امیر؛ چون می‌بینی مردی را که بر دماء و اموال مسلمانان والی و حاکم است و عدل می‌کند میان ایشان و بعد از خود امر ایالت و امارت را به کسی حواله می‌کند که می‌داند که ظلم خواهد کرد؟

عمر گفت : چنین کسی نزد من مخطی است .

یشکری گفت : پس چرا تولیت امور مسلمانان را حواله یزید بن عبدالملک می‌کنی با آنکه بر تو روشن است که معاش او نه بر قانون صواب خواهد بود.

عمر از این سخن در گریه افتاده گفت : سه روز مرا مهلت دهید که در این باب فکری کنم .

آن‌دو فرستاده گفتند: اکنون ما را یقین معلوم شد که تو امیر عادلی و اقوال و افعال تو موافق حق و مطابق صدق است . و عمر بن عبدالعزیز آن دو رسول را به انعام خویش مخصوص ساخته موقوف گردانید.

بنی‌امیه این قضیه را شنیده متوهّم شدند که مبادا عمر شخصی را خلیفه سازد که نه از آن قوم باشد، لاجرم کنیزکی را بفریفتند تا آن جناب را زهر داد و محمّد بن جریر بن عبدالله و شوذب در برابر هم نشسته انتظار قدوم عاصم و یشکری می‌بردند که ناگاه خبر فوت خلیفه زمان به گوش عبدالحمید بن عبدالرحمن بن زید بن خطّاب والی کوفه رسید و او به محمّد بن جریر نوشت
که با خوارج محاربه نماید.[208]

 

 

 

 

 

ولید بن عبدالملک /ص 259/(718)

مدّت حکومت ولید نه سال و هشت ماه بوده و بیرون دروازه صغیر دمشق دفن شده است و هم گفته‌اند: در گورستان فرادیس دفن است ، عمر بن عبدالعزیز بر جنازه‌اش نماز گزارد و چون جسدش را وارد گور کردند زانوهایش به سوی گردنش حرکت کرد، پسرش بانگ برداشت که پدرم زنده است و عمر بن عبدالعزیز هم که حضور داشت گفت : به خدا سوگند؛ در عذاب و عقوبت پدرت عجله شد.[209]

 

 

 

فضیلت بنی‌هاشم بر بنی‌امیه قبل از اسلام/ص 260/(718)

 

منصور هم که در سخن خود عمر بن عبدالعزیز را بر دیگر خلیفگان اموی برتری داده است از او به یک چشم میان کوران تعبیر کرده است ، و شما امویان چنین می‌پندارید که او زاهد و پارسا و پرهیزکار بوده است .

عمر بن عبدالعزیز چگونه این‌چنین بوده است و حال آنکه خُبَیب بن عبدالله بن زبیر را صد تازیانه زد و در روزی سرد و زمستانی مشک آب سردی بر سرش ریخت و گرفتار کزاز و فلج شد و مرد[210] .

 

عمر بن عبدالعزیز نه اقرار به خون او کرد و نه حقّ اولیای او را پرداخت و نه دادخواهی کرد. خبیب از کسانی نبوده است که حدود شرعی و احکام آن و قصاص بر او لازم شده باشد و گفته می‌شود که برای اجرای آن مطیع بوده است و همان تازیانه‌زدن جان او را می‌گرفته است و بر فرض که بگویید تازیانه زدن او برای تعزیر و ادب کردنش لازم بوده است ، دیگر چه بهانه و دلیلی برای ریختن آب سرد در روز زمستانی آن هم پس از صد تازیانه وجود دارد.

و چون به عمر بن عبدالعزیز خبر رسید که سلیمان بن عبدالملک می‌خواهد کسی را به جانشینی خود معرّفی کند، آمد و در جایی که آمد و شد پیش سلیمان بود نشست و به رجاء بن حبوة گفت : تو را به خدا سوگند می‌دهم که در مورد خلافت و فرمانروایی از من نام نبری و به من اشاره نکنی که به خدا سوگند مرا بر این کار تاب و توان نیست .

رجاء گفت : خدا تو را بکشد که چه قدر بر آن حریصی .

و هنگامی که ولید بن عبدالملک خبر مرگ حجّاج را آورد و به عمر بن عبدالعزیز گفت : ای ابوحفص ؛ حجّاج مرد.

عمر گفت : مگر نه این است که حجّاج یکی از افراد خاندان ما بود! و هنگام
خلافت خود گفت : اگر نه این است که بیعت یزید بن عاتکه بر گردن مردم است ، خلافت پس از خود را در شورایی مرکب از اسماعیل بن امیة بن عمر بن سعید اشدق ، و قاسم بن محمّد بن ابی بکر که متدین و دلیر قریش است و سالم بن عبدالله بن عمر قرار می‌دادم . برای عمر بن عبدالعزیز هیچ زیان و گناهی نبود و هیچ کاستی نداشت که علی بن عبدالله بن عبّاس و علی بن حسین  8 را هم در آن شورا قرار دهد، و بدیهی است که او نمی‌خواسته است کسی از قبیله تیم و عدی را در آن راهی باشد بلکه کار را برای امویان تدبیر می‌کرده است ، ولی اشکال در این است که گویا در نظرش هیچ‌کس از بنی‌هاشم شایستگی عضویت آن شورا را نداشته است .[211]

 

 

 

 

 

 

وصف حجّاج/ص 262/(718)

اوزاعی گوید: عمر بن عبدالعزیز گفت : اگر همه امّت‌ها پلیدان خود را فراهم آورند و ما حجّاج را به تنهایی بیاوریم ، یک تنه بر همه آن‌ها چیره گردد.

منصور گوید: از ابراهیم شجاعی درباره حجّاج پرسش کردم ، گفت : مگر خدا نفرموده است : «نفرین خدا بر ستمکاران باد»[212] ؟

 

شافعی گوید: برای من گزارش رسید که یک بار عبدالملک بن مروان به حجّاج گفت : هیچ‌کس نیست جز آنکه از کاستی‌های خود آگاه است . کاستی‌های خود برشمار و چیزی از آن پنهان مدار.

حجّاج گفت : ای سرور خداگرایان ! من مردی سرسخت و کینه‌توزم .

عبدالملک به وی گفت : پس میان تو با دیو خویشاوندی است .

حجّاج گفت : اگر دیو مرا ببیند، با من از درِ آشتی درآید.

حسن گوید: از امیرالمؤمنین علی  7 شنیدم که بر تخت سخنوری می‌فرمود:

خدایا؛ من ایشان را آسوده ساختم و ایشان هراسانم بداشتند ]یا امین‌شان بداشتم و به من خیانت کردند (خافونی یا خانونی)[ و نیکی ایشان خواستم و ایشان دغل در کارم کردند. خدایا؛ مردک ثقفی را بر ایشان بگمار تا بر پایه آیین‌های روزگار جاهلی در خون‌ها و دارایی‌های ایشان فرمان راند.

آن‌گاه سرور خداگرایان امیرالمؤمنین علی  7 ویژگی‌های او را چنین برشمرد:

گردآورنده آشغال‌ها[213] ، سرچشمه بدی‌ها، سبزه زمین را می‌خورد و

 

پوستین آن را می‌پوشد.

 

حسن گفت : به خدا که این‌ها ویژگی‌های حجّاج است .

حبیب بن ابی ثابت گوید: امیرالمؤمنین علی  7 به مردی گفت :

نمیری تا جوان ثقیف را دریابی .

به آن حضرت گفتند: ای سرور خداگرایان ؛ جوان ثقیف کدام است ؟

فرمود: مردی است که روز رستاخیز به وی می‌گویند: گستره‌ای از گستره‌های دوزخ را برای ما پر کن و او به تنهایی پر می‌کند؛ مردی که بیست یا بیست و چند سال فرمان می‌راند و هیچ گناهی از گناهان در برابر خدا نمی‌ماند مگر که بدان دست می‌آلاید. اگر تنها یک گناه ناکرده بماند و میان وی با آن دربسته‌ای باشد، آن را با پا بشکند تا بدان دست زند؛ به نیروی آنان که در فرمان وی‌اند، کسانی را می‌کشد که سر از فرمان وی برتابند.

گویند: کسانی را که حجّاج با شکنجه کشت ، شمردند و شمارشان به یک‌صد و بیست هزار کس برآمد.

گویند: یک روز حجّاج دامن‌کشان و بالان بر خالد بن یزید بن معاویه گذشت . مردی به خالد گفت : این کیست ؟

خالد گفت : این عمرو بن عاص است .

حجّاج آن را شنید و برگشت و گفت : به خدا از آن شاد نباشم که عاص بن وایل مرا بزاید؛ من زاده پیران جهان‌دیده ثقیف و مردان فرزانه قریشم ! همانا من آن کسم که با همین شمشیر خود صد هزار کس را کشتم که همگی گواهی می‌دادند که پدرت باده‌خوار و در نهان بت را پرستار بود.

سپس بازگشت و گفت : به‌به ؛ عمرو بن عاص ! این گواهی خود اوست که در برابر یک نافرمانی ، صد هزار کس را کشته است .[214]

 

 

 

 

 

 

وصف ولید/ص 265/(718)

 

ولید در سخن‌گفتن بسی نادرست بر زبان می‌راند و دستور زبان تازی نمی‌دانست. تازی بیابان‌گردی بر او درآمد و سخن از دامادش راند که با وی پیوند می‌دارد.

ولید گفت : «من ختَنَک» (به فتح نون) ]چه کسی تو را ختنه کرده است؟ باید می‌گفت : «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) یعنی : داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد پنداشت که از «ختنه» می‌پرسد ]نه از داماد[.

گفت: یکی از پزشکان .

سلیمان گفت: سرور خداگرایان! می‌پرسد: «من خَتَنُک» (به ضمّ نون) ]داماد تو کیست؟[

تازی بیابان‌گرد گفت : آری ؛ بهمان است .

پدرش او را بر این کار سرزنش می‌کرد و می‌گفت : بر تازیان کسی سروری نکند جز آنکه زبان ایشان به نیکویی بداند.

او دستوردانان را گرد آورد و به درون خانه‌ای رفت و شش ماه ماند و شب و روز کوشید و از روز نخست نادان‌تر بیرون آمد!!

عبدالملک گفت : پوزش به پایان برد.

گویند: چون بر سر کار آمد، در هر سه روز یک‌بار قرآن را دوره می‌کرد. در ماه رمضان هر روز یک بار قرآن را دوره می‌کرد. یک روز برای مردم سخن راند و این آیه چنین برخواند: «یا لیتَها کانَتِ الْقاضِیةُ»[215] ، آن را به ضمّ «تاء»

خواند (یعنی ای کاش مرگ بود).

عمر بن عبدالعزیز که در آنجا بود گفت : آری ؛ ای کاش مرگ تو فرامی‌رسید و ما را آسوده می‌ساخت ![216]

 

 

 

ولید بن عبدالملک در قبر/ص 266/(718)

 

میمون بن مهران گوید: عمر بن عبدالعزیز می‌گفت : چون ولید را در گورش نهادم ، پوشش از روی چهره‌اش کنار زدم و دیدم که رویش سیاه گشته است .[217]

 

 

 

حجّاج/ص 267/(718)

 

از عمر بن عبدالعزیز منقول است که گفت : در قیامت هر امّتی کسانی را که به افعال ذمیمه و اعمال قبیحه موصوف باشند بیارند و ما حجّاج را ببریم و بر همه غالب آئیم .

شافعی گوید که : به من رسیده است که عبدالملک بن مروان با حجّاج گفت که : هیچ‌کس نیست که بر عیب تو مطّلع نباشد، اکنون تو معایب نفس خود را بگوی .

حجّاج گفت : من مردی لجوج ، حقود و حسودم .

عبدالملک پرسید: تو را با شیطان چه نسبت است؟

جواب داد: هر گاه شیطان مرا بیند از در مصالحه درآید.

آورده‌اند که روزی بر خالد بن یزید بن معاویه بگذشت مردی از خالد پرسد که این کیست ؟

خالد گفت : بخ بخ این مرد عمروعاص است .

حجّاج این سخن شنیده پیش خالد آمد و گفت : به خدا سوگند؛ که من راضی نیستم که پسر عاص باشم ، من پسر مشایخ ثقیف و صنادید قریشم و من آن کسم که صد هزار کس را به جهت این معنی که پدرت را به شرب خمر و نفاق نسبت می‌کردند کشته‌ام[218] .[219]

 

 

 

 

 

 

گفتگوی مغیره و عبدالرحمان بن عوف/ص 268/(718)

مغیرة بن شعبه به عثمان گفت : به خدا سوگند؛ اگر با کسی دیگر غیر از تو بیعت می‌شد ما با او بیعت نمی‌کردیم .

عبدالرحمان بن عوف به او گفت : به خدا سوگند؛ دروغ می‌گویی که اگر با کس دیگری هم بیعت می‌شد تو با او بیعت می‌کردی ؛ وانگهی ای پسر زن دباغ ؛ تو را با این امور چکار؟ به خدا سوگند؛ اگر کس دیگری غیر از عثمان عهده‌دار خلافت می‌شد به منظور تقرّب به او و طمع به دنیا به او نیز همین سخن را می‌گفتی که اینک گفتی . ای بی‌پدر؛ پی کارت برو.

مغیره گفت : اگر حفظ حرمت امیرالمؤمنین! نبود، چیزها که ناخوش می‌داری به گوش تو می‌رساندم . و هر دو رفتند.[220]

 

 

 

 

 

گفتار عمروعاص به عایشه/ص 269/(718)

عمروعاص به عایشه گفت : دوست می‌داشتم که تو در جنگ جمل کشته شوی .

عایشه گفت : ای بی‌پدر؛ به چه سبب ؟

گفت : به مرگ خود مرده بودی و به بهشت می‌رفتی و ما کشته‌شدن تو را بزرگترین سرزنش برای علی بن ابی طالب  7 قرار می‌دادیم .[221]

 

 

 

نفرین عایشه بر معاویه و عمروعاص /ص 270/(718)

 

نفرین عایشه بر معاویه و عمروعاص

ابراهیم می‌گوید: محمّد بن عبدالله بن عثمان ، از مدائنی ، از عبدالملک بن عمیر، از عبدالله بن شدّاد برای من نقل کرد که عایشه پس از کشته شدن محمّد سوگند خورد که هرگز تا هنگامی که می‌میرد گوشت کباب‌شده نخورد، و هیچ‌گاه پای او نمی‌لغزید مگر اینکه می‌گفت : نابود باد معاویة بن ابی سفیان و عمرو عاص و معاویة بن حدیج .[222]

 

 

 

 

 

حجّاج از نظر همسر ولید/ص 271/(718)

ابن قتیبه می‌گوید: حجّاج در حالی‌که زره بر تن و عمامه سیاهی بر سر داشت و کمان عربی و تیردان بر دوش افکنده بود پیش ولید بن عبدالملک آمد. امّ البنین دختر عبدالعزیز بن مروان که در آن هنگام همسر ولید بود به ولید پیام فرستاد و گفت : این مرد عرب که سراپا پوشیده از سلاح است در خلوت پیش تو چکار دارد و حال آنکه تو فقط یک پیراهن بر تن داری ؟

ولید به همسرش پیام فرستاد که آن مرد حجّاج است .

امّ البنین فرستاده را برگرداند و گفت : به خدا سوگند؛ اگر فرشته مرگ با تو خلوت کند برای من خوشتر از این است که حجّاج با تو خلوت کند.

ولید خندید و سخن او را برای حجّاج نقل کرد و با او به شوخی پرداخت . حجّاج گفت : ای امیرالمؤمنین ! با زنان خنده و شوخی را با یاوه‌گویی میامیز و اسرار خود را با آنان بازگو مکن و آنان را از کید و مکر دشمن خویش آگاه مگردان که زن گیاه خوشبوست نه کارفرما و چیره .

چون حجّاج برگشت ، ولید پیش همسر خویش بازآمد و سخن حجّاج را برای او نقل کرد.

امّ البنین به ولید گفت : ای امیرالمؤمنین ! امروز خواسته و نیاز من از تو این است که به حجّاج فرمان دهی فردا در حالی‌که سراپا پوشیده در سلاح باشد پیش من آید.

ولید پذیرفت . فردای آن روز حجّاج نزد امّ البنین آمد. نخست تا مدّتی او را نپذیرفت و سپس به او اجازه ورود داد، ولی اجازه نشستن نداد و حجّاج همچنان بر پای بود؛ امّ البنین سپس به حجّاج گفت : ای حجّاج ؛ گویا تو به سبب آنکه پسر زبیر و پسر اشعث را کشته‌ای بر امیرالمؤمنین! منّت می‌نهی ؟ و حال آنکه به خدا سوگند؛ اگر نه این است که خدا می‌داند تو بدترین خلق اویی تو را گرفتار سنگسار کردن کعبه محترم و کشتن پسر ذات النطاقین (یعنی
عبدالله بن زبیر) که نخستین مولود در اسلام است! نمی‌فرمود. امّا این سخنت که امیرالمؤمنین! را از شوخی و خنده‌کردن با زنان و لذّتجویی و کامیابی از ایشان منع کرده‌ای ، آری اگر ایشان فرزندانی چون تو بزایند که چه نیکو گفته‌ای و این پیشنهادت را باید پذیرفت و اگر قرار باشد فرزندانی چون امیرالمؤمنین! بزایند بدیهی است که نباید سخن تو را بپذیرد.[223]

 

 

 

حضرت امیرالمؤمنین 7 از نظر معاویه

 

حضرت امیرالمؤمنین  7 از نظر عمروعاص

عمروعاص از نظر معاویه

 

جنگ عمروعاص با حضرت امیرالمؤمنین علی  /ص 273/(718)

مقارن این حال ، امیرالمؤمنین علی  7 لباس خود را تغییر داده منکروار قدم در معرکه نهاد مبارز خواست ، عمروعاص از سر نادانی قدمی چند در پیش نهاد؛ چه اگر می‌دانست که حریف او کیست قوّت او ساقط شده از وهم نمی‌زیست . و امیر 7 بر گرد عمرو می‌گشت و می‌خواست او را از صف لشکر معاویه دورتر اندازد.

عمرو تصوّر کرد که آن نهنگ دریای وغا و آن مشرّف به تشریف لافتی از بددلی در امر حرب تغافل می‌نماید، لاجرم جرأت نموده چند قدمی دیگر پیش آمد و رجزی بر زبان راند.

مضمون آن‌که : ای سران سپاه کوفه ؛ و ای اهل فتنه ؛ و ای کشندگان عثمان ؛ با شما جنگ کنم و اعضای شما را به تیغ و شمشیر خونریز، ریزریز کنم ، اگر چه ابوالحسن یعنی امیرالمؤمنین علی  7 در میان شما باشد!

آن حضرت چون رجز عمرو را شنید رجزی بر همان قافیه بر زبان معجز بیان آورد. عمرو بن عاص چون دانست که جواب‌دهنده کیست ، عنان به جانب صف خویش معطوف گردانیده تازیانه بر اسب زد و امیرالمؤمنین علی  7 به تعجیل تمام از عقب او شتافته نیزه بر وی حواله نمود و سنان بر دامن عمرو آمده از اسب جدا گشت و بر قفا بیفتاد و هر دو پای خود را بر هوا کرد و چون ازار در پای نداشت عورتش برهنه شد، امیرالمؤمنین علی  7 که مشاهده این حال نمود دست تعرّض از دامن عمرو کوتاه کرد روی از وی بگردانید.

روایتی آن‌که بعد از کشف عورت عمرو، امیرالمؤمنین علی  7 با او گفت :

 

یابن النابغه[224] ؛ برو که تو آزادکرده عورت خودی در مدّت عمر خویش .

 

 

و چون عمرو از چنگ اجل خلاصی یافته پیش معاویه رفت ، معاویه در خنده شد و گفت : نیک مکری و طرفه حیله‌ای پیش آوردی ، هیچ‌کس به کشف عورت و کون برهنه کردن از کشتن خلاصی نیافت مگر تو، وظیفه آنکه مدّت الحیات به شکر عورت خویش قیام نمائی و عزیزش بداری . ای عمرو؛ این چه فضیحت بود که با نفس خویش کردی ؟

عمرو گفت : ای معاویه ؛ اگر تو به جای من بودی علی مرتضی  7 دمار از روزگار تو برمی‌آورد و زن و فرزند تو بیوه و یتیم می‌گردانید و در آن ساعت که تو را به مبارزت می‌خواند، دیدم که رنگ و روی تو زرد شد و هنوز بناگوش‌های تو زرد است و تو را مجال حرکت نمانده و تو چنان شجاعی مقدّم نیستی که با من سخریت و استهزاء می‌کنی .

و عمرو بی‌طاقتی و اضطراب می‌نمود و خلایق می‌خندیدند و معاویه خنده‌زنان می‌گفت : چگونه در آن حالت ملزم گشتی که هر دو پای خود را برآوردی ؟ و تو چه دانستی که از قفا خواهی افتاد که در وقت عزیمت حرب ، ازار نپوشیدی ؟

عمرو گفت : مهمّ من بیش از این نبود که چون خصم را زبردست یافتم از پیش او گریختم .

معاویه گفت : از پیش همچو شخصی که علی مرتضی است فرار عیب و عار نیست ولیکن پای خود را برداشتن و عورت خود نمودن فضیحت و رسوائی عظیم است .

عمرو گفت : باکی نیست ، علی پسرعمّ من است ، چون مرا بشناخت از من عفو فرمود!

معاویه گفت : این سخن که می‌گوئی عین بی‌شرمی است ؛ چه من از رسول
الله6 شنیدم که فرمود: «ای علی ؛ من و تو از یک طینتیم تا به آدم  7»، حال رفعت درجه او این است و پدر او مهتری بود از بنی‌هاشم و پدر تو قصّابی از قریش .

عمرو گفت : والله که این سخنان تو صعبتر است از زخم تیر و شمشیر، اگر من در خانه خویش می‌نشستم و نزد تو نمی‌آمدم و دین به دنیا نمی‌فروختم از تو امثال این کلمات نمی‌شنیدم ؛ و این همه محنت و مشقّت نمی‌کشیدم و چون حال رفعت و کمال او را می‌دانی و می‌بینی ، این‌همه گفت و شنید به چه کار آید و چشمه آفتاب به گل اندودن کجا پایدار ماند، هیچ بهتر از آن نمی‌ماند که ترک طمع‌گیری و راه راست پیش گرفته این بساط نزاع را درنوردی و به بیعت او درآئی و الّا زحمت من ندهی .[225]

 

 

 

معاویه از نظر عمروعاص

 

اقرار عمروعاص و معاویه به حقّانیت امیرالمؤمنین/ص 276/(718)

مسعودی در «مروج الذهب» از ابومخنف لوط بن یحیی نقل کرده ، گوید : ابن الأعز تیمی که یکی از شرکت‌کنندگان در جنگ صفین بود گفت : در واقعه صفین حضور داشتم که عبّاس بن ربیعه پوشیده از سلاح از جلوی من گذشت ، آنچنان زره و خُود پوشیده بود که فقط چشمانش چون چشمان افعی از زیر کلاه‌خُودش پیدا بود، یک شمشیر یمانی در دست داشت که آن را در هوا گردش می‌داد و بر اسبی سرکش سوار بود.

در این بین ، یک رزمنده شامی به نام عرار بن ادهم بر عبّاس بانگ زد و گفت : ای عبّاس ؛ برای همآوردی و جنگ آماده باش .

عبّاس بدو گفت : پیاده شود که برای کشتن مناسب‌تر است .

شامی (عرار بن ادهم) از اسبش فرود آمد و گفت : اگر سوار باشید، سوار بودن عادت ماست و اگر پیاده شوی ما هم پیادگانیم .

عبّاس به مرد شامی گفت : خدا می‌داند که ما شما را دوست نداریم و شما را نیز ملامت نمی‌کنیم که چرا ما را دوست ندارید، آنگاه آویزه‌های زره خود را زیر کمربند برد و اسب خویش را به غلام سیاهی که همراهش بود، سپرد و سپس به سوی مرد شامی حمله برد.

دو سپاه (سپاه کوفه و شام) لگام اسب‌های خود را کشیده و نگاه می‌کردند که این دو تن چه می‌کنند؟ این دو مدّتی با شمشیر با یکدیگر جنگیدند ولی هیچ‌یک را بر دیگری راه نبود؛ زیرا زره هر دو کامل بود تا آنکه عبّاس رخنه‌ای در زره شامی دید، با دست خود آن را کشید به طوری که زره تا سینه‌اش شکافته شد، سپس شمشیر بر سینه شامی فرو برد و شامی به رو بر زمین افتاد.

در این هنگام سپاه کوفه تکبیری گفتند که زمین زیر پایشان لرزید. سپس عبّاس به سوی مردم کوفه بازگشت ، در این لحظه شخصی پشت سر من آیه‌ای خواند بدین مضمون : (با آنان پیکار کنید تا خدایشان به دست شما عذاب کند و
خوارشان کند و شما را بر آنان پیروزی دهد و دل‌های مؤمنان را خنک (شاد) کند)، و چون نگریستم ، علی  7 را دیدم ، گفت : ای ابن اعز هماورد دشمن ما کی بود؟

گفتم : پسر برادر شما عبّاس بن ربیعه بود.

فرمود: همین عبّاس بود؟

گفتم : بلی .

فرمود: ای عبّاس ؛ مگر به تو و عبدالله بن عبّاس نگفته بودم جایی آفتابی نشوید و در جنگ شرکت نکنید؟

عبّاس گفت : یا امیرالمؤمنین ؛ چطور مرا به مبارزه بطلبند و قبول نکنم .

علی  7 فرمود:

اطاعت امامت بهتر از قبول دعوت دشمن است .

امام  7 ابتدا خشمگین شد آنگاه آرام گرفت و دست به دعا برداشت و گفت :

پروردگارا؛ این کار عبّاس را پاداش بده و گناه او را ببخش ، خدایا؛ من او را بخشیدم ، حضرتت نیز او را ببخش .

معاویه از مرگ عرار بن ادهم بسیار متأسّف شده ، اندوهگین بود. در این حال گفت : مگر پهلوانی مثل او هست که خونش پایمال شود، آیا کسی هست که فداکاری کند و انتقام خون عرار را بگیرد؟

دو تن از شجاعان قوم لخم و بزرگان شام داوطلب این کار شدند، معاویه گفت : بروید هر کدام از شما عبّاس را کشتید، صد اوقیه طلا، صد اوقیه نقره و دویست بُرد یمنی خواهید داشت .

آن دو تن سوی عبّاس آمدند و اورا به مبارزه طلبیدند و میان دو صف بانگ زدند: ای عبّاس ؛ به مبارزه ما بیا.

عبّاس روی به مردان شامی گفت : من امامی دارم که باید از او اجازه بگیرم ، و سپس سوی علی  7 رفت .

 

در این هنگام علی  7 در جناح راست به ترغیب مردم برای جنگ می‌پرداخت . عبّاس قضیه را به او گفت ، علی  7 فرمود:

 

معاویه می‌خواهد از بنی‌هاشم ، یک تن زنده نماند، مگر شکم او را بدرد که نور خدا خاموش شود و خدا نپذیرد مگر که نور خویش را کامل کند و لو اینکه کافران کراهت داشته باشند، به خدا مردانی از ما بر آن‌ها مسلّط خواهند شد و عذابشان خواهند کرد تا آثارشان محو شود، ای عبّاس ؛ سلاح خود را با من عوض کن .

عبّاس سلاح (زره و خود و شمشیر) خود را با سلاح علی  7 عوض کرد. علی  7 بر اسب عبّاس جست و سوی آن دو لخمی رفت و آن‌ها تردید نکردند که وی عبّاس است ، بدو گفتند: رفیقت به تو اجازه داد؟

او (علی  7) نخواست بگوید: بلی ، ولی آیه‌ای خواند که مضمون آن چنین است : (به کسانی که ستم دیده‌اند و جنگ می‌کنند، اجازه داده شد و خدا به پیروز ساختن آن‌ها قادر است).

عبّاس به اندام و طرز سواری از همه کس به علی  7 مانندتر بود، یکی از دو لخمی به علی 7 حمله برد، علی  7 او را از پای درآورد، لخمی دیگر حمله برد، او را نیز به دنبال اوّلی فرستاد، آنگاه بیامد و آیه‌ای بدین مضمون می‌خواند: (ماه حرام در مقابل ماه حرام است و محرّمات را قصاص باید، هر که به شما تجاوز کرد مانند آنچه به شما تجاوز کرده بدو تجاوز کنید).

آنگاه علی  7 بدو فرمود: ای عبّاس ؛ سلاح خود را بگیر و سلاح مرا پس بده و اگر کسی سوی تو آمد، نزد من بیا.

چون خبر به معاویه رسید، گفت : لعنت بر لجاجت که مایه زحمت است ، هر وقت لجاجت کردم ، بیچاره شدم .

عمرو بن عاص گفت : بیچاره آن دو لخمی بودند و مغرور کسی است که تو فریبش بدهی ، بی‌چاره تو نیستی .

معاویه به عمروعاص گفت : ساکت باش ، این کار به تو مربوط نیست .

 

عمرو گفت : اگر به من مربوط نیست ، پس خدا آن دو لخمی بیچاره را بیامرزد و گمان ندارم که بیامرزد.

 

معاویه گفت : اینکه می‌گویی بیشتر مایه خسران تو است .

عمرو گفت : این را می‌دانم ، اگر برای حکومت مصر نبود، از این وضع خود را نجات می‌دادم ، زیرا می‌دانم که علی بن ابی طالب بر حقّ است و تو ای معاویه بر ضدّ حقّی .

معاویه گفت : به خدا علاقه به حکومت مصر، چشمانت را کور کرده است ، اگر مصر نبود بصیرت داشتی . آنگاه معاویه خنده بلندی کرد.

عمرو عاص گفت : ای امیر مؤمنان !! همواره خندان باشی ، برای چه می‌خندی ؟

معاویه گفت : از حضور ذهن تو و از زیرکیت ، آن روز که با علی روبرو شدی ، عورت خود را نمودار کردی ، به جهت آن می‌خندم ، به خدا ای عمرو؛ به مقابله خطر رفتی و مرگ را با چشم خود دیدی و اگر علی 7 خواسته بود تو را کشته بود، ولی پسر ابوطالب از روی بزرگواری از کشتن تو چشم پوشید.

عمرو گفت : به خدا ای معاویه ؛ من آن روز پهلوی تو بودم که علی  7 تو را به مبارزه طلبید که چشمانت خیره شد و چنان شدی که از گفتن آن شرم دارم ! بنابراین یا به خودت بخند یا از این داستان درگذر و آن را فراموش کن[226] .[227]

 

 

سخن عبدالملک راجع به عثمان و معاویه و.../ص 280/(718)

ابوالقاسم مغربی در آغاز آن قصیده ، پیامبر 6 را یاد کرده و گفته است  : اگر انصار نمی‌بودند دعوت محمّدی پایه و مایه نمی‌گرفت . ولی ابیاتی ناپسند است که خوش نمی‌دارم آن همه را بیاورم . از جمله گفته است : «ما کسانی
هستیم که پیامبر به ما پناه آورد و میان ما ضایع نشد، بلکه در نیرومندترین پناه قرار گرفت . آری در جنگ بدر با شمشیرهای ما مشرکان قریش همچون لاشه شتران کشته شده به دست قصاب کشته شدند و ما بودیم که در جنگ احد از بیم نام و ننگ جان‌های خود را در دفاع از او به مرگ عرضه داشتیم . پیامبر 6 از آن معرکه جان سالم بدر برد و اگر دفاع ما از او نبود در چنگ درندگان فرو می‌افتاد...».

این ابیات که ما برگزیدیم ابیات نسبتآ پاکیزه آن قصیده است . در حالی‌که ابیات ناپسند آن را حذف کرده‌ایم و با وجود این در همین ابیات هم مطالبی هست که گفتن آن ناروا است ، نظیر: «ما کسانی هستیم که به ما پناه آورد» یا «جان سالم برد...» و اینکه در ابیات بعد از ابوبکر به «بنده قبیله تیم» یاد کرده و به سه خلیفه آن نسبت‌ها را داده است... .

امّا سخن او در مورد بنی‌امیه که گفته است: «افرادی بودند میان گزافه‌گوی و چرب‌زبان و درمانده...» از سخن عبدالملک بن مروان گرفته شده است . عبدالملک خطبه خواند و خلیفگان بنی‌امیه را که پیش از او بودند چنین یاد کرد و گفت : به خدا سوگند؛ من خلیفه درمانده و چرب‌زبان و گزافه‌گوی فرومایه نیستم . و مقصود او عثمان و معاویه و یزید بن معاویه بود. و این شاعر دو تن دیگر از آنان را با کلمات «متزندق» و حمار (بی دین ـ خر) یاد کرده و مقصودش ولید بن یزید بن عبدالملک و مروان بن محمّد بن مروان است .[228]

 

 

ابوسفیان از نظر معتضد عبّاسی

نامه یا خطبه معتضد در لعن معاویه/ص 281/(718)

از جمله نامه‌های پسندیده ، نامه‌ای است که ابوالعبّاس احمد بن موفّق ابواحمد طلحة بن متوکل معروف به المعتضد بالله در سال دویست و هشتاد و چهار و هنگامی که عبیدالله بن سلیمان وزیر او بوده است ، نوشته است و من
آن را با اختصار از تاریخ ابوجعفر محمّد بن جریر طبری نقل می‌کنم :

ابوجعفر طبری می‌گوید: در این سال معتضد تصمیم به لعنت کردن معاویة بن ابی سفیان بر منابر گرفت و دستور داد نامه‌ای نوشته شود و آن را برای مردم بخوانند. وزیرش عبدالله بن سلیمان او را از آشوب عامّه مردم ترساند و گفت  : بیم دارد که فتنه درگیرد و معتضد به گفتار او اعتنا نکرد.

نخستین کاری که معتضد در این باره انجام داد این بود که فرمان داد عامّه مردم به کار خود بپردازند و از جمع‌شدن و اظهار تعصّب و سخن‌گفتن و گواهی دادن نزد سلطان خودداری کنند مگر اینکه از ایشان در آن مورد گواهی خواسته شود.

او داستان‌سرایان و نقّالان را از اینکه در راه‌ها و مجامع عمومی بنشینند و سخن گویند بازداشت و دستور داد در این مورد نامه‌ای نوشته و چند نسخه از آن فراهم شود و در دو جانب مدینة السلام ـ بغداد ـ در بازارها و محلّه‌ها خوانده شود و این کار به روز چهارشنبه شش‌روز باقی‌مانده از جمادی الاُولی آن سال انجام گرفت ، و از روز جمعه چهار روز باقی‌ماده از آن ماه داستان‌سرایان و نقّالان را و کسانی را که حلقه‌وار می‌نشستند، از نشستن در دو جانب بغداد و جمع شدن در دو مسجد منع کردند. در مسجد جامع هم جار زده شد که مردم اجتماع نکنند و داستان‌سرایان و حلقه‌نشینان را از تشکیل اجتماع بازداشتند و جار زده شد که حرمت و ذمّه از هر کس که برای مناظره و جدل جمع شود برداشته است . و به کسانی هم که در مساجد جامع به مردم آب می‌دادند و عادت آنان بر این قرار گرفته بود که به هنگام آب دادن برای معاویه طلب رحمت و آمرزش می‌کردند!! فرمان داده شد که چنان نکنند و بر معاویه رحمت نفرستند و او را به نیکی یاد نکنند.

مردم می‌گفتند: نامه‌ای را که معتضد فرمان داده است در مورد لعن معاویه بنویسند، روز جمعه پس از نماز جمعه بر منبر خوانده خواهد شد، به همین سبب همین‌که نماز جمعه تمام شد، مردم به سوی ایوان بلند مسجد آمدند تا
خواندن آن نامه را بشنوند ولی نامه خوانده نشد.

گفته شد: عبیدالله بن سلیمان خلیفه را از آن کار منصرف کرده است ، بدین معنی که یوسف بن یعقوب قاضی را خواسته و گفته است : در مورد منصرف ساختن معتضد چاره‌ای بیندیشند.

قاضی یوسف پیش معتضد رفت و با او سخن گفت و اظهار داشت : بیم آن دارم که عامّه مردم به هنگام شنیدن مطالب این نامه شورش کنند و فتنه‌ای برپا شود.

معتضد گفت : اگر چنین باشد بر ایشان شمشیر می‌نهم .

قاضی گفت : ای امیرالمؤمنین! نسبت به طالبیان (علویان) که هر روز در ناحیه‌ای خروج می‌کنند و مردمی بسیار به سبب خویشاوندی نزدیک آنان با پیامبر 6 به ایشان متمایل می‌شوند چه می‌کنی ؟ آن‌هم با این‌همه ستایش که در این نامه از ایشان شده است . همین‌که مردم آن را بشنوند به ایشان متمایل‌تر می‌شوند، زبان طالبیان هم درازتر و برهان آنان از امروز استوارتر می‌شود.

معتضد پس از شنیدن این سخنان قاضی یا چیزهایی نظیر این‌که گفته بود خودداری کرد و به او پاسخی نداد و پس از آن درباره آن نامه هم دستوری نداد.

در آن نامه پس از ستایش خدای عزّوجلّ و درود و سلام بر محمّد و خاندانش چنین آمده بود:

«امّا بعد؛ به امیرالمؤمنین!! خبر رسیده است که گروهی از عامّه در دین خود گرفتار شبهه و در اعتقاد خویش دچار فساد شده‌اند و با غلبه هوس دچار تعصّبی شده‌اند که بدون شناخت و تأمّل از آن سخن می‌گویند و بدون بینش و برهان از پیشوایان گمراه سخن می‌گویند[229]  و از سنّت‌های پسندیده به     

بدعت‌های ناشی از هوس گرایش یافته‌اند و خدای عزّوجل فرموده است  : «گمراهتر از آن کس که هوس خویش را بدون هدایت خدا پیروی کند کیست؟ و همانا خداوند قومی را که ستمگران‌اند هدایت نمی‌فرماید» وانگهی این کار را برای خروج از جماعت و شتاب به سوی فتنه و برگزیدن تفرقه و اختلاف کلمه انجام می‌دهند و برای اظهار دوستی با کسی که خداوند دوستی را از او بریده و عصمت را از او بازداشته و از دین بیرونش کرده و لعنت و نفرین را برای او واجب فرموده است چنین می‌کنند، و کسی را که خداوند او را زبون و کارش را سست و ناتوان قرار داده است بزرگ می‌شمارند. آن‌هم کسی را که از خاندان بنی‌امیه است که شجره ملعونه‌اند، و برای مخالفت و ستیز با کسی که خداوند به وسیله او ایشان را از هلاکت نجات داده و نعمت را بر ایشان تمام کرده است و از خاندان برکت و رحمت است و خداوند هر که را که خواهد خاصّ رحمت خود می‌فرماید و خداوند دارای فضل و کرم بزرگ است .

امیرالمؤمنین!! ـ معتضد ـ آنچه را که شنیده بود بزرگ دانست و چنان دید که خودداری از انکار و زشت شمردن آن موجب حرج در دین است و مایه تباهی کسانی می‌شود که خداوند کارشان را به او سپرده است و موجب اهمال در مستقیم ساختن مخالفان و روشن ساختن جاهلان و اقامه دلیل بر شک‌کنندگان و جلوگیری از کار دشمنان است که خداوند همه این امور را بر او واجب فرموده است .

اینک ای گروه مسلمانان ؛ امیرالمؤمنین! به شما خبر می‌دهد که چون خدای عزّوجلّ محمّد 6 را با دین خویش برانگیخت و به او فرمان داد که کار خود و فرمان خدا را آشکار سازد، آن حضرت نخست از افراد خانواده و
عشیره خود آغاز کرد و به آنان مژده و بیم داد و آنان را به آیین خدای خود فراخواند و پندشان داد و ارشادشان فرمود؛ کسانی که دعوت او را پذیرفتند و سخنش را تصدیق و از فرمانش پیروی کردند تنی چند از پسران پدرش ـ خویشاوندان نزدیکش ـ بودند که همانان هم دو گروه بودند، برخی از ایشان به آنچه او از جانب پروردگار خویش آورده بود مؤمن بودند و برخی اگرچه مؤمن نبودند ولی چون او را عزیز می‌شمردند و بر او مهر می‌ورزیدند سخن او را تأیید می‌کردند و یاریش می‌دادند.

بنابراین مؤمن ایشان پیامبر را با بصیرت و بینش یاری می‌داد و کافر ایشان برای حفظ حمیت و حرمت او را یاری می‌دادند. کسانی را که با پیامبر ستیز و دشمنی و کارشکنی می‌کردند دفع و از یاران و یاری‌دهندگان او حمایت می‌کردند و از کسانی که نصرت او را می‌پذیرفتند بیعت می‌گرفتند و از اخبار دشمنان پیامبر تجسّس می‌کردند و در غیاب پیامبر 6 همچون هنگام حضور او برای کارهای او تدبیر و چاره‌اندیشی می‌کردند، تا آنکه مدّت به سر آمد و گاهِ هدایت فرارسید و آنان هم با بینشی پایدار در دین خدا و اطاعت حق تعالی و تصدیق پیامبر و گرویدن به آن حضرت درآمدند و این کار را با بهترین حالت هدایت و رغبت انجام دادند.

خداوند ایشان را اهل بیت رحمت و دین قرار داد و پلیدی را از ایشان بزدود و آنان را پاکیزه فرمود و معدن حکمت و وارثان نبوّت و خلافت قرار داد و خداوند برای آنان فضیلت را مقرّر داشت و طاعت و فرمانبرداری از ایشان را بر بندگان لازم فرمود.

شمار بیشتر و عمده افراد عشیره پیامبر 6 با او ستیز ورزیدند و او را تکذیب کردند و به جنگ با او پرداختند و او را سرزنش می‌کردند و آزار می‌دادند و تهدید می‌کردند و دشمنی خود را آشکار می‌ساختند و به جنگ او رفتند و کسانی را که آهنگ پیوستن به پیامبر را داشتند از آن کار بازداشتند و پیروانش را آزار دادند.

 

از میان ایشان کسی که بیش از همه با او دشمنی و ستیز و مخالفت می‌کرد و در هر نبردی پیشگام بود و سالار آنان در هر فتنه و جمع‌کردن لشکر بود و هیچ پرچمی بر ضدّ اسلام برافراشته نشد مگر اینکه او صاحب آن پرچم و رهبر آن گروه بود ابوسفیان بن حرب است که سالار جنگ احد و خندق و جنگ‌های دیگری جز آن‌دو بود و پیروان او از خاندان بنی‌امیه بودند که در کتاب خدا و هم به زبان پیامبر 6 در موارد متعدّد لعنت شده‌اند که نفاق و کفر ایشان در علم خدا و حکم او مقرّر شده بود.

 

ابوسفیان ـ که خدایش لعنت کند ـ همچنان با کوشش نبرد کرد و با حیله‌گری دشمنی کرد و لشکر برای جنگ فراهم آورد تا آنکه شمشیر او را مغلوب ساخت و فرمان خدا غلبه یافت و آنان ناخوش می‌داشتند، ناچار به ظاهر به اسلام پناه آورد و کفر را همچنان نهان می‌داشت و از آن خود را بیرون نکشیده بود.

پیامبر 6 او و پسرانش را با آنکه به حال او و ایشان آگهی داشت پذیرفت و سپس خداوند متعال در قرآن آیتی بر پیامبر خویش نازل فرمود که ضمن آن شرح حال آنان را بیان فرمود و آن آیه این گفتار خداوند متعال است
 

که می‌فرماید: «و شجره ملعونه در قرآن»[230]  و در این مورد هیچ‌کس را خلاف   

نیست که خداوند از این آیه ، آنان را اراده فرموده است .

از مطالبی که در این مورد در سنّت آمده است و افراد مورد اعتماد آن را روایت کرده‌اند، گفتار رسول خدا 6 درباره ابوسفیان است که او را سوار بر خری دید که می‌آمد، معاویه لگام خر را گرفته بود و برادرش یزید خر را می‌راند، پیامبر6 فرمود:

 

خداوند آن سوار و قائد و سائق را لعنت فرماید[231] .

 

 

دیگر از این موارد مطلبی است که راویان از قول ابوسفیان روایت کرده‌اند که به روز بیعت با عثمان گفت : ای بنی عبدشمس ؛ خلافت را میان خود پاس دهید، همچون پاس دادن گوی که به خدا سوگند؛ نه بهشتی هست و نه دوزخی .

و این کفر صریح است که به سبب آن لعنت خدا به او می‌رسد، همان‌گونه که بر کسانی از بنی‌اسرائیل که کافر شدند و لعنت خداوند به زبان داود و عیسی پسر مریم بر آنان نازل شد که عصیان ورزیده و تعدّی کردند[232] .

 

دیگر مطلبی است که از او نقل شده است که پس از کور شدن بر بلندی احد ایستاد و به کسی که دست او را گرفته بود و می‌برد گفت : همین‌جا به محمّد 6 سنگ زدیم و یارانش را کشتیم .

دیگر سخنی است که ابوسفیان پیش از فتح مکه و پس از دیدن سپاه پیامبر 6 به عبّاس گفت : همانا پادشاهی برادرزاده‌ات بزرگ و استوار شده است . عبّاس به او گفت : وای بر تو؛ پادشاهی نیست ، پیامبری است[233] .

 

دیگر سخنی است که روز فتح مکه هنگامی که بلال را بر فراز کعبه دید که اذان می‌گوید و «أشهد أنّ محمّدآ رسول الله» را با صدای بلند اعلان می‌کند، گفت : خداوند عتبة بن ربیعه را سعادتمند فرمود که شاهد این موضوع نیست .

دیگر از آن جمله موضوع خوابی است که پیامبر 6 دید و افسرده شد و گفته‌اند که پس از آن خواب ، پیامبر 6 خندان دیده نشد و چنان بود که در خواب تنی چند از بنی‌امیه را دیده بود که بر منبرش می‌جهند؛ همچون جهیدن
بوزینگان[234] .

 

و هم از آن جمله این بود که پیامبر 6 حکم بن ابی العاص را در حالی که حرکت آن حضرت را در راه رفتن خود تقلید می‌کرد دیده بود تبعید کرد و خداوند به نفرین پیامبر نشانی دائم در حکم بن ابی العاص پدید آورد. وقتی پیامبر او را دید که خود را می‌لرزاند و حرکات آن حضرت را تقلید می‌کند فرمود: «بر همین حال باش». و همه عمر را بر این حال باقی ماند. و افزون بر این ، پسرش مروان نخستین فتنه را در اسلام پدید آورد که هر خون ناحق که در آن فتنه و پس از آن در اسلام ریخته شد، نتیجه کار مروان بود.

دیگر از آن جمله آن است که خداوند متعال بر پیامبر خویش نازل فرمود که : «شب قدر از هزار ماه بهتر است» و گفته‌اند: منظور از هزار ماه ، پادشاهی بنی‌امیه بوده است[235] .

 

دیگر این است که پیامبر 6 معاویه را احضار فرمود که بیاید چیزی بنویسد، او انجام فرمان پیامبر را معطّل گذاشت و غذا خوردن خویش را بهانه آورد و پیامبر6 فرمود: «خداوند شکمش را سیر نفرماید» و چنان شد که هرگز سیر نمی‌شد و می‌گفت : به خدا سوگند؛ به سبب سیری از غذا خوردن دست نمی‌کشم بلکه به سبب خستگی از آن دست می‌کشم[236] .

 

و هم از آن جمله این است که پیامبر 6 فرمود: «از این درّه مردی از امّت من
می‌آید که بر غیر دین من محشور می‌شود» و معاویه آشکار شد.

و هم این سخن پیامبر 6 که فرمود:

هر گاه معاویه را بر منبر من دیدید او را بکشید[237] .

 

و هم از آن جمله این حدیث مرفوع مشهور است که پیامبر 6 فرموده است :

معاویه در تابوتی آتشین در پایین‌ترین طبقه دوزخ است و فریاد می‌کشد : یا حنّان و یا منّان . و در پاسخ او گفته می‌شود: «هم‌اکنون؛ و حال آنکه پیش از این نافرمانی کردی و از تبهکاران بودی»[238] .

 

و هم از آن جمله است اقدام معاویه به جنگ با علی بن ابی طالب  7 که مقام او در اسلام از همه مسلمانان برتر و در مسلمانی از همگان پیش‌قدم‌تر و از همگان مؤثّرتر و نام‌آورتر بود. معاویه با باطل خود درباره حق علی  7 ستیز می‌کرد و با گمراهان و سرکشان با علی  7 و یارانش جنگ می‌کرد. او و پدرش همواره درباره خاموش کردن نور خدا و انکار دین پروردگار چاره‌سازی می‌کردند؛ «و خداوند نمی‌خودهد جز آنکه نور خویش را کامل و رخشان فرماید هرچند کافران را ناخوش آید»[239] .

 

معاویه مردم نادان را فریب می‌داد و مردم ابله را به خطا می‌انداخت ، یعنی همان گروهی که رسول خدا 6 از پیش خبر ایشان را داده و به عمّار فرموده بود: «تو را گروه سرکش می‌کشند»[240] ، تو ایشان را به بهشت فرامی‌خوانی و آنان تو را به  

دوزخ فرامی‌خوانند؛ آنان دنیا را برگزیده و نسبت به جهان دیگر کافر بودند و از
قید اسلام بیرون شده بودند. معاویه خون حرام را حلال می‌شمرد و سرانجام عمّار در فتنه و گمراهی و گرفتاری که معاویه پیش آورده بود کشته شد و خون او و خون گروهی بی‌شمار از مسلمانان برگزیده که از دین خدا دفاع می‌کردند و حقّ او را یاری می‌دادند ریخته شد.

معاویه در دشمنی خدا کوشا بود و می‌کوشید تا بر خداوند عصیان شود و اطاعت نشود و احکام خداوند باطل گردد و استوار نشود و کلمه گمراهی و دعوت باطل برتر شود، ولی غافل از این بود که کلمه خداوند برتر و دین پروردگار منصور و حکم او نافذ و فرمانش چیره است و فریب‌سازی هر کس که با خدا دشمنی و ستیز کند مغلوب و درهم شکسته است ، و گناهان آن جنگ‌ها و جنگ‌هایی را که پس از آن بود و خون‌هایی را که ریخته شد بر گردن گرفت ، و روش‌های ناپسندی را پیش آورد که نه‌تنها گناه آن بلکه گناه هر کس هم که به آن عمل کرد بر عهده اوست . انجام کارهای حرام را بر کسانی که انجام دادند حلال کرد و حقوق را از اهل آن بازداشت .

آری ؛ آرزوها او را فریب داد و مهلت او را به گناه انداخت و مقامش را نیست و نابود کرد.

دیگر از چیزهایی که خداوند به سبب آن ، لعنت را بر او واجب کرده است ، کشتن گروهی از برگزیدگان اصحاب و تابعان اهل دین و فضیلت است ، چون عمرو بن حمق خزاعی و حجر بن عدی کندی و کسان دیگری همچون ایشان ، آن‌هم برای اینکه قدرت و پادشاهی و چیرگی از آنِ او باشد[241] .

 

وانگهی ادّعای او که زیاد پسر سمیه برادر اوست و اینکه او را پسر پدر خویش یعنی ابوسفیان دانست و حال آنکه خداوند متعال می‌فرماید:

«پسرخواندگان را به نام پدرانشان بخوانید که این به نزد خدا منصفانه‌تر
است»[242] .

 

و پیامبر خدای  6 فرموده است :

هرکس جز پدر خویش را دعوی کند و به غیر از نسب خویش انتساب جوید ملعون است .

و نیز فرموده است :

فرزند از بستر است و زناکار را بهره سنگ است .

معاویه آشکارا با حکم خداوند متعال و پیامبرش مخالفت ورزیده و فرزند را جز برای بستر قرار داد و سنگ را برای غیر زناکار، و با این کار خود در مورد امّ حبیبه ـ همسر رسول خدا 6 ـ و زنانی دیگر چنان کرد که موی‌ها و چهره‌های آنان را بر کسانی که نامحرم بودند محرم ساخت و قرابتی اثبات کرد که خداوند آن را دور فرموده بود و چنین خللی در دین و چنین تبدیلی در اسلام واقع نشده بود[243] .

 

دیگر از کارهای معاویه این بود که پسر خود یزید شراب‌خواره دائم الخمرِ خروس‌بازِ میمون بازِ یوزباز را به خلافت خدا بر بندگان خدا برگزید و برای او با زور و بیم و تهدید و به هراس افکندن و سطوت از مسلمانان برگزیده بیعت گرفت و معاویه خود بر نادانی و پلیدی و سفلگی او آگاه بود و خود همواره کفر و تبهکاری و مستی و کارهای ناشایسته او را می‌دید. و چون یزید ـ که خدایش لعنت کند ـ قدرت یافت و به آنچه می‌خواست تسلّط یافت ، به خونخواهی مشرکان و انتقام‌جویی برای ایشان از مسلمانان آغاز کرد و در واقعه حرّه به جان مسلمانان افتاد و با مردم مدینه چنان جنگی کرد که در اسلام زشت‌تر و ناپسندتر از آن نبود که به گمان خویش خشم خود را فرو نشاند و از دوستان خداوند انتقام گرفت و برای دشمنان خدا خونخواهی کرد و در
حالی‌که کفر و شرک خود را آشکار کرد چنین سرود: «ای کاش ؛ پیران من که در جنگ بدر بودند حضور می‌داشتند و بی‌تابی خزرجیان را از ضربه شمشیر می‌دیدند».

و این سخن کسی است که به خدا و دین و پیامبر و کتاب او اعتقادی ندارد و به آنچه از پیش خداوند آمده است ایمان ندارد.

بدترین و ناپسندترین و بزرگترین گناهی که مرتکب شد ریختن خون حسین بن علی  8 بود، آن‌هم با موقعیت (امام) حسین 7 نزد رسول خدا 6 و مکان و منزلت او در دین خدا و فضیلت و گواهی دادن پیامبر 6 برای او و برادرش که سرور جوانان بهشت خواهند بود و این کار را برای نشان دادن گستاخی خود نسبت به خداوند و کفر نسبت به دین و دشمنی نسبت به پیامبر و عترت آن حضرت و سبک شمردن حرمت ایشان انجام داد؛ گویی با کشتن (امام) حسین  7 و خاندان او گروهی از کافران ترک و دیلم را کشته است و از عذاب و سطوت خداوند هیچ بیم و باک نداشت و خداوند متعال ریشه و شاخه عمر او را ببرید و از بن برآورد و آنچه را در دست داشت از او سلب کرد و عقوبت و شکنجه‌ای را که به سبب نافرمانی خدا سزاوارش شده بود برایش آماده فرمود.

این به جای خود و افزون بر این ، آن‌که بنی‌مروان احکام کتاب خدا و فرمان‌های پروردگار را دگرگون کردند و اموال خدا را ویژه خود قرار دادند و خانه خدا را ویران کردند و حرمت آن را شکستند و منجنیق‌ها نصب کردند و آتش به کعبه درافکندند.

آنان از سوزاندن و ویران کردن کعبه و از شکستن حرمت آن فروگذاری نکردند و از کشتن پناهندگان و سرکوب کردن ایشان خودداری نکردند و کسانی را که خداوند به سبب آن امانشان داده بود به بیم و هراس افکندند و پراکنده ساختند، تا آنجا که عذاب خداوند برای ایشان مقرّر شد و زمین را آکنده از جور و ستم کردند و بر همه بندگان خدا در سرزمین‌های خدا ستم روا
داشتند.

در این هنگام سزاوار انتقام خدا شدند و خشم و سطوت خداوند بر ایشان فرود آمد و خداوند کسانی از خاندان و وارثان پیامبر 6 را که برای خلافت خود ویژه فرموده بود، برای مقابله با آنان آماده فرمود؛ همان‌گونه که با نیاکان مؤمن و مجاهد ایشان گروهی را برای مقابله با نیاکان کافر آنان آماده فرموده بود.

خداوند به دست ایشان خون‌های آنان را که مرتد شده بودند ریخت ، همان‌گونه که خون نیاکان آنان را در حالی‌که مشرک بود ریخته بود، «و خداوند دنباله گروهی را که ستم کرده بودند قطع فرمود و سپاس خداوند پروردگار جهانیان را»[244] .

 

ای مردم ؛ همانا خداوند فرمان داده که اطاعت شود و دستور داده که باید اجرا شود و حکم فرموده که باید به کار بسته شود، و خداوند متعال چنین فرموده است : «همانا خداوند کافران را لعنت فرموده و برای آنان آتش دوزخ را آماده کرده است»[245] ، و نیز فرموده است : «آنان را خداوند لعنت می‌کند و لعنت‌کنندگان آنان را

لعنت می‌کنند»[246] .

 

بنابراین ای مردم ؛ آن کسانی را که خداوند و پیامبرش لعنت کرده‌اند، لعنت کنید و از کسانی دوری بجویید که به قرب به خداوند دست نمی‌یابید مگر به دوری گزیدن از ایشان .

بارخدایا؛ ابوسفیان بن حرب بن امیه و معاویة بن ابی سفیان و یزید بن معاویه و مروان بن حکم و پسران او و فرزندزادگانش را لعنت فرمای .

بارخدایا؛ پیشوایان کفر و رهبران گمراهی و دشمنان دین و پیکارکنندگان با پیامبر و تعطیل‌کنندگان احکام و تغییردهندگان کتاب و ریزندگان خون حرام
را لعنت فرمای .

بارخدایا؛ ما از دوستی با دشمنان تو و از چشم‌پوشی برای گنهکاران به سوی تو تبرّی می‌جوییم ؛ همان‌گونه که خود فرموده‌ای : «گروهی را که به خدا و روز رستاخیز گرویده‌اند نخواهی یافت که با ستیزگران خدا و رسولش دوستی کنند»[247] .

 

ای مردم ؛ حق را بشناسید تا اهل آن را بشناسید و راههای گمراهی را بنگرید تا رهروان آن را بشناسید، آنجا که خدایتان فرمان درنگ داده است ، درنگ کنید و آنچه را خدایتان فرمان داده است انجام دهید.

امیر مؤمنان! برای شما از خداوند یاری می‌جوید و توفیق شما را از پیشگاهش مسألت می‌کند و برای هدایت شما به خداوند امید می‌بندد و خدایش بسنده است و بر او توکل می‌کند و نیرویی جز خداوند برتر و بزرگ نیست .»

* * *

می‌گوید (ابن ابی الحدید): طبری این را همین‌گونه و به صورت نامه آورده است ولی به عقیده من این خطبه است ؛ زیرا آنچه را بخوانند و برای مردم خوانده شود خطبه است و نامه نیست . نامه مطلبی است که برای امیری یا کارگزاری یا نظایر آن‌ها نوشته شود، البتّه گاهی نامه‌ای را بر منبر می‌خوانند که در این صورت به منزله خطبه است و در واقع خطبه نیست بلکه نامه‌ای است که برای مردم خوانده می‌شود. شاید مطالب این سخن به منظور اینکه بخشنامه باشد، انشاء شده است تا همه‌جا فرستاده و برای مردم خوانده شود و این پس از آن است که برای مردم بغداد خوانده شده است .

ضمنآ مسأله‌ای که نامه بودن آن را تأیید می‌کند و سخن طبری را استوار می‌سازد، این است که در پایان آن چنین آمده است : «این را عبیدالله بن سلیمان به سال دویست و هشتاد و چهار نوشته است» و چنین چیزی در خطبه‌ها
معمول نیست بلکه در نامه‌ها متداول است ؛ ولی طبری نگفته است که دستوری برای نوشتن آن به شهرها صادر شده است ، حتّی نگفته است که چنین تصمیمی گرفته شده باشد و می‌گوید: فقط تصمیم بر آن گرفته شد که آن را در مساجد بغداد بخوانند.[248]

 

 

 

 

معاویه از نظر معتضد عبّاسی/ص 295/(718)

هنگامی که معتضد عبّاسی در سال 284 خواست تا دستور دهد معاویه بر فراز منابر لعنت شود، با مخالفت‌هایی روبرو شد. او تصمیم گرفته بود تا ضمن نوشته‌ای با استناد به احادیث ، لعنت بر او را جایز شمرد، امّا به او گفته شد که از فتنه عمومی هراس دارند!! خلیفه آن را نپذیرفت تا این‌که به او گفته شد: اگر چنین کنی با طالبی‌ها چه خواهی کرد؟ آن‌ها در هر دیاری ، دست به قیام زده و مردم نیز به خاطر قرابت آنان با پیامبر 6 به آن‌ها، تمایل زیادی دارند. اگر این نامه منتشر شود، تمایل مردم به آن‌ها زیادتر خواهد شد. این مسأله باعث شد تا معتضد دست از این کار بکشد[249] .

 

جالب است که او از شورش مردمی که به معاویه علاقمند هستند، وحشتی ندارد؛ زیرا آن‌ها را قابل اعتناء نمی‌داند امّا از زمینه‌ای که برای گرایش به علویین وجود دارد هراسناک است!

چنین زمینه‌ای در خود خلیفه بغداد، وسعت این حرکت را نشان می‌دهد. قبل از او نیز منتصر عبّاسی فرزند متوکل برخلاف سیره پدر خود، به اهل بیت عنایت زیادی کرد[250] ، در میان حکام نیز افرادی دیده می‌شوند که از دوستداران      

اهل بیت  : هستند کما اینکه والی سیستان در زمانی چنین بوده است[251] .[252]

 

 

 

 

 

 

فقطع علیه کلامه/ص 297/(718)

صفحة رقم 224 --------------

فقطع علیه کلامه فقال إنک والله لوددت انا وکلناک فی أمر ابنک إلی الله وانا والله لا نفعل والله لتردن هذا الامر شوری فی المسلمین أو لتفرنها علیک جذعة ثم وثب فقام فقال معاویة اللهم اکفینیه بما شئت ثم قال علی رسلک ایها الرجل لا تشرفن لاهل الشام فإنی اخاف ان یسبقونی بنفسک حتی أخبر العشیة انک قد بایعت ثم کن بعد ذلک علی ما بدا لک من امرک

ثم ارسل إلی ابن الزبیر فقال یا ابن الزبیر إنما انت ثعلب رواغ کلما خرج من جحر دخل فی آخر وإنک عمدت إلی هذین الرجلین فنفخت فی مناخرهما فقال ابن الزبیر إن کنت قد مللت الامارة فاعتزلها وهلم ابنک فنلبایعه أرأیت إذا بایعت ابنک معک لأیکما نسمع لأیکما نطیع لا تجتمع البیعة لکما أبدا ثم قام

فخرج معاویة فصعد المنبر فقال إنا وجدنا احادیث الناس ذوات عوار زعموا ان ابن عمر وابن الزبیر وابن أبی بکر لم یبایعوا یزید قد سمعوا وأطاعوا وبایعوا له

فقال أهل الشام لا والله لا نرضی حتی یبایعوا علی رووس الاشهاد والا ضربنا اعناقهم

فقال سبحان الله ما أسرع الناس إلی قریش بالشر لا أسمع هذه المقالة من أحد بعدالیوم ثم نزل

فقال الناس بایعوا ویقولون هم لم نبایع ویقول الناس قد بایعتم وروی وهب من طریق أخری قال خطب معاویة فذکر ابن عمر فقال والله لیبایعن أو لأقتلنه فخرج عبد الله بن عبدالله بن عمر إلی ابیه

 

 

نسب ابوبکر

 

نسب عمر

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم/ص 298/(718)

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة : (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی: لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر الصحابة
سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

 

زنت صهاک بکل علج * مع علمها بالزنا حرام

 

فلا تلمها علی زناها * فما علی مثلها ملام

فلا تلمها ولم زنیما * یزعم أن ابنها إمام

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی : سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

 

 

 

ابی طالب همه اموالی/ص 301/(718)

ابی طالب همه اموالی را که داری از تو جدا خواهد کرد، همانگونه که پوست عصا و چوبدستی را می کنند.

ولید بن عقبه (221) برادر مادری عثمان در این ابیات که سروده است موضوع تصرف شتر گزینه و شمشیر و سلاح عثمان از سوی علی علیه السلام را متذکر شده است  :

ای بنی هاشم ، اسلحه خواهر زاده خود را پس دهید و آنرا به تاراج مبرید که تاراج آن روا نیست . ای بنی هاشم ! چگونه ممکن است میان ما دوستی و آرامش باشد و حال آنکه زره و شتران گزینه عثمان پیش علی است ! ای بنی هاشم ، چگونه ممکن است از شما دوستی را پذیرفت و حال آنکه جامه ها و کالا و ابزار زندگی پسر اروی عثمان پیش شماست !

ای بنی هاشم ، اگر آنرا بر نگردانید، همانا در نظر ما قاتل عثمان و آن کس که اموال او را از او سلب کرده یکسان است . ای بنی هاشم ، میان ما و شما با آنچه که از شما سر زد همچون شکاف کوه است که کسی نمی تواند آنرا بر هم آورد. برادرم را کشتید که به جای او باشید همانگونه که روزی به کسری خسرو سر هنگانش خیانت ورزیدند.

عبدالله بن ابی سفیان بن حارث بن عبدالمطلب ضمن ابیاتی مفصل او را پاسخ داد که از جمله این است  :

شما شمشیر خود را از ما مطالبه مکنید که شمشیر شما تباه شده است و صاحبش آنرا هنگام ترس و بیم کنار انداخته است . او را به خسرو تشبیه کرده بودی ، آری نظیر او بود؛ سرشت و عقیده اش همچون خسرو بود. (222)

یعنی همانگونه که خسرو کافر بود، عثمان هم کافر بوده است .

منصور دوانیفی هر گاه ابیات ولید را می خواند می گفت : خدا ولید را لعنت کناد! اوست که با سرودن این شعر میان فرزندان عبد مناف تفرقه انداخت .

 

(16): علی علیه السلام این خطبه را هنگامی که در مدینه با او بیعت شد ایراد فرمود

 

 

 

 

نسب عمر

 

نسب ابوبکر

در حالیکه برای وی شایسته/ص 303/(718)

در حالیکه برای وی شایسته تر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا بپسندد تا به مغفرت خواهی آنحضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده
است .(313)

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة *** و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

 

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به معنی خوار و کوچک و برده است .

 

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای دعوت مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل *** و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

 

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد/ص 306/(718)

ابوجَعْفر طَبَری میگوید: مردم در روز اُحد چنان از رسول خدا 6 فرار کردند تا به حدّی که بعضی از ایشان به مَنْقی که پائینتر از أعْوَص است رسیدند و عثمان بن عفّان و عقبة بن عثمان و سعدبن عثمان (که دو مرد از أنصارند) چنان فرار کردند تا به جَلْعَب (کوهی است از نواحی مدینه که در پشت أعْوَص واقع است) رسیدند و در آنجا سه روز توقّف کردند و پس از آن به سوی  عَریضَةً شما در این گریز، گریز و فرار وسیعی نمودهاید!»

اصلا به چه استنادی کسی را که بیعت خود را با پیامبر ( 6) شکسته و در جنگی که دندان مبارک پیامبر شهید شد (و اگر شجاعت علی بن ابی طالب و اندک شمار اصحاب نبود خودشان نیز شهید میشدند)به عنوان خلیفه بپذیریم؟

 

پی نوشت :

تاریخ» طبری، طبع دوم، ج2، ص.522 و ایضاً در ج1 از «سیره حلبیه» ص  240 آورده است که از جمله منهزمین عثمان بن عفّان و ولید بن عقبة، و خارجة بن زید، و رفاعة بن معلّی بودند که: أقاموا ثلاثة أیام ثمّ رجعوا إلی رسول الله، فقال لهم رسولالله: ذهبتم فیها عَرِیضةً.

منبع برای مطالعه و بحث بیشتر elcitra/ten.tannos.www//:ptth:

بررسی سند روایت

عبد الله بن أحمد بن حنبل (متوفای290ه):ذهبی مینویسد:س عبد الله بن أحمد بن محمد بن حنبل الامام الحافظ الحجة أبو عبد الرحمن محدث العراق ولد امام العلماء أبی عبد الله الشیبانی المروزی الأصل البغدادی.[253]

 

حاتم بن اللیث:ذهبی در سیر أعلام النبلاء در باره او مینویسد:حاتم بن اللیث . الحافظ المکثر الثقة أبو الفضل البغدادی الجوهری[254]

 

ابویعلی در طبقات الحنابله مینویسد:حاتم بن اللیث بن الحارث بن عبدالرحمن أبو الفضل الجوهری سمع عبدالله بن موسی وسعید بن داود وإسماعیل بن أبی أویس وإمامنا أحمد فیما ذکره أبو محمد الخلال وکان ثقة ثبتا متقنا حافظا.[255]

 

و خطیب بغدادی مینویسد:حاتم بن اللیث بن الحارث بن عبد الرحمن أبو الفضل الجوهری ... وکان ثقة ثبتا متقنا حافظا.[256]

 

مسلم بن إبراهیم الأزدی (متوفای222ه) (از روات بخاری، مسلم و سایر صحاح سته)مسلم بن إبراهیم الأزدی الفراهیدی بالفاء أبو عمرو البصری ثقة مأمون مکثر عمی بأخرة من صغار التاسعة مات سنة اثنتین وعشرین وهو أکبر شیخ لأبی داود[257]

 

عبد الوارث بن سعید (متوفای180 هـ) (از روات بخاری، مسلم و سایر صحاح سته) عبد الوارث بن سعید بن ذکوان التمیمی مولاهم البصری التنوری أبو عبیدة الحافظ عن أیوب وأبی التیاح ویحیی البکاء وعنه ابنه عبد الصمد وأبو
معمر المقعد ومسدد مقرئ فصیح مفوه ثبت صالح لکنه قدری مات 18 ع [258]

 

سعید بن أبی عروبة:سعید بن أبی عروبة مهران الیشکری مولاهم أبو النضر البصری ثقة حافظ له تصانیف کثیر التدلیس واختلط وکان من أثبت الناس فی قنادة من السادسة مات سنة ست وقیل سبع وخمسین.[259]

 

بنابراین سند این روایت کاملا صحیح است و تمام روات آن از بزرگان و ثقات اهل سنت هستند.

خطیب بغدادی و ابن جوزی حنبلی نیز این روایت را با سند ذیل نقل کردهاند : أخبرنا أبو بکر البرقانی قال قرأت علی محمد بن محمود المحمودی بمرو حدثکم محمد بن علی الحافظ حدثنا إسحاق بن منصور أخبرنا عبد الصمد عن أبیه قَالَ: ذکر لأَبِی حَنِیفَةَ قَوْلُ النَّبِی ( 6) «أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ»، فَقَالَ: هَذَا سَجْعٌ، وَذکر لَهُ قَوْلٌ قَالَهُ عُمَرُ، فَقَالَ: هَذَا قَوْلُ شَیطَانٍ.[260]

  

طبق این روایت، ابوحنیفه، نعمان بن ثابت، سخن عمر را سخن شیطان دانسته است، حال این که منظور او چه بوده و چرا گفته، تحلیل و پاسخش را به عهده پیروان آنها واگذار میکنیم.

 

316 صفحه

 

 

 

 

 

مروان از نظر عبدالرحمن بن حکم

 

آثار سقیفه و خلافت خلفاء

 

مروان و خلافت/ص 321/(718)

مروان نخستین کس بود که چنان که میگویند خلافت را با شمشیر و بدون رضایت گروهی از مردم به چنگ آورد. همه او را میترسانیدند مگر عدّه کمی که وی را ترغیب کردند که خلافت را بدست آورد. اسلاف وی به کمک یار و کس و کار به خلافت میرسیدند جز او که با ترتیبی که گفتیم به خلافت رسید.

مروان برای خالد بن یزید و پس از او برای عمرو بن سعید اشدق بیعت گرفت که به ترتیب پس از وی خلافت یابند. مروان را «خیط باطل» لقب داده بودند. عبدالرحمن بن حکم ـ برادر مروان ـ در این باب گوید: خدا زشت دارد مردمی را که خیط باطل را بر مردم تسلّط دادند که به هر که میخواهد بدهد و از هر که میخواهد بگیرد.[261]

 

 

 

ابوبکر از نظر عایشه

 

قیافه ابوبکر/ص 322/(718)

واقدی و غیر او روایت کردهاند که عایشه مردی از عرب را که گونههای کمگوشت و سوخته و چشمان گود داشت و گوژپشت بود و نمیتوانست ازار خود را نگهدارد دید و گفت : شبیهتر از این به ابوبکر ندیدهام .

در این توصیف ما چیزی را که دلیل بر زیبایی او باشد نمیبینیم .[262]

 

 

 

ابوبکر حسودترین فرد جهان است

 

ابوبکر ناکس بنی تمیم است

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 323/(718)

به اسناد معتبره از سعید بن جبیر حدیث کنند گوید: وقتی در نزد عبدالله بن عمر بودم سخن از پدر او عمر و ابوبکر به میان آمد، مردی گفت : سوگند با خدای که این هر دو شمسین امّت بودند!

عبدالله گفت : نه چنین است ، بلکه مخالف بودند؛ همانا من یک روز در نزد پدر خویش عمر بودم ، گفت : کسی را بیاجازت بارندهم . این وقت گفتند : عبدالرحمن بن ابی بکر اذن دخول میطلبد؟

عمر گفت : «دویبة سوء وهو خیر من أبیه»؛ یعنی عبدالرحمن چارپای زشتی است و حال آنکه از پدرش ابوبکر بهتر است .

عبدالله بن عمر گوید: من دهشت زده شدم و گفتم : ای پدر؛ این تواند بود که عبدالرحمن از پدرش بهتر است ؟

«فقال : ومن لیس بخیر من أبیه لا امّ لک»؛

«گفت : مادرت به سوگواریت بنشیند؛ کیست که از ابوبکر بهتر نیست » آنگاه گفت : او را درآرید، پس عبدالرحمن درآمد، چون این وقت حُطیئه شاعر به فرموده عمر محبوس بود از در شفاعت او بیرون شد و خواست تا جرم او را معفو دارند و رها کنند. عمر رضا نداد و عبدالرحمن بینیل مرام بیرون شد آنگاه گفت : ای فرزند؛ تو هنوز نمیدانی که این احمقک قبیله بنیتیم با من چه ظلم کرد و از من در خلافت سبقت جست ؟!

گفت : ندانستم . گفت : تواند شد که بدانی ؟

عرض کردم : سوگند با خدای که مردم او را از نور چشم خود بیشتر دوست دارند.

گفت : این نیز بر رغم پدر تست .

گفتم : چه باشد این امر را در میان مردم مکشوف داری و او را از این مکانت
فروگذاری .

گفت : ای فرزند؛ تو خود میگویی مردم او را از نور چشم به زیادت دوست دارند من چه توانم ؟

گفت : چه اگر سخن به صدق رود پدر تو را به سنگ بکوبند.

و دیگر به اسناد معتبره آوردهاند که وقتی ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه در سفر مکه به دیدار عمر بن خطاب میشتافتند، در عرض راه ابوموسی با مغیره گفت : عمر این خلیفتی از ابوبکر دارد، چه در تشدید امر او فراوان رنج برد.

مغیره گفت : نه چنین است از تشدید این امر ناگزیر بود و اگر توانست از او بگرداند با او نمیگذاشت ، مگر نمیدانی که اگر حسد را بر جهان بخش کنند و به حساب گیرند نُه بخش بهره قریش گردد و یکی با تمامت ناس افتد از اینگونه سخن کردند تا به منزل عمر درآمدند و در خدمت او به طواف بیت شتافتند آنگاه عمر به میان ایشان درآمد و بر مغیره تکیه کرد و پرسش نمود در پایان امر سخن بدینجا آمد که حسد قریش نه عشر است و حسد مردم به تمامت یک عشر و اگر ابوبکر توانست خلیفتی به عمر نمیگذاشت .

چون عمر این بشنید آهی سرد برآورد؛ «ثمّ قال : ثکلتک اُمّک یا مغیرة ؛ وما تسعة اعشار الحسد وتسعة اعشار العشر وفی الناس کلّهم عشر العشر بل وقریش شرکاؤها أیضآ»؛ «گفت : ای مغیره ؛ مادرت به سوگواریت بنشیند؛ این چه قسمت است که کردهای ؟ همانا تمام حسد با قریش است و عشر عشر با تمامت مردم و در آن عشر عشر نیز قریش شریکند».

این بگفت و لختی ساکت ببود، آنگاه گفت : اگر خواهید آنکس را که از همه قریش حسد بیش داشت به شما بنمایم . بدینگونه سخن میرفت تا به منزل عمر درآمدیم ، پس این شعر را از کعب بن زهیر بر ما قرائت کرد:

لاتفش سرّک إلّا عند ذی ثقة         أولی وأفضل ما استودعت اسرارآ

صدرآ رحیبآ وقلبآ واسعآ قمنآ         أن لاتخاف متی أودعت اظهارآ

 

آنگاه گفت : این سخن که من گویم چندان که زنده باشم کشف نباید کرد، خاصّه با بنیهاشم از پس مرگ من خود دانید و دیگر باره آه کرد و گفت  : سوگند با خدای که از همه قریش حسد ابوبکر افزون بود، پس ساکت شد و ما نیز لختی ساکت ببودیم ، «ثمّ قال : والهفاه علی ضئیل بنی تمیم بن مرّة ؛ لقد تقدّمنی ظالمآ وخرج إلی منها آثمآ»؛ «گفت : افسوس که ناکس بنیتمیم از روی ظلم در خلافت بر من پیشی گرفت و عصیان و طغیان ورزید».

 

مغیره گفت : اگر این بود چرا در روز سقیفه وقتی دست بیرون کرد که با تو بیعت کند تو سر برتافتی ؟

عمر گفت : ای مغیره ؛ من تو را از عقلای عرب میدانم ، آن وقت که او دست بیرون کرد هنگامی بود که مردم میگفتند جز ابوبکر را نمیخواهیم و مطمئن بود که این کار از او نمیگردد و خواست اندیشه مرا بازداند و اگر من پذیرفتار میشدم عداوت او بر من محکم میگشت و امروز کار خلیفتی بر من راست نمیایستاد.[263]

 

 

 

ابوبکر حسودترین فرد جهان است

 

ابوبکر ناکس بنی تمیم است

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 326/(718)

به اسناد معتبره از سعید بن جبیر حدیث کنند گوید: وقتی در نزد عبدالله بن عمر بودم سخن از پدر او عمر و ابوبکر به میان آمد، مردی گفت : سوگند با خدای که این هر دو شمسین امّت بودند!

عبدالله گفت : نه چنین است ، بلکه مخالف بودند؛ همانا من یک روز در نزد پدر خویش عمر بودم ، گفت : کسی را بیاجازت بارندهم . این وقت گفتند : عبدالرحمن بن ابی بکر اذن دخول میطلبد؟

عمر گفت : «دویبة سوء وهو خیر من أبیه»؛ یعنی عبدالرحمن چارپای زشتی است و حال آنکه از پدرش ابوبکر بهتر است .

عبدالله بن عمر گوید: من دهشت زده شدم و گفتم : ای پدر؛ این تواند بود که عبدالرحمن از پدرش بهتر است ؟

«فقال : ومن لیس بخیر من أبیه لا امّ لک»؛

«گفت : مادرت به سوگواریت بنشیند؛ کیست که از ابوبکر بهتر نیست » آنگاه گفت : او را درآرید، پس عبدالرحمن درآمد، چون این وقت حُطیئه شاعر به فرموده عمر محبوس بود از در شفاعت او بیرون شد و خواست تا جرم او را معفو دارند و رها کنند. عمر رضا نداد و عبدالرحمن بینیل مرام بیرون شد آنگاه گفت : ای فرزند؛ تو هنوز نمیدانی که این احمقک قبیله بنیتیم با من چه ظلم کرد و از من در خلافت سبقت جست ؟!

گفت : ندانستم . گفت : تواند شد که بدانی ؟

عرض کردم : سوگند با خدای که مردم او را از نور چشم خود بیشتر دوست دارند.

گفت : این نیز بر رغم پدر تست .

گفتم : چه باشد این امر را در میان مردم مکشوف داری و او را از این مکانت
فروگذاری .

گفت : ای فرزند؛ تو خود میگویی مردم او را از نور چشم به زیادت دوست دارند من چه توانم ؟

گفت : چه اگر سخن به صدق رود پدر تو را به سنگ بکوبند.

و دیگر به اسناد معتبره آوردهاند که وقتی ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه در سفر مکه به دیدار عمر بن خطاب میشتافتند، در عرض راه ابوموسی با مغیره گفت : عمر این خلیفتی از ابوبکر دارد، چه در تشدید امر او فراوان رنج برد.

مغیره گفت : نه چنین است از تشدید این امر ناگزیر بود و اگر توانست از او بگرداند با او نمیگذاشت ، مگر نمیدانی که اگر حسد را بر جهان بخش کنند و به حساب گیرند نُه بخش بهره قریش گردد و یکی با تمامت ناس افتد از اینگونه سخن کردند تا به منزل عمر درآمدند و در خدمت او به طواف بیت شتافتند آنگاه عمر به میان ایشان درآمد و بر مغیره تکیه کرد و پرسش نمود در پایان امر سخن بدینجا آمد که حسد قریش نه عشر است و حسد مردم به تمامت یک عشر و اگر ابوبکر توانست خلیفتی به عمر نمیگذاشت .

چون عمر این بشنید آهی سرد برآورد؛ «ثمّ قال : ثکلتک اُمّک یا مغیرة ؛ وما تسعة اعشار الحسد وتسعة اعشار العشر وفی الناس کلّهم عشر العشر بل وقریش شرکاؤها أیضآ»؛ «گفت : ای مغیره ؛ مادرت به سوگواریت بنشیند؛ این چه قسمت است که کردهای ؟ همانا تمام حسد با قریش است و عشر عشر با تمامت مردم و در آن عشر عشر نیز قریش شریکند».

این بگفت و لختی ساکت ببود، آنگاه گفت : اگر خواهید آنکس را که از همه قریش حسد بیش داشت به شما بنمایم . بدینگونه سخن میرفت تا به منزل عمر درآمدیم ، پس این شعر را از کعب بن زهیر بر ما قرائت کرد:

لاتفش سرّک إلّا عند ذی ثقة         أولی وأفضل ما استودعت اسرارآ

صدرآ رحیبآ وقلبآ واسعآ قمنآ         أن لاتخاف متی أودعت اظهارآ

 

آنگاه گفت : این سخن که من گویم چندان که زنده باشم کشف نباید کرد، خاصّه با بنیهاشم از پس مرگ من خود دانید و دیگر باره آه کرد و گفت  : سوگند با خدای که از همه قریش حسد ابوبکر افزون بود، پس ساکت شد و ما نیز لختی ساکت ببودیم ، «ثمّ قال : والهفاه علی ضئیل بنی تمیم بن مرّة ؛ لقد تقدّمنی ظالمآ وخرج إلی منها آثمآ»؛ «گفت : افسوس که ناکس بنیتمیم از روی ظلم در خلافت بر من پیشی گرفت و عصیان و طغیان ورزید».

 

مغیره گفت : اگر این بود چرا در روز سقیفه وقتی دست بیرون کرد که با تو بیعت کند تو سر برتافتی ؟

عمر گفت : ای مغیره ؛ من تو را از عقلای عرب میدانم ، آن وقت که او دست بیرون کرد هنگامی بود که مردم میگفتند جز ابوبکر را نمیخواهیم و مطمئن بود که این کار از او نمیگردد و خواست اندیشه مرا بازداند و اگر من پذیرفتار میشدم عداوت او بر من محکم میگشت و امروز کار خلیفتی بر من راست نمیایستاد.[264]

 

 

 

1ـ نامه ها

 

2ـ عمر از نظر معاویه

اشتباه عمر از نظر معاویه

پستی طایفه ابوبکر و عمر از نظر معاویه

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 329/(718)

برای اینکه از عمق اندیشههائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدینگونه است :

ابان بن سلیم میگوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایبالسلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسشهای زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ میخواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفههای خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع میکنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آنها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل
میکنم ولی در پشتسرشان مصلحت چنین میبینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم میآید. در چشم من یمنیها نابکارترین قبایل عرب هستند.

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخششهای خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنیربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بیاختیاز و بیچارهاند و همینکه امیران آنها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچوقت نمیتوانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوتخو، بداخلاق ، کجتاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همینگونهاند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آنها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آنها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[265]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند
آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

بنی مضر قومی منافق و حیلهبازند. هرگز به گفتههای آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزدهاند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانیها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر میبرند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب ادارهشدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر میکوبید، باید به گونهای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنانکه روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانیها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانوادههای ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا میتوانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا میتوانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدانهای جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازهنفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگها سربازان ایرانی را به کار جادّهسازی بگمار، تا راهها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درختهائی را که مانع گذشتن آنها میشود از سر راهشان برگیرند و بیشههائی را که سپاهیان عرب را به خطر
میاندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صفهای نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نامآور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچهها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عربها برای تکمیل صفها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنیامیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنیامیه شایستهترین پاداشها و تلافیها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم میخورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمیربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنیهاشم با منّتهای بدبختی دست و پا میزدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست میگردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت مینشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه میانداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنیهاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[266] ، و بعد به عدی بن کعب[267]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ میدانی که در قریش قبیلهای از این دو قبیله ، ذلیلتر و فرومایهتر و پستتر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایستهتر و لایقتر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانوادههای تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمتها و محبّتهای او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود میآورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار میداشت .

مثلا اگر مقرّر میفرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرونتر میبود و من اگر با موازین سیاسی منطبق مینمود، هماکنون این نظامنامه را به جریان میانداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای اینگونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بیهول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر میداشتم که ایرانینژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربینژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم اینگونه مقرّرات هنوز زود است و با اینهمه ای زیاد؛ از امروز که نامهام به دست تو میرسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانیها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواستها و نیازمندیهای ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمدهای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد میآورم ، احساس میکنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگهای تو ضعیف شده است . میفهمی چه میگویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کردهای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بندهای از قبیله بنی ثقیف میپنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت میکردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پستترین و بدبختترین مردم بصره میشمرد؛ زیرا فکر میکرد که تو بنده بنیثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم میدانستی پدرت کیست ؟ ای کاش میدانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی میبردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمیایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو میدانی و هم به یقین میدانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی میشنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامهای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف میکرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمیدانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بیدرنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیدهات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنیها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی میورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنیثقیف میدانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیرهبختان و بیچارگان میداشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجانگرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آنقدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیدهاش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارکتر و شومتر ندیدهام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسختترین و لجوجترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) میگوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عربها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عربها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حملهور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردنهای شما را از دم تیغهای آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[268]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتلعام ایرانیان مأمور ساختهام و نیز تصمیم گرفتهام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجمها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشردهشده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو میگذرد، ملّتی از جانگذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر میشناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیدهای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی میتواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان میانداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک میکرد، آب از آب تکان نمیخورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز میکردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر میکشید. تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین میفرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) میفرمود:) لشکری که با پرچمهای سیاه از خراسان بسیج میشود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای میخیزند و به عربستان میریزند و بنیامیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ میگذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار میبود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا میجستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان میگذاشتیم و ریشه پرچمهای سیاه را از خاک خراسان برمیانداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان میساخت و اساس زندگیشان را واژگون میکرد و دیگر در خاک ایران به خلیفههای اسلام دشنام و ناسزا داده نمیشد و دیگر از ملّت سرکش و طغیانگر ایران موی و ناخنی بر جای نمیماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . میگذاشتی که این سنّت را نیز برقرار میداشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی میپذیرفتند و عجمکشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی میشمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجمکشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا میماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده میگشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[269] .[270]

 

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 340/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[271]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت  : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمان بردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند
شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا، مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[272]

 

 

 

عمر و معاویه

 

عمروعاص از نظر شرحبیل

برکنار کردن عمر فرماندهان ابوبکر را

 

برکناری و ترور خالد بن ولید/ص 342/(718)

عمر در پی کشته شدن مالک بن نُوَیره و یارانش توسط خالد و زنا کردن خالد با همسر مالک، درخواست قتل خالد بن ولید را کرد ولی با آنکه رفتار خالد بسیار ناشایست و زشت بود ابوبکر مخالفت نمود.

عمر نیز پس از رسیدن به ریاست اولین کاری که کرد بر کناری خالد بود. وی سپس در سال 21 هجری خالد را در حمص کشت(129).

خالد بن ولید از خطرناک ترین دشمنان عمر بود و فرماندهی بزرگ ترین لشکر عراق را نیز در دست داشت.

برکناری و ترور شرحبیل بن حسنه

دومین فرمانده نظامی در عراق نیز شرحبیل بن حسنه بود که جزو مهاجران حبشه هم به شمار می رفت. وی از اولین مسلمانان و از سرداران فتح عراق بود و ابوبکر وی را به فرماندهی یکی از لشکرهای عراق گمارده و به او اعتماد ورزید؛ لیکن عمر اقدام به برکناری شرحبیل کرد و سپاهش را بین سه فرمانده تقسیم کرد.

شرحبیل گفت: ای خلیفه مسلمانان! آیا من ناتوان هستم یا خیانت کرده ام؟

عمر گفت: هیچکدام.

شرحبیل گفت: پس چرا مرا برکنار کردی؟

عمر گفت: در شرایطی که بهتر از تو سراغ دارم برایم سخت است که تو را فرمانده سپاه قرار دهم.

شرحبیل گفت: ای امیر مومنین! پس در بین مردم برایم عذری موجه بیان کن.

عمر گفت: به زودی چنین خواهم کرد؛ البته اگر غیر از این برخورد را داشتی
چنین نمی کردم(130).

سپس عمر برخاست و برایش اعاده حیثیت نمود.

لازم به ذکر است که شرحبیل آن طور که عمر گفت نبود: شرحبیل تمام اردن  به جز منطقه طبریه  را به طور «عنوه» ولیکن بدون جنگ و خون ریزی فتح کرد و ساکنان طبریه نیز با او مصالحه کردند(131).

بدین ترتیب، شرحبیل از اولین مسلمانها و از مجاهدان اسلامی و نیز فرماندهان با تدبیر به شمار می رفت، ولی با این وجود، عمر وی را از مسوولیت و فرماندهی برکنار کرد!

عمر، عمروبن عاص را به جای شرحبیل گمارد و عمروبن عاص نیز شایعاتی بر ضد شرحبیل پخش کرد تا کاری را که عمر بر ضد شرحبیل آغاز کرده بود تکمیل گرداند.

شرحبیل گفت: عمروبن عاص دروغ می گوید؛ زمانی که من از اصحاب رسول خدا( 6) بودم عمرو، از شتر خاندانش نیز گمراه تر بود.(132)

پس از آن که شرحبیل از فرماندهی سپاه دوم عراق برکنار شد و شایعات فراوانی بر ضدش پخش شد، بالاخره در شام به همراه بلال و یارانش کشته شد.(133)

برکناری و ترور مثنی بن حارثه شیبانی

عمر، سومین فرمانده نظامی عراق را نیز برکنار کرد؛ یعنی مثنّی بن حارث شیبانی که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود.(134)

عمر او را برکنار کرد، و ابوعبیده ثقفی را به جایش منصوب نمود. و سعد بن ابی وقاص فرمانده کل شد.

این فرماندهان شهیر، درزمان ریاست عمر به قتل رسیدند؛ زیرا مثنّی در جنگ جسر با ایرانیان شرکت کرد پس از مدتی به گونه ای مشکوک مرد.

خالد بن ولید و شرحبیل بن حسنه به ابوعبیدة بن جرّاح  فرماندار شام  پناه بردند و مُعاذبن جبل و بلال نیز بدان ها پیوستند، و گروهی منسجم را بر ضد
عمر تشکیل دادند و همه کشته شدند.

برکناری و ترور ابوعبیدة بن جرّاح

عمر، فرمان دار شام ابوعبیده را که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود برکنار کرد و معاویة بن ابی سفیان را به جایش منصوب نمود.(135)

این برکناری، مقدمه ترور ابوعبیده شد. هر برکناری در زمان عمر، تروری را در پی داشت و این یکی از سیاست های مشهور عمر بود.

وی خالد بن ولید و مثنی بن حارثه شیبانی و عتبة بن غزوان و شرحبیل بن حسنه و ابو عبیده و معاذبن جبل را برکنار و همگی این افراد پس از برکناری در زمان عمر به قتل رسیدند. از دیگر افرادی که عمر برکنار کرد ولی کشته نشد انس بن مالک است که از این قاعده مستثنا ماند.

ابن جراح و معاذ و شرحبیل و بلال همگی در یک زمان به قتل رسیدند، و دولت عمر اعلام کرد بلال و یارانش در اثر نفرین عمر به قتل رسیدند!

بلال از هم فکران ابابکر نبود بلکه مخالف او نیز بود؛ جاحظ می گوید: بلال و عمار، ابوبکر و عمر را به رسمیت نمی شناختند و رد می کردند(136) بلکه بلال از مخالفان سرسخت عمر بود و کسانی را که با عمر درگیری داشتند پناه می داد.

گویند که عمر گفت: خدایا! مرا از شر بلال و یارانش رها کن.

یک سال نشد که بلال و یارانش مردند!(137)

دولت عمر شک داشت که مردم پذیرفته باشند که این تعداد فراوان از صحابه بزرگ، هم زمان و با مرگ طبیعی از دنیا رفته باشند.

مرگ مخالفان به طور هم زمان و دسته جمعی چند بار اتفاق افتاد؛ از جمله آن که ابابکر و پزشک مشهورش و عتاب والی او در مکه، همگی در یک روز مردند ؛

بلال و یارانش در شام، به طور هم زمان کشته شدند؛

معاویة بن ابی سفیان (والی شام از جانب عمر) دستور عمر در ترور دشمنانش
را اجرا می کرد!! و دعای عمر مستجاب می شد!! و کسی را یارای مقابله با ترورهای ابو سفیان نبود.

عمر و هوادارانش به دو سبب توانستند بر ابی بکر و طرفدارانش پیروز شوند :

1  هواداران عمر از هواداران ابی بکر زرنگتر و سیاست مدارتر بودند؛ افرادی چون معاویه و مغیره و عمرو بن عاص و عبدالله بن ابی ربیعه جزو یاران عمر بودند؛(138)

2  ابوبکر و طرفدارانش در فکر پیروزی های خارجی و فرماندهی ارتش بودند در حالی که عمریان به مسایل امنیتی و اداری و سیاسی می اندیشیدند.

برای کاستن از قدرت سیاسی گروه ابوبکر، عمر در اولین روز ریاست خود خالد بن ولید را برکنار کرد و خالد تنها پس از آن که برکنار شد از مرگ ابابکر مطّلع گشت(139). و وی در سال 21 هجری به طرز مشکوکی مرد.

عمر انس بن مالک را که از طرف ابوبکر والی بحرین بود نیز برکنار کرد و ابوهریره را به جای او گمارد و انس همچنان از هواداران و دوست داران ابابکر باقی ماند.(140)

پرونده «مرگ سریع» تنها در مورد ابابکر و والیان و فرماندهان او اجرا نشد بلکه ابوقحافه را نیز دریافت. وی بیش از شش ماه و چند روز پس از پسرش زنده نماند و بالاخره در محرم سال چهاردهم در مکه مرد.(141)

خاندان ابابکر از خانواده هایی بودند که به عمر طولانی معروف گشته اند و اگر ترور نمی شد بیشتر از این زنده می ماند، لیکن او و فرزندانش ترور شدند!

این گزارشات در مجموع چنین می نمایاند که عزل ها و قتل های این افراد در یک راستا و با یک دستور و از جانب کسی که از این کارها بهره می برده است انجام می شده است.

و این افراد عمر و عثمان و ابوسفیان و معاویه و ابوهریره و ابن عاص و ابن عوف و زید بن ثابت و محمد بن مسلمة بودهاند و پس از طرد یاران ابابکر، عمر خلیفه شد و عثمان نیز جانشین او گشت و ابن عوف نیز به نیابت عثمان
دست یافت، و معاویة چهارمین نفر این گروه برای خلافت بود!

چرا ابوبکر را شب هنگام به خاک سپردند؟

مردم از دفن شبانه خودداری می کرده اند، لیکن پس از مرگ ابوبکر و دو دوستش به وسیله سم، ابوبکر را شبانه به خاک سپردند(142).

وی در شب سه شنبه مرد و براساس اخبار، پیش از آن که مردم صبح کنند به خاک سپرده شد(143) و عمر بن خطاب بر وی نماز گزارد.(144)

عایشه می گوید: ابوبکر شب هنگام مرد و پیش از آن که صبح کنیم دفن شد.(145)

ابن جوزی همچنین می گوید: ... آن گاه شبانه دفن شد.(146)

عملیات دفن سریع ابابکر در شب وفاتش سبب شد تا مسلمانان نتوانند در مراسم دفن حضور یابند و آخرین نگاه را بر جنازه و چهره او اندازند.

سرعت برق آسا در دفن او و بهره گیری از پوشش شب و خواب بودن مردم، این را ثابت می کند که عملیات قتل ابابکر و دو دوستش یک جریان سیاسی و از جانب بزرگانی بوده است که مسوولیت سیاسی داشته اند.

اگر یهودیان او را می کشتند دولت ترسی از این جریان نداشت، و او را شتابان به خاک نمی سپرد و نام قاتل او را اعلام می کرد و با قصاص قاتل او خانواده ابابکر را دلداری می داد؛ لیکن این امور انجام نشد و بدون هیچ دلیلی، یهودیان را متّهم به این قتل کردند و به همین اتهام نیز بسنده نمودند!

و در باره چگونگی مرگ ابو بکر به عائشه دروغ گفتند(147).

چرا از برگزاری مجلس عزا برای او جلوگیری شد؟

پس از مسمومیت و مرگ ابابکر، عایشه و ام فروه دختر ابی قحافه مجلس عزایی در روز دفن ابابکر برایش برپا کردند، عمر به آن مجلس هجوم برد و بدون اجازه مردانی را وارد مجلس زنانه کرد، و ام فروه را با چوب دستی اش زد و بالاخره آن مجلس را بر هم زد.(148)

حوادث این گونه تنظیم شده بود :

 

 

 

عبدالرحمن ابن ابی بکر از نظر عمر

کشتن ابابکر به وسیله زهر.

به خاک سپاری شبانه.

جلوگیری از عزاداری برای او.

برکناری و کشتن یاران و پزشک مخصوص ابابکر.

کودتای برق آسا و ترور ابابکر اثر سهمگین بر خانواده اش گذاشت به طوری که ابوقحافه نیز پس از چند ماه مرد. (149)

ارتباط بین خانواده ابابکر با عمر و عثمان/ص 347/(718)

پس از کشته شدن ابابکر رابطه خانواده ابابکر با عمر و عثمان بسیار به وخامت گرایید؛ به طوری که رابطه عبدالرحمان بن ابی بکر با عمر و عثمان به جایی رسید که عمر او را مورچه بد خطاب کرد(150).

 

 

خلافت ابوبکر در سقیفه از نظر عمر، ظلم و گناه بوده است

 

بیعت عمر با ابوبکر در سقیفه به نظر او اجباری بوده است

دستور عمر به کتمان کینه او با ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 348/(718)

شریک بن عبدالله نخعی[273]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود! سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد عمر رأی صحیح و استوار داده شده بود؛ گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است !!

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ؛ هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در
این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند؛ اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نُه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند.

عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ نُه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نُه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردم است قریش شریکند!

 

در این هنگام عمر در همان حال که میان ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر دهم؟

 

گفتیم: آری ؛ ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[274]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش مکن . اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهای گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی ، خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری ؛ در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهمّ خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری ؛ که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهید بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهّد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و
تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا؛ ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

پرسید: گمانتان بر کیست؟

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرّة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد!

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقّت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهای جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجّه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند؛ چنان نکرد تا آن که با تنگنظری از آن دور شد.

 

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون از این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

 

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[275]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقّت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد
و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود امّ فروه را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطّاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز
دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[276] . [277]

 

 

 

 

 

 

 

1ـ نامه ها

 

2ـ عمر از نظر معاویه

اشتباه عمر از نظر معاویه

پستی طایفه ابوبکر و عمر از نظر معاویه

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 356/(718)

برای اینکه از عمق اندیشههائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدینگونه است :

ابان بن سلیم میگوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایبالسلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسشهای زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ میخواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفههای خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع میکنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آنها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل
میکنم ولی در پشتسرشان مصلحت چنین میبینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم میآید. در چشم من یمنیها نابکارترین قبایل عرب هستند.

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخششهای خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنیربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بیاختیاز و بیچارهاند و همینکه امیران آنها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچوقت نمیتوانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوتخو، بداخلاق ، کجتاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همینگونهاند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آنها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آنها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[278]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند
آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

بنی مضر قومی منافق و حیلهبازند. هرگز به گفتههای آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزدهاند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانیها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر میبرند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب ادارهشدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر میکوبید، باید به گونهای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنانکه روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانیها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانوادههای ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا میتوانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا میتوانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدانهای جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازهنفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگها سربازان ایرانی را به کار جادّهسازی بگمار، تا راهها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درختهائی را که مانع گذشتن آنها میشود از سر راهشان برگیرند و بیشههائی را که سپاهیان عرب را به خطر
میاندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صفهای نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نامآور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچهها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عربها برای تکمیل صفها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنیامیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنیامیه شایستهترین پاداشها و تلافیها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم میخورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمیربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنیهاشم با منّتهای بدبختی دست و پا میزدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست میگردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت مینشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه میانداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنیهاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[279] ، و بعد به عدی بن کعب[280]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ میدانی که در قریش قبیلهای از این دو قبیله ، ذلیلتر و فرومایهتر و پستتر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایستهتر و لایقتر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانوادههای تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمتها و محبّتهای او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود میآورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار میداشت .

مثلا اگر مقرّر میفرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرونتر میبود و من اگر با موازین سیاسی منطبق مینمود، هماکنون این نظامنامه را به جریان میانداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای اینگونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بیهول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر میداشتم که ایرانینژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربینژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم اینگونه مقرّرات هنوز زود است و با اینهمه ای زیاد؛ از امروز که نامهام به دست تو میرسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانیها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواستها و نیازمندیهای ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمدهای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد میآورم ، احساس میکنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگهای تو ضعیف شده است . میفهمی چه میگویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کردهای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بندهای از قبیله بنی ثقیف میپنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت میکردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پستترین و بدبختترین مردم بصره میشمرد؛ زیرا فکر میکرد که تو بنده بنیثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم میدانستی پدرت کیست ؟ ای کاش میدانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی میبردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمیایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو میدانی و هم به یقین میدانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی میشنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامهای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف میکرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمیدانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بیدرنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیدهات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنیها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی میورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنیثقیف میدانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیرهبختان و بیچارگان میداشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجانگرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آنقدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیدهاش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارکتر و شومتر ندیدهام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسختترین و لجوجترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) میگوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عربها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عربها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حملهور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردنهای شما را از دم تیغهای آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[281]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتلعام ایرانیان مأمور ساختهام و نیز تصمیم گرفتهام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجمها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشردهشده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو میگذرد، ملّتی از جانگذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر میشناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیدهای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی میتواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان میانداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک میکرد، آب از آب تکان نمیخورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز میکردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر میکشید. تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین میفرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) میفرمود:) لشکری که با پرچمهای سیاه از خراسان بسیج میشود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای میخیزند و به عربستان میریزند و بنیامیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ میگذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار میبود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا میجستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان میگذاشتیم و ریشه پرچمهای سیاه را از خاک خراسان برمیانداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان میساخت و اساس زندگیشان را واژگون میکرد و دیگر در خاک ایران به خلیفههای اسلام دشنام و ناسزا داده نمیشد و دیگر از ملّت سرکش و طغیانگر ایران موی و ناخنی بر جای نمیماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . میگذاشتی که این سنّت را نیز برقرار میداشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی میپذیرفتند و عجمکشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی میشمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجمکشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا میماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده میگشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[282] .[283]

 

 

 

 

ابوبکر حسودترین فرد جهان است

 

ابوبکر ناکس بنی تمیم است

پشیمان شدگان سقیفه

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 367/(718)

به اسناد معتبره از سعید بن جبیر حدیث کنند گوید: وقتی در نزد عبدالله بن عمر بودم سخن از پدر او عمر و ابوبکر به میان آمد، مردی گفت : سوگند با خدای که این هر دو شمسین امّت بودند!

عبدالله گفت : نه چنین است ، بلکه مخالف بودند؛ همانا من یک روز در نزد پدر خویش عمر بودم ، گفت : کسی را بیاجازت بارندهم . این وقت گفتند : عبدالرحمن بن ابی بکر اذن دخول میطلبد؟

عمر گفت : «دویبة سوء وهو خیر من أبیه»؛ یعنی عبدالرحمن چارپای زشتی است و حال آنکه از پدرش ابوبکر بهتر است .

عبدالله بن عمر گوید: من دهشت زده شدم و گفتم : ای پدر؛ این تواند بود که عبدالرحمن از پدرش بهتر است ؟

«فقال : ومن لیس بخیر من أبیه لا امّ لک»؛

«گفت : مادرت به سوگواریت بنشیند؛ کیست که از ابوبکر بهتر نیست » آنگاه گفت : او را درآرید، پس عبدالرحمن درآمد، چون این وقت حُطیئه شاعر به فرموده عمر محبوس بود از در شفاعت او بیرون شد و خواست تا جرم او را معفو دارند و رها کنند. عمر رضا نداد و عبدالرحمن بینیل مرام بیرون شد آنگاه گفت : ای فرزند؛ تو هنوز نمیدانی که این احمقک قبیله بنیتیم با من چه ظلم کرد و از من در خلافت سبقت جست ؟!

گفت : ندانستم . گفت : تواند شد که بدانی ؟

عرض کردم : سوگند با خدای که مردم او را از نور چشم خود بیشتر دوست دارند.

گفت : این نیز بر رغم پدر تست .

 

گفتم : چه باشد این امر را در میان مردم مکشوف داری و او را از این مکانت فروگذاری .

 

گفت : ای فرزند؛ تو خود میگویی مردم او را از نور چشم به زیادت دوست دارند من چه توانم ؟

گفت : چه اگر سخن به صدق رود پدر تو را به سنگ بکوبند.

و دیگر به اسناد معتبره آوردهاند که وقتی ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه در سفر مکه به دیدار عمر بن خطاب میشتافتند، در عرض راه ابوموسی با مغیره گفت : عمر این خلیفتی از ابوبکر دارد، چه در تشدید امر او فراوان رنج برد.

مغیره گفت : نه چنین است از تشدید این امر ناگزیر بود و اگر توانست از او بگرداند با او نمیگذاشت ، مگر نمیدانی که اگر حسد را بر جهان بخش کنند و به حساب گیرند نُه بخش بهره قریش گردد و یکی با تمامت ناس افتد از اینگونه سخن کردند تا به منزل عمر درآمدند و در خدمت او به طواف بیت شتافتند آنگاه عمر به میان ایشان درآمد و بر مغیره تکیه کرد و پرسش نمود در پایان امر سخن بدینجا آمد که حسد قریش نه عشر است و حسد مردم به تمامت یک عشر و اگر ابوبکر توانست خلیفتی به عمر نمیگذاشت .

چون عمر این بشنید آهی سرد برآورد؛ «ثمّ قال : ثکلتک اُمّک یا مغیرة ؛ وما تسعة اعشار الحسد وتسعة اعشار العشر وفی الناس کلّهم عشر العشر بل وقریش شرکاؤها أیضآ»؛ «گفت : ای مغیره ؛ مادرت به سوگواریت بنشیند؛ این چه قسمت است که کردهای ؟ همانا تمام حسد با قریش است و عشر عشر با تمامت مردم و در آن عشر عشر نیز قریش شریکند».

این بگفت و لختی ساکت ببود، آنگاه گفت : اگر خواهید آنکس را که از همه قریش حسد بیش داشت به شما بنمایم . بدینگونه سخن میرفت تا به منزل عمر درآمدیم ، پس این شعر را از کعب بن زهیر بر ما قرائت کرد:

لاتفش سرّک إلّا عند ذی ثقة         أولی وأفضل ما استودعت اسرارآ

 

صدرآ رحیبآ وقلبآ واسعآ قمنآ         أن لاتخاف متی أودعت اظهارآ

 

آنگاه گفت : این سخن که من گویم چندان که زنده باشم کشف نباید کرد، خاصّه با بنیهاشم از پس مرگ من خود دانید و دیگر باره آه کرد و گفت  : سوگند با خدای که از همه قریش حسد ابوبکر افزون بود، پس ساکت شد و ما نیز لختی ساکت ببودیم ، «ثمّ قال : والهفاه علی ضئیل بنی تمیم بن مرّة ؛ لقد تقدّمنی ظالمآ وخرج إلی منها آثمآ»؛ «گفت : افسوس که ناکس بنیتمیم از روی ظلم در خلافت بر من پیشی گرفت و عصیان و طغیان ورزید».

مغیره گفت : اگر این بود چرا در روز سقیفه وقتی دست بیرون کرد که با تو بیعت کند تو سر برتافتی ؟

عمر گفت : ای مغیره ؛ من تو را از عقلای عرب میدانم ، آن وقت که او دست بیرون کرد هنگامی بود که مردم میگفتند جز ابوبکر را نمیخواهیم و مطمئن بود که این کار از او نمیگردد و خواست اندیشه مرا بازداند و اگر من پذیرفتار میشدم عداوت او بر من محکم میگشت و امروز کار خلیفتی بر من راست نمیایستاد.[284]

 

 

 

پشیمان شدگان سقیفه

 

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 370/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

شریک بن عبدالله نخعی[285]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد رأی صحیح و استوار داده شده بود، گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است .

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ، هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه
کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند. عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوک تو بگرید؛ نه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردماست قریش شریکند!

در این هنگام عمر در همان حال که میال ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر
دهم؟

گفتیم: آری ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[286]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش
مکن، اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهیی گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهم خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری، که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهیم بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

 

پرسید: گمانتان بر کیست؟

 

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهیی جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند چنان نکرد تا آنکه با تنگنظری از آن دور شد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان
؟؟؟ عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[287]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود ام فروة را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

 

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

 

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه
زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[288] .[289]

 

 

 

 

عمر و معاویه

 

عمروعاص از نظر شرحبیل

برکنار کردن عمر فرماندهان ابوبکر را

ترور شخصیتهای بزرگ یکی از سیاستهای عمر بود

تعداد زیادی از صحابه همزمان و دسته جمعی مردند!

 

برکناری و ترور خالد بن ولید/ص 378/(718)

عمر در پی کشته شدن مالک بن نُوَیره و یارانش توسط خالد و زنا کردن خالد با همسر مالک، درخواست قتل خالد بن ولید را کرد ولی با آنکه رفتار خالد بسیار ناشایست و زشت بود ابوبکر مخالفت نمود.

عمر نیز پس از رسیدن به ریاست اولین کاری که کرد بر کناری خالد بود. وی سپس در سال 21 هجری خالد را در حمص کشت(129).

خالد بن ولید از خطرناک ترین دشمنان عمر بود و فرماندهی بزرگ ترین لشکر عراق را نیز در دست داشت.

برکناری و ترور شرحبیل بن حسنه

دومین فرمانده نظامی در عراق نیز شرحبیل بن حسنه بود که جزو مهاجران حبشه هم به شمار می رفت. وی از اولین مسلمانان و از سرداران فتح عراق بود و ابوبکر وی را به فرماندهی یکی از لشکرهای عراق گمارده و به او اعتماد ورزید؛ لیکن عمر اقدام به برکناری شرحبیل کرد و سپاهش را بین سه فرمانده تقسیم کرد.

شرحبیل گفت: ای خلیفه مسلمانان! آیا من ناتوان هستم یا خیانت کرده ام؟

عمر گفت: هیچکدام.

شرحبیل گفت: پس چرا مرا برکنار کردی؟

عمر گفت: در شرایطی که بهتر از تو سراغ دارم برایم سخت است که تو را فرمانده سپاه قرار دهم.

 

شرحبیل گفت: ای امیر مومنین! پس در بین مردم برایم عذری موجه بیان کن.

 

عمر گفت: به زودی چنین خواهم کرد؛ البته اگر غیر از این برخورد را داشتی چنین نمی کردم(130).

سپس عمر برخاست و برایش اعاده حیثیت نمود.

لازم به ذکر است که شرحبیل آن طور که عمر گفت نبود: شرحبیل تمام اردن  به جز منطقه طبریه  را به طور «عنوه» ولیکن بدون جنگ و خون ریزی فتح کرد و ساکنان طبریه نیز با او مصالحه کردند(131).

بدین ترتیب، شرحبیل از اولین مسلمانها و از مجاهدان اسلامی و نیز فرماندهان با تدبیر به شمار می رفت، ولی با این وجود، عمر وی را از مسوولیت و فرماندهی برکنار کرد!

عمر، عمروبن عاص را به جای شرحبیل گمارد و عمروبن عاص نیز شایعاتی بر ضد شرحبیل پخش کرد تا کاری را که عمر بر ضد شرحبیل آغاز کرده بود تکمیل گرداند.

شرحبیل گفت: عمروبن عاص دروغ می گوید؛ زمانی که من از اصحاب رسول خدا( 6) بودم عمرو، از شتر خاندانش نیز گمراه تر بود.(132)

پس از آن که شرحبیل از فرماندهی سپاه دوم عراق برکنار شد و شایعات فراوانی بر ضدش پخش شد، بالاخره در شام به همراه بلال و یارانش کشته شد.(133)

برکناری و ترور مثنی بن حارثه شیبانی

عمر، سومین فرمانده نظامی عراق را نیز برکنار کرد؛ یعنی مثنّی بن حارث شیبانی که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود.(134)

عمر او را برکنار کرد، و ابوعبیده ثقفی را به جایش منصوب نمود. و سعد بن ابی وقاص فرمانده کل شد.

این فرماندهان شهیر، درزمان ریاست عمر به قتل رسیدند؛ زیرا مثنّی در جنگ جسر با ایرانیان شرکت کرد پس از مدتی به گونه ای مشکوک مرد.

 

خالد بن ولید و شرحبیل بن حسنه به ابوعبیدة بن جرّاح  فرماندار شام  پناه بردند و مُعاذبن جبل و بلال نیز بدان ها پیوستند، و گروهی منسجم را بر ضد عمر تشکیل دادند و همه کشته شدند.

 

برکناری و ترور ابوعبیدة بن جرّاح

عمر، فرمان دار شام ابوعبیده را که با دست خط ابابکر به این سمت گمارده شده بود برکنار کرد و معاویة بن ابی سفیان را به جایش منصوب نمود.(135)

این برکناری، مقدمه ترور ابوعبیده شد. هر برکناری در زمان عمر، تروری را در پی داشت و این یکی از سیاست های مشهور عمر بود.

وی خالد بن ولید و مثنی بن حارثه شیبانی و عتبة بن غزوان و شرحبیل بن حسنه و ابو عبیده و معاذبن جبل را برکنار و همگی این افراد پس از برکناری در زمان عمر به قتل رسیدند. از دیگر افرادی که عمر برکنار کرد ولی کشته نشد انس بن مالک است که از این قاعده مستثنا ماند.

ابن جراح و معاذ و شرحبیل و بلال همگی در یک زمان به قتل رسیدند، و دولت عمر اعلام کرد بلال و یارانش در اثر نفرین عمر به قتل رسیدند!

بلال از هم فکران ابابکر نبود بلکه مخالف او نیز بود؛ جاحظ می گوید: بلال و عمار، ابوبکر و عمر را به رسمیت نمی شناختند و رد می کردند(136) بلکه بلال از مخالفان سرسخت عمر بود و کسانی را که با عمر درگیری داشتند پناه می داد.

گویند که عمر گفت: خدایا! مرا از شر بلال و یارانش رها کن.

یک سال نشد که بلال و یارانش مردند!(137)

دولت عمر شک داشت که مردم پذیرفته باشند که این تعداد فراوان از صحابه بزرگ، هم زمان و با مرگ طبیعی از دنیا رفته باشند.

مرگ مخالفان به طور هم زمان و دسته جمعی چند بار اتفاق افتاد؛ از جمله آن که ابابکر و پزشک مشهورش و عتاب والی او در مکه، همگی در یک روز مردند ؛

 

بلال و یارانش در شام، به طور هم زمان کشته شدند؛

 

معاویة بن ابی سفیان (والی شام از جانب عمر) دستور عمر در ترور دشمنانش را اجرا می کرد!! و دعای عمر مستجاب می شد!! و کسی را یارای مقابله با ترورهای ابو سفیان نبود.

عمر و هوادارانش به دو سبب توانستند بر ابی بکر و طرفدارانش پیروز شوند :

1  هواداران عمر از هواداران ابی بکر زرنگتر و سیاست مدارتر بودند؛ افرادی چون معاویه و مغیره و عمرو بن عاص و عبدالله بن ابی ربیعه جزو یاران عمر بودند؛(138)

2  ابوبکر و طرفدارانش در فکر پیروزی های خارجی و فرماندهی ارتش بودند در حالی که عمریان به مسایل امنیتی و اداری و سیاسی می اندیشیدند.

برای کاستن از قدرت سیاسی گروه ابوبکر، عمر در اولین روز ریاست خود خالد بن ولید را برکنار کرد و خالد تنها پس از آن که برکنار شد از مرگ ابابکر مطّلع گشت(139). و وی در سال 21 هجری به طرز مشکوکی مرد.

عمر انس بن مالک را که از طرف ابوبکر والی بحرین بود نیز برکنار کرد و ابوهریره را به جای او گمارد و انس همچنان از هواداران و دوست داران ابابکر باقی ماند.(140)

پرونده «مرگ سریع» تنها در مورد ابابکر و والیان و فرماندهان او اجرا نشد بلکه ابوقحافه را نیز دریافت. وی بیش از شش ماه و چند روز پس از پسرش زنده نماند و بالاخره در محرم سال چهاردهم در مکه مرد.(141)

خاندان ابابکر از خانواده هایی بودند که به عمر طولانی معروف گشته اند و اگر ترور نمی شد بیشتر از این زنده می ماند، لیکن او و فرزندانش ترور شدند!

این گزارشات در مجموع چنین می نمایاند که عزل ها و قتل های این افراد در یک راستا و با یک دستور و از جانب کسی که از این کارها بهره می برده است انجام می شده است.

و این افراد عمر و عثمان و ابوسفیان و معاویه و ابوهریره و ابن عاص و ابن
عوف و زید بن ثابت و محمد بن مسلمة بودهاند و پس از طرد یاران ابابکر، عمر خلیفه شد و عثمان نیز جانشین او گشت و ابن عوف نیز به نیابت عثمان دست یافت، و معاویة چهارمین نفر این گروه برای خلافت بود!

چرا ابوبکر را شب هنگام به خاک سپردند؟

مردم از دفن شبانه خودداری می کرده اند، لیکن پس از مرگ ابوبکر و دو دوستش به وسیله سم، ابوبکر را شبانه به خاک سپردند(142).

وی در شب سه شنبه مرد و براساس اخبار، پیش از آن که مردم صبح کنند به خاک سپرده شد(143) و عمر بن خطاب بر وی نماز گزارد.(144)

عایشه می گوید: ابوبکر شب هنگام مرد و پیش از آن که صبح کنیم دفن شد.(145)

ابن جوزی همچنین می گوید: ... آن گاه شبانه دفن شد.(146)

عملیات دفن سریع ابابکر در شب وفاتش سبب شد تا مسلمانان نتوانند در مراسم دفن حضور یابند و آخرین نگاه را بر جنازه و چهره او اندازند.

سرعت برق آسا در دفن او و بهره گیری از پوشش شب و خواب بودن مردم، این را ثابت می کند که عملیات قتل ابابکر و دو دوستش یک جریان سیاسی و از جانب بزرگانی بوده است که مسوولیت سیاسی داشته اند.

اگر یهودیان او را می کشتند دولت ترسی از این جریان نداشت، و او را شتابان به خاک نمی سپرد و نام قاتل او را اعلام می کرد و با قصاص قاتل او خانواده ابابکر را دلداری می داد؛ لیکن این امور انجام نشد و بدون هیچ دلیلی، یهودیان را متّهم به این قتل کردند و به همین اتهام نیز بسنده نمودند!

و در باره چگونگی مرگ ابو بکر به عائشه دروغ گفتند(147).

چرا از برگزاری مجلس عزا برای او جلوگیری شد؟

پس از مسمومیت و مرگ ابابکر، عایشه و ام فروه دختر ابی قحافه مجلس عزایی در روز دفن ابابکر برایش برپا کردند، عمر به آن مجلس هجوم برد و بدون اجازه مردانی را وارد مجلس زنانه کرد، و ام فروه را با چوب دستی اش
زد و بالاخره آن مجلس را بر هم زد.(148)

حوادث این گونه تنظیم شده بود :

 

عبدالرحمن ابن ابی بکر از نظر عمر

کشتن ابابکر به وسیله زهر.

به خاک سپاری شبانه.

جلوگیری از عزاداری برای او.

برکناری و کشتن یاران و پزشک مخصوص ابابکر./ص 382/(718)

کودتای برق آسا و ترور ابابکر اثر سهمگین بر خانواده اش گذاشت به طوری که ابوقحافه نیز پس از چند ماه مرد. (149)

ارتباط بین خانواده ابابکر با عمر و عثمان

پس از کشته شدن ابابکر رابطه خانواده ابابکر با عمر و عثمان بسیار به وخامت گرایید؛ به طوری که رابطه عبدالرحمان بن ابی بکر با عمر و عثمان به جایی رسید که عمر او را مورچه بد خطاب کرد(150).

 

 

 

خلافت ابوبکر در سقیفه از نظر عمر، ظلم و گناه بوده است

 

بیعت عمر با ابوبکر در سقیفه به نظر او اجباری بوده است

دستور عمر به کتمان کینه او با ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 384/(718)

شریک بن عبدالله نخعی[290]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود! سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد عمر رأی صحیح و استوار داده شده بود؛ گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است !!

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ؛ هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در
این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند؛ اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نُه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند.

عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ نُه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نُه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردم است قریش شریکند!

 

در این هنگام عمر در همان حال که میان ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر دهم؟

 

گفتیم: آری ؛ ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[291]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش مکن . اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهای گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی ، خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری ؛ در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهمّ خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری ؛ که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهید بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهّد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و
تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا؛ ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

پرسید: گمانتان بر کیست؟

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرّة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد!

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقّت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهای جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجّه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند؛ چنان نکرد تا آن که با تنگنظری از آن دور شد.

 

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون از این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

 

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[292]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقّت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد
و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود امّ فروه را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطّاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز
دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[293] . [294]

 

 

 

 

خلیفه دوم از نظر ابوحنیفه فرار خلیفه سوم از احد/ص 392/(718)

 

ابوجَعْفر طَبَری میگوید: مردم در روز اُحد چنان از رسول خدا 6 فرار کردند تا به حدّی که بعضی از ایشان به مَنْقی که پائینتر از أعْوَص است رسیدند و عثمان بن عفّان و عقبة بن عثمان و سعدبن عثمان (که دو مرد از أنصارند) چنان فرار کردند تا به جَلْعَب (کوهی است از نواحی مدینه که در پشت أعْوَص واقع است) رسیدند و در آنجا سه روز توقّف کردند و پس از آن به سوی  عَریضَةً شما در این گریز، گریز و فرار وسیعی نمودهاید!»

اصلا به چه استنادی کسی را که بیعت خود را با پیامبر ( 6) شکسته و در جنگی که دندان مبارک پیامبر شهید شد (و اگر شجاعت علی بن ابی طالب و اندک شمار اصحاب نبود خودشان نیز شهید میشدند)به عنوان خلیفه بپذیریم؟

 

پی نوشت :

تاریخ» طبری، طبع دوم، ج2، ص.522 و ایضاً در ج1 از «سیره حلبیه» ص  240 آورده است که از جمله منهزمین عثمان بن عفّان و ولید بن عقبة، و خارجة بن زید، و رفاعة بن معلّی بودند که: أقاموا ثلاثة أیام ثمّ رجعوا إلی رسول الله، فقال لهم رسولالله: ذهبتم فیها عَرِیضةً.

منبع برای مطالعه و بحث بیشتر elcitra/ten.tannos.www//:ptth:

بررسی سند روایت

عبد الله بن أحمد بن حنبل (متوفای290ه):ذهبی مینویسد:س عبد الله بن أحمد بن محمد بن حنبل الامام الحافظ الحجة أبو عبد الرحمن محدث العراق ولد امام العلماء أبی عبد الله الشیبانی المروزی الأصل البغدادی.[295]

 

 

حاتم بن اللیث:ذهبی در سیر أعلام النبلاء در باره او مینویسد:حاتم بن اللیث . الحافظ المکثر الثقة أبو الفضل البغدادی الجوهری[296]

 

 

ابویعلی در طبقات الحنابله مینویسد:حاتم بن اللیث بن الحارث بن عبدالرحمن أبو الفضل الجوهری سمع عبدالله بن موسی وسعید بن داود وإسماعیل بن أبی أویس وإمامنا أحمد فیما ذکره أبو محمد الخلال وکان ثقة ثبتا متقنا حافظا.[297]

 

و خطیب بغدادی مینویسد:حاتم بن اللیث بن الحارث بن عبد الرحمن أبو الفضل الجوهری ... وکان ثقة ثبتا متقنا حافظا.[298]

 

مسلم بن إبراهیم الأزدی (متوفای222ه) (از روات بخاری، مسلم و سایر صحاح سته)مسلم بن إبراهیم الأزدی الفراهیدی بالفاء أبو عمرو البصری ثقة مأمون مکثر عمی بأخرة من صغار التاسعة مات سنة اثنتین وعشرین وهو أکبر شیخ لأبی داود[299]

 

عبد الوارث بن سعید (متوفای180 هـ) (از روات بخاری، مسلم و سایر صحاح سته) عبد الوارث بن سعید بن ذکوان التمیمی مولاهم البصری التنوری أبو عبیدة الحافظ عن أیوب وأبی التیاح ویحیی البکاء وعنه ابنه عبد الصمد وأبو معمر المقعد ومسدد مقرئ فصیح مفوه ثبت صالح لکنه قدری مات 18 ع [300]

 

سعید بن أبی عروبة:سعید بن أبی عروبة مهران الیشکری مولاهم أبو النضر البصری ثقة حافظ له تصانیف کثیر التدلیس واختلط وکان من أثبت الناس فی قنادة من السادسة مات سنة ست وقیل سبع وخمسین.[301]

 

بنابراین سند این روایت کاملا صحیح است و تمام روات آن از بزرگان و ثقات اهل سنت هستند.

خطیب بغدادی و ابن جوزی حنبلی نیز این روایت را با سند ذیل نقل کردهاند : أخبرنا أبو بکر البرقانی قال قرأت علی محمد بن محمود المحمودی بمرو حدثکم محمد بن علی الحافظ حدثنا إسحاق بن منصور أخبرنا عبد الصمد عن أبیه قَالَ: ذکر لأَبِی حَنِیفَةَ قَوْلُ النَّبِی ( 6) «أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ»، فَقَالَ: هَذَا سَجْعٌ، وَذکر لَهُ قَوْلٌ قَالَهُ عُمَرُ، فَقَالَ: هَذَا قَوْلُ شَیطَانٍ.[302]

  

طبق این روایت، ابوحنیفه، نعمان بن ثابت، سخن عمر را سخن شیطان دانسته است، حال این که منظور او چه بوده و چرا گفته، تحلیل و پاسخش را به عهده پیروان آنها واگذار میکنیم.

 

 

خلافت ابوبکر در سقیفه از نظر عمر، ظلم و گناه بوده است

 

بیعت عمر با ابوبکر در سقیفه به نظر او اجباری بوده است

دستور عمر به کتمان کینه او با ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 395/(718)

شریک بن عبدالله نخعی[303]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود! سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد عمر رأی صحیح و استوار داده شده بود؛ گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است !!

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ؛ هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در
این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند؛ اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نُه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند.

عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ نُه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نُه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردم است قریش شریکند!

 

در این هنگام عمر در همان حال که میان ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر دهم؟

 

گفتیم: آری ؛ ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[304]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش مکن . اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهای گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی ، خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری ؛ در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهمّ خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری ؛ که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهید بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهّد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و
تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا؛ ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

پرسید: گمانتان بر کیست؟

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرّة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد!

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقّت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهای جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجّه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند؛ چنان نکرد تا آن که با تنگنظری از آن دور شد.

 

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون از این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

 

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[305]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقّت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد
و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود امّ فروه را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطّاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز
دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[306] . [307]

 

 

 

 

دشمنی عمر با ابوبکر

 

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 403/(718)

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[308]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت  : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمانبردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به
دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر؛ چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا! مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[309]

 

 

 

 

 

سقیفه

 

نظر عمر درباره ابوبکر همه از ابوبکر بهترند

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 405/(718)

هیثم بن عدی ،[310]  از عبدالله بن عیاش همدانی ،[311]  از سعید بن جبیر نقل میکند      

که میگفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه میدانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر میدانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی میدهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچکس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بیمادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[312]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود. عمر    

 

او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود!

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم ؛ امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوبتر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همینگونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمیداری و این موضوع را برای آنان روشن نمیکنی ؟

گفت : با اینکه خودت میگویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوبتر است ، در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر میگوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت  : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه
داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[313]

 

 

 

مروان از نظر عبدالرحمن بن حکم

 

آثار سقیفه و خلافت خلفاء

سقیفه و خلافت خلفاء

 

مروان و خلافت/ص 408/(718)

مروان نخستین کس بود که چنان که میگویند خلافت را با شمشیر و بدون رضایت گروهی از مردم به چنگ آورد. همه او را میترسانیدند مگر عدّه کمی که وی را ترغیب کردند که خلافت را بدست آورد. اسلاف وی به کمک یار و کس و کار به خلافت میرسیدند جز او که با ترتیبی که گفتیم به خلافت رسید.

مروان برای خالد بن یزید و پس از او برای عمرو بن سعید اشدق بیعت گرفت که به ترتیب پس از وی خلافت یابند. مروان را «خیط باطل» لقب داده بودند. عبدالرحمن بن حکم ـ برادر مروان ـ در این باب گوید: خدا زشت دارد مردمی را که خیط باطل را بر مردم تسلّط دادند که به هر که میخواهد بدهد و از هر که میخواهد بگیرد.[314]

 

 

 

 

1ـ نامه ها

 

2ـ عمر از نظر معاویه

اشتباه عمر از نظر معاویه

پستی طایفه ابوبکر و عمر از نظر معاویه

صدها بدعت عمر از نظر معاویه

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 409/(718)

برای اینکه از عمق اندیشههائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدینگونه است :

ابان بن سلیم میگوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایبالسلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسشهای زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ میخواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفههای خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع میکنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آنها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

 

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل میکنم ولی در پشتسرشان مصلحت چنین میبینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم میآید. در چشم من یمنیها نابکارترین قبایل عرب هستند.

 

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخششهای خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنیربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بیاختیاز و بیچارهاند و همینکه امیران آنها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچوقت نمیتوانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوتخو، بداخلاق ، کجتاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همینگونهاند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آنها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آنها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[315]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

 

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

 

بنی مضر قومی منافق و حیلهبازند. هرگز به گفتههای آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزدهاند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانیها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر میبرند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب ادارهشدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر میکوبید، باید به گونهای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنانکه روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانیها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانوادههای ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا میتوانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا میتوانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدانهای جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازهنفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگها سربازان ایرانی را به کار جادّهسازی بگمار، تا راهها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درختهائی را که مانع گذشتن آنها
میشود از سر راهشان برگیرند و بیشههائی را که سپاهیان عرب را به خطر میاندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صفهای نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نامآور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچهها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عربها برای تکمیل صفها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنیامیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنیامیه شایستهترین پاداشها و تلافیها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم میخورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمیربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنیهاشم با منّتهای بدبختی دست و پا میزدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست میگردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت مینشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه میانداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنیهاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[316] ، و بعد به عدی بن کعب[317]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ میدانی که در قریش قبیلهای از این دو قبیله ، ذلیلتر و فرومایهتر و پستتر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایستهتر و لایقتر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانوادههای تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمتها و محبّتهای او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود میآورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار میداشت .

مثلا اگر مقرّر میفرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرونتر میبود و من اگر با موازین سیاسی منطبق مینمود، هماکنون این نظامنامه را به جریان میانداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای اینگونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بیهول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر میداشتم که ایرانینژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربینژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم اینگونه مقرّرات هنوز زود است و با اینهمه ای زیاد؛ از امروز که نامهام به دست تو میرسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانیها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواستها و نیازمندیهای ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمدهای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد میآورم ، احساس میکنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگهای تو ضعیف شده است . میفهمی چه میگویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کردهای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بندهای از قبیله بنی ثقیف میپنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت میکردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پستترین و بدبختترین مردم بصره میشمرد؛ زیرا فکر میکرد که تو بنده بنیثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم میدانستی پدرت کیست ؟ ای کاش میدانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی میبردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمیایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو میدانی و هم به یقین میدانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی میشنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامهای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف میکرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمیدانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بیدرنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیدهات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنیها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی میورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنیثقیف میدانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیرهبختان و بیچارگان میداشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجانگرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آنقدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیدهاش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارکتر و شومتر ندیدهام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسختترین و لجوجترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) میگوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عربها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عربها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حملهور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردنهای شما را از دم تیغهای آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[318]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتلعام ایرانیان مأمور ساختهام و نیز تصمیم گرفتهام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجمها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشردهشده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو میگذرد، ملّتی از جانگذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر میشناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیدهای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی میتواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان میانداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک میکرد، آب از آب تکان نمیخورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز میکردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر میکشید. تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین میفرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) میفرمود:) لشکری که با پرچمهای سیاه از خراسان بسیج میشود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای میخیزند و به عربستان میریزند و بنیامیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ میگذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار میبود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا میجستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان میگذاشتیم و ریشه پرچمهای سیاه را از خاک خراسان برمیانداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان میساخت و اساس زندگیشان را واژگون میکرد و دیگر در خاک ایران به خلیفههای اسلام دشنام و ناسزا داده نمیشد و دیگر از ملّت سرکش و طغیانگر ایران موی و ناخنی بر جای نمیماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . میگذاشتی که این سنّت را نیز برقرار میداشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی میپذیرفتند و عجمکشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی میشمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجمکشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا میماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده میگشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[319] .[320]

 

 

 

طلحه از نظر عمر

(452) داستان شورای عمر/ص 420/(718)

این موضوع چنان است که چون ابولؤلؤة عمر را زخم زد و عمر دانست که خواهد مرد، مشورت کرد که چه کسی را پس از خود عهدهدار حکومت کند. به او گفته شد: پسرش عبدالله را جانشین و خلیفه کند.

گفت : خدا نکند که دو تن از فرزندان خطّاب عهدهدار خلافت باشند؛ همان که بر عمر تحمیل شد او را بس است . هر چه عمر بر شانه خود کشید او را بس است . خدا نکند! دیگر خلافت را نه در زندگی و نه پس از مرگ خود تحمّل میکنم .

سپس گفت : رسول خدا 6 رحلت فرمود در حالی که از ششت تن از قریش راضی و خشنود بود و آنان علی  7 و عثمان و طلحه و زبیر و سعد بن ابی وقّاص و عبدالرحمان بن عوف هستند و چنین مصلحت دیدم که موضوع را میان ایشان به شوری بگذارم تا خود یکی را انتخاب کنند.

 

و بعد گفت : اگر پس از خود کسی را به خلافت بگمارم ، کسی که بهتر از من بود چنین کاری کرد، یعنی ابوبکر؛ و اگر این کار را رها کنم کسی که بهتر از من بود، یعنی رسول خدا 6 چنین فرمود!!

 

سپس گفت : این شش تن را برای من فراخوانید و آنان را فراخواندند و پیش او آمدند و او بر بستر خویش افتاده و در حال جان کندن بود.

عمر به ایشان نگریست و گفت : آیا همگی اطّلاع دارید که پس از من به خلافت رسید؟

آنان سکوت کردند. عمر این سخن را تکرار کرد.

زبیر گفت : چه چیزی ما را از شایستگی برای خلافت دورمی کند و حال آنکه تو خلیفه شدی و به آن کار قیام کردی ؟ ما از لحاط منزلت میان قریش و از نظر سابقه در اسلام و خویشاوندی با پیامبر 6 از تو فروتر نیستیم .

ابوعثمان جاحظ میگوید: به خدا سوگند؛ اگر زبیر نمیدانست که عمر همان روز خواهد مرد هرگز گستاخی آن را نداشت که یک کلمه و یک لفظ از این سخن را بر زبان آرد.

عمر گفت : آیا از خصوصییات شما و آنچه در نفسهای شماست شما را آگاه کنم ؟

زبیر گفت : بگو که اگر از تو خواهش کنیم نگویی باز هم خواهی گفت .

عمر گفت : ای زبیر؛ امّا تو، مردی کمحوصله و رنگ به رنگی . در رضایت همچون مؤمن و به هنگام خشم همچون کافری . روزی انسانی و روز دیگر شیطان و اگر خلافت به تو برسد چهبسا که روز خود را صرف چانهزدن درباره یک مد جو کنی و کاش میدانستم اگر خلافت به تو برسد آن روزی که حالت شیطانی داری و روزی که خشمگین میشوی برای مردم چه کسی عهدهدار خلافت خواهد بود و تا هنگامی که این صفات در تو موجود است خداوند خلافت و حکومت این امّت را برای تو جمع نخواهد فرمود.

عمر سپس روی به طلحه آورد. او نسبت به طلحه از آن سخن که روز مرگ
ابوبکر درباره عمر گفته بود خشمگین بود. به همین جهت به طلحه گفت : آیا سخن بگویم ، یا سکوت کنم ؟

طلحه گفت : بگو که در هر حال تو چیزی از خیر نمیگویی .

عمر گفت : من از آن هنگام که انگشت تو در جنگ احد قطع شد و تو از آن اتّفاق سخت خشمگین بودی میشناسمت و همان پیامبر 6 رحلت فرمود در حالی که از آن سخنی که به هنگام نزول آیه حجاب گفته بودی بر تو خشمگین بود.

شیخ ما ابوعثمان جاحظ ـ که خدایش رحمت کناد ـ میگوید: سخن مذکور چنین بود که چون آیه حجاب نازل شد، طلحه در حضور کسانی که سخن او را برای پیامبر 6 نقل کردند گفته بود: مقصود محمّد 6 از اینکه زنان خود را در حجاب قرار میدهد چیست ؟ بر فرض که امروز چنین کند، فردا که بمیرد خودمان آنها را به همسری برمیگزینیم و با آنان همبستر میشویم !

ابوعثمان جاحظ همچنین میگوید: ای کاش ؛ کسی به عمر میگفت : تو که مدّعی بودی پیامبر 6 رحلت فرمودند در حالی که از این شش تن راضی بودند، پس چگونه به طلحه میگویی پیامبر 6 رحلت فرمودند در حالی که بر تو به سبب سخنی که گفتی خشمگین بودند و چنین تهمتی سنگین بر او میزنی؟ ولی چه کسی جرأت داشت اعتراضی کمتر از این بر عمر کند تا چه رسد چنین سخنی بگوید!

عمر آنگاه روی به سعد بن ابی وقّاص کرد و گفت : تو میتوانی سالار خوبی برای گروهی از سوارکاران باشی و اهل شکار و تیر و کمانی و قبیله زهرة را با خلافت و فرماندهی بر مردم چه کار است ؟!

آنگاه روی به عبدالرحمان بن عوف کرد و گفت : امّا تو، اگر ایمان نیمی از مردم را با ایمان تو بسنجند ایمان تو بر آنان برتری دارد! ولی خلافت برای کسی که در او ضعفی چون ضعف تو باشد صورت نمیگیرد و روبراه نمیشود؛ وانگهی بنیزهرة را به خلافت چکار است ؟!

 

سپس روی به علی  7 کرد و گفت : به خدا سوگند؛ اگر نه این بود که در تو نوعی شوخی و مزاح سرشته است به حق شایسته خلافتی و به خدا سوگند؛ اگر تو بر مردم حاکم شوی آنان را به حقّ و شاهراه رخشان هدایت راهبری میکنی .

 

سپس روی به عثمان کرد و گفت : گویا برای تو آماده است! و گویی هماکنون میبینم که قریش به سبب محبّتی که به تو دارند قلّاده خلافت را بر گردنت خواهند افکند و تو فرزندان امیه و ابو معیط را بر گردن مردم سوار خواهی کرد و در تقسیم غنایم و اموال ، آنان را بر دیگران چندان ترجیح خواهی داد که گروهی از گرگان عرب از هر سو پیش تو خواهند آمد و تو را بر بسترت سر خواهند برید و به خدا سوگند؛ اگر آنان چنان کنند تو هم چنان میکنی و اگر تو چنان کنی آنان هم چنان میکنند.

سپس موهای جلو سرش را با محبّت گرفت و کشید و گفت : در آن هنگام این خسن مرا یادآور که در هر حال چنان خواهد شد.

تمام این خبر را شیخ ما ابوعثمان جاحظ در کتاب «السفیانیة» خود آورده است و گروه دیگری هم غیر از او در باب زیرکی عمر این خبر را نقل کردهاند.

جاحظ در همان کتاب خود پس از آوردن این خبر این موضوع را هم نقل میکند که معمّر بن سلیمان تیمی از پدرش ، از سعید بن مسیب ، از ابن عبّاس نقل میکند که میگفته است : شنیدم عمر به اهل شوری میگفت : اگر با یکدیگر معاونت و همکاری و خیرخواهی کنید خلافت را خود و فرزندانتان خواهید خورد و اگر رشک برید و به یکدیگر پشت کنید و از یاری دادن خود فرو نشینید و نسبت به یکدیگر خشم ورزید، معاویة بن ابی سفیان در این مورد بر شما چیره خواهد شد و در آن هنگام معاویه امیر شام بود.

اکنون به بیان بقیه داستان شوری بپردازیم .

عمر آنگاه گفت : ابوطلحه انصاری را برای من فراخوانید. او را فراخواندند. عمر گفت : ای ابوطلحه دقّت کن و بنگر که چه میگویم ؟ چون از
کنار گور من برگشتید همراه پنجاه تن از انصار، در حالی که شمشیرهای خود را بر دوش داشته باشید، این شش تن را در خانهای جمع کن و آنان را به تعجیل و تمام کردن انتخاب خلفیه وادار و خود با یارانت بر در آن خانه بایست تا آنان مشورت کنند و یکی از میان خویشتن به خلافت برگزینند. اگر پنج تن اتّفاق کردند و یکی از ایشان از پذیرش آن خودداری کرد او را گردن بزن . اگر چهار تن با یکدیگر اتّفاق و دو تن مخالفت کردند آن دو تن را گردن بزن . اگر سه تن با یکدیگر موافقت و سه تن مخالفت کردند بنگر که عبدالرحمان بن عوف با کدام گروه است و آن را انجام بده و اگر آن سه تن دیگر بر مخالفت خود پافشاری کردند گردن آن سه تن را بزن ، و اگر سه روز گذشت و بر کاری اتّفاق نکردند گردن هر شش تن را بزن و مسلمانان را به حال خود بگذار تا برای خود کسی را برگزینند.

چون عمر به خاک سپرده شد، ابوطلحه آن شش تن را جمع کرد و خود همراه پنجاه تن از انصار با شمشیر بر در خانه ایستاد. آن شش تن به گفتگو پرداختند و میان ایشان نزاع درگرفت . طلحه نخستین کاری که کرد این بود که آنان را گواه گرفت و گفت : من حقّ خود را در این شوری به عثمان واگذار کردم و بخشیدم ، و این بدان سبب بود که میدانست مردم علی  7 و عثمان را رها نمیکنند و خلافت برای او فراهم و خالص نمیشود و تا آن دو وجود داشته باشند برای او ممکن نخواهد بود، ولی با این کار خود خواست جانب عثمان را تقویت و جانب علی  7 را تضعیف کند و کاری را که برای خود طلحه سودی نداشت و نمیتوانست به آن برسد، اینگونه بخشید.

زبیر برای معارضه با طلحه گفت : من هم شما را بر خود گواه میگیرم که حقّ خود را از این شوری به علی  7 واگذار کردم و بخشیدم و این کار را بدان سبب انجام داد که دید با بخشیدن طلحه حقّ خود را به عثمان ، جانب علی  7 تضعیف شده است . او را حمیت خویشاوندی بر این کار واداشت که او پسرعمّه حضرت علی7 بود؛ مادرش صفیه دختر عبدالمطلب است و
ابوطالب دایی اوست .

طلحه بدین سبب به عثمان گرایش پیدا کرد که از علی  7 منحرف بود. طلحه از قبیله تیم و پسرعموی ابوبکر صدیق! است و بنیهاشم از بنیتیم کینه شدیدی به سبب خلافت در دل داشتند و بنیتیم هم از آنان سخت کینه در دل داشتند و این چیزی است که در نهاد بشر به ویژه در نهاد اعراب سرشته است و تجربه تاکنون این موضوع را ثابت کرده است . بنابراین از آن شش تن چهار تن باقی ماندند.

سعد بن ابی وقّاص هم گفت : من حقّ خودم از شوری را به پسرعمویم عبدالرحمان بن عوف بخشیدم و این بدان سبب بود که هر دو از قبیله بنیزهره بودند، وانگهی سعد بن ابی وقّاص میدانست که کار خلافت برای او صورت نخواهد گرفت ؛ و چون فقط سه تن باقی ماندند عبدالرحمان بن عوف به علی  7 و عثمان گفت : کدامیک از شما از حقّ خود در خلافت میگذرد تا بتواند یکی از دو تن دیگر را به خلافت برگزیند؟

هیچکدام از آن دو سخن نگفتند. عبدالرحمان گفت : من شما را گواه میگیرم که خویشتن را از خلافت کنار کشیدم به شرط آنکه بتوانم یکی از دو تن باقیمانده را به خلافت انتخاب کنم .

در این باره از اعتراض و سخن گفتن خودداری کردند. عبدالرحمان بن عوف نخست خطاب به علی  7 گفت : من با تو بیعت میکنم به اجرای احکام کتاب خدا و سنّت رسول خدا 6 و رعایت سیرت آن دو شیخ ، یعنی ابوبکر و عمر.

علی  7 فرمود: بر کتاب خدا و سنّت رسول خدا 6 و آنچه اجتهاد و رأی خودم باشد.

عبدالرحمان از علی  7 روی برگرداند و پیشنهاد خود را با همان شرط به عثمان گفت .

عثمان گفت : آری . عبدالرحمان دوباره پیشنهاد خود را به علی  7 عرضه
داشت و علی  7 همان گفتار خود را تکرار کرد.

عبدالرحمان این کار را سه بار انجام داد و چون دید علی  7 از عقیده خود برنمیگردد و عثمان همواره با گفتن آری پاسخ میدهد، دست بر دست عثمان نهاد و گفت : سلام بر تو باد ای امیرالمؤمنین !!![321]

 

گفته شده است علی  7 به عبدالرحمان فرمود:

به خدا سوگند؛ این کار را نکردی مگر به امیدی که دوست شما (عمر) از دوست خود (ابوبکر) داشت . خدای میان شما عطر منشم[322] 

(زنگار نفاق) برافشاند.

گویند: همچنان شد و میان عثمان و عبدالرحمان چنان کدورت و نفاقی پیش آمد که هیچیک با دیگری سخن نگفت تا عبدالرحمان درگذشت .

در مورد این گفتار امیرالمؤمنین علی  7 که در این خطبه میگوید : «مردی از اعضای شوری به سبب کینه خود از من رویگردان شد»، منظور طلحه است . هرچند قطب راوندی[323]  معتقد است که منظور، سعد بن ابی وقّاص   

است ؛ زیرا علی  7 در جنگ بدر پدرش را کشته بود. و حال آنکه این اشتباه است ، زیرا ابی وقّاص که نام و نسب او بدینگونه است : مالک بن اهیب بن عبدمناف بن زهرة بن کلاب بن مرّة بن کعب بن لوی بن غالب ، در دوره جاهلی به مرگ طبیعی درگذشته است .

 

و این گفتار علی  7 که میگوید: «و دیگری به خاطر پیوند سبب با عثمان از من روی گرداند»، یعنی عبدالرحمان بن عوف ، زیرا امّ کلثوم دختر عقبة بن ابی معیط همسر او بوده است و این امّ کلثوم خواهر مادری عثمان است و مادر هر دو اروی دختر کریز است .

 

قطب راوندی همچنین روایت میکند که چون عمر گفت : همراه آن سه تنی باشید که عبدالرحمان بن عوف با آنان است ، ابن عبّاس به علی  7 گفت  : خلافت از دست ما بیرون رفت ؛ این مرد میخواهد عثمان خلیفه باشد. علی  7 فرمود:

من هم این موضوع را میدانم ، ولی با آنان در شوری شرکت میکنم ؛ زیرا عمر اکنون مرا هم سزاوار خلافت دانسته است و حال آنکه قبلا میگفت : پیامبر 6 فرمودهاند: نبوّت و امامت در یک خانواده جمع نمیشود. و من اکنون در شوری شرکت میکنم تا برای مردم نقض گفتار و رفتار عمر آشکار شود.

آنچه راوندی روایت میکند غیر معروف است و عمر این موضوع را از قول پیامبر 6 نقل نکرده است ، ولی روزی به عبدالله بن عبّاس گفت : ای عبدالله؛ در مورد اینکه قوم شما از رسیدن شما به خلافت ممانعت کردند چه میگویی ؟ گفت : ای امیرالمؤمنین!! در این باره چیزی نمیدانم .

عمر گفت : با پوزش از پیشگاه خداوند، خیال میکنم قوم و خویشاوندان شما خوش نداشتند که پیامبری و خلافت هر دو در خانواده شما باشد و شما با غرور، منزلت خود را به آسمان برسانید. شاید شما خودتان معتقد باشید که ابوبکر میخواست بر شما حکومت کند و او بود که حقّ شما را ضایع کرد؛ هرگز چنین نیست ، بلکه کار به گونهای پیش آمد که هیچ چیز بهتر و دوراندیشانهتر از آنچه او انجام داد نبود. اگر رأی ابوبکر در مورد خلافت من پس از مرگش نبود، ممکن بود حکومت شما را به خودتان برگرداند و اگر چنان میکرد خلافت برای شما با اعمال و خویشاوندان و اقوام خودتان گوارا
نبود؛ آنان به شما همانگونه مینگرند که گاو نر نسبت به گازر خویش مینگرد.[324]

 

 

 

 

ابوبکر حسودترین فرد جهان است

 

ابوبکر ناکس بنی تمیم است

پشیمان شدگان سقیفه

عقیده عمر درباره ابوبکر(تکرار3)/ص 429/(718)

به اسناد معتبره از سعید بن جبیر حدیث کنند گوید: وقتی در نزد عبدالله بن عمر بودم سخن از پدر او عمر و ابوبکر به میان آمد، مردی گفت : سوگند با خدای که این هر دو شمسین امّت بودند!

عبدالله گفت : نه چنین است ، بلکه مخالف بودند؛ همانا من یک روز در نزد پدر خویش عمر بودم ، گفت : کسی را بیاجازت بارندهم . این وقت گفتند: عبدالرحمن بن ابی بکر اذن دخول میطلبد؟

عمر گفت : «دویبة سوء وهو خیر من أبیه»؛ یعنی عبدالرحمن چارپای زشتی است و حال آنکه از پدرش ابوبکر بهتر است .

عبدالله بن عمر گوید: من دهشت زده شدم و گفتم : ای پدر؛ این تواند بود که عبدالرحمن از پدرش بهتر است ؟

«فقال : ومن لیس بخیر من أبیه لا امّ لک»؛

«گفت : مادرت به سوگواریت بنشیند؛ کیست که از ابوبکر بهتر نیست » آنگاه گفت : او را درآرید، پس عبدالرحمن درآمد، چون این وقت حُطیئه شاعر به فرموده عمر محبوس بود از در شفاعت او بیرون شد و خواست تا جرم او را معفو دارند و رها کنند. عمر رضا نداد و عبدالرحمن بینیل مرام بیرون شد آنگاه گفت : ای فرزند؛ تو هنوز نمیدانی که این احمقک قبیله بنیتیم با من چه ظلم کرد و از من در خلافت سبقت جست ؟!

گفت : ندانستم . گفت : تواند شد که بدانی ؟

عرض کردم : سوگند با خدای که مردم او را از نور چشم خود بیشتر دوست دارند.

گفت : این نیز بر رغم پدر تست .

 

گفتم : چه باشد این امر را در میان مردم مکشوف داری و او را از این مکانت فروگذاری .

 

گفت : ای فرزند؛ تو خود میگویی مردم او را از نور چشم به زیادت دوست دارند من چه توانم ؟

گفت : چه اگر سخن به صدق رود پدر تو را به سنگ بکوبند.

و دیگر به اسناد معتبره آوردهاند که وقتی ابوموسی اشعری و مغیرة بن شعبه در سفر مکه به دیدار عمر بن خطاب میشتافتند، در عرض راه ابوموسی با مغیره گفت : عمر این خلیفتی از ابوبکر دارد، چه در تشدید امر او فراوان رنج برد.

مغیره گفت : نه چنین است از تشدید این امر ناگزیر بود و اگر توانست از او بگرداند با او نمیگذاشت ، مگر نمیدانی که اگر حسد را بر جهان بخش کنند و به حساب گیرند نُه بخش بهره قریش گردد و یکی با تمامت ناس افتد از اینگونه سخن کردند تا به منزل عمر درآمدند و در خدمت او به طواف بیت شتافتند آنگاه عمر به میان ایشان درآمد و بر مغیره تکیه کرد و پرسش نمود در پایان امر سخن بدینجا آمد که حسد قریش نه عشر است و حسد مردم به تمامت یک عشر و اگر ابوبکر توانست خلیفتی به عمر نمیگذاشت .

چون عمر این بشنید آهی سرد برآورد؛ «ثمّ قال : ثکلتک اُمّک یا مغیرة ؛ وما تسعة اعشار الحسد وتسعة اعشار العشر وفی الناس کلّهم عشر العشر بل وقریش شرکاؤها أیضآ»؛ «گفت : ای مغیره ؛ مادرت به سوگواریت بنشیند؛ این چه قسمت است که کردهای ؟ همانا تمام حسد با قریش است و عشر عشر با تمامت مردم و در آن عشر عشر نیز قریش شریکند».

این بگفت و لختی ساکت ببود، آنگاه گفت : اگر خواهید آنکس را که از همه قریش حسد بیش داشت به شما بنمایم . بدینگونه سخن میرفت تا به منزل عمر درآمدیم ، پس این شعر را از کعب بن زهیر بر ما قرائت کرد:

لاتفش سرّک إلّا عند ذی ثقة         أولی وأفضل ما استودعت اسرارآ

 

صدرآ رحیبآ وقلبآ واسعآ قمنآ         أن لاتخاف متی أودعت اظهارآ

 

آنگاه گفت : این سخن که من گویم چندان که زنده باشم کشف نباید کرد، خاصّه با بنیهاشم از پس مرگ من خود دانید و دیگر باره آه کرد و گفت  : سوگند با خدای که از همه قریش حسد ابوبکر افزون بود، پس ساکت شد و ما نیز لختی ساکت ببودیم ، «ثمّ قال : والهفاه علی ضئیل بنی تمیم بن مرّة ؛ لقد تقدّمنی ظالمآ وخرج إلی منها آثمآ»؛ «گفت : افسوس که ناکس بنیتمیم از روی ظلم در خلافت بر من پیشی گرفت و عصیان و طغیان ورزید».

مغیره گفت : اگر این بود چرا در روز سقیفه وقتی دست بیرون کرد که با تو بیعت کند تو سر برتافتی ؟

عمر گفت : ای مغیره ؛ من تو را از عقلای عرب میدانم ، آن وقت که او دست بیرون کرد هنگامی بود که مردم میگفتند جز ابوبکر را نمیخواهیم و مطمئن بود که این کار از او نمیگردد و خواست اندیشه مرا بازداند و اگر من پذیرفتار میشدم عداوت او بر من محکم میگشت و امروز کار خلیفتی بر من راست نمیایستاد.[325]

 

 

 

سقیفه

 

نظر عمر درباره ابوبکر همه از ابوبکر بهترند

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 432/(718)

هیثم بن عدی ،[326]  از عبدالله بن عیاش همدانی ،[327]  از سعید بن جبیر نقل      

میکند که میگفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه میدانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر میدانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی میدهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچکس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بیمادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[328]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود.    

 

عمر او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود!

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم ؛ امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوبتر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همینگونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمیداری و این موضوع را برای آنان روشن نمیکنی ؟

گفت : با اینکه خودت میگویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوبتر است ، در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر میگوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را
نگه داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[329]

 

 

 

 

 

 

کینه عمر از ابوبکر

 

دشمنی عمر با ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 435/(718)

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[330]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمانبردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و
گفت : ای برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر؛ چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا! مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[331]

 

 

 

 

خلافت ابوبکر در سقیفه از نظر عمر، ظلم و گناه بوده است

 

بیعت عمر با ابوبکر در سقیفه به نظر او اجباری بوده است

دستور عمر به کتمان کینه او با ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر تکرار/ص 437/(718)

شریک بن عبدالله نخعی[332]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از     

عبدالله بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود! سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد عمر رأی صحیح و استوار داده شده بود؛ گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است !!

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ؛ هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و
آنان را در این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند؛ اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نُه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند.

عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ نُه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نُه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردم است قریش شریکند!

 

در این هنگام عمر در همان حال که میان ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر دهم؟

 

گفتیم: آری ؛ ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[333]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش مکن . اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهای گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی ، خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری ؛ در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهمّ خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری ؛ که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهید بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهّد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون
طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا؛ ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

پرسید: گمانتان بر کیست؟

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرّة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد!

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقّت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهای جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجّه شود و از آن
برگردد، ولی به خدا سوگند؛ چنان نکرد تا آن که با تنگنظری از آن دور شد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون از این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[334]  یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی  

آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و
بر خودش برگرداندم و با دقّت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود امّ فروه را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطّاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی
خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[335] . [336]

 

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 445/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

هیثم بن عدی[337]  از عبدالله بن عیاش همدانی[338]  از سعید بن جبیر نقل      

میکند که میگفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه میدانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر میدانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی میدهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچکس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بیمادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده
عبدالرحمان بیاید.

او آمد و درباره حطیئه شاعر[339]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود.    

عمر او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود.

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوبتر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همینگونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمیداری و این موضوع را برای آنان روشن نمیکنی ؟

گفت : با اینکه خودت میگویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوبتر است در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر میگوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و
گفت : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[340]

 

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

اظهار نظر دیگر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 448/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[341]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمان بردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای ربرادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود
که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا، مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[342]

 

 

 

 

عمر از نظر خالد بن سعید

 

(یاوران حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام اندک بودند)/ص 450/(718)

صدوق ؛ در خصال و مجلسی در فتن بحار روایت کردهاند که دوازده نفر از مهاجرین و انصار مثل خالد بن سعید بن العاص بن امیة بن عبد شمس و مقداد بن الأسود و سلمان و ابوذر و ابو ایوب انصاری تعاهد کردند در میان خود که ابوبکر را ار منبر پایین آورند و دیگران گفتند نکنید که خود را به کشتن میدهید و خداوند میفرماید: (وَلا تُلْقُوا بِأَیدیüکمْ إِلَی التَّهْلُکةِ)[343] ، پس آنها

گفتند با امیرالمؤمنین 7 مشورت میکنیم .

چون به آن حضرت عرض کردند فرمودند: شما نیستید مگر به قدر سرمه در چشم یا نمک در طعام و امّت چنان که پیغمبر 6 خبر داد با من غدر کردند و بیعت مرا شکستند، چون دلهای آنها پر بود از کینه من و اهل بیت پیغمبر 6، ولیکن بروید او را موعظه نمایید تا حجّت بر او تمامتر شود.

پس آن دوازده نفر آمدند در زمانی که ابوبکر منبر بود و اوّل خالد بن سعید چون از بنیامیه بود جرأت کرد و گفت : «یا أبابکر؛ إتّق الله فقد علمت ما تقدّم لعلی من رسول الله 6»؛ آیا نمیدانی که پیغمبر 6 فرمود به ما در روز بنیقریظه و حال آن که جماعتی از اشراف حاضر بودند که :

یا معشر المهاجرین والأنصار؛ شما را وصیتی میکنم آن را حفظ کنید و از جانب خداوند عزّ وجلّ امری به شما میرسانم آن را قبول کنید: ألا إنّ علیآ أمیرکم من بعدی وخلیفتی فیکم أوصانی بذلک ربّی». و اگر شما وصیت مرا حفظ نکنید و غیر علی را امیر خود گردانید؛ امر دین شما مضطرب شود و در احکام خداوند اختلاف کنید و اشرار بر شما مسلّط شوند. آگاه باشید که اهل بیت من وارثان منند و قائمون به امر امّت بعد از من ، هر کس وصیت مرا حفظ کند، خدایا او را مرافق من قرار بده و در زمره من محشور کن و هر کس حرف
مرا نشنود او را از بهشت محروم گردان .

پس عمر بن خطّاب گفت : ساکت شو ای خالد که تو از اهل مشورت نیستی . خالد فرمود: تو ساکت شو ای عمر که لاف از دیگران میزنی ، به خدا قسم که قریش میدانند که من در حسب و ادب از اعلای قوم و تو لئیمترِ آنها میباشی و کسی میباشی که در حرب ترسناک و در قحطی بخیل و در نسب پست میباشی و هیچ فخری در قریش برای تو نیست»، پس عمر سکوت کرد و نشست و بعد هر کدام از آن دوازده نفر حجّت بر ابیبکر و حاضرین تمام کردند.

پس ابوبکر سه روز در خانه خود نشست و روز سوّم عمر و طلحه و زبیر و عثمان و عبدالرحمن عوف و سعد وقّاص و ابوعبیده جرّاح هر کدام با ده نفر از قوم خود با شمشیرهای کشیده رفتند و ابابکر را از منزل او بیرون آوردند و بر منبر بالا کردند و گفتند: اگر امروز کسی تکلّم کند به مثل گذشته او را به قتل رسانیم پس کسی تکلّم نکرد.[344]

 

 

 

 

 

 

 

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم/ص 452/(718)

 

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة: (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی : لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر الصحابة سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

 

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

 

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

زنت صهاک بکل علج *مع علمها بالزنا حرام

فلا تلمها علی زناها *فما علی مثلها ملام

 

فلا تلمها ولم زنیما *یزعم أن ابنها إمام

 

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی: سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

 

 

ابوبکر از نظر عایشه

 

قیافه ابوبکر/ص 455/(718)

واقدی و غیر او روایت کردهاند که عایشه مردی از عرب را که گونههای کمگوشت و سوخته و چشمان گود داشت و گوژپشت بود و نمیتوانست ازار خود را نگهدارد دید و گفت : شبیهتر از این به ابوبکر ندیدهام .

در این توصیف ما چیزی را که دلیل بر زیبایی او باشد نمیبینیم .[345]

 

 

 

کینه عمر از ابوبکر

 

دشمنی عمر با ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 456/(718)

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[346]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمانبردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و
گفت : ای برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر؛ چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا! مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[347]

 

 

 

ناراحتی پیامبر اکرم  6 از ابوبکر وعمر

 

پیشگویی قرآن درباره حکم و فرزندانش/ص 458/(718)

 

پیشگوییهایی که درباره به حکومت رسیدن بنیامیه نقل شده ، گاهی درباره عموم آنها و گاهی در مورد بعضی از آنان مانند ابوسفیان و حکم و یا یکی از فرزندان آنها وارد شده است .

روایاتی را که در این باره میآوریم ، معاریف اهل تسنّن در کتابهای خود نقل کردهاند:

سیوطی در تفسیر خود از ابن ابی حاتم از پسر عمر روایت کرده است  : پیامبر اکرم  6 فرمود:

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر منبرها دیدم ؛ گویا آنان بوزینه بودند، خداوند در این باره این آیه را فرستاد:

(وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ وَآلشَّجَرَةَ آلْمَلْعُونَةَ)[348] .

 

«و ما قرار ندادیم خوابی را  که به تو نشان دادیم مگر امتحان برای مردم و شجره ملعونه».

مقصود از «شجره ملعونه» حکم و فرزندان اوست .

 

... و نیز سیوطی از عایشه روایت کرده است که او به مروان بن حکم گفت  : از رسول خدا 6 شنیدم که به پدر و جدّ تو میفرمود:

 

إنّکم الشجرة الملعونة فی القرآن .

شما شجرهای هستید که در قرآن لعنت شدهاید.[349]

 

 

آلوسی نیز در تفسیر خود روایت کرده است که رسول خدا 6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن ابی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، وأنزل
الله تعالی فی ذلک: (وما جعلنا) الخ ، والشجرة الملعونة الحکم وولده .

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا آنان بوزینه بودند، خداوند تعالی در این باره ، آیه شریفه (وما جعلنا...) را نازل فرمود. و شجره ملعونه حکم و فرزندان او هستند.[350]

 

 

قرطبی نیز در تفسیر خود نقل کرده است :

إنّه رأی فی المنام بنی مروان ینزون علی منبره نَزْو القردة ، فساءه ذلک فقیل : إنّما هی الدّنیا أعطوها، فسرّی عنه وما کان له بمکة منبر ولکنّه یجوز أن یری بمکة رؤیا المنبر بالمدینة .

«رسول خدا 6 در عالم رؤیا دید که بنیمروان بر منبر او میجهند همچون جهیدن بوزینه . از این جریان ناراحت شد، به آن حضرت گفته شد که این دنیا است که به آنها داده شده . از این گفتار اندوه او برطرف گردید، برای آن حضرت در آن زمان در مکه منبر نبود ولی در مکه ، منبری را که در مدینه گذاردند در عالم خواب دیده است».[351]

 

 

شوکانی نیز در تفسیر خود این روایت را آورده است : پیامبر اکرم  6 فرمود:

رأیت ولد الحکم بن أبی العاص علی المنابر کأنّهم القردة ، فأنزل
 

الله هذه الآیة .

 

فرزندان حکم بن ابی العاص را بر روی منبرها دیدم که گویا بوزینه بودند، پس خداوند این آیه را (وما جعلنا...) نازل فرمود.[352]

 

فخر رازی نیز در تفسیر خود درباره این آیه شریفه روایت کرده است :

... رأی رسول الله 6 فی المنام إنّ ولد مروان یتداولون منبره ، فقصّ
رؤیاه علی أبی بکر وعمر وقد خلا فی بیته معهما، فلمّا تفرّقوا سمع رسول الله 6 الحکم یخبر رسول الله 6، فاشتدّ ذلک علیه . وممّا یؤکد هذا التأویل قول عایشة لمروان : لعن الله أباک وأنت فی صلبه ، فأنت بعض من لعنه الله.[353]

 

«... رسول خدا 6 در خواب دید که فرزندان مروان بر منبر او قدم میگذارند، خواب خود را به ابیبکر و عمر که در خانه پیامبر 6 با او تنها بودند نقل کرد، چون آنها رفتند رسول خدا 6 شنید که حکم این جریان را از پیغمبر 6 نقل کرد. این جریان بر آن حضرت سنگین و سخت آمد (که فرمایش او را آندو نفر به حکم رسانده بودند).

و آنچه تأویل این آیه را تأکید میکند گفته عایشه به مروان است که خداوند پدرت را لعن کرده است در حالیکه تو در صلب او بودی ، پس تو نیز مورد لعنت خدا شدهای .»

 

سیوطی نیز در تأویل این آیه شریفه ، این روایت را با عبارتی دیگر آورده است :

رأی رسول الله 6 بنی الحکم بن أبی العاص ینزون علی منبره نزو القردة ، فساءه ذلک ، فما استجمع ضاحکآ حتّی مات وأنزل الله فی ذلک (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ).[354]

 

«پیامبر اکرم  6 در رؤیا دید که فرزندان حکم بن ابی العاص بر منبر او میجهند همچون جهیدن بوزینگان ، پس از این جریان ناراحت شد و تا از دنیا رفت با کسی در حال خنده برخورد نکرد.»

زمخشری نیز در تفسیر خود، تأویل این آیه شریفه را با تعبیری دیگر نقل کرده است : او درباره آیه شریفه (وَما جَعَلْنَا آلرُّؤْیا آلَّتیü أَرَیناک إِلّا فِتْنَةً لِلنّاسِ) روایت کرده است :

 

رأی فی المنام أنّ ولد الحکم یتداولون منبره کما یتداول الصبیان الکرّة .[355]

 

 

«پیامبر اکرم  6 در خواب دید که فرزندان حکم منبر او را دست به دست میکنند؛ همانگونه که کودکان گوی را.[356]

 

 

 

1ـ نامه ها

 

2ـ عمر از نظر معاویه

اشتباه عمر از نظر معاویه

پستی طایفه ابوبکر و عمر از نظر معاویه

صدها بدعت عمر از نظر معاویه

نامه معاویه درباره نگاه عمر به ایرانیان و.../ص 462/(718)

برای اینکه از عمق اندیشههائی که عمر برای ایرانیان داشت آگاه شوید، نامه معاویه را بخوانید که ماجرای به دست آمدن آن ، بدینگونه است :

ابان بن سلیم میگوید: از پیروان حضرت علی بن ابی طالب  8 یک تن که با من دوستی مهربان و همدل بود، در نزد «زیاد بن ابیه ـ زیاد بن سمیه ـ زیاد بن عبید ـ زیاد بن ابی سفیان» حکمران بصره و کوفه و نایبالسلطنه ایران ، منصب دبیری داشت . یک روز مکتوب معاویه را که در پاسخ پرسشهای زیاد نوشته بود، به من داد که رونوشتی از آن برگرفتم و این است آن نامه که معاویه ضمن آن ، روش عمر را در کشورداری برای کارگزار خود در ایران تشریح کرده و وی را به پیروی از شیوه عمر اندرز داده است .

متن نامه معاویه چنین است :

از من پرسیده بودی که وظیفه حکومت ما، در برابر قبایل و طوایف عرب چیست ؟ میخواهی بدانی که در میان این قبایل کدام قبیله شایسته احترام و تجلیل و کدام یک مستحقّ تحقیر و توهین و احیانآ فشار و آزار است ؟

گوش کن زیاد. گوش کن ای برادر من . خوب کردی که از من تعرفههای خاندان عرب را خواستی . برادر تو از عموم مردم به تاریخ عرب آشناتر است .

از یمن شروع میکنیم . نگاه کن . قبایل یمن قومی نامطئن و گردنکش هستند. رجال یمن را در حضور، احترام کن ولی در غیاب از مقام و عنوان آنها بکاه و بکوش که وجهه عمومی این اقوام در ملّت اسلام ، ضعیف و ناچیز شود.

 

سیاست من با مردم یمن این است : خودم مردم یمن را در حضورم تجلیل میکنم ولی در پشتسرشان مصلحت چنین میبینم که پستشان سازم . من از مردم یمن بدم میآید. در چشم من یمنیها نابکارترین قبایل عرب هستند.

 

به هنگام بخشش ، مردم یمن را از بخششهای خود برخوردار بدار ولی در برابر دیدگانشان به دیگران چندان مپرداز. چون بعید نیست که حسادتشان برانگیخته شود و موجبات فتنه و آشوب فراهم آید.

امّا درباره بنیربیعه  : سیاست بجا و درست در برابر این قوم این است که بزرگان و امیران ربیعه را گرامی و بزرگ بشماری ولیکن افراد این قبیله را تحقیر و توهین کنی .

من «بنی ربیعه» را این چنین یافتم : قومی همچون گوسپند که چشمشان به پیکر و قد و قامت چوپانشان دوخته شده است. این طوایف مانند موم در کف خداوندگار خویش ، بیاختیاز و بیچارهاند و همینکه امیران آنها از تو خشنود باشند، خودشان هر چند از دست تو رنج و عذاب ببینند، باز هم از تو خرسند خواهند بود.

ولیکن آل مضر؛ همیشه از خوشی و آسایش در عذابند و هیچوقت نمیتوانند آرام بنشینند. مردمی متکبّر، نخوتخو، بداخلاق ، کجتاب و ماجراجو هستند. آل مضر از امیر و فرمانده گرفته تا افراد عادّی فرومایه و ناچیز، همه همینگونهاند.

تکلیف تو این است که هر چندی به یک نیرنگ ، در میان آنها سنگ تفرقه و جدائی بیفکنی و آنها را به جان یکدیگر بیندازی ؛ تا شمشیرهای خویش را برای کشتن یاران خود تیز کنند و گزند خویش را با دست خود، از جان تو دور سازند.[357]  که اگر چنین نکنی برای خود دردسرهای سنگین به وجود خواهی

آورد.

 

بنی مضر وقتی دست بهم بدهند ناگهان شمشیرها را از نیام بدر خواهند آورد و برای فرونشاندن آتش خشم خود، بجان دیگران خواهند افتاد و تو را هم امان نخواهند داد.

 

بنی مضر قومی منافق و حیلهبازند. هرگز به گفتههای آنان اعتماد نکن و تا دست به کاری نزدهاند، اقدامشان را باور مدار و تا کار را به سامان نرسانند دست از سرشان مکش .

و امّا ایرانیان  : «وانظر الی الموالی من أسلم من الأعاجم فخذهم بسنّة عمر بن الخطّاب فإنّ فی ذلک خزیهم وذلّهم...».

و امّا ای زیاد؛ درباره ایرانیها ـ این قوم که به نام موالی و بردگان در میان ملّت اسلام بسر میبرند ـ جز با سیاست و روش عمر بن خطّاب ادارهشدنی نیستند. این ملّت را باید اسیر کرد. باید ذلیل کرد. این ملّت را به همان روش که عمر میکوبید، باید به گونهای کوبید که هرگز نتوانند سر بردارند.

گوش کن زیاد (چنانکه روش عمر بوده است) برنامه تو در برابر ایرانیان باید چنین باشد:

چنانکه عمر گفته ، اعراب حق دارند با زنان ایرانی ازدواج کنند؛ ولی ایرانیها حق ندارند که دختر عرب را به زنی بگیرند؛ چه آنکه عرب ، سید و سرور است و ایرانی بنده و نوکر...، و باید که عرب از خانوادههای ایرانی میراث ببرد ولی ایرانیان چنین حقّی ندارند.

از عطای ایرانیان که حقّ همگانی ملّت مسلمان است تا میتوانی بکاه . در تقسیم خواربار و ارزاق تا میتوانی از سهم ایرانیان کم کن . در میدانهای جنگ ، همیشه جنگجویان و سربازان ایرانی را در صف اوّل قرار بده تا هدف حمله پرنیروی جنگاوران تازهنفس دشمن ایرانیان باشند و با مرگ خود موجبات پیروزی سپاه عرب را فراهم آورند.

در جنگها سربازان ایرانی را به کار جادّهسازی بگمار، تا راهها را برای گذشتن شمشیرزنان عرب صاف کنند و درختهائی را که مانع گذشتن آنها
میشود از سر راهشان برگیرند و بیشههائی را که سپاهیان عرب را به خطر میاندازد، از میان بردارند و بالأخره بکوش که هر چه کار سخت و دشوار و جانکاه باشد، نصیب ایرانیان گردد.

آنقدر بار بر دوش ایرانیان بگذار که بر دوششان فشار بیاورد و سنگینی کند. ایرانی هر چند مؤمن به خدا و آئین اسلام و صالح و پرهیزکار باشد، حق ندارد بر صفهای نمازگزاران عرب ، امامت کند و پیشنماز گردد.

ایرانی هر چند هم که شریف و بزرگوار و از خاندانی بزرگ و نامآور باشد حق ندارد بر عرب هر چند که پست و رذل باشد، پیشی جوید و هنگام گذشتن از کوچهها جلوتر از عرب راه برود.

ایرانی حق ندارد در نماز جماعت در صف اوّل و یا صفوف نخستین قرار گیرد؛ مگر اینکه عدّه عربها برای تکمیل صفها کافی نباشد.

ایرانی حق ندارد بر مرزها فرمانروا گردد.

ایرانی حق ندارد بر شهری از شهرهای اسلام حکومت کند. ایرانی هر چند هم که در فقه و قرآن دانشمند باشد، حق ندارد قضاوت کند. «فإنّ هذه سنّة عمر بن الخطّاب ، فیهم وسیرته جزاه عن اُمّة محمّد وعن بنیامیة خاصّة افضل الجزاء...»؛ «این سیاسیت عمر بن خطّاب است و عمر با چنین سیاستی ، شایسته است که از امّت محمّد 6 و به ویژه از بنیامیه شایستهترین پاداشها و تلافیها را دریابد.

ای زیاد؛ به جان خودم قسم میخورم ؛ ای برادر من! که اگر عمر و یار او ابوبکر کرسی خلافت را نمیربودند، امروز ما و ملّت اسلام در چنگ بنیهاشم با منّتهای بدبختی دست و پا میزدیم .

خانواده هاشم خلافت را به نام میراث قانونی خود دست به دست میگردانیدند و یکی پس از دیگری بر تخت سلطنت مینشستند و از نو امپراطوری ساسانیان و قیصرهای روم را، به نام اسلام و در میان ملّت اسلام به راه میانداختند ولی خداوند متعال این موهبت را از بنیهاشم گرفت و ابتدا به
«تیم بن مرّه»[358] ، و بعد به عدی بن کعب[359]  بخشید.

 

 

ای زیاد؛ هیچ میدانی که در قریش قبیلهای از این دو قبیله ، ذلیلتر و فرومایهتر و پستتر نبود؟

در این هنگام ما به طمع افتادیم ؛ زیرا احساس کردیم که خانواده امیه ، هزاران بار از تیم و عدی برای خلافت شایستهتر و لایقتر است .

ما ثروت داشتیم ، ما عنوان در جاهلیت داشتیم ، ما با محمّد پیوستگی داشتیم ، شرایط خلافت در خانواده ما هزار بار، بیش از خانوادههای تیم و عدی آماده بود. به همین جهت جرأت کردیم و جلو رفتیم . ابتدا شیخ ما (عثمان بن عفّان) در شورائی که به وصیت عمر تشکیل یافت و سه روز هم با مشاوره و گفتگو دوام داشت ، مقام خلافت را به دست آورد و پس از چند سال که کشته شد؛ ما به عنوان خونخواهی او بپای خواستیم و به قرآن استناد جستیم که فرموده بود: (من قتل مظلومآ فقل جعلنا لولیه سلطانآ). و به همین دلیل خود را ولی خون عثمان شمردیم و به خونخواهی برخاستیم و در نتیجه میراث او را که کرسی خلافت است ، به چنگ آوردیم و اکنون بر توسن آرزو سواریم ؛ ولی ما باید بدانیم که نژاد ایران دشمن حکومت و قدرت ماست .

اشتباه عمر با اینکه مدیون مرحمتها و محبّتهای او هستیم ، اشتباه کوچکی نبود. عمر باید قوانین و نظاماتی به وجود میآورد که برای همیشه ملّت ایران و طبقات غیر عرب را ذلیل و خوار میداشت .

مثلا اگر مقرّر میفرمود که دیت بنده نصف دیت مولا و خداوندگار او باشد، به تقوا و معروف ، نزدیکتر و مقرونتر میبود و من اگر با موازین سیاسی منطبق مینمود، هماکنون این نظامنامه را به جریان میانداختم . ولی افسوس که هنوز سر و صداها آرامش نیافته و اوضاع روز، اقتضای اینگونه
مقرّرات را ندارد.

اگر امیدوار بودم که ملّت اسلام ، بیهول و هیجان این قانون را بپذیرد و موجبات اختلاف و نفاق در ملّت فراهم نگردد، مقرّر میداشتم که ایرانینژادها در برابر قوانین اسلام ، با عربینژادها یکسان نباشند.

مثلا اگر یک ایرانی ، یک عرب را کشت ، محکوم به اعدام گردد؛ بدین معنی که دیت کامل را بپردازد ولی اگر یک عرب ، ایرانی را کشت از اعدام در امان باشد و تنها به نصف دیت محکوم گردد.

ولی افسوس بسیار دارم که تصویب و تنظیم اینگونه مقرّرات هنوز زود است و با اینهمه ای زیاد؛ از امروز که نامهام به دست تو میرسید: «فأذلّ العجم واهنهم واقصهم ولانستعین بأحد منهم ولانقض لهم حاجة...»؛ «ایرانیها را ذلیل کن ، به ایرانی توهین کن ، ایرانی را از پیشگاهت دور بدار. از ایرانیان در کارهای دولتت یاری مخواه . به درخواستها و نیازمندیهای ایرانیان اعتنایی مکن». و غیر مستقیم آن مقرّرات را که باید در حق آنان بکار برده باشی بکار انداز.

آنچه مسلّم است این است که تو برادر من هستی . تو از نطفه پدرم ابوسفیان پدید آمدهای ولی وقتی ماجرای تو را در عهد عمر به یاد میآورم ، احساس میکنم که خون مردمان قبیله بزرگ و شریف قریش اندکی در رگهای تو ضعیف شده است . میفهمی چه میگویم ای زیاد؛ این حکایت را اگر به یاد داشته باشی ، خودت شخصآ برای من تعریف کردهای . راستی این داستان را به یاد داری ؟!

به روزگار خلافت عمر، ابوموسی اشعری والی بصره بود و تو که هنوز خویشتن را پسر عبید چوپان و بندهای از قبیله بنی ثقیف میپنداشتی ، به سمت دبیر حکمران بصره در زیردست مردی اشعری خدمت میکردی ، وی تو را در آن هنگام موجودی بدبخت و پست ، حتّی پستترین و بدبختترین مردم بصره میشمرد؛ زیرا فکر میکرد که تو بنده بنیثقیف هستی .

 

ای کاش ؛ در آن وقت هم میدانستی پدرت کیست ؟ ای کاش میدانستی نطفه تو از خون ابوسفیان به وجود آمده و به شرف و شخصیت خویش پی میبردی و تحت ریاست مرد احمقی که وابسته به اشعریین بود و حسب و نسب درستی نداشت به خدمت نمیایستادی .

 

«أنت تعلم ونحن یقینآ أنّ اباسفیان کان یخذو خذو امیة بن عبدشمس»؛ «هم تو میدانی و هم به یقین میدانیم که ابوسفیان در شرف و عنوان همدوش جدّش امیة بن عبد شمس بود»، و تو که فرزند او بودی ، نباید از آن درازگوش احمق امر و نهی میشنیدی .

از این سخنان بگذرم و ماجرای تو را بیادت آورم : نامهای از عمر بن خطّاب به عنوان والی بصره رسیده بود و با آن نامه ریسمانی به طول پنج وجب ضمیمه بود که هر چه حکایت بود در آن ریسمان بود. عمر بن خطّاب در آن نامه به فرماندار بصره چنین فرمان داده بود:

«اعرض عمّن قبلک من أهل البصرة ؛ فمن وجدت من الموالی ومن أسلم من الأعاجم قد بلغ خمسة اشبار فقدّمه فاضرب عنقه...».

آری ؛ عمر چنین نوشته بود: «به موجب این نامه ، مردم بصره را احضار کن و در میان اهل بصره ، از ایرانیان مسلمان و غیر مسلمان هر کس که طول قامتش با این ریسمان اندازه بود، گردنش را با شمشیر بزن».

ابن ابی معیط این نامه را خوانده بود و متن آن را محفوظ بود و یادداشتی هم از آن برداشته بود. ولید بن عقبة بن ابی معیط هم برای من تعریف میکرد که ابوموسی اشعری در کار خود درمانده بود و نمیدانست چه کند. آیا فرمان عمر به دست اجرا بسپارد و یا درباره آن مطالعه بیشتری به عمل آورد؟!

سرانجام با تو مشورت کرد و تو بیدرنگ وی را از اجرای این فرمان بازداشتی و عقیدهات این بود که خوبست فرمان امیرالمؤمنین عمر!! دوباره به خودش برگردد و شخصآ در آنچه گفته تجدیدنظر کند.

ابوموسی تو را با فرمان عمر، به مدینه فرستاد تا خود گفتنیها را به وی
بازگوئی . تو در آن هنگام نسبت به ایرانیان تعصّب شدیدی میورزیدی . تو در آن روزگار خویشتن را بنده بنیثقیف میدانستی و چون به خیال خود حقیر و بدبخت بودی ، غم تیرهبختان و بیچارگان میداشتی .

تو ابتدا در پیشگاه خلیفه به التماس و التجا درآمدی تا او را از خون ایرانیان بازگردانی و بعد تهدیدش کردی . تو به عمر گفته بودی از انقلاب مردم بپرهیز. تو به عمر گفته بودی این قتل عام ناحق ملّت را یکباره به شورش خواهد کشید و اقوام و قبایل را به سوی علی ( 7) خواهد راند. تو شمشیر علی ( 7) را با پشتیبانی هزاران فریاد خشمناک و هیجانگرفته به عمر نشان داده بودی و آنقدر به نعل و به میخ زدی و آنقدر دو پهلو و سه پهلو سخن گفتی تا امیرالمؤمنین عمر!! را از عقیدهاش بازگردانیدی .

ای زیاد؛ من در میان فرزندان ابوسفیان پسری از تو نامبارکتر و شومتر ندیدهام . زیرا نگذاشتی با دست عمر، سرسختترین و لجوجترین و خطرناکترین دشمن ما از صفحه روزگار برداشته شود.

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که علی ( 7) میگوید:

«لیضربنّکم الأعاجم عودآ کما ضربتموهم علیه بدآ».

به همان ترتیب که عربها ایرانیان را با شمشیر به سوی اسلام راندند، ایرانیان هم عربها را با شمشیر به سوی اسلام فرا خواهند راند.

و گفته بود که :

ایرانیان خواه ناخواه زمام حکومت اسلام را به دست خواهند گرفت و همچون شیران شرزه بر شما حملهور خواهند شد و هرگز از جنگ شما نخواهند گریخت و گردنهای شما را از دم تیغهای آخته خود خواهند گذرانید و خزانه شما را به تصرّف درخواهند آورد.[360]

 

امیرالمؤمنین عمر!! گفته بود که این سخنان را، (حضرت) علی ( 7) از
خود درنیاورده بلکه از پیامبر شنیده است و به همین جهت من ابوموسی اشعری را به قتلعام ایرانیان مأمور ساختهام و نیز تصمیم گرفتهام که کارگزاران خویش را به قطع نسل عجمها برگمارم .

جواب تو این بود که یا امیرالمؤمنین!! اگر همین علی ( 7) ایرانیان را به سوی خویش بخواند و بر ضدّ تو، برخیزد چه خواهی کرد؟ ملّت فشردهشده و مظلومی که دارد از دم شمشیر کارگزاران تو میگذرد، ملّتی از جانگذشته است . اگر این ملّت ناگهان بجنبد و علی ( 7) را به امامت و رهبری خویش ، برانگیزاند و دست به تیغ ببرد روزگار ما سیاه خواهد شد.

و نیز ای زیاد؛ تو به عمر گفته بودی : یا امیرالمؤمنین!! تو علی ( 7) را از همه بهتر میشناسی ؛ دلاوریش را، پردلیش را، چیرگیش را بر فنون نظامی و قدرتش را در شکستن سنگرها و چاک زدن صفوف دشمنان را که علی ( 7) بارها در نبرد نشان داده از نزدیک دیدهای ؛ آیا در آن روزگار که علی ( 7) از ایران و ایرانیان لشکر انبوهی آراسته گرداند، چه کسی میتواند، در برابرش ایستادگی کند؟ گذشته از این ، ای امیرالمؤمنین!! از دشمنی و کینه علی ( 7) نسبت به خود غافل مباش .

سخنان تو ای زیاد؛ عمر را به جایش نشانید ولی حقیقت این بود که اگر امیرالمؤمنین عمر!! تصمیم خویش را به جریان میانداخت و ریشه عجم را از بیخ خشک میکرد، آب از آب تکان نمیخورد. نه ایرانیان به سوی علی ( 7) دست کمک دراز میکردند و نه علی ( 7) به روی عمر شمشیر میکشید. تو خود نیز نزد من اعتراف کرده بودی که جز تعصّب نسبت به ایرانیان هدف دیگری در این منع و نهی نداشتی .

زیاد؛ گوش کن ، تو برای من تعریف کرده بودی که در حکومت عثمان ، روزی علی ( 7) به مناسبت یک جریان سیاسی چنین میفرمود:

إنّ أصحاب الرایات السود، الّتی تقبل من خراسان هم الأعاجم ، وأنّهم الّذین یغلبون بنی امیة علی ملکهم ویقتلونهم تحت کلّ
کوکب... .

(و گفتی که علی ( 7) میفرمود:) لشکری که با پرچمهای سیاه از خراسان بسیج میشود، لشکر ایران است . این ایرانیان هستند که به پای میخیزند و به عربستان میریزند و بنیامیه را در هر کجا که باشند از دم تیغ میگذرانند.

ای برادر؛ اگر گذاشته بودی که عمر بن خطّاب کشتن ایرانیان را آغاز کند، کار او برای ما سنّتی ثابت و استوار میبود. چه آنکه ما هم به وی اقتدا میجستیم و شمشیر در ایران و ایرانیان میگذاشتیم و ریشه پرچمهای سیاه را از خاک خراسان برمیانداختم .

«ولاستأصلهم الله وقطع أصلهم وإذآ لاتسبّ به الخلفا بعده حتّی لایبغی منهم شعر ولا ظفر ولا نافخ نار...»؛ «خدا با دست ما این قوم را درمانده و پریشان میساخت و اساس زندگیشان را واژگون میکرد و دیگر در خاک ایران به خلیفههای اسلام دشنام و ناسزا داده نمیشد و دیگر از ملّت سرکش و طغیانگر ایران موی و ناخنی بر جای نمیماند.

چه خبر داری ای برادر؛ از آنچه عمر در دین فرستاده خدا بکار برد.

عمر بن خطّاب صدها سنّت مخالف در دین اسلام بجا گذاشت و هیچ کس بر وی اعتراض نکرد و خرده و ایراد نگرفت . میگذاشتی که این سنّت را نیز برقرار میداشت و مردم هم مانند سنن دیگر از وی میپذیرفتند و عجمکشی را وسیله تقرّب به درگاه الهی میشمردند.

عمر بن خطّاب مناسک حجّ را برخلاف روش پیامبر به رأی و اجتهاد خود عوض کرد.

عمر بن خطّاب بر مقدار صاع و مد برخلاف آنچه که پیامبر تعیین کرده بود افزود.

عمر بن خطّاب جنب را از تیمّم بازداشت و برخلاف دستور پیامبر خدا عمل کرد و دستور پیامبر را که تیمّم را به جای غسل قرار داده بود، لغو کرد.

عمر بن خطّاب به دلخواه خویش دین اسلام را دستخوش تغییر و تحوّل
ساخت . در این صورت چه خوب بود که عجمکشی هم همچون یک سنّت پسندیده با دست او در میان ملّت اسلام بجا میماند و فکر ما از گزند این قوم آسوده میگشت .

امّا تو ای برادر ای زیاد بن ابی سفیان؛ وی را از این کار بازداشتی و ما را همچنان هراسان و ترسان گذاشتی .

امّا اکنون از خواب غفلت برخیز هنوز دیر نشده است ؛ تا فرصت از دست نرفته ایرانیان را از میان بردار و ریشه این قوم را بسوزان و خاکستر کن[361] .[362]

 

 

 

نسب ابوبکر

 

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم/ص 479/(718)

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة : (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی: لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر الصحابة سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج
البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

زنت صهاک بکل علج * مع علمها بالزنا حرام

 

فلا تلمها علی زناها * فما علی مثلها ملام

 

فلا تلمها ولم زنیما * یزعم أن ابنها إمام

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی : سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

 

نسب ابوبکر

 

در حالیکه برای وی شایسته/ص 482/(718)

در حالیکه برای وی شایسته تر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا بپسندد تا به مغفرت خواهی آنحضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده است .(313)

 

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

 

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة *** و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به
معنی خوار و کوچک و برده است .

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای دعوت مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل *** و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

 

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

 

 

نسب ابوبکر

 

نسب عمر

فهرس المواضیع، الخلفاء، حول امهاتهم/ص 483/(718)

الصفحة الرئیسیة / فهرس المواضیع / الخلفاء/ حول امهاتهم

 :Fپ  اسخ به شبهات  ...  fig.tces-segami   tlch السوال

بورکت جهودکم فی دحض افتراءات السلف الطالح ووفقکم الله دوما وأبدا لنصرة أهل بیت النبوة، أما بعد، أرجو من سماحتکم إدراج معلومات حول أمهات کل من الخلفاء الثلاثة أبو بکر وعمر وعثمان وأنسابهم من الکتب المعتمدة لدی أهل السنة حتی نکون علی بینة من أشخاصهم. ...

حشرنا الله وإیاکم مع محمد وآل بیته الطیبین الطاهرین.

الجواب

الأخ کمیل المحترم

السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته

أما أبو بکر: فقد قال ابن الأثیر فی النهایة 2/ 313 فی حدیث أبی بکر والنسابة : (إنک من زمعات قریش) والزمعة بالتحریک: (التلعة الصغیرة ، أی: لست من أشرافهم).

وقال الجوهری: (الزمع: رذال الناس وسفلتهم) الصحاح 3/ 1226.

وفی الاستیعاب 2/ 247 المطبوع بهامش الإصابة: (لما بویع لأبی بکر جاء أبو سفیان بن حرب إلی علی فقال: غلبکم علی هذا الأمر أرذل بیت من قریش).

وفی شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 3/ :245 (إن أبا بکر قال فی الجاهلیة لقیس بن عاصم المنقری: ما حملک علی أن وأدت؟ قال: مخافة أن یخلف علیهن مثلک).

وفی الزام النواصب :162 (أجمع أهل السیر والنسابون أن أبا قحافة کان أجیراً للیهود یعلم أولادهم ، وقد تعجب أبوه  أبو قحافة  یوم بویع ابنه ابو بکر للخلافة ، فقال: کیف ارتضی الناس بابنی مع حضور بنی هاشم؟! قالوا: لأنه أکبر الصحابة
سناً ، فقال: والله أنا أکبر منه) الصواعق المحرقة لابن حجر: 13 ، شرح نهج البلاغة لابن أبی الحدید 1/ 156.

وأما عمر: فقد قال ابن الأثیر فی السیرة النبویة 1/ :153 ( ... وکان الخطاب والد عمر بن الخطاب وعمه وأخاه لأمه ، وذلک لأن عمرو بن نفیل کان قد خلف علی امرأة أبیه بعد أبیه ، وکان لها من نفیل أخوه الخطاب).

وفی مجمع الزوائد 7/ :335 (وعن أنس أنه قال: خرج علینا رسول الله ( 6) وهو غضبان ، فخطب الناس فقال: لا تسألونی عن شیء الیوم إلا أخبرتکم به ، ونحن نری أن جبرئیل معه ... فقال عمر: یا رسول الله إنا کنا حدیث عهد بجاهلیة فلا تبد علینا سوآتنا فاعف عنا عفا الله عنک).

وفی النهایة لابن الأثیر 1/ :119 (وفی حدیث خزیمة: کان عمر فی الجاهلیة هبرطشاً ، وهو: الساعی بین البائع والمشتری شبه الدلال).

وفی الاستیعاب لابن عبد البر 4/ 291 بهامش الاصابة: ( ... فاذا بامرأة برزت علی الطریق ، فسلم علیها عمر ، فردت علیه السلام وقالت: هیهاً یاعمر ، عهدتُک وأنت تسمی عمیراً فی سوق عکاظ تروع الصبیان بعصاک ، فلم تذهب الأیام حتی سمیت عمر!! ثم لم تذهب الأیام حتی سمیت أمیر المومنین!!! فاتق الله فی الرعیة ... ).

وروی هاشم بن محمد بن السائب الکلبی أحد علماء أهل السنة فی کتابه المثالب قال: (کانت صهاک أمه حبشیة لهاشم بن عبد مناف ، فواقع علیها نفیل بن هشام ، ثم واقع علیها عبد العزیز بن رباح ، فجاءت بنفیل جد عمر بن الخطاب) البحار 31/ 98 عن المثالب للکلبی.

وفی الزام النواصب :163 (فانظروا رحمکم الله إلی نقلهم عن إمامهم المرضی عندهم: أن جدته صهاک أمة حبشیة لهاشم وهی زانیة ، وجده نفیل من الزنا ، ثم یقدمونه علی بنی هاشم ملوک الجاهلیة والاسلام ، وهو ابن امتهم الزانیة ، فهل هذا یلیق فی العقول أو یرضی به الله ورسوله).

وفی هذا المعنی یقول الشاعر :

 

زنت صهاک بکل علج *مع علمها بالزنا حرام

 

فلا تلمها علی زناها *فما علی مثلها ملام

فلا تلمها ولم زنیما *یزعم أن ابنها إمام

وروی المتقی الهندی عن الضحاک أنه قال: قال عمر: (یا لیتنی کنتُ کبش أهلی : سمنونی ما بدا لهم ، حتی إذا کنت أسمن ما أکون زارهم بعض من یحبون ، فجعلوا بعضی شواءً وبعضی قدیداً ، ثم أکلونی، فأخرجونی عذرة ، ولم أکن بشراً) کنز العمال 6/ 345 ، الفتوحات الاسلامیة لدحلان 2/ 408 ، حیاة الصحابة للکاندهلوی 2/ 99 ، حلیة الأولیاء 1/ 52 ، نور الأبصار: 60 ، تاریخ الخلفاء للسیوطی: 144.

و أما عثمان: فروی هشام بن محمد بن السائب الکلبی قال: (و ممن کان یلعب به ویفتحل به عفان أبوعثمان) مثالب العرب: 54 من المخطوط.

قال الشهرستانی فی کتابه الملل والنحل: 32  عند ذکره الخلاف التاسع فی الاسلام وأنه فی الشوری  فی معنی عثمان: (وأخذوا علیه أحداً کلها محالة علی بنی أمیة :

منها: رده الحکم بن أمیة إلی المدینة بعد أن طرده رسول الله ( 6) .... .

ومنها: نفیه أبا ذر إلی الربذة ، وتزویجه مروان بن الحکم ابنته ، وتسلیم خمس غنائم أفریقیا إلیه وقد بلغت مائتی الف دینار.

ومنها: ایواوه عبد الله بن سعد ابن أبی السرح بعد أن أهدر النبی دمه وتولیته إیاه مصر ... ).

ودمتم سالمین ...

مرکز الأبحاث العقائدیة

لادلاء تعلیق علی الاجابة انقر هنا

نسب عمر

نسب ابوبکر

در حالیکه برای وی شایسته/ص 484/(718)

 

در حالیکه برای وی شایسته تر آن بود که چنان زندگی کند که رسول خدا بپسندد تا به مغفرت خواهی آنحضرت در دنیا و شفاعت او در آخرت نایل آید.

 

حقایقی تحریف شده

روایتگران اموی و قصه پردازان ایشان هر چه را که بر آن دست یافتند و توان دستکاری در آن را داشتند تغییر دادند : از جمله رنگ و ( اصل و نسب ) و بردگی یا عدم بردگی صحابه .

عمر بن خطّاب یک برده حبشی سیاه پوست از بردگان ولید بن مغیره مخزومی بود امّا او را آزاد و از اولاد حضرت اسماعیل (علیه السلام) و سفید پوست بر عکس آدم(308)( دارای پوست تیره ) معرفی کردند ! ! این تحریف های عمدی سبب می شود که خواننده اعتماد خود را نسبت به آن دسته از نویسندگان و راویان از دست بدهد .

( صهّاک ) مادربزرگ عمر بن خطّاب و نفیل ( جدّ او ) هر دو از زنگیان سیاه پوست حبشه و از بردگان عبدالمطلب بن هاشم بودند و ( حنتمه ) مادر عمر بن خطّاب از کسانی بود که هشام بن مغیره مخزومی او را یافت و بزرگ کرد .(309)

آمده است که عمر بن خطّاب کارگر یا ( برده ) ولید بن مغیره مخزومی بود .(310)

ابن حجر عسقلانی درباره عمر بن خطّاب نوشته است : وی با هر دو دست کار می کرد . بلند قد و سیه چرده بود به شدّت .(311)

و سفیان ثوری نیز گفته است : عمر مردی سیه چرده بود (312)

امّا پیروان خط قریشی که از رنگ سیاه نفرت داشتند ، گفتند : عمر ، سفید بوده است .(313)

واقدی به زنگی بودن او اعتراف کرده امّا گفته است : رنگ تیره او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است ؟ !(314)

 

البتّه واقدی کوشیده تا اصل زنگی حبشی بودن وی را از اذهان مردم پاک کند امّا شگفتا که فراموش کرده درباره بلال حبشی بگوید تیرگی او در اثر خوردن روغن زیتون در سال قحطی بوده است !

 

همچنین ابوبکر و پدرش ابوقحافه از بردگان بودند و نام او که ( عتیق ) یعنی آزاد شده است برای آنست که وی از بردگی آزاد شده بود .

وی سیاه چرده بود و او را در زمره سیاهان نام برده اند چنانچه ابن جوزی در کتابش ( عیون الأثر ) آورده است : سیاهان ( از صحابه ) عبارتند از : أسامة بن زید و ابوبکر و سالم مولی ابی حذیفه و بلال بن رباح .(315)

و اینکه او را عتیق می نامیدند برای آزادی او از بردگی است چنانچه آمده است : جبیر بن مطعم بن عدی به برده اش وحشی گفت : اگر حمزه عموی محمّد را در عوض عموی من طعیمة بن عدی  که بدست علی بن ابیطالب (علیه السلام) کشته شده به قتل برسانی تو عتیق ( آزاد شده ) هستی .(316) پس عتیق یعنی هر کسی که از بردگی آزاد شود .

و فرزندان ابوقحافه عبارتند از : عَتیق ( ابوبکر ) و عُتَیق و مُعْتَق که هر سه به معنی آزاد شده از بردگی است .

شاعری از لشگریان عایشه در جنگ جمل به نام عمیر بن اهلب ضبّی به بردگی ابوبکر اعتراف کرده و گفته است  :

أطعنا بنی تیم بن مرّة شقوة ***و هل تیم الّا أعبد و إماء(317)

ما از روی بدبختی از اولاد تیم بن مرّه ( قبیله ابوبکر ) اطاعت کردیم در حالیکه آیا قبیله تیم چیزی جز بردگان و کنیزان هستند ؟

و به همین جهت است که ابوسفیان درباره رژیم ابوبکر گفت : حکومت را چه می شود که به دست بی مقدارترینِ قریش و خوارترینِ آنها افتاده است .(318)

و عمر گفته است : افسوس بر ضئیل قبیله تیم .(319) و ذلیل و ضئیل هر دو به معنی خوار و کوچک و برده است .

ابو قحافه از بردگان عبدالله جدعان تیمی بود و کارش جار زدن برای دعوت
مردم به غذا بود چنانچه درباره ابن جدعان، شاعری گفته است  :

لَهُ داع بمکة مشمعل ***و آخر فوق دارته ینادی

او یک دعوت کننده چالاک در مکه دارد و یک نفر دیگر که از بالای خانه او مردم را ندا می کند .

منظور از دعوت کننده چالاک سفیان بن عبدالأسد و منظور از دیگری ، ابوقحافه ( پدر ابوبکر ) است که هر دو از بَردگان عبدالله بن جدعان بودند .

 

از نرم افزارها یا سایتها کپی فرمودهاید.

 

 

 

 

 

 

نظر ابوسفیان درباره عمر

 

ابوسفیان عمر را گورخر میدانست/ص 485/(718)

در دوران خلافت عمر پس از گذشت چندین سال از رویداد تهدید و روز سقیفه ، نوجوانی در برابر رهبر مسلمانان میایستد و به گونهای فصیح و بلیغ سخن میگوید که تا آن هنگام هیچ از فصیحان و یا مردان دلاور چنان سخن نگفتهاند.

عمر از سخن گفتن این نوجوان ؛ به شگفت آمده آثار نبوغ و ابتکار و توان رهبری قاطع را در چهره او میبیند. میگوید: آفرین بر این نوجوان ! اگر از قریش میبود عرب را با عصای خود رهبری میکرد و به پیش میبرد.

این جوانک ، زیاد بن سمیه بود.

ابوسفیان در آن مجلس حاضر بود. از این تعریف به خود بالید و نتوانست روحیه غرورآمیز خود را کتمان کند. لذا با کمال تکبّر زمزمه کرد: فضائل و مناقب (ما) نتوانست خود را مخفی نگه دارد و در چهره زیاد ظاهر شد.

بعد سر به گوش عمرو بن عاص کرد و به آهستگی گفت : به خدا سوگند؛ او از قریش است .

عمرو پرسید: پدرش کیست ؟

جواب داد: من ؛ به خدا سوگند؛ من او را در رحم مادرش گذاشتم .

عمرو گفت : پس چرا او را به خود ملحق نکرده و از خود ندانستهای ؟

ابوسفیان ـ در حالی که مخفیانه به عمر اشاره میکرد ـ پاسخ داد: از این گورخری که اینجا نشسته است میترسم که پوستم را پاره کند.

سالیانی بعد، به دلیلی ، معاویه همین جوان بیپدرِ نسَبْ ناشناخته را به خود نزدیک میکند و در مقابل دید همگان مشروعیت برادری او را اعلام مینماید و ادّعا میکند که قرار گرفتن او در رحم مادرش از صلب پدر او میباشد که بزرگ و رئیس بنیامیه بوده است ![363]

 

 

 

 

 

 

عقیده عمر درباره ابوبکر

 

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر پس از مرگ ابوبکر/ص 487/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

هیثم بن عدی[364]  از عبدالله بن عیاش همدانی[365]  از سعید بن جبیر نقل میکند      

که میگفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه میدانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر میدانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی میدهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچکس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بیمادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[366]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود. عمر    

 

او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود.

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوبتر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همینگونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمیداری و این موضوع را برای آنان روشن نمیکنی ؟

گفت : با اینکه خودت میگویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوبتر است در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر میگوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت  : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه
داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[367]

 

 

 

 

کینه عمر از ابوبکر

 

دشمنی عمر با ابوبکر

نظر عمر درباره ابوبکر

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 490/(718)

همچنین هیثم بن عدی از مجالد بن سعید[368]  نقل میکند که میگفته است  :    

یک روز هنگام چاشت پیش شعبی رفتم و میخواستم از او درباره سخنی که ابن مسعود میگفته و از قول او برایم نقل کرده بودند بپرسم . چون به سراغ او رفتم ، معلوم شد در مسجد قبیله است ؛ قومی هم منتظر او بودند. چون آمد خود را به او معرّفی کردم و گفتم : خداوند کارهایت را اصلاح فرماید، آیا ابن مسعود میگفته است هر گاه برای قومی حدیث و سخنی را میگفتم که میزان عقل ایشان به آن نمیرسید مایه فتنه برای ایشان میشد؟ 

گفت : آری ، عبدالله بن مسعود چنین میگفته است و عبدالله بن عبّاس هم همین سخن را میگفته است و نزد ابن عبّاس گنجینههای علم بوده که آن را به کسانی که شایسته آن بودهاند عرضه میکرده و از دیگران بازمیداشته است .

در همان حال که من و شعبی سخن میگفتیم ، مردی از قبیله ازد آمد و کنار ما نشست . ما درباره ابوبکر و عمر شروع به گفتگو کردیم . شعبی خندید و گفت : در سینه عمر کینهای نسبت به ابوبکر وجود داشت . آن مرد ازدی گفت  : به خدا سوگند؛ ما ندیده و نشنیدهایم که مردی نسبت به مرد دیگری فرمانبردارتر و خوشگفتارتر از عمر نسبت به ابوبکر باشد!

شعبی به من نگریست و گفت : همین پاسخی که به او میدهم از مواردی است که تو درباره آن میپرسیدی . سپس روی به مرد مذکور کرد و گفت : ای
برادر ازدی ؛ در این صورت با این سخن عمر که گفت : لغزشی بود که خداوند شرّ آن را نگهداشت ، چه میکنی ؟ آیا هیچ دشمنی را دیدهای که نسبت به دشمن ، در موردی که بخواهد آنچه را او برای خود ساخته است ویران کند و موقعیت او را میان مردم متزلزل سازد، سخنی تندتر و بیشتر از سخن عمر نسبت به ابوبکر بگوید؟

آن مرد با حیرت گفت : سبحان الله؛ تو ای ابوعمر؛ چنین میگویی ؟

شعبی گفت : عجبا! مگر این سخن را من میگویم ؟ عمر آن را در حضور همگان گفته است ! میخواهی او را سرزنش کن ، میخواهی رهایش کن .

آن مرد خشمگین برخاست و با خود همهمهای میکرد که مفهوم نبود و نفهمیدم چه میگوید.

مجالد میگوید: من به شعبی گفتم : خیال میکنم که این مرد به زودی این سخن را از قول تو برای مردم نقل خواهد کرد و آن را منتشر خواهد ساخت .

گفت : به خدا سوگند؛ اعتنایی به آن نخواهم کرد؛ چیزی را که عمر از گفتن آن در حضور مهاجران و انصار پروا نکرده است ، من از آن پروا  کنم ؟ شما هم هر گونه که میخواهید این سخن را از قول من نقل کنید.[369]

 

 

 

سقیفه

 

نظر عمر درباره ابوبکر همه از ابوبکر بهترند

عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 492/(718)

هیثم بن عدی ،[370]  از عبدالله بن عیاش همدانی ،[371]  از سعید بن جبیر نقل میکند      

که میگفته است : در حضور عبدالله بن عمر سخن از ابوبکر و عمر به میان آمد. مردی گفت : به خدا سوگند؛ آنان دو خورشید و دو پرتو این امّت بودند.

ابن عمر گفت : تو چه میدانی ؟

آن مرد گفت : مگر آن دو با یکدیگر ائتلاف نکردند؟

ابن عمر گفت : نه ، که اگر میدانستید با یکدیگر اختلاف داشتند. گواهی میدهم که روزی پیش پدرم بودم و به من دستور داده بود هیچکس را پیش او راه ندهم ؛ در این هنگام عبدالرحمان پسر ابوبکر اجازه خواست که پیش او آید.

عمر گفت : حیوانک بدی است ، در عین حال همو از پدرش بهتر است . این سخن مرا به وحشت انداخت و گفتم : پدرجان ؛ عبدالرحمان از پدرش بهتر است ؟!

گفت : ای بیمادر؛ چه کسی از پدر او بهتر نیست ! به هر حال اجازه بده عبدالرحمان بیاید.

 

او آمد و درباره حطیئه شاعر[372]  با عمر سخن گفت که از او خشنود شود. عمر    

 

او را به سبب شعری که سروده بود زندانی کرده بود!

عمر گفت : در حطیئه کژی و بدزبانی است ، مرا آزاد بگذار تا او را با طول مدّت زندان راست و درست گردانم .

عبدالرحمان اصرار کرد و عمر نپذیرفت و عبدالرحمان رفت ، آنگاه پدرم روی به من کرد و گفت : تو تا امروز در غفلتی که چگونه این مردک نادان خاندان تیم (ابوبکر) بر من پیشی گرفت و خود را مقدّم داشت و بر من ستم کرد!

گفتم : من به آنچه در این مورد اتّفاق افتاده است علم ندارم .

گفت : پسرکم ؛ امیدوار هم نیستم که بدانی .

گفتم : به خدا سوگند؛ ابوبکر در نظر مردم از نور و روشنی چشمشان محبوبتر است .

گفت : آری ؛ برخلاف میل پدرت و با وجود خشم او، ابوبکر همینگونه است .

گفتم : پدرجان ؛ آیا در حضور مردم از کار او پرده برنمیداری و این موضوع را برای آنان روشن نمیکنی ؟

گفت : با اینکه خودت میگویی که او در نظر مردم از روشنی چشمشان محبوبتر است ، در آن صورت سر پدرت با سنگ کوبیده خواهد شد.

ابن عمر میگوید: پس از این گفتگو پدرم دلیری کرد و جسارت ورزید و هنوز هفته تمام نشده بود که میان مردم برای خطبه خواندن برخاست و گفت  : ای مردم ؛ همانا بیعت ابوبکر لغزش و شتابزدگی بود و خداوند شرّ آن را نگه
داشت و هر کس شما را به چنان بیعتی دعوت کند او را بکشید.[373]

 

 

 

 

 

 

پشیمان شدگان سقیفه

 

نیز عقیده عمر درباره ابوبکر/ص 495/(718)

ابن ابی الحدید مینویسد :

شریک بن عبدالله نخعی[374]  از محمّد بن عمرو بن مرّة ، از پدرش ، از عبدالله     

بن سلمه ، از ابوموسی اشعری نقل میکند که میگفته است : همراه عمر حجّ گزاردم و همین که ما و بیشتر مردم فرود آمدیم من از جایگاه خویش بیرون آمدم که پیش عمر بروم .

مغیرة بن شعبه هم مرا دید و همراهم شد و پرسید: کجا میروی؟

گفتم : پیش امیرالمؤمنین ! میروم ، آیا تو هم میآیی ؟

گفت : آری .

ما حرکت کردیم و به سوی جایگاه عمر رفتیم . میان راه درباره خلافت عمر و قیام پسندیده او در کارها و مواظبت او بر اسلام و دقّت و بررسی او در کاری که پذیرفته بود سخن میگفتیم . سپس درباره ابوبکر سخن گفتیم . من به مغیره گفتم : برای تو خیر پیش باشد؛ همانا که به ابوبکر در مورد رأی صحیح و استوار داده شده بود، گویی ابوبکر به چگونگی قیام عمر پس از خود و کوشش و تحمّل رنج و زحمت او برای اسلام آگاه بوده و مینگریسته است .

مغیره گفت : آری ؛ همینگونه بوده است ، هر چند قومی خلافت و امارت عمر را خوش نداشتند و میخواستند او را از رسیدن به آن بازدارند و آنان را در این کار بهرهای حاصل نشد.

گفتم : ای بیپدر؛ آن قوم که خلافت را برای عمر خوش نداشتند چه
کسانی هستند؟

مغیره گفت : خدا خیرت دهد؛ گویا این قبیله قریش و حسدی را که مخصوص به آن هستند و در مورد عمر بیشتر به کار بردند نمیشناسی! و به خدا سوگند اگر بتوان با محاسبه این حسد را درک کرد، باید بگویم نه دهم آن از ایشان است و یک دهم آن از تمام مردم است.

من گفتم: ای مغیره ؛ آرام باش که قریش با فضیلت خود بر دیگر مردم برتری دارد، و همینگونه سخن میگفتیم تا به خیمه و جایگاه عمر رسیدیم و او را نیافتیم. سراغ او را گرفتیم، گفتند: هماکنون بیرون رفت. ما در پی او حرکت کردیم و چون وارد مسجدالحرام شدیم، دیدیم عمر مشغول انجام طواف است، ما هم همراه او به طواف پرداختیم. چون طواف عمر تمام شد میان من و مغیره آمد و درحالی که به مغیره تکیه داده بود گفت: از کجا میآیید؟

گفتیم : ای امیرالمؤمنین!! برای دیدار تو بیرون آمدیم و چون کنار خیمهات رسیدیم، گفتند: به مسجد رفته است، و از پی تو آمدیم.

عمر گفت: خیر باشد، سپس مغیره به من نگاه کرد و لبخندی زد که عمر زیرچشمی آن را دید و پرسید: ای بنده ؛ چرا و از چه چیزی لبخند زدی ؟

گفت: از سخنی که هماکنون که پیش تو میآمدیم میان راه با ابو موسی درباره آن گفتگو میکردیم.

عمر گفت : آن سخن چه بود؟

موضوع را برای او گفتیم تا آنجا که درباره حسد قریش و اینکه گروهی میخواستند ابوبکر را از جانشین کردن عمر بازدارند. عمر آه سردی کشید و گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوک تو بگرید؛ نه دهم حسد از قریش نیست! که نود و نه درصد آن از قریش است و در یکصدم دیگر هم که در همه مردماست قریش شریکند!

در این هنگام عمر در همان حال که میال ما دو تن آهسته حرکت میکرد سکوت سنگین نمود و سپس گفت: آیا به شما از حسودترین فرد قریش خبر
دهم؟

گفتیم: آری ای امیرالمؤمنین!

گفت : در همین حال که جامه بر تن دارید؟

گفتیم: آری.

گفت: چگونه ممکن است و حال آنکه شما جامه خود را میپوشید؟

گفتیم: ای امیرالمؤمنین ! این چه ربطی به جامه دارد؟

گفت: بیم اینکه این راز از آن جامه فاش شود.

گفتیم: آیا تواز این بیم داری که جامه سخن را فاش سازد! و حال آنکه از پوشنده جامه بیشتر بیم داری و مقصودت جامه نیست که خود ما را منظور میداری .

گفت: آری ؛ همینگونه است. سپس به راه افتاد و ما هم همراهش رفتیم تا به خیمهاش رسیدیم؛ دستهای خود را از میان دستهای ما بیرن کشید و به ما گفت: از اینجا مروید، و خود داخل خیمه شد.

من به مغیره گفتم: ای بیپدر؛ این سخن ما با او و گزارش گفتگوی خودمان در او اثر کرد و چنین میبینیم که او ما را اینجا نگهداشته است برای اینکه دنباله سخن خود را بگوید.

گفت: ما هم که خواهان همانیم.

در همین هنگام اجازه ورود به ما دادند و حاجب گفت : داخل شوید. ما داخل شدیم و او را دیدیم که بر پشت روی گلیمی دراز کشیده است. همینکه ما را دید به این دو بیت کعب بن زهیر[375]  تمثّل جست که میگوید :

 

«راز خود را جز برای کسی که مورد اعتماد و بافضیلت و سزاوار باشد فاش
مکن، اگر میخواهی رازهایی را به ودیعت بسپاری، سینهیی گسترده و دلی گشاده و شایسته که هرگاه رازی به آن میسپاری بیم افشای آنرا نداشته باشی».

دانستیم که با خواندن ابیات میخواهد ما تضمین کنیم که سخنش را پوشیده خواهیم داشت. من گفتم: ای امیرالمؤمنین! اینک که تو ما را به گفتن آن مخصوص کنی خود مواظب و متعهّد و ملتزم آن خواهیم بود.

عمر گفت: ای برادر اشعری در چه مورد؟

گفتم: در مورد افشای رازت و اینکه ما را در مهم خود شریک سازی و ما مستشاران خوبی برای تو خواهیم بود.

گفت: آری، که شما هر دو همینگونهاید، از هر چه میخواهیم بپرسید. سپس برخاست تا در را ببندد، دید حاجبی که به ما اجازه ورود داده است آنجاست. گفت : ای بیمادر؛ از اینجا برو، و چون او رفت در را پشت سرش بست و پیش ما آمد و با ما نشست و گفت: بپرسید تا پاسخ داده شوید.

گفتیم: میخواهیم امیرالمؤمنین! از حسودترین قریش که به ما در آن مورد اعتماد نکرد ما را آگاه کند.

گفت : از موضوع دشواری پرسیدید و هماکنون به شما میگویم، ولی باید تا هنگامی که من زندهام این راز بر ذمّه شما و به راستی محفوظ بماند و چون مُردم ، خود دانید که آنرا اظهار کنید یا همچنان پوشیده بدارید.

گفتم: برای تو این تعهد بر ما خواهد بود.

ابو موسی اشعری میگوید: من با خویشتن میگفتم : مقصود عمر کسانی هستند که خلیفه ساختن او را از جانب ابوبکر خوش نداشتند، همچون طلحه و کسان دیگری جز او که به ابوبکر گفتند: میخواهی شخصی درشت و تندخوی را بر ما خلیفه سازی! ولی معلوم شد در نظر عمر چیز دیگری غیر از آنچه در نظر من است بوده است.

عمر دوباره آهی کشید و پرسید: شما دو تن او را چه کسی میپندارید؟

گفتیم: به خدا ما نمیدانیم و فقط گمانی داریم.

 

پرسید: گمانتان بر کیست؟

 

گفتیم: شاید قومی را در نظر داری که میخواستند ابوبکر را از خلیفه ساختن تو منصرف سازند.

گفت : به خدا هرگز؛ که خود ابوبکر ناخوش دارندهتر بود و آن کس که پرسیدید هموست و سوگند به خدا که از همه قریش حسودتر بود.

سپس مدّتی طولانی سکوت کرد و سر به زیر انداخت. مغیره به من نگریست و من به او نگریستم و ما هم به سبب سکوت او همچنان سکوت کردیم. سکوت او و ما چندان طول کشید که پنداشتیم او از آنچه آشکار ساخته و گفته است پشیمان شده است.

عمر آنگاه گفت: ای وای بر این شخص نزار و لاغرک خاندان تیم بن مرة ؛ (یعنی ابوبکر) که با ظلم بر من پیشی گرفت و با ارتکاب گناه از آن به سوی من بیرون آمد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! پیش گرفتن او را بر تو با ستم دانستیم، ولی چگونه با ارتکاب گناه از آن به سوی تو بیرون آمد؟

گفت: از این جهت که او از آن بیرون نشد مگر پس از ناامیدی از آن و همانا به خدا سوگند؛ اگر از یزید بن خطاب و اصحاب او اطاعت میکردم ابوبکر هرگز چیزی از شیرینی خلافت را نچشیده بود، ولی من با آنکه بررسی و دقت کردم و گاه گامی به جلو برداشتم و گاه گامی عقب رفتم و گاه سست و گاه استوار شدم، چارهیی جز چشمپوشی از آنچه او بر آن پنجه افکنده بود ندیدم و بر خویشتن اندوه خوردم و آرزو بستم که از خود متوجه شود و از آن برگردد، ولی به خدا سوگند چنان نکرد تا آنکه با تنگنظری از آن دور شد.

مغیره گفت: ای امیرالمؤمنین! چه چیزی ترا از پذیرفتن خلافت بازداشت و حال آنکه روز سقیفه ابوبکر آن را بر تو عرضه داشت و ترا به پذیرفتن آن فرا خواند! و اکنون این موضوع خشمگین هستی و اندوه میخوری ؟

عمر گفت: ای مغیره ؛ مادرت بر سوگ تو بگرید؛ که ترا از زیرکان و گربزان
؟؟؟ عرب میدانستم، گویی در آنچه در آنجا گذشت حضور نداشتهای ، آن مرد مرا فریب داد و من نیز او را فریب دادم و او مرا هوشیارتر از مرغ سنگخواره[376]

یافت. او همین که دید مردم شیفته اویند و همگان به او روی آوردهاند، یقین کرد که مردم کسی را به جای او نخواهند پذیرفت، و چون حرص و توجّه مردم را نسبت به خود دید و از میل آنان به خود مطمئن شد دوست داشت بداند من در چه حالی هستم و آیا نفس من مرا به سوی خلافت میکشد و با من در ستیز است؟ و نیز دوست داشت با به طمع انداختن من در آن مورد مرا بیازماید و آن را بر من عرضه بدارد، و حال آنکه او به خوبی میدانست و من هم میدانستم که اگر آنچه را بر من عرضه میکند بپذیرم مردم آنرا نخواهند پذیرفت. از این رو او مرا در عین اشتیاق به آن مقام، بسی زیرک و محتاط یافت، و بر فرض که برای پذیرفتن آن پاسخ مثبت میدادم، مردم آن را به من تسلیم نمیکردند و ابوبکر هم کینه آن را در دل میگرفت و از فتنه او هر چند پس از آن هنگام در امان نبودم. وانگهی کراهت مردم از من برای خودم آشکار شده بود. مگر تو هنگامی که ابوبکر آنرا بر من عرضه داشت صدای مردم را از هر سو نشنیدی که میگفتند: ای ابوبکر؛ ما کسی غیر از تو را نمیخواهیم، که تو شایسته آنی! در این حال بود که خلافت را به او واگذاشتم و بر خودش برگرداندم و با دقت دیدم که چهرهاش برای آن شاد و رخشان شد.

یک بار هم درباره سخنی که از من برای او نقل کرده بودند بر من عتاب کرد و آن هنگامی بود که اشعث بن قیس را اسیر گرفته و پیش او آوردند، و او بر اشعث منّت نهاد و او را رها کرد و خواهر خود ام فروة را به همسری او داد، و من به اشعث ـ که مقابل ابوبکر نشسته بود ـ گفتم: ای دشمن خدا؛ آیا پس از مسلمانی خود کافر شدی و بر پاشنههای خود گردیدی و عقب برگشتی؟

 

اشعث نگاهی به من انداخت که دانستم میخواهد چیزی را که در دل دارد بگوید. اشعث پس از آن مرا در کوچههای مدینه دید و گفت: ای پسر خطاب ؛ آیا خودت آن سخنان را گفتی؟

 

گفتم: آری ای دشمن خدا؛ و پاداش تو در نظر من بسیار بدتر از این است .

گفت: چه پاداش بدی برای من در نظر تو موجود است؟

گفتم: به چه مناسبت از من پاداش پسندیده میخواهی؟

گفت: زیرا من به خاطر تو که مجبور به پیروی از ابوبکر شدی ناراحت شدم و چنان کاری انجام دادم و به خدا سوگند؛ تنها چیزی که مرا بر مخالفت با ابوبکر گستاخ کرد جلو افتادن او بر تو و عقب ماندن تو از او بود و حال آنکه اگر تو خلیفه میبودی هرگز از من کار خلاف و ستیزی نسبت به خود نمیدیدی.

گفتم: این چنین بود، اکنون چه فرمانی میدهی؟

گفت: اینک وقت فرمان دادن نیست که وقت صبر و شکیبایی است و از یکدیگر جدا شدیم.

اشعث سپس زبرقان بن بدر را دیده بود و آنچه را میان من و او گذشته بود برای او گفته بود و زبرقان هم این گفتگو را برای ابوبکر نقل کرده بود و ابوبکر پیامی که حاکی از سرزنش دردانگیزی بود برای من فرستاد. من هم به او پیام فرستادم که به خدا سوگند اگر دست برنداری و بس نکنی سخنی خواهم گفت که درباره من و تو میان مردم منتشر شود و سواران آن را به هر کجا که میروند با خود ببرند، در عین حال اگر بخواهی، آنچه بوده است نادیده بگیریم.

پیام داد: آری ؛ ما هم چنان میکنیم، وانگهی این خلافت پس از چند روز دیگر به تو خواهد رسید. من چنین گمان بردم که پیش از پایان هفته و رسیدن جمعه خلافت را به من خواهد سپرد، ولی در این کار تغافل کردم و به خدا سوگند پس از آن یک کلمه هم با من سخن نگفت تا درگذشت.

او در کار خلافت خود چندان دندان فشرد تا مرگش فرا رسید و از ادامه
زندگی ناامید شد و آنچه دیدید انجام داد. اینک آنچه را به شما گفتم از عموم مردم به ویژه از بنیهاشم پوشیده دارید و باید همانگونه که گفتم این سخن پوشیده بماند. اکنون هرگاه میخواهید برخیزید و در پناه برکت خدا بروید.

ما برخاستیم و از سخن او در شگفت بودیم و به خدا سوگند راز او را تا هنگامی که مرد فاش نکردیم[377] .[378]

 

 

 

 

یزید از نظر احمد حنبل

 

بزرگان اهل سنت از نظر یکدیگر

عقیده ابن حنبل درباره یزید/ص 503/(718)

کیف أجاز الله لعن یزید فی القرآن؟ :

وحکی جدی أبوالفرج عن القاضی أبی یعلی بن الفراء فی کتابه (المعتمد فی الأصول) بإسناده إلی صالح بن أحمد بن حنبل (قال) قلت لأبی: إن قوماً ینسبونا إلی توالی یزید. فقال: یا بنی وهل یتوالی یزید أحدٌ یؤمن بالله؟!.

فقلت: فلِمَ لا تلعنه؟. فقال: وما (وفی روایة: متی) رأیتنی لعنت شیئاً یا بنی؟. ولم لا یلعن من لعنه اللهُ فی کتابه؟. فقلت: وأین لعن اللهُ یزید فی کتابه؟. فقال فی قوله تعالی: (فَهَلْ عَسَیتُمْ إِن تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَکم * أُولَئِک الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللهُ فَأَصَمَّهُم وَأَعْمَی أَبْصارَهُم) (محمّد: 22 ـ 23) وهل یکون فساد أعظم من قتل الحسین  7 . وقد قال تعالی: (إِنَّ الَّذینَ یؤْذُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ) (الأحزاب: 57) وأی أذی أشدّ علی محمّد 6 من قتل الحسین  7 الّذی هو له ولبنته البتول قرّة عین؟!.

 

رأی أحمد بن حنبل :

(التاریخ الحسینی لمحمود الببلاوی: ص 11)

نقل صالح بن أحمد بن حنبل (قال) قلت لأبی: یا أبت أتلعن یزید؟. فقال: یا بنی کیف لا نلعن من لعنه اللهُ تعالی فی ثلاث آیات من کتابه العزیز؛ فی الرعد والقتال والأحزاب؟!. قال تعالی: (وَیقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللهُ بِهِ أَن یوصَلَ وَیفْسِدُونَ فِی الأَرضِ أُولَئِک لَهُمُ اللَّعْنَهُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّار) (الرعد: 25) وأی قطیعة أفظع من قطیعته 6 فی ابن بنته الزهراء 3؟! وقال تعالی: (إِنَّ الَّذِینَ یؤذُونَ اللهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللهُ فِی الدُّنْیا وَالآخِرَةِ وَأَعَدَّ لَهُمْ عَذاباً مُّهِیناً) (الأحزاب: 57) وأی أذیة له  6 فوق قتل ابن بنته الزهراء 3؟!. وقال تعالی: (فَهَلْ عَسَبْتُمْ إن تَوَلَّیتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِی الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَکمْ * أُولَئِک الَّذِینَ لَعَنَهُمُ اللهُ
فَأصَمَّهُمْ وَأَعْمَی أَبْصارَهُمْ) (محمّد: 22 ـ 23) وهل بعد قتل الحسین 7 إفساد فی الأرض أو قطیعة للأرحام؟!.[379]

 

 

 

 

 

یزید از نظر عمرو بن عبدالعزیز

 

عمر بن عبدالعزیز

یزید

عقیده عمر بن عبدالعزیز درباره یزید/ص 505/(718)

رأی عمر بن عبدالعزیز فی یزید :

(أخبار الدول للقرمانی، ص 131)

قال نوفل بن أبی الفرات: کنت عند عمر بن عبدالعزیز، فذکر رجلٌ یزید، فقال : قال أمیرالمؤمنین یزید بن معاویة!. فقال عمر: تقول أمیرالمؤمنین!. وأمر به فضُرب عشرین سوطاً.[380]

 

 

 

عثمان از نظر عبدالملک

 

معاویه از نظر عبدالملک

یزید از نظر عبدالملک

 

عقیده عبدالملک بن مروان درباره عثمان، معاویه و یزید/ص 506/(718)

رأی عبدالملک بن مروان بمن قبله :

(تاریخ الخلفاء للسیوطی: ص 218)

خطب عبدالملک بن مروان بالمدینة بعد قتل الزبیر، فقال: أما بعد، فلست بالخلیفة المستصعف (یعنی عثمان)، ولا الخلیفة المداهن (یعنی معاویة)، ولا الخلیفة المأمون (یعنی یزید).[381]

 

 

 

 

 

 

معاویه از نظر مغیره

 

بزرگان اهل سنت از نظر یکدیگر

 

نقش مغیره در حکومت مخالفان اهل بیت  : و بنیامیه به نقل مروج الذهب/ص 507/(718)

 

مغیره از افرادی است که نقش بسیار عمدهای در استقرار حکومت بنیامیه و مخالفان اهل بیت  : داشته است .

از اوّلین روزهای رحلت پیامبر اکرم  6، اندیشههای پنهانی خود را علیه خاندان وحی  : به خوبی آشکار ساخت و با هجوم به خانه حضرت امیر المؤمنین  7 و به آتش کشیدن آن ، نقش بسیار عمده خود را در استقرار حکومت مخالفان آن حضرت برای همگان به خوبی آشکار ساخت .

او نهتنها یار و مددکار ابوبکر، عمر و عثمان ، و پشتیبان آنان بود، بلکه در حکومت معاویه طرحهای مهمّی را برای استقرار و تداوم سلطنت بنیامیه به معاویه پیشنهاد داد و معاویه با پذیرفتن و به کار گرفتن آنها حکومت خود را محکم نمود و یزید را جانشین خود ساخت .

مغیره نهتنها پشتوانه محکمی برای حکومت ابوبکر و عمر بود بلکه نقش خود را در خانهنشینی اهل بیت  : تا حکومت معاویه همچنان ادامه داد.

او عامل اصلی استلحاق زیاد به معاویه و سبب استحکام و استمرار حکومت معاویه بود. در واقع مغیره نهتنها از عوامل مهم هجوم به خانه خاندان وحی  : و تغییر حکومت به نفع مخالفان اهل بیت  : و شهادت حضرت محسن  7 بود، بلکه با پیشنهاد جایگزینی یزید به جای معاویه از بنیانگذاران اصلی جریان کربلا و شهادت و اسارت اهل بیت  : بود.

توجّه کنید فردی که دارای کارنامهای به اینسان سیاه است و در پشتیبانی و وفاداری به جنایتکارانی چون معاویه سخت پایبند است ، درباره معاویه چه
اعتقادی دارد!

مغیره صریحآ معاویه را نابکارترین مردم میدانست و او را با این لفظ توصیف مینمود.

زبیر بن بکار در کتاب «الموفّقیات» گوید: از مدائنی شنیدم که میگفت  : مطرف پسر مغیره بن شعبه نقل کرده است : پدرم (مغیره) همواره نزد معاویه میرفت و بسیار با او رفت و آمد داشت . پدرم همواره از عقل و زیرکی معاویه برایمان تعریف میکرد و از کارهای معاویه و زیرکیش در شگفت بود تا آنکه یک شب پدرم از کاخ معاویه به خانه بازگشت . در آن شب او را غمگین و افسرده دیدم ؛ به طوری که شام نخورد. ساعتی مراقب پدر بودم ، فکر کردم شاید حادثهای برایش پیش آمده باشد، به او گفتم : پدر؛ چرا امشب غمزده و ناراحتی ؟ آیا حادثه ناگواری پیش آمده است ؟

گفت : امشب از نزد نابکارترین مردم آمدهام .

گفتم : قصّه چیست ؟

پدرم گفت : با معاویه به خلوت نشسته بودیم ، به او گفتم : ای امیر مؤمنان ! اکنون دوران توست و بر هر کاری که خواستی دست یافتی ، حال بهتر نیست که عدالت کنی و نیکی را گسترش دهی که از تو سنّ و سالی گذشته است ؟ آیا بهتر نیست با اقربای بنیهاشمی خود نکویی کنی ؟ اکنون از جانب آنان خطری متوجّه تو نیست .

معاویه گفت : افسوس ؛ افسوس ؛ آن برادر تیمی (ابوبکر) حکومت یافت و عدالت کرد! و چنین و چنان کرد، همین که مرد نامش نیز بمرد، مگر اینکه کسی بگوید: ابوبکر.

پس از او برادر بنی عدی (عمر) حکومت یافت و ده سال بکوشید و تلاش کرد، با این همه فتوحات و زحمات ! همین که بمرد نامش نیز بمرد، مگر اینکه یکی بگوید: عمر.

پس از آن ، برادرمان عثمان حکومت یافت که هیچکس به نسب چون او
نبود! و آنچه در توانش بود تلاش کرد، چون بمرد نامش نیز بمرد و یاد رفتاری (کشتن عثمان) که با وی کردند نیز بمرد.

امّا این برادر هاشمی ، هر روز پنج بار به نام او بانگ میزنند که : «أشهد أنّ محمّدآ رسول الله»، با این وجود اثر و یادگار چه کسی و چه کاری به جای خواهند ماند؟

سپس معاویه گفت : ای بیمادر؛ وقتی به خاک رفتیم ، رفتیم .[382]

 

بنابراین معاویه اساسآ اعتقادی به فردای قیامت و روز جزا نداشت بلکه یقین داشت که قیامتی در کار نیست و اگر دستش میرسید و در توانش بود دین محمّدی را از ریشه برمیکند. اینکه معاویه در روز چهارشنبه ، نماز جمعه خواند، از این جهت نبود که روز جمعه را گم کرده باشد؛ بلکه او میخواست مردم را در محک امتحان قرار دهد و ببیند مردم چه واکنشی نشان میدهند.

گربه مسکین اگر پر داشتی         تخم گنجشک از زمین برداشتی

 

مسعودی گوید: معاویه در سال 44 هجری ، زیاد بن ابیه (زیاد بن عبید) را به خود ملحق کرد که در تاریخ به داستان استلحاق شهرت یافت .

وی گوید: سُمیه مادر زیاد از زنان معروفه و بدکاره طائف بود که بر درب خانه خود پرچم داشت و به حارث بن کلده (پزشک معروف عرب) باج فحشاء میداد و در طائف در محلّهای که فاحشگان اقامت داشتند، بیرون قلعه در کویی که به نام «کوی فاحشگان» معروف بود، اقامت داشت .

سبب ادّعای معاویه ـ به طوری که ابوعبیده معمّر بن مثنی نقل کرده است ـ آن بود که وقتی سهل بن حنیف را از فارس بیرون کردند، علی  7 حکومت آنجا را به زیاد داد و زیاد دستههای مختلف مردم را به جان هم انداخت تا بر فارس غلبه کرد، پس از آن حضرت علی  7 حکومت استخر را به زیاد داد. در
این هنگام معاویه به تهدید زیاد برخاست ، بسر بن ارطاة ـ عامل معاویه ـ دو پسر زیاد به نامهای عبیدالله و سالم را گروگان بگرفت و به زیاد نامه نوشت که اگر سوی معاویه نیاید و مطیع او نشود، فرزندانش را خواهد کشت .

معاویه جلوی این کار را گرفت و از زیاد خواست تا نزدش رود[383] . زیاد

پیش معاویه رفت و با وی به مال و زیور مصالحه کرد، پس از آن معاویه به او گفت که با وی همپیمان شود، زیاد نپذیرفت .

مغیرة بن شعبه به زیاد گفت : چیزهای کوچک را رها کن و به کار اصلی بپرداز، هیچکس جز حسن بن علی  8 دعوی خلافت ندارد که او نیز با معاویه صلح کرده است ، پیش از آنکه کار استقرار یابد بهره خود را بگیر.

زیاد به او گفت : به نظر تو چه کنم ؟

مغیره گفت : به نظر من باید نسب خود را با او (معاویه) پیوند دهی و ریسمان خود را با او یکی کنی و گوش به حرف مردم ندهی .

زیاد به خانه جویریه خواهر معاویه رفت ، وی با سر برهنه در حضور زیاد ظاهر شد و به زیاد گفت : تو برادر من هستی ، جویریه این کار را به دستور معاویه کرده بود، سپس معاویه همراه زیاد به مسجد رفتند، مردم جمع شدند. به درخواست معاویه ابومریم سلولی ـ شرابفروش طائف در عصر جاهلیت که مسلمان شده بود! ـ اینگونه شهادت داد و گفت :

روزی ابوسفیان پیش من آمد و گفت : ای ابومریم ؛ آیا فاحشهای داری ؟!

به وی گفتم : جز سمیه کنیز حارث بن کلده چیز دیگری ندارم .

ابوسفیان گفت : با آنکه بدبو و کثیف است بیاورش !

در این هنگام زیاد گفت : ای ابومریم ؛ آهسته ، تو را برای شهادت خواستند نه برای ناسزا گفتن .

ابومریم گفت : اگر مرا معاف داشته بودید بهتر بود، من آنچه را دیدهام
میگویم .

سپس آندو به اطاق رفتند. زیاد گفت : عبید برای من مربی خوب و سرپرست شایستهای بود و شهود آنچه میگویند بهتر دانند.

در این هنگام یونس بن عبید ـ برادر زیاد ـ برخاست و گفت : ای معاویه ؛ پیامبر خدا 6 حکم کرده که فرزند متعلّق به بستر است و نصیب زناکار سنگ است ؛ (الولد للفراش وللعاهر الحجر) ولی تو برخلاف کتاب خدا و سنّت پیامبر 6 به شهادت ابومریم درباره زنای ابوسفیان حکم میکنی که فرزند متعلّق به زناکار است و نصیب بستر سنگ است .

معاویه گفت : ای یونس ؛ به خدا اگر بس نکنی روزگاری به سرت آورم که در داستانها بنویسند.[384]

 

آری ؛ اینچنین معاویه ، زیاد را برادر خود کرد و رسوا شد. شعرا در این مورد اشعار بسیاری گفتند، از جمله عبدالرحمن بن حکم گوید: برای معاویه پسر حرب از مردم یمن پیام ببر، چرا از اینکه بگویند پدرت عفیف بود خشمگین میشوی و دوست داری بگویند پدرت زناکار بود، شهادت میدهم که خویشی تو با زیاد چون خویشی فیل با بچّه الاغ است .

 

 

 

معاویه از نظر زیاد

 

بزرگان اهل سنّت از نظر یکدیگر

دشمنی زیاد با معاویه و سرانجام آن/ص 512/(718)

زیاد بن ابیه معروف به زیاد بن عُبَید بود، عُبید برده مردی از قبیله ثقیف بود و با سمیه که کنیز حارث بن کلده بود ازدواج کرد، حارث بن کلده سمیه را آزاد کرد و او برای عبید زیاد را زایید و زیاد از بندگی آزاد شد و جوانی زبانآور و تیزهوش و خردمند و ادیب بار آمد، مغیرة بن شعبه هنگامی که از سوی عمر بن خطّاب فرماندار بصره شد او را با خود برد و دبیر خویش کرد.

و چون علی  7 به خلافت رسید زیاد را به حکومت فارس گماشت و هنگامی که علی  7 عازم صفین شد معاویه برای زیاد نامهای نوشت و به او وعده و وعید داد، زیاد میان مردم بپا خاست و چنین گفت : پسر زن جگرخوار و سرآمد نفاق و دورویی برای من نامه نوشته و مرا بیم داده است و حال آنکه میان من و او پسرعموی رسول خدا 6 با نود هزار مرد کامل سلاح قرار دارد که همه از شیعیان اویند و به خدا سوگند؛ اگر معاویه آهنگ من کند مرا مردی بسیار شمشیر زننده خواهد یافت .

و چون علی 7 کشته شد و کارها برای معاویه روبراه شد زیاد در دژ شهر اصطخر متحصّن شد، معاویه برای او اماننامه نوشت تا پیش او بیاید و اگر از آنچه معاویه به او خواهد داد راضی شد با او همکاری کند و گرنه او را به پناهگاهش در همان دژ برخواهد گرداند.

زیاد پیش معاویه آمد و کارش بالا گرفت و معاویه ادّعا کرد که او پسر ابوسفیان است ، در اینباره ابومریم سلولی ـ که در دوره جاهلی در طائف میفروش بود ـ گواهی داد که پس از آنکه حارث ثقفی سمیه را آزاد کرد ابوسفیان با او نزدیکی کرده است ، و مردی هم از بنی مصطلق ـ که نامش یزید بود ـ گواهی داد که از ابوسفیان شنیده که میگفته است : زیاد از نطفهای است که او در رحم سمیه قرار داده است و به اینگونه ادّعای معاویه در این باره به کرسی نشانده
شد[385]  و شد آنچه شد.

 

معاویه به زیاد دستور داد به کوفه برود و منتظر فرمان او باشد و زیاد به کوفه رفت و فرماندار کوفه در آن هنگام مغیرة بن شعبه بود، زیاد در خانه سلیمان بن ربیعه باهلی فرود آمد و نامه معاویه برای حکومت بصره به دست او رسید و به بصره رفت .

زیاد چون به بصره رسید به مسجد جامع به منبر رفت ، پس از حمد و ثنای خداوند گفت : همانا میان من و گروهی کینههایی وجود داشت که همه را زیرپا نهادم و هیچکس را به حساب اینکه با من دشمنی داشته است مؤاخذه نخواهم کرد و پرده کسی را نخواهم درید تا آنکه خود برای من باطن خود را آشکار کند و اگر چنان کرد مهلتی به او نخواهم داد، هر کس از شما نیکوکار است بر نیکوکاری خود بیفزاید و هر کس تبهکار است از تبهکاری خود دست بردارد و خدایتان رحمت کند با سخنشنوی و فرمانبرداری ما را یاری دهید، و از منبر پایین آمد.

زیاد دو سال در بصره ماند تا آنکه مغیره درگذشت و معاویه برای او فرمان حکومت بصره و کوفه را باهم صادر کرد و زیاد به کوفه رفت .[386]

 

 

 

پس از نظر معاویه

 

 

نفرین نمودن حضرت امیرالمؤمنین  7 بُسر بن ارطاة را/ص 514/(718)

یک روز عبیدالله بن عبّاس پیش معاویه رفت . بسر بن ارطاة عامری قاتل فرزندان وی نیز نزد او بود. عبیدالله گفت : ای پیرمرد؛ بچّهها را تو کشتی ؟

گفت : بلی .

گفت : دلم میخواست روزی زمین مرا نزدیک تو سبز میکرد.

بسر گفت : حالا سبز کرده است .

عبیدالله گفت : اینجا شمشیر هست ؟

بسر گفت : اینک شمشیر من . و چون عبیدالله برجست که شمشیر از او بگیرد، معاویه و حاضران پیش از آنکه شمشیر را بگیرد دست او را بگرفتند، آنگاه معاویه به بسر گفت : چه پیر سستمایهای ، فرتوت شدهای و خرف شدهای . شمشیر خودت را به یک مرد خونباخته از بنیهاشم میدهی ؟ مثل اینکه از دلهای بنیهاشم خبر نداری ، به خدا اگر شمشیر به دست او میافتاد پیش از تو به ما حمله میکرد.

عبیدالله گفت : به خدا قصدم همین بود.

وقتی حضرت امیرالمؤمنین علی  7 خبر یافت که بسر قثم و عبدالرحمن دو فرزند عبیدالله را کشته است او را نفرین کرد و فرمود: خدایا؛ دین و عقلش را بگیر. پس از آن پیرمرد خرف شد و عقل خود را از دست بداد و پیوسته شمشیر برهنه داشت . برای او شمشیری از چوب ساختند و مشک بادکردهای جلوش میگذاشتند که با شمشیر بدان میزد و چون سوراخ میشد مشک را عوض میکردند، و پیوسته آن را با شمشیر میزد و همچنان بری از عقل بمرد. با کثافت خود بازی میکرد و احیانآ از آن میخورد و به کسانی که ناظر او بودند میگفت : ببینید که این دو پسر فرزندان عبیدالله چه جور به من میخورانند!

بسا میشد برای جلوگیری از این کار دستهایش را از پشت میبستند. یک روز
در جای خود کثافت کرد و با دهان روی آن افتاد و بخورد، خواستند منعش کنند، گفت : شما منعم میکنید امّا عبدالرحمن و قثم به من میخورانند.

بُسر به روزگار ولید بن عبدالملک به سال هشتاد و هشتم بمرد.[387]

 

 

 

بزرگان اهل سنت از نظر یکدیگر

 

ابوموسی اشعری از نظر عمروعاص

 

(410) کمک خواستن معاویه از عمروعاص/ص 516/(718)

گویند: در آن هنگام که عمروعاص طبق شرطی که با معاویه کرده بود حاکم مصر بود معاویه برای او چنین نوشت : امّا بعد؛ گدایان حجازی و زائران عراقی بر من جمع شدهاند و پیش من چیزی بیش از پرداخت حقوق و مستمرّی سپاهیان نیست ، امسال با خراج مصر مرا یاری کن .

عمروعاص برای او این اشعار را نوشت : ای معاویه ؛ برحذر باش که بخل و امساک بر تو غالب نشود و مصر از پدر و مادر به من ارث نرسیده است ، این را به طریق بخشش هم بدست نیاوردهام بلکه شرط کردهام و آسیای جنگهای سختی بر گرد قطب آن چرخیده است . اگر من در برابر ابوموسی و یارانش دفاع و ایستادگی نمیکردم هر آینه فریاد آن را چون فریاد کرّه شتر نر هنگامی که از مادر متولّد میشود میشنیدی .

چون این پاسخ به معاویه رسید از او ننگ و عار پیدا کرد و دیگر به او در هیچ موردی مراجعه نکرد.[388]

 

 

 

 

یزید از نظر مروان

 

خالد بن یزید از نظر مروان

(389) پیشگوئی پیامبر 6 درباره مروان/ص 517/(718)

جُبیر بن مُطعِم و دیگران گویند: روزی حکم بن ابی العاص از جلوی چشم رسول خدا 6 عبور نمود. در این هنگام پیامبر 6 فرمود:

ویل لاُمّتی ممّا فی صلب هذا.

وای بر امّت من از اولاد این مرد.

حکم بن ابی العاص را طرید رسول خدا 6 لقب داده بودند (یعنی طردشده و اخراجشده رسول خدا 6)؛ زیرا پیامبر وی را به خاطر رفتار زشت و بیادبانهاش از مدینه بیرون کرده بود.

حکم بن ابی العاص بن امیة بن عبدشمس ، از بنیامیه و عموی عثمان خلیفه سوّم بود. حکم پس از فرمان پیامبر 6 در تمام دوران حیات رسول خدا 6 تبعید بود، پس از رحلت پیامبر 6، عثمان نزد ابوبکر خلیفه اوّل رفت و آزادی حکم را خواستارشد، ابوبکر گفت : کسی را که رسول خدا 6 تبعید کرده است ، من آزاد نمیکنم .

پس از فوت ابوبکر و در زمان خلافت عمر، باز عثمان از عمر خواست تا اجازه دهد حکم وارد مدینه شود، عمر نیز قبول نکرد و همان سخنی را به عثمان گفت که ابوبکر گفته بود. چون خلافت به عثمان رسید، با اجازه خود، حکم را به مدینه آورد. یکی از اعتراضات مردم مسلمان بر عثمان همین مسأله بود.

مورّخین گویند: روزی که حکم از تبعیدگاه خود وارد مدینه شد، لباس پارهای بر تن و بزی همراه داشت و چون وارد خانه عثمان شد و بیرون آمد، لباسی از خز بر تن و عبای فاخری پوشیده بود.

عثمان اموال زیادی بدو بخشید و او را بر دیگر مسلمانان برتری بخشید. مروان حکم ، جانشین یزید بن معاویه ، پسر همین مردی است که پیامبر 6
او را از مدینه اخراج کرده بود. مروان همواره در پی به دست آوردن حکومت بود. چون یزید در سال 64 هجری مرد، مروان زن یزید را به همسری گرفت و در نتیجه به خلافت رسید، گرچه مدّت خلافتش کوتاه بود، چنانکه حضرت علی  7 در نهج البلاغه فرماید :

امارت وی چنان خواهد بود که سگی بینیش را بلیسد.

مروان هشت ماه و اندی حکومت کرد.

روزی مروان به پسر یزید یعنی خالد که مدّعی حکومت بود، از روی خشم گفت : یابن الرطبه . این فحاشی بر خالد گران آمد و به شکایت نزد مادر خود رفت . مادرش به وی گف : پسرم ؛ این سخن را بازگو مکن تا شایع نشود، من سزای این بیادبی او را خواهم داد، لذا مروان شبی در کنار زنش یعنی مادر خالد (زن یزید) خوابیده بود، این زن ، بالشی برداشت و بر دهان مروان گذاشت و بر روی آن نشست تا خفه شد، چون مروان پیر و زن یزید جوان و نیرومند بود.

بنابراین مروان در سال 65 هجری با چنین سرنوشتی مرد، و سپس پسرش عبدالملک به جانشینی وی نشست .

عبدالملک خواست مادر خالد را به قتل برساند، اطرافیانش گفتند: این کار نکن ؛ زیرا شایع شود که مروان به دست زنی کشته شد. لذا عبدالملک ، مادر خالد را رها کرد.

مردم مسلمان به مروان حکم ، لقب یابن الطرید داده بودند، و بعضی او را یابن الزرقاء مینامیدند؛ زیرا جدّ مادریش به نام زرقاء از زنان صاحب پرچم[389]

در جاهلیت بود.[390]

 

 

 

انتقال به زر

 

 

 

منصور از نظر عبدالله بن سلام/ص 519/(718)

فساد اخلاقی

26 / 1 /  1404

123. توصیف منصور از زبان عبد الله بن سالم

زبیر از عمر بن ابی بکر موملی، از عامر بن صالح، از عبد الله بن سالم روایت کرد و گفت :

روزی بر ابو جعفر (منصور) وارد شدم. گفتم: ای امیر المومنین من از شما سه خواسته دارم. گفت: آن خواستهها چیست؟ من نیز گفتم: اول میخواهم کسانی که در کنار تو نشستهاند، برخیزند. به آنان دستور داد و برخاستند. آنگاه گفتم: خواسته دوم این است که عصبانی و خشمگین نشوی. ابو جعفر گفت : عصبانی نیستم؛ سومین خواستهات

-----------------

(1). جمهرة خطب العرب 3/ 353، محاضرات الراغب 1/ 138 منسوب به عتاب بن ورقاء.

(2). عبد الرحمن بن خالد بن والید بن مغیرة القرشی المخزومی که او را از صحابه نیز دانستهاند، ابن سعد او را از گروه اول تابعین مدینه ذکر کرده است. او در زمان معاویه در جنگ با روم شرکت داشت و همراه معاویه در جنگ صفین نیز حضور یافت. وی در 43 ق به دست ابن أثال النصرانی مسموم و کشته شد. (الاصابة 3/ 69)

الأخبار الموفقیات / ترجمه، متن، ص:  181

چیست؟ گفتم: مردم نمیتوانند به بارگاه تو راه یابند، آنان را مقهور و سرکوب میکنند. با این سخن، ابو جعفر عصبانی شد. گفتم: آیا شما قول ندادید که
عصبانی نشوید؟ ابو جعفر گفت: عصبانی نیستم. آنگاه انگشترش را از دستش خارج کرد و گفت: امور مسلمین را به تو واگذار کردم؛ هرطور که صلاح میدانی آن را تدبیر کن. از خدا بترس که بازگشت تو به سوی او خواهد بود. من این مسئولیت را از گردن خود برداشتم.

گفتم: یا امیر المومنین، شما پسر عموی رسول الله صلّی اللّه علیه و آله، فرزند عباس بن عبد المطلب و پسر امیر المومنین هستی؛ آیا من تدبیر خلافت کنم؟ ابو جعفر گفت: پس چه کنم؟ گفتم :

حاجبان و نگهبانان را از درگاه خود بردار که در این صورت هیچ کس از ستم کارگزارانت به درگاهت تظلم نمیآورد. ظلم او اصلاح نمیشود مگر آنکه دستور دهی او را به نزد تو بکشانند و بیاورند. با این حال در مورد او انصاف را رعایت کن ولی با آنان به نرمی برخورد میکنی. ابو جعفر گفت: من قصد دارم اینگونه باشم؛ چرا که این کار ناممکن و دشوار نیست. گفتم: ای امیر المومنین این امر را بزرگترین دلمشغولی خود قرار ده که تو این مسئله را درک کردهای. ابو جعفر گفت: ان شاء اللّه چنین خواهیم کرد و از خداوند میخواهم که در این کار یاری و حمایتم کند.

 

 

 

 

 

خطبه معتضد عباسی درباره بنی امیه/ص 521/(718)

10-14 -  1395

- در حاشیه نهج البلاغه ( چاپ اول ، تهران ) موضوعی به قلم بزرگواری به نام بدایع نگار آمده است که ترجمه آن برای خوانندگان گرامی خالی از بهره نیست ، ایشان چنین نوشته است  :

مصنف این کتاب یعنی ابن ابی الحدید خطبه بلیغی از معتضد عباسی نقل می کند که معتضد ضمن بر شمردن کارهای نکوهیده و زشتیهای بنی امیه این شعر را از یزید بن معاویه دانسته است که چون مژده فتح واقعه حره را به او دادند آن را سروده است . در آن جنگ سران انصار و اشراف مدینه کشته شدند . ظاهرا هنگامی که ابن ابی الحدید اظهار نظر فوق را کرده است هنوز به این خطبه معتضد آگاه نشده بوده است وگرنه نمی گفت که نمی توان آنچه را نقل شده است رها کرد و به آنچه گفته نشده است استناد جست . و به نظر من - مرحوم

بدایع نگار - این بیت از خود یزید بن معاویه است ، زیرا معتضد خلیفه عباسی آن را از او دانسته است و به آن تصریح کرده است وانگهی بعید است که اضافه تخصیصی پیران من مربوط ابن زبعری باشد .

همچنین در ابیات این زبعری کلمه اسل قبلا آمده است و تکرار آن برای شاعر بزرگی چون ابن زبعری شایسته نیست .

برای اطلاع بیشتر خوانندگان گرامی توضیح می دهد که ابن ابی الحدید خطبه بلیغ معتضد عباسی را که مرحوم بدایع نگار فرموده است به صورت نامه مفصلی ، از معتضد که به سال دویست و هشتاد و چهار هجری نوشته شده است ، ضمن شرح نامه و عهد حضرت امیر المومنین علی علیه السلام به جناب محمد بن ابی بکر ، رضوان الله تعالی علیه ، در شرح نهج البلاغه ، جلد 15 ، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم ، مصر ، 1962 میلادی ، صفحات 171 تا 180 از تاریخ طبری آورده است . شماره نامه حضرت امیر به محمد بن ابی بکر
بیست و هفت است . م

201- این دو بیت در دیوان ابی تمام ، جلد 3 ، صفحه 139 آمده است و قصیده در مدح معتصم است و در آن فتح خرمیه را یاد کرده است .

202- سوره آل عمران ، آیه 152 .

جلوه ج 6

 

 

 

 

 

نامهای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنیامیه نوشته/ص 523/(718)

 

:تاریخ الطبری از نامه ای که به فرمان معتضد عبّاسی درباره بنی امیه نوشته شد ] تا پس از نماز جمعه بخوانند  [ :و در این باره ، شدیدترین دشمنی را ابو سفیان بن حرب داشت و نیز پیروانش از بنی امیه ، که در کتاب خدا و نیز با زبان پیامبر خدا ، در جاهای متعدّد و موقعیت های گوناگون ، به خاطر علم سابق الهی به آنان و کارها و نفاقشان ، نفرین شده اند ... .

از جمله این نفرین ها که خداوند از زبان پیامبرش گفت و در قرآنْ نازل کرد ، این گفته است : «و  ]یاد کن  [درخت نفرین شده در قرآن را ، که ما آنها را بیم می دهیم ؛ امّا جز بر طغیان آنها نمی افزاید» .

مخالفی وجود ندارد که منظور خدا از آن (شجره ملعونه) در این آیه ، بنی امیه اند ... .

و از جمله چیزهایی که مخالفی در آن نیست ، چیزی است که راویان از ابو سفیان روایت می کنند : ای بنی عبد مناف! آن (خلافت) را همچون گوی بازی بقاپید ، که بهشت و دوزخی به کار نیست .

و این ، کفر صریح است که لعنت خدا را در پی دارد و همان گونه نیز شد . (2) .

-----

1- .در       الاستیعاب آمده است : در آنچه من می دانم که گفته خدای عز و جل  : «إِن جَآءَکمْ فَاسِقُ ...» درباره ولید بن عقبه نازل شده است ، هیچ اختلافی در میان آشنایانِ با قرآن نیست .

2- .ر. ک : ج 5 ص 331 (بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی) .

دانشناهمه ج 3

 

 

 

بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی/ص 524/(718)

 

 

ص:  331

2 / 1 10 بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی

2 / 1 10بخش نامه عمومی معتضد عبّاسی6212.امام علی علیه السلام :تاریخ الطبری در گزارش حوادث سال 284 هجری : در این سال ، معتضد (خلیفه عبّاسی) ، تصمیم بر لعن معاویه بن ابی سفیان بر منبرها گرفت و فرمان به نوشتن نامه ای در این زمینه داد که برای مردم ، خوانده شود. عبید اللّه بن سلیمان بن وَهْب ، او را از شورش عمومی برحذر داشت و این که تضمینی نیست که فتنه ای به پا نشود ؛ امّا معتضد ، بدان توجّهی نکرد... و دستور داد نامه ای را که مأمون در آن دستور لعن معاویه را داده بود ، بیرون کشند. آن نامه را از دیوان  ]حکومتی  [بیرون آوردند و از مجموع آن نامه، متن این نامه استخراج شد... در این نامه ، پس از حمد و ثنا بر پیامبر خدا چنین آمده است  :

او (پیامبر خدا) کسی بود که بیشتر قبیله اش با او دشمنی ورزیده ، مخالفت کردند، تکذیبش نمودند و با او به پیکار برخاستند. و بیشتر توده ها ، او را تکذیب و سرزنش و آزار و تهدید نموده ، با او دشمنی آغاز کردند و رو در روی او عَلَم جنگ برافراشتند و هر که را می خواست به سویش رود ، باز داشتند و پیروانش را شکنجه دادند.

از آن جمله ، کسی که در دشمنی و مخالفت از همه سرسخت تر و در هر جنگی پیش قدم بود و هر پرچمی که بر ضد اسلام برافراشته می شود ، از آنِ او بود و در همه جنگ ها از بدر و اُحد و خندق و فتح مکه ، فرمانده و سردار (دشمنان پیامبر صلی الله علیه و آله ) بود، ابو سفیان بن حرب و پیروانش از بنی امیه بودند که در قرآن ، لعنت (نفرین) شده اند و بر زبان پیامبر خدا در چندین جای ، لعنت شده اند ؛ زیرا که نفاق و کفر بزرگان آنان ، در علم الهی مقرّر شده بود.

ابو سفیان جنگید و مخالفت ورزید و دشمنی کرد تا این که شمشیر، او را
مقهور نمود و کار خدا غلبه یافت، حالْ آن که آنان ، ناخشنود بودند. او به زبان، مسلمان شد و نه به دل ، و کفر را در نهان داشت و از آن ، دل نکنْد. پیامبر خدا و مسلمانان ، او را بدین گونه شناختند.  ]پیامبر صلی الله علیه و آله  [او را جزو «المولفهُ قلوبُهم (دل به دست آوردگان)» (1) قرار داد و او و فرزندش را با آن که به احوالشان آگاه بود، پذیرفت.

از جمله لعنت های خداوند که بر زبان پیامبر خویش بر او فرستاد و در کتاب خود نازل کرد ، این است : «و آن درخت لعنت شده در قرآن را  ]جز برای آزمایش قرار ندادیم  [و ما آنان را بیم می دهیم؛ ولی جز بر طغیان بیشتر آنها نمی افزاید» و اختلافی در میان مسلمانان نیست که مقصود خداوند از درخت لعنت شده، بنی امیه است.

و از جمله آن نفرین ها ، آن گفتار پیامبر صلی الله علیه و آله است که وقتی ابو سفیان را بر خری سوار دید که معاویه از جلو ، آن را می کشد و یزید (پسر دیگرش) آن را می رانَد، فرمود : «خداوند ، جلودار و سواره و راننده را لعنت کند!».

و از آن جمله است آنچه خداوند بر پیامبرش در سوره قدر ، نازل فرمود : «شب قدر ، بهتر است از هزار ماه» ، یعنی از حکومت بنی امیه .

و از آن جمله است این که پیامبر خدا معاویه را فرا خواند تا در حضورش دستورهای او را بنویسد ؛ امّا فرمان وی را معطّل نهاد و غذا خوردنش را بهانه کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «خداوند ، شکمش را سیر نکند!» و چنان شد که هرگز سیر نمی شد و می گفت:به خدا سوگند،به جهت سیر شدن ، خوردن را رها نمی کنم ؛ بلکه خسته می شوم.

و از آن جمله است این که پیامبر خدا فرمود : «از این دره ، مردی از امّت من می آید که بر غیر دین من محشور می گردد» و معاویه نمایان شد.

و از آن جمله است این که پیامبر خدا فرمود : «هر گاه معاویه را بر منبر من دیدید ، او را بکشید».

 

و از آن جمله حدیثی است که سندش را به معصوم می رسانند و مشهور که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : «معاویه در تابوتی آتشین در طبقه زیرین جهنّم است و بانگ می زند: یا حنّان! یا منّان! ای مهربان! ای احسان کننده! «اکنون؟ و حالْ آن که پیش از این ، نافرمانی می کردی و از تبهکاران بودی؟» » .

 

... و نیز از اموری که خداوند به خاطر آن ، لعنت بر او را واجب ساخت، این بود که افرادی از نیکان صحابیان و تابعیان و اهل فضیلت و دیانت (مانند عمرو بن حَمِق، حُجر بن عَدی و کسانی دیگر همچون آنها) را در غیر میدان کارزار (2) کشت ، بدین جهت که عزّت و حکومت و پیروزی از آنِ وی شود؛ ولی عزّت و حکومت و قدرت ، از آنِ خداوند است و خداوند عز و جل می فرماید : «و هر کس به عمد ، مومنی را بکشد، کیفرش دوزخ است که در آن ، ماندگار خواهد بود، و خدا بر او خشم می گیرد و لعنتش می کند و عذابی بزرگ برایش آماده ساخته است» .

و از جمله چیزهایی که وی به خاطر آن ، مستحقّ لعنت خداوند و پیامبرش گردید، گستاخی او بر خداوند و ادّعای نَسَب زیاد بن ابیه (پسر سمیه) است، با آن که خداوند می فرماید : «پسرخواندگان را به نام پدران خودشان بخوانید که نزد خداوند ، عادلانه تر است» و پیامبر خدا فرمود : «ملعون است آن که جز پدرش برای خویش ادّعا کند و جز به وابستگان خویش ، انتساب جوید» و می فرمود : «فرزند ، از آن فِراش است و برای زناکار ، سنگ است».

او آشکارا با حکم خداوند عز و جل و سنّت پیامبرش مخالفت ورزید و فرزند را به غیر فراش ، منسوب کرد که زناکار را زناکاری اش زیان نمی رساند و با این انتساب ،  ]خواهر خویش  [امّ حبیبه همسر پیامبر صلی الله علیه و آله و دیگران را در معرض محرّمات خدا و محرّمات پیامبر او نهاد و چهره هایی را نمایان کرد که خداوند ، حرام کرده بود و قرابتی را اثبات نمود که خداوند ، آن را بیگانه قرار داده بود ، و چیزهایی را مباح کرد که خداوند ، ممنوع ساخته بود؛ خللی که همانند آن ، بر اسلام ، وارد

 

نشده بود و تغییری که دین ، دستْ خوشِ مثل آن ، نگشته بود.

 

از آن جمله ، این بود که دین خدا را بازیچه کرد و بندگان خدا را به سوی فرزندش یزید متکبّر می گسار ، خروس بازِ یوزبازِ میمون باز خواند ، و برای وی با قهر و زور و تهدید و ترساندن و به هراس افکندن ، از شریف ترین مسلمانان بیعت گرفت با آن که خود ، سفاهت وی را می دانست و از خباثت و کم خِردی او اطّلاع داشت و مستی و فسق و کفر او را مشاهده می کرد.

و چون قدرتی که با نافرمانی خدا و پیامبرش برای یزید فراهم آورده بود ، به وی رسید ، یزید به انتقامجویی مشرکان از مسلمانان پرداخت ، با اهل حَرّه برخوردی مسلحانه کرد (3) که در اسلام ، زشت تر و شنیع تر از آنچه که او با آن صالحان انجام داد ، انجام نشده بود و با این کار ، خشم و کینه خویش را فرو نشانید و گمان بُرد که از دوستان خدا انتقام گرفته است و خواسته دشمنان خدا را به انجام رسانده است و با ابراز کفر خویش و آشکار ساختن شرک ، چنین سرود :

 

کاش نیاکان  ]کشته شده  [من در بدر ، مشاهده می کردند

ناله  ]امروزِ  [خزرجیان را از ضربت شمشیر . و گروه سروران شما را کشتیم

و کجی بدر را راست کردیم و به اعتدال بازگشت. و از روی شادی غریو برآوردند

و گفتند : ای یزید ، آفرین! من از خندف نباشم اگر از بنی احمد

به سبب کرده هایشان ، انتقام نگیرم . هاشمیان به حکومت ، دل بسته اند، ] وگرنه [

نه خبری آمد و نه وحی ای نازل شد!

 

این ، همان بیرون شدن از دین است و گفتار کسی است که به خدا و دین او و کتاب وی و پیامبر وی باز نمی گردد و به خدا و آنچه از نزد او آمده ، ایمان
ندارد.

بدترین حرمتی که یزید شکست و بزرگ ترین خطایی که کرد ، آن بود که خون حسین بن علی علیه السلام و پسر فاطمه علیهاالسلام دختر پیامبر خدا را ریخت ، با وجود مقام و منزلتی که حسین علیه السلام نزد پیامبر صلی الله علیه و آله داشت و جایگاهی که در دین و فضیلت ها داشت و گواهی پیامبر خدا برای او و برادرش به سروری جوانان بهشت ؛  ]حُرمت شکنی ای  [از روی گستاخی بر خدا و انکار دین و دشمنی با پیامبر صلی الله علیه و آله و مخالفت با خاندان وی و سبک شمردن حرمت وی .

گویا با کشتن حسین علیه السلام و خاندانش ، جمعی از کافران تُرک و دیلم را می کشت ؛ از عذاب خداوند نمی ترسید و از قدرت الهی هراس نداشت تا خداوند ، عمر او را کوتاه کرد و بُن و برگ و بارش را از ریشه درآورد و آنچه را در دست داشت ، از وی گرفت و عذاب و عقوبتی را که به سبب نافرمانی خداوند ، درخور آن بود ، برایش مهیا کرد. (4)

.

--------

1- .این ، نامی است برگرفته از آیه 60 سوره توبه که: «امید است با مدارا و مهربانی کردن با آنها از دشمنی دست بکشند» . (م)

2- .(قتل صبرا» که در متن عربی آمده ، به معنای کشتن در اسارت، دست بسته و همراه با شکنجه به کار می رود و معنای جامع همه اینها کشتن در غیر میدان نبرد است . (م)

3- .اشاره دارد به لشکر کشی یزید به شهر مدینه در سال 63 هجری که در آن سیصد تن از مردم مدینه کشته شدند و سه شبانه روز به غارت و فساد پرداختند . (م)

4- .تاریخ الطبری : ج 10 ص 54 . طبری پس از نقل این نامه گفته است : عبید اللّه بن سلیمان، یوسف بن یعقوب قاضی را احضار کرد و به وی فرمان داد که
در خنثا کردن تصمیم معتضد ، حیله ای به کارگیرد . یوسف بن یعقوب رفت و در این باره با معتضد ، صحبت کرد و به وی گفت: ای امیر مومنان! می ترسم که مردم ، نگران شوند و با شنیدن این نامه، شورشی در میان آنان ایجاد گردد . معتضد گفت : اگر مردم به پا خیزند یا سخنی بر زبان آورند، به رویشان شمشیر خواهم کشید . یوسف گفت : ای امیر مومنان! با خاندان ابو طالب چه می کنی که در هر ناحیه ای قیام می کنند و به خاطر خویشاوندی با پیامبر صلی الله علیه و آله و فضایلشان ، مردم به سوی آنان می روند که در این نامه، ستایش آنان است؟ یا چنین گفت : اگر مردم مطالب این نامه را بشنوند، بیشتر به سوی آنان میل می کنند . آنان زبانشان گشاده تر است و محبّت و دلیلشان قوی تر . معتضد ، سکوت کرد و پاسخی نداد و پس از نوشته شدنِ آن نامه ، به چیزی فرمان نداد (تاریخ الطبری : ج 10 ص 63) . ابن اثیر می گوید : عبید اللّه که تلاش می کرد این نامه خوانده نشود ، از کناره گیران از علی علیه السلام بود (الکامل فی التاریخ : ج 4 ص 585) .

دانش نامه ج 5

26 / 1 /  1404

 

بقیه نواقص را در تاریخ 26 / 1 / 1404 از مطالب متفرقه ورد آوردم

 

 

 

 

 

در تاریخ 12 / 06 / 1405 شماره گذاری فهرست های سمت راست انجام شد.