یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (1)

و قال تعالی: وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا(2)

الأعراف: فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ مِیثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ وَ دَرَسُوا ما فِیهِ وَ الدَّارُ الْآخِرَهُ خَیْرٌ لِلَّذِینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ (3)

التوبه: أَ رَضِیتُمْ بِالْحَیاهِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَهِ فَما مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَهِ إِلَّا قَلِیلٌ (4)

و قال تعالی: فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ (5)

و قال تعالی: کَالَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّهً وَ أَکْثَرَ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذِی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْراهِیمَ وَ أَصْحابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ (6)

یونس: إِنَّ الَّذِینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذِینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ (7)

و قال تعالی: إِنَّما مَثَلُ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلًا أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصِیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ

ص: 2

بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (1)

و قال تعالی: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ (2)

و قال تعالی: مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذِیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدِیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُونَ (3)

و قال سبحانه: وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زِینَهً وَ أَمْوالًا فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبِیلِکَ (4)

هود: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (5)

الرعد: وَ فَرِحُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَهِ إِلَّا مَتاعٌ (6)

إبراهیم: الَّذِینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَهِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فِی ضَلالٍ بَعِیدٍ(7)

الحجر: لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ (8)

النحل: ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذِینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (9)

و قال تعالی: ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاهَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَهِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ (10)

أسری: وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنِینَ (11)

ص: 3

و قال تعالی: مَنْ کانَ یُرِیدُ الْعاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فِیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَهَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً کُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَهُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضِیلًا(1)

الکهف: تُرِیدُ زِینَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا(2)

و قال تعالی: وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً الْمالُ وَ الْبَنُونَ زِینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلًا(3)

طه: وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی (4)

القصص: وَ ما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ زِینَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی أَ فَلا تَعْقِلُونَ أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقِیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاهِ الدُّنْیا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیامَهِ مِنَ الْمُحْضَرِینَ (5)

و قال تعالی: فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ (6)

العنکبوت: ما هذِهِ الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلَّا لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُونَ (7)

ص: 4

الروم: یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَهِ هُمْ غافِلُونَ (1)

لقمان: یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ(2)

فاطر: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ(3)

ص: فَقالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجابِ (4)

الزمر: فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَهً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَهٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ قَدْ قالَهَا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُونَ فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ الَّذِینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَیُصِیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزِینَ أَ وَ لَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فِی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُونَ (5)

المؤمن: وَ قالَ الَّذِی آمَنَ یا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبِیلَ الرَّشادِ یا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَیاهُ الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَهَ هِیَ دارُ الْقَرارِ(6)

حمعسق: مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الْآخِرَهِ نَزِدْ لَهُ فِی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَهِ مِنْ نَصِیبٍ (7)

و قال تعالی: فَما أُوتِیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی لِلَّذِینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ (8)

الزخرف: وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظِیمٍ أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ

ص: 5

لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً واحِدَهً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّهٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُنَ وَ زُخْرُفاً وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَهُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ (1)

الجاثیه: ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ (2)

محمد: إِنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ (3)

النجم: فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلَّا الْحَیاهَ الدُّنْیا ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ (4)

الحدید: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَهٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ(5)

المجادله: لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِیها خالِدُونَ (6)

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (7)

ص: 6

التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ (1)

القیامه: کَلَّا بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ وَ تَذَرُونَ الْآخِرَهَ(2)

الدهر: إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقِیلًا(3)

النازعات: فَأَمَّا مَنْ طَغی وَ آثَرَ الْحَیاهَ الدُّنْیا فَإِنَّ الْجَحِیمَ هِیَ الْمَأْوی وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی (4)

الأعلی: بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ الْآخِرَهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی صُحُفِ إِبْراهِیمَ وَ مُوسی (5)

الضحی: وَ لَلْآخِرَهُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی (6)

lt;meta info="- أُولئِکَ الَّذینَ اشْتَرَوُا الْحَیاهَ الدُّنْیا بِالْآخِرَهِ فَلا یُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذابُ وَ لا هُمْ یُنْصَرُونَ. - . بقره / 86 -

{همین کسانند که زندگی دنیا را به [بهای] جهان دیگر خریدند. پس نه عذاب آنان سبک گردد، و نه ایشان یاری شوند.}

- زُیِّنَ لِلَّذینَ کَفَرُوا الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ یَسْخَرُونَ مِنَ الَّذینَ آمَنُوا وَ الَّذینَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ اللَّهُ یَرْزُقُ مَنْ یَشاءُ بِغَیْرِ حِسابٍ. - . بقره / 212 -

{زندگی دنیا در چشم کافران آراسته شده است، و مؤمنان را ریشخند می کنند و [حال آنکه] کسانی که تقواپیشه بوده اند، در روز رستاخیز، از آنان برترند و خدا به هر که بخواهد، بی شمار روزی می دهد.}

- زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَهِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ. - . آل عمران / 14 -

{دوستیِ خواستنی ها[ی گوناگون] از: زنان و پسران و اموال فراوان از زر و سیم و اسب های نشاندار و دام ها و کشتزار[ها] برای مردم آراسته شده، [لیکن] این جمله، مایه تمتّع زندگی دنیاست، و [حال آنکه] فرجام نیکو نزد خداست.} - قُلْ أَ أُنَبِّئُکُمْ بِخَیْرٍ مِنْ ذلِکُمْ لِلَّذینَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فیها وَ أَزْواجٌ مُطَهَّرَهٌ وَ رِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ بَصیرٌ بِالْعِبادِ. - . آل عمران / 15 -

{بگو: «آیا شما را به بهتر از اینها خبر دهم؟ برای کسانی که تقوا پیشه کرده اند، نزد پروردگارشان باغ هایی است که از زیر [درختانِ] آن ها نهرها روان است؛ در آن جاودانه بمانند، و همسرانی پاکیزه و [نیز] خشنودی خدا [را دارند]، و خداوند به [امور] بندگان [خود] بیناست.»}

- مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُریدُ الْآخِرَهَ. - . آل عمران / 152 -

{برخی از شما دنیا را و برخی از شما آخرت را می خواهد.}

- وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ. - . آل عمران / 185 -

{و زندگی دنیا جز مایه فریب نیست.}

- وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَهُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُون.َ - . انعام / 32 -

{و زندگی دنیا جز بازی و سرگرمی نیست، و قطعاً سرای بازپسین برای کسانی که پرهیزگاری می کنند بهتر است. آیا نمی اندیشید؟}

- وَ غَرَّتْهُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا. - . انعام / 70 -

{و زندگی دنیا آنان را فریفته است.}

- فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ وَرِثُوا الْکِتابَ یَأْخُذُونَ عَرَضَ هذَا الْأَدْنی وَ یَقُولُونَ سَیُغْفَرُ لَنا وَ إِنْ یَأْتِهِمْ عَرَضٌ مِثْلُهُ یَأْخُذُوهُ أَ لَمْ یُؤْخَذْ عَلَیْهِمْ میثاقُ الْکِتابِ أَنْ لا یَقُولُوا عَلَی اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ وَ دَرَسُوا ما فیهِ وَ الدَّارُ الْآخِرَهُ خَیْرٌ لِلَّذینَ یَتَّقُونَ أَ فَلا تَعْقِلُونَ. - . اعراف / 169 -

{آنگاه بعد از آنان، جانشینانی وارث کتاب [آسمانی] شدند که متاع این دنیای پست را می گیرند و می گویند: «بخشیده خواهیم شد.» و اگر متاعی مانند آن به ایشان برسد [باز] آن را می ستانند. آیا از آنان پیمان کتاب [آسمانی] گرفته نشده که جز به حقّ نسبت به خدا سخن نگویند، با اینکه آنچه را که در آن [کتاب] است آموخته اند؟ و سرای آخرت برای کسانی که پروا پیشه می کنند بهتر است. آیا باز تعقّل نمی کنید؟}

- أَرَضیتُمْ بِالْحَیاهِ الدُّنْیا مِنَ الْآخِرَهِ فَما مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا فِی الْآخِرَهِ إِلاَّ قَلیلٌ. - . توبه / 38 -

{آیا به جای آخرت به زندگی دنیا دل خوش کرده اید؟ متاع زندگی دنیا در برابر آخرت، جز اندکی نیست.}

- فَلا تُعْجِبْکَ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَ هُمْ کافِرُونَ. - . توبه / 55 -

{اموال و فرزندانشان تو را به شگفت نیاوَرَد. جز این نیست که خدا می خواهد در زندگی دنیا به وسیله این ها عذابشان کند و جانشان در حال کفر بیرون رود.}

- کَالَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ کانُوا أَشَدَّ مِنْکُمْ قُوَّهً وَ أَکْثَرَ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً فَاسْتَمْتَعُوا بِخَلاقِهِمْ فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِکُمْ کَمَا اسْتَمْتَعَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ بِخَلاقِهِمْ وَ خُضْتُمْ کَالَّذی خاضُوا أُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون *أَ لَمْ یَأْتِهِمْ نَبَأُ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ قَوْمِ نُوحٍ وَ عادٍ وَ ثَمُودَ وَ قَوْمِ إِبْراهیمَ وَ أَصْحابِ مَدْیَنَ وَ الْمُؤْتَفِکاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَیِّناتِ فَما کانَ اللَّهُ لِیَظْلِمَهُمْ وَ لکِنْ کانُوا أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ. - . توبه / 69 - 70 -

{[حال شما منافقان] چون کسانی است که پیش از شما بودند: آنان از شما نیرومندتر و دارای اموال و فرزندان بیشتر بودند، پس، از نصیب خویش [در دنیا] برخوردار شدند، و شما [هم] از نصیب خود برخوردار شدید؛ همان گونه که آنان که پیش از شما بودند از نصیب خویش برخوردار شدند، و شما [در باطل] فرو رفتید؛ همان گونه که آنان فرو رفتند. آنان اعمالشان در دنیا و آخرت به هَدَر رفت و آنان همان زیانکارانند. آیا گزارش [حال] کسانی که پیش از آنان بودند: قوم نوح و عاد و ثمود و قوم ابراهیم و اصحاب مَدْیَن و شهرهای زیر و رو شده، به ایشان نرسیده است؟ پیامبرانشان دلایل آشکار برایشان آوردند، خدا بر آن نبود که به آنان ستم کند ولی آنان بر خود ستم روا می داشتند.}

- إِنَّ الَّذینَ لا یَرْجُونَ لِقاءَنا وَ رَضُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اطْمَأَنُّوا بِها وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ * أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ. - . یونس / 7 - 8 -

{آنان به [کیفر] آنچه به دست می آوردند، جایگاهشان آتش است. کسانی که امید به دیدار ما ندارند، و به زندگی دنیا دل خوش کرده و بدان اطمینان یافته اند، و کسانی که از آیات ما غافلند.}

- إِنَّما مَثَلُ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّی إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ. - . یونس / 24 -

{در حقیقت، مَثَلِ زندگی دنیا بسان آبی است که آن را از آسمان فرو ریختیم، پس گیاه زمین -از آنچه مردم و دام ها می خورند - با آن درآمیخت، تا آنگاه که زمین پیرایه خود را برگرفت و آراسته گردید و اهل آن پنداشتند که آنان بر آن قدرت دارند، شبی یا روزی فرمان [ویرانی] ما آمد و آن را چنان درویده کردیم که گویی دیروز وجود نداشته است. این گونه نشانه ها[ی خود] را برای مردمی که اندیشه می کنند به روشنی بیان می کنیم.}

- قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَ بِرَحْمَتِهِ فَبِذلِکَ فَلْیَفْرَحُوا هُوَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ. - . یونس / 58 -

{بگو: «به فضل و رحمت خداست که [مؤمنان] باید شاد شوند.» و این از هر چه گرد می آورند بهتر است.} - مَتاعٌ فِی الدُّنْیا ثُمَّ إِلَیْنا مَرْجِعُهُمْ ثُمَّ نُذیقُهُمُ الْعَذابَ الشَّدیدَ بِما کانُوا یَکْفُرُون. - . یونس / 70 -

{بهره ای [اندک] در دنیا [دارند]. سپس بازگشتشان به سوی ماست. آنگاه به [سزای] آنکه کفر می ورزیدند، عذاب سخت به آنان می چشانیم.}

- وَ قالَ مُوسی رَبَّنا إِنَّکَ آتَیْتَ فِرْعَوْنَ وَ مَلَأَهُ زینَهً وَ أَمْوالاً فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا رَبَّنا لِیُضِلُّوا عَنْ سَبیلِک. - . یونس / 88 -

{و موسی گفت: «پروردگارا، تو به فرعون و اشرافش در زندگی دنیا زیور و اموال داده ای، پروردگارا، تا [خلق را] از راه تو گمراه کنند.}

- مَنْ کانَ یُریدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زینَتَها نُوَفِ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فیها وَ هُمْ فیها لا یُبْخَسُونَ * أُولئِکَ الَّذینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ إِلاَّ النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُون. - . هود / 15 - 16 -

{کسانی که زندگی دنیا و زیور آن را بخواهند [جزای] کارهایشان را در آنجا به طور کامل به آنان می دهیم، و به آنان در آنجا کم داده نخواهد شد. اینان کسانی هستند که در آخرت جز آتش برایشان نخواهد بود، و آنچه در آنجا کرده اند به هدر رفته، و آنچه انجام می داده اند باطل گردیده است.}

- وَ فَرِحُوا بِالْحَیاهِ الدُّنْیا وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا فِی الْآخِرَهِ إِلاَّ مَتاع. - . رعد / 26 -

{و[لی آنان] به زندگی دنیا شاد شده اند، و زندگی دنیا در [برابر] آخرت جز بهره ای [ناچیز] نیست.}

- الَّذینَ یَسْتَحِبُّونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَهِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ وَ یَبْغُونَها عِوَجاً أُولئِکَ فی ضَلالٍ بَعیدٍ. - . ابراهیم / 3 -

{همانان که زندگی دنیا را بر آخرت ترجیح می دهند و مانع راه خدا می شوند و آن را کج می شمارند. آنانند که در گمراهی دور و درازی هستند.} - لا تَمُدَّنَ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَ لا تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ. - . حجر / 88 -

{و به آنچه ما دسته هایی از آنان [- کافران] را بدان برخوردار ساخته ایم چشم مدوز، و بر ایشان اندوه مخور.}

- ما عِنْدَکُمْ یَنْفَدُ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ باقٍ وَ لَنَجْزِیَنَّ الَّذینَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ. - . نحل / 96 -

{آنچه پیش شماست تمام می شود و آنچه پیش خداست پایدار است، و قطعاً کسانی را که شکیبایی کردند به بهتر از آنچه عمل می کردند، پاداش خواهیم داد.}

- ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْحَیاهَ الدُّنْیا عَلَی الْآخِرَهِ وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرین. - . نحل / 107 -

{زیرا آنان زندگی دنیا را بر آخرت برتری دادند و [هم] اینکه خدا گروه کافران را هدایت نمی کند.}

- وَ أَمْدَدْناکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنین. - . اسراء / 6 -

{و شما را با اموال و پسران یاری می دهیم.}

- مَنْ کانَ یُریدُ الْعاجِلَهَ عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً * وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَهَ وَ سَعی لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً * کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ وَ ما کانَ عَطاءُ رَبِّکَ مَحْظُوراً * انْظُرْ کَیْفَ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلی بَعْضٍ وَ لَلْآخِرَهُ أَکْبَرُ دَرَجاتٍ وَ أَکْبَرُ تَفْضیلاً. - . اسراء / 18 - 21 -

{هر کس خواهان [دنیای] زودگذر است، به زودی هر که را خواهیم [نصیبی] از آن می دهیم، آنگاه جهنم را که در آن خوار و رانده داخل خواهد شد، برای او مقرر می داریم. و هر کس خواهان آخرت است و نهایت کوشش را برای آن بکند و مؤمن باشد، آنانند که تلاش آن ها مورد حق شناسی واقع خواهد شد. هر دو [دسته:] اینان و آنان را از عطای پروردگارت مدد می بخشیم، و عطای پروردگارت [از کسی] منع نشده است. ببین چگونه بعضی از آنان را بر بعضی دیگر برتری داده ایم، و قطعاً درجات آخرت و برتری آن بزرگتر و بیشتر است.}

- تُریدُ زینَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا. - . کهف / 28 -

{که زیور زندگی دنیا را بخواهی.}

- وَ اضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاهِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً * الْمالُ وَ الْبَنُونَ زینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ أَمَلاً. - . کهف / 45 - 46 -

{و برای آنان زندگی دنیا را مَثَل بزن که مانند آبی است که آن را از آسمان فرو فرستادیم؛ سپس گیاه زمین با آن درآمیخت و [چنان] خشک گردید که بادها پراکنده اش کردند، و خداست که همواره بر هر چیزی تواناست. مال و پسران زیور زندگی دنیایند، و نیکی های ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگارت بهتر و از نظر امید [نیز] بهتر است.}

- وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی. - . طه / 131 -

{و زنهار به سوی آنچه اصنافی از ایشان را از آن برخوردار کردیم [و فقط] زیور زندگی دنیاست تا ایشان را در آن بیازماییم، دیدگان خود مدوز، و [بدان که] روزیِ پروردگار تو بهتر و پایدارتر است.}

- وَ ما أُوتیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ زینَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی أَ فَلا تَعْقِلُون * أَ فَمَنْ وَعَدْناهُ وَعْداً حَسَناً فَهُوَ لاقیهِ کَمَنْ مَتَّعْناهُ مَتاعَ الْحَیاهِ الدُّنْیا ثُمَّ هُوَ یَوْمَ الْقِیامَهِ مِنَ الْمُحْضَرینَ. - . قصص / 60 - 61 -

{و هر آنچه به شما داده شده است، کالای زندگی دنیا و زیور آن است، و[لی] آنچه پیش خداست بهتر و پایدارتر است؛ مگر نمی اندیشید؟ آیا کسی که وعده نیکو به او داده ایم و او به آن خواهد رسید، مانند کسی است که از کالای زندگی دنیا بهره مندش گردانیده ایم [ولی] او روز قیامت از [جمله] احضارشدگان [در آتش] است؟}

- فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیم * وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُون. - . قصص / 79 - 80 -

{پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.»}

- وَ ما هذِهِ الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدَّارَ الْآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوانُ لَوْ کانُوا یَعْلَمُون. - . عنکبوت / 64 -

{این زندگی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست، و زندگی حقیقی همانا [در] سرای آخرت است؛ ای کاش می دانستند.}

- یَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ عَنِ الْآخِرَهِ هُمْ غافِلُونَ. - . روم / 7 -

{از زندگی دنیا، ظاهری را می شناسند، و حال آنکه از آخرت غافلند.}

- یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. - . لقمان / 33 -

{ای مردم، از پروردگارتان پروا بدارید، و بترسید از روزی که هیچ پدری به کار فرزندش نمی آید، و هیچ فرزندی [نیز] به کار پدرش نخواهد آمد. آری، وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را نفریبد، و زنهار تا شیطان شما را مغرور نسازد.}

- یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا وَ لا یَغُرَّنَّکُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. - . فاطر / 5 -

{ای مردم، همانا وعده خدا حقّ است. زنهار تا این زندگی دنیا شما را فریب ندهد، و زنهار تا [شیطانِ] فریبنده شما را در باره خدا نفریبد.}

- فَقالَ إِنِّی أَحْبَبْتُ حُبَّ الْخَیْرِ عَنْ ذِکْرِ رَبِّی حَتَّی تَوارَتْ بِالْحِجاب. - . ص / 32 -

{[سلیمان] گفت: «واقعاً من دوستیِ اسبان را بر یاد پروردگارم ترجیح دادم تا [هنگام نماز گذشت و خورشید] در پس حجابِ ظلمت شد.»}

- فَإِذا مَسَّ الْإِنْسانَ ضُرٌّ دَعانا ثُمَّ إِذا خَوَّلْناهُ نِعْمَهً مِنَّا قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ بَلْ هِیَ فِتْنَهٌ وَ لکِنَّ أَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُونَ * قَدْ قالَهَا الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یَکْسِبُون * فَأَصابَهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْ هؤُلاءِ سَیُصیبُهُمْ سَیِّئاتُ ما کَسَبُوا وَ ما هُمْ بِمُعْجِزینَ * أَوَلَمْ یَعْلَمُوا أَنَ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ إِنَّ فی ذلِکَ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یُؤْمِنُون. - . زمر / 49 - 52 -

{و چون انسان را آسیبی رسد، ما را فرامی خواند؛ سپس چون نعمتی از جانب خود به او عطا کنیم می گوید: «تنها آن را به دانش خود یافته ام». نه چنان است، بلکه آن آزمایشی است، ولی بیشترشان نمی دانند. قطعاً کسانی که پیش از آنان بودند [نیز] این [سخن] را گفتند و آنچه به دست آورده بودند، کاری برایشان نکرد. تا [آنکه] کیفر آنچه مرتکب شده بودند، بدیشان رسید و کسانی از این [گروه] که ستم کرده اند، به زودی نتایج سوء آنچه مرتکب شده اند، بدیشان خواهد رسید و آنان درمانده کننده [ما] نیستند. آیا ندانسته اند که خداست که روزی را برای هر کس که بخواهد، گشاده یا تنگ می گرداند؟ قطعاً در این [اندازه گیری] برای مردمی که ایمان دارند نشانه هایی [از حکمت] است.}

- وَ قالَ الَّذی آمَنَ یا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِکُمْ سَبیلَ الرَّشادِ * یا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَیاهُ الدُّنْیا مَتاعٌ وَ إِنَّ الْآخِرَهَ هِیَ دارُ الْقَرارِ. - . غافر / 38 - 39 -

{و آن کس که ایمان آورده بود گفت: «ای قوم من، مرا پیروی کنید تا شما را به راه درست هدایت کنم. ای قوم من، این زندگی دنیا تنها کالایی [ناچیز] است، و در حقیقت، آن آخرت است که سرای پایدار است.}

- مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الْآخِرَهِ نَزِدْ لَهُ فی حَرْثِهِ وَ مَنْ کانَ یُریدُ حَرْثَ الدُّنْیا نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَهِ مِنْ نَصیب. - . شوری / 20 -

{کسی که کِشت آخرت بخواهد، برای وی در کِشته اش می افزاییم، و کسی که کِشت این دنیا را بخواهد به او از آن می دهیم و[لی] در آخرت او را نصیبی نیست.}

- فَما أُوتیتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَمَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ وَ أَبْقی لِلَّذینَ آمَنُوا وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُون. - . شوری / 36 -

{و آنچه به شما داده شده، برخورداری [و کالای] زندگی دنیاست، و آنچه پیش خداست برای کسانی که گرویده اند و به پروردگارشان اعتماد دارند بهتر و پایدارتر است.}

- وَ قالُوا لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ الْقَرْیَتَیْنِ عَظیمٍ * أَ هُمْ یَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّکَ نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ رَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِیَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِیًّا وَ رَحْمَتُ رَبِّکَ خَیْرٌ مِمَّا یَجْمَعُونَ * وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً واحِدَهً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّهٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُون * وَ لِبُیُوتِهِمْ أَبْواباً وَ سُرُراً عَلَیْها یَتَّکِؤُن * وَ إِنْ کُلُّ ذلِکَ لَمَّا مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَهُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقین. - . زخرف / 31 - 35 -

{و گفتند: «چرا این قرآن بر مردی بزرگ از [آن] دو شهر فرود نیامده است؟» آیا آنانند که رحمت پروردگارت را تقسیم می کنند؟ ما [وسایل] معاشِ آنان را در زندگی دنیا میانشان تقسیم کرده ایم، و برخی از آنان را از [نظر] درجات، بالاتر از بعضی [دیگر] قرار داده ایم تا بعضی از آن ها بعضی [دیگر] را در خدمت گیرند، و رحمت پروردگار تو از آنچه آنان می اندوزند بهتر است. و اگر نه آن بود که [همه] مردم [در انکار خدا] امّتی واحد گردند، قطعاً برای خانه های آنان که به [خدای] رحمان کفر می ورزیدند، سقف ها و نردبان هایی از نقره که بر آن ها بالا روند قرار می دادیم. و برای خانه هایشان نیز درها و تخت هایی که بر آن ها تکیه زنند. و همه اینها جز متاع زندگی دنیا نیست، و آخرت پیش پروردگار تو برای پرهیزگاران است.}

- ذلِکُمْ بِأَنَّکُمُ اتَّخَذْتُمْ آیاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ غَرَّتْکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا فَالْیَوْمَ لا یُخْرَجُونَ مِنْها وَ لا هُمْ یُسْتَعْتَبُونَ. - . جاثیه / 35 -

{این بدان سبب است که شما آیات خدا را به ریشخند گرفتید و زندگی دنیا فریبتان داد. پس امروز نه از این [آتش] بیرون آورده می شوند، و نه عذرشان پذیرفته می گردد.}

- إِنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا یُؤْتِکُمْ أُجُورَکُمْ وَ لا یَسْئَلْکُمْ أَمْوالَکُمْ. - . محمد / 36 -

{زندگی این دنیا لهو و لعبی بیش نیست، و اگر ایمان بیاورید و پروا بدارید [خدا] پاداش شما را می دهد و اموالتان را [در عوض] نمی خواهد.}

- فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّی عَنْ ذِکْرِنا وَ لَمْ یُرِدْ إِلاَّ الْحَیاهَ الدُّنْیا ذلِکَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ. - . نجم / 29 - 30 -

{پس، از هر کس که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را خواستار نبوده است، روی برتاب. این منتهای دانش آنان است.} - اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَهِ عَذابٌ شَدیدٌ وَ مَغْفِرَهٌ مِنَ اللَّهِ وَ رِضْوانٌ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ. - . حدید / 20 -

{بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشیِ شما به یکدیگر و فزون جویی در اموال و فرزندان است. [مَثَل آن ها] چون مثل بارانی است که کشاورزان را رُستنی آن [باران] به شگفتی اندازد، سپس [آن کشت] خشک شود و آن را زرد بینی، آنگاه خاشاک شود. و در آخرت [دنیا پرستان را] عذابی سخت است و [مؤمنان را] از جانب خدا آمرزش و خشنودی است، و زندگانی دنیا جز کالای فریبنده نیست.}

- لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ. - . مجادله / 17 -

{در برابر خداوند نه از اموالشان و نه از اولادشان هرگز کاری ساخته نیست. آن ها دوزخی اند [و] در آن جاودانه [می مانند].}

- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون. - . منافقون / 9 -

{ای کسانی که ایمان آورده اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.}

- إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . تغابن / 15 -

{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

- کَلاَّ بَلْ تُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ * وَ تَذَرُونَ الْآخِرَهَ. - . قیامت / 20 - 21 -

{ولی نه! [شما دنیای] زودگذر را دوست دارید، و آخرت را وامی گذارید.}

- إِنَّ هؤُلاءِ یُحِبُّونَ الْعاجِلَهَ وَ یَذَرُونَ وَراءَهُمْ یَوْماً ثَقیلاً. - . دهر / 27 -

{اینان دنیای زودگذر را دوست دارند، و روزی گرانبار را [به غفلت] پشت سر می افکنند.}

- فَأَمَّا مَنْ طَغی * وَ آثَرَ الْحَیاهَ الدُّنْیا * فَإِنَّ الْجَحیمَ هِیَ الْمَأْوی * وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی * فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی. - . نازعات 37 - 41 -

{اما هر که طغیان کرد، و زندگی پستِ دنیا را برگزید، پس جایگاه او همان آتش است.و امّا کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید، و نفس [خود] را از هوس باز داشت، پس جایگاه او همان بهشت است.}

- بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا * وَ الْآخِرَهُ خَیْرٌ وَ أَبْقی * إِنَّ هذا لَفِی الصُّحُفِ الْأُولی * صُحُفِ إِبْراهیمَ وَ مُوسی. - . اعلی 16 - 19 -

{لیکن [شما] زندگی دنیا را بر می گزینید؛ با آنکه [جهان] آخرت نیکوتر و پایدارتر است. قطعاً در صحیفه های گذشته این [معنی] هست، صحیفه های ابراهیم و موسی.}

- وَ لَلْآخِرَهُ خَیْرٌ لَکَ مِنَ الْأُولی. - . ضحی / 4 -

{و قطعاً آخرت برای تو از دنیا نیکوتر خواهد بود.}

**[ترجمه]

وَ مَنْ لَمْ یَرَ لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَیْهِ نِعْمَهً إِلَّا فِی مَطْعَمٍ أَوْ مَشْرَبٍ أَوْ مَلْبَسٍ فَقَدْ قَصُرَ عَمَلُهُ وَ دَنَا عَذَابُهُ (1).

**[ترجمه]کافی: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت های دنیا جانش فرسوده و تکّه تکّه می شود و هر کس چشم به مال مردم بدوزد، غم و اندوهش زیاد می شود و خشم و عصبانیّتش کم نمی شود؛ و هر کس از نعمت های خدا بر او تنها خوردنی ها یا نوشیدنی ها یا پوشیدنی ها را ببیند، عملش اندک و عذابش نزدیک می شود. - . کافی 2 : 315 -

**[ترجمه]

سبحانه عن قوم تمنوا حال قارون حیث قالوا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فلما خسف الله به و بداره الأرض أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ (1) و انتفاء الخسف الظاهری بأهل الأموال و التجبر من هذه الأمه لا یوجب انتهاء الخسف فی درکات الشهوات النفسانیه و مهاوی التعلقات الجسمانیه و الحرمان عن درجات القرب و الکمال و خسفهم فی الآخره فی عظیم النکال و شدید الوبال أعاذنا الله و سائر المؤمنین من جمیع ذلک و سهل لنا الوصول فی الدارین إلی أحسن الأحوال.

و من لم یر أن لله علیه نعمه إلا فی مطعم أی من توهم أن نعمه الله علیه منحصره فی هذه النعم الظاهره کالمطعم و المشرب و المسکن و أمثالها فإذا فقدها أو شیئا منها ظن أنه لیس لله علیه نعمه فلا ینشط فی طاعه الله و إن عمل شیئا مع هذه العقیده الفاسده و عدم معرفه منعمه لا ینفعه و لا یتقبل منه فیکون عمله قاصرا و عذابه دانیا لأن هذه النعم الظاهره حقیره فی جنب نعم الله العظیمه علیه من الإیمان و الهدایه و التوفیق و العقل و القوی الظاهره و الباطنه و الصحه و دفع شر الأعادی و غیرها بما لا یحصی بل هذا الفقر أیضا من أعظم نعم الله علیه وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللَّهِ لا تُحْصُوها(2).

و قال بعض المحققین معنی الحدیث أن من لم یصبر و لم یسل أو لم یحسن الصبر و السلوه علی ما رزقه الله من الدنیا بل أراد الزیاده فی المال أو الجاه مما لم یرزقه الله إیاه تقطعت نفسه متحسرا حسره بعد حسره علی ما یراه فی یدی غیره ممن فاق علیه فی العیش فهو لم یزل یتبع بصره ما فی أیدی الناس و من أتبع بصره ما فی أیدی الناس کثر همه و لم یشف غیظه فهو لم یر أن لله علیه

ص: 9

نعمه إلا نعم الدنیا و إنما یکون کذلک من لا یوقن بالآخره و من لم یوقن بالآخره قصر عمله و إذ لیس له من الدنیا إلا قلیل بزعمه مع شده طمعه فی الدنیا و زینتها فقد دنا عذابه نعوذ بالله من ذلک و منشأ ذلک کله الجهل و ضعف الإیمان و أیضا لما کان عمل أکثر الناس علی قدر ما یرون من نعم الله علیه عاجلا و آجلا لا جرم من لم یر من النعم علیه إلا القلیل فلا یصدر عنه من العمل إلا قلیل و هذا یوجب قصور العمل و دنو العذاب.

**[ترجمه]در نهایه در خصوص عبارت «من لم یتعزّ بعزاء الله» گفته: «و من لم یتعزّ بعزاء الله فلیس منّا» یعنی کسی که به دعوت اسلام دعوت نکند و چنین بگوید: «وا اسلاماه و ای مسلمانان و ای خدا به فریادم برسید» از ما نیست؛ و گفته شده: مراد از تعزّی، تسلّی و دعوت به صبر در وقت مصیبت است و این که طبق دستور خداوند متعال بگوید: «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» - . بقره / 156 - {ما

از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی گردیم!} و معنای عبارت « بعزاء الله» یعنی به تسلیت خدا نسبت به او که در نتیجه اسم مصدر یعنی عزاء جانشین مصدر یعنی تعزیه شده. پایان کلام جزری. و گفته شده: عزاء مصدر و به معنای صبر است یا اسم مصدر برای تعزیه است و هر دو وجه در این جا مناسبت دارد و بنا بر وجه نخست اسناد آن به خداست؛ زیرا خدا سبب تسلّی است و باء در عبارت یا به معنای آلیّت مجازی است، چنانچه آلیّت مجازی در آیه «فَتَقَبَّلَها رَبُّها بِقَبُولٍ حَسَن» - . آل عمران / 37 -

به کار رفته و یا باء به معنای سببیّت است و حاصل معنا این می شود که کسی که در برابر آنچه از دنیا از او فوت شده صبر نکند و بر بلاهایی که در دنیا به او می رسد بردباری نورزد، به سبب تسلّایی که خدا در آیه «وَ بَشِّرِ الصَّابِرینَ الَّذینَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصیبَهٌ قالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ»{و بشارت ده بر استقامت کنندگان؛ آن ها که هر گاه مصیبتی به ایشان می رسد، می گویند: «ما از آنِ خدائیم؛ و به سوی او بازمی گردیم!»} داده و سایر آیات وارده در مذمت دنیا و فنای آن و آیاتی که رضا به قضای الهی را مدح کرده، هر کس در این موارد صبر نکند، جانش به خاطر حسرت بر مصائب و آنچه از دنیا از دست رفته و تکه تکه می شود. و چه بسا بتوان حسرات را بر آنچه از دنیا در وقت مرگ بر او حاصل می شود از قبیل مفارقت از دنیا حمل نمود و یا حسرات را حمل کرد بر اعمّ از مفارقت از دنیا و آنچه در دنیا برای او حاصل شده حمل کرد. و جمع آوردن کلمه «حسرات» با این که خود کلمه حسرت مصدر است، از باب اراده انواع حسرت هاست و کسی که به آنچه در دست مردم است پی در پی نظر کند، یعنی به بالادست خود از اهل دنیا بنگرد و به نعمت ها و زخارف دنیا از روی رغبت و حسرت و تمنّا نگاه کند، همّ و غمّ او زیاد می شود، زیرا این نعمت ها برای او فراهم نمی شود و در نتیجه خشمگین گشته و بر آن نعمت ها نسبت به مردم حسادت می ورزد و فروخوردن خشمش ممکن نیست، مگر به این که آنچه مردم دارند را داشته باشد و یا خداوند تمام آن نعمت ها را از او سلب کند و هیچ یک از این دو امر برای او میسر نمی شود و به همین خاطر خشمش هرگز فروکش نمی کند و مادامی که کسی را در نعمت ببیند، زندگی برایش گوارا نمی شود و نمی اندیشد که خدای متعال این نعمت ها را از او منع کرده به سبب این که می داند این نعمت ها سبب هلاکت اوست؛ پس او آرزوی وضعیت مردم را دارد در حالی که حقیقت عاقبت کار مردم را نمی داند، چنانچه خدای سبحان حکایت کرده است حالت قومی را که آرزوی تنعمات قارون را داشتند: «یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُونَ» - . قصص / 80 - {ای کاش همانند آنچه به قارون داده شده است ما نیز داشتیم! به راستی که او بهره عظیمی دارد! اما کسانی که علم و دانش به آن ها داده شده بود گفتند: «وای بر شما ثواب الهی برای کسانی که ایمان آورده اند و عمل صالح انجام می دهند بهتر است، اما جز صابران آن را دریافت نمی کنند} وقتی خدا او و خانه اش را در زمین فرو برد، «أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ» - . قصص / 82 - {آن ها

که دیروز آرزو می کردند به جای او باشند (هنگامی که این صحنه را دیدند) گفتند: «وای بر ما! گویی خدا روزی را بر هر کس از بندگانش بخواهد گسترش می دهد یا تنگ می گیرد! اگر خدا بر ما منت ننهاده بود، ما را نیز به قعر زمین فرو می برد! ای وای گویی کافران هرگز رستگار نمی شوند!} و این که صاحبان زر و زور از امت پیامبر صلی الله علیه و آله به حسب ظاهر در زمین فرو نمی روند، موجب نمی شود که در درکات شهوات نفسانی و پرتگاه های علائق جسمانی نیز فرو نروند و از درجات قرب و کمال محروم نگردند. و فرورفتن اخروی آنان در عذاب شدید و وبالی سخت است که خدا ما و سایر مؤمنان را از همه آن ها پناه دهد و رسیدن به نیک ترین احوال را در دار دنیا و آخرت برای ما آسان فرماید.

و عبارت «و من لم یر لله علیه نعمه ألا فی مطعم» یعنی کسی که خیال کند که نعمت خدا بر او منحصر در این نعمات ظاهری مثل خوردن و نوشیدن و مسکن و مانند آن است، وقتی این نعمت ها یا بخشی از آن را از دست بدهد، می پندارد که خدا به او نعمتی نداده؛ لذا در طاعت خدا نشاط به خرج نداده و اگر با این عقیده فاسد خود و با عدم معرفت مُنعم طاعتی هم انجام دهد، نفعی به حال او ندارد و از او پذیرفته نیست و در نتیجه عمل او قاصر بوده و عذابش نزدیک می گردد؛ زیرا این نعمت های ظاهری در کنار نعمات عظیم خدا از قبیل ایمان و هدایت و توفیق و عقل قوای ظاهری و باطنی و سلامتی و دفع شرّ دشمنان و غیر آن از نعمت های بی شمار خدا، حقیر است؛ بلکه همین فقر و نداری از بزرگ ترین نعمت های خدا بر اوست که فرمود: «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» - . ابراهیم / 34 - {و اگر نعمت های خدا را بشمارید، هرگز نمی توانید آن ها را احصا کنید}.

برخی محققین فرموده اند: معنای حدیث این است که کسی که صبر نکند و از دلتنگی رها نشود، یا صبر نیکو ننماید، و به نیکی بر دلتنگی ها، بر روزی های خداوندی در دنیا بردباری نکند، بلکه در مال و مقامی که خدا روزی او ننموده زیاده طلبی کند، جانش در حال حسرت های پی در پی تکه تکه شده به خاطر آنچه در دست غیر خود، از کسانی که در رفاه زندگی بالادست او هستند می بیند؛ پس پیوسته چشمش را به آنچه در دست مردم است می دوزد و کسی که پیوسته به مال مردم نظر بدوزد، همّ و غمّش زیاد گردد و خشمش فروکش نکند؛ چنین کسی نعمات الهی را منحصر در نعمات دنیوی می بیند و کسی که یقین به آخرت ندارد چنین خواهد بود و کسی که به آخرت یقین ندارد عمل و اطاعتش اندک گردد و چون به زعم خود و با وجود طمع شدیدش به دنیا و زینت آن جز اندکی بهره از دنیا ندارد، گویی عذابش نزدیک گشته که از این عذاب به خدا پناه می بریم. و منشأ تمام این امور جهل و ضعف ایمان است و همچنین از آنجا که عمل اکثر مردم به قدر نعمت هایی است که دیر یا زود از جانب خدا می بینند، ناچار کسی که جز نعمت اندکی بر خود نمی بیند، پس جز اندکی عمل از او سر نمی زند و این موجب کوتاهی عمل و نزدیکی عذاب اوست.

**[ترجمه]

أَمْ أَنْجُو مِنْهَا.

فَالْتَفَتَ عِیسَی علیه السلام إِلَی الْحَوَارِیِّینَ فَقَالَ یَا أَوْلِیَاءَ اللَّهِ أَکْلُ الْخُبْزِ الْیَابِسِ بِالْمِلْحِ الْجَرِیشِ وَ النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ خَیْرٌ کَثِیرٌ مَعَ عَافِیَهِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ(1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بر روستایی گذر کرد که ساکنان و پرندگان و چهارپایانش همگی مرده بودند. ایشان فرمود: بدانید اینان به سبب عذابی مرده­اند؛ چون اگر جدای از هم مرده بودند، همدیگر را دفن کرده بودند. حواریّون عرض کردند: ای روح و کلمه (حُکم و اراده) خدا! از خداوند بخواه آنان را برای ما زنده کند تا ما را از کرده خود آگاه سازند و ما از چنین کرداری دوری جوئیم. حضرت علیه السلام از پروردگارش چنین خواست و در آن دم از آسمان به وی ندا رسید که آنان را ندا ده. حضرت عیسی علیه السلام شب­ هنگام بر بلندی ایستاد و فرمود: ای ساکنان روستا! در آن هنگام یکی از آنان به حضرت علیه السلام پاسخ داد: گوش به فرمان توام ای روح و کلمه(حُکم و اراده) خدا! حضرت عیسی علیه السلام فرمود: وای بر شما! چه کرده اید؟ عرض کرد: طاغوت پرستی و دنیا دوستی با ترس اندک و آرزوی بلند و غفلت­ ورزی در لهو و لعب. فرمود: دنیا دوستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: همچون فرزندی که مادرش را دوست بدارد؛ چون دنیا به ما رو کرد، خوشحال و شاد شدیم و چون از ما روی گرداند، گریان و نالان شدیم. فرمود: طاغوت­پرستی شما چگونه بود؟ عرض کرد: اطاعت از اهل معصیت. فرمود: سرانجام کارتان چگونه بود؟ عرض کرد: شب را در تندرستی خوابیدیم و صبح ­هنگام در هاویه بودیم. فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: سِجّین. فرمود: سجّین چیست؟ عرض کرد: کوهی است از گدازه که تا به روز قیامت بر ما شعله­ور است. فرمود: شما چه گفتید و به شما چه گفته شد؟ عرض کرد: گفتیم: ما را به دنیا بازگردان تا زهد پیشه کنیم. به ما گفته شد: دروغ می­گویید. فرمود: وای بر تو! چرا در میان آنان کسی جز تو با من سخن نگفت؟ عرض کرد: ای روح خدا! آنان در دستان فرشتگانی درشت­خو و سخت­گیر به لگام­هایی از آتش مبتلا شده­اند. من (در دنیا) در میان آن­ها بودم، امّا از آن­ها نبودم. از این رو چون عذاب فرود آمد، مرا نیز با آنان در میان گرفت. اکنون من با تار مویی بر لبه دوزخ آویخته شده­ام و نمی دانم که در آن واژگون می­شوم یا از آن رهایی می­یابم. آن گاه حضرت عیسی علیه السلام رو به حواریّون کرد و فرمود: ای دوستان خدا! خوردن نان خشک با سنگ نمک و خوابیدن در زباله­دان­ها در صورت سلامتی دنیا و آخرت، بسیار نیک­تر است. - . کافی 2 : 318 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]و گفته شده: آنان را حواریّین نامیدند به خاطر پاکیزگی لباس هایشان و گفته شده: به خاطر پاکیزگی دل هایشان و گفته شده: حواریّ به معنای ناصر است و حواریّون انصار عیسی علیه السلام بودند و گفته شده: وجه تسمیه آن ها این بود که آنان نورانی بودند و اثر و نور عبادت و نیکویی آن بر ایشان دیده می شد و گفته شده: آنان پیوان عیسی علیه السلام بودند و وقتی گرسنه می شدند، می گفتند:ای روح خدا! ما گرسنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می زد، خواه زمین هموار یا کوهستانی بود و در نتیجه برای هر یک دو چانه خمیر نان از زمین بیرون می آمد و و وقتی تشنه می شدند، می گفتند:ای روح خدا! ما تشنه شدیم. پس حضرت با دست خود به زمین می زد، و آب از زمین بیرون می آمد و آنان می نوشیدند. پس گفتند:ای روح خدا! چه کسی از ما افضل است که وقتی بخواهیم غذا می خوریم و وقتی اراده کنیم آب می نوشیم و به تو ایمان آورده ایم و از تو پیروی می کنیم؛ پس عیسی علیه السلام فرمود: بهترین شما کسی است که با دست خود کار کند و از کسب خود بخورد؛ پس حواریّن بعد از این سخن، لباس ها را در برابر اجرت می شستند و از اجرت آن می خوردند و در خلال شرح و بیان حدیث کافی در اواسط این باب نیز کلامی در معنای حواریّون می آید که منتظر آن باش .

و برخی علما فرموده اند: آنان حقیقتاً رخت شوی نبودند؛ بلکه این نام بر آنان اطلاق شد به سبب این که رمزی باشد بر این که آنان نفوس خلائق را از چرک ها و اوصاف مذموم و کدورات پاکیزه می کردند و آن نفوس را از عالم تاریکی به عالم روشنایی بالا می بردند.

**[ترجمه]

یا روح الله أقول فی تسمیته روحا أقوال أحدها أنه إنما سمّاه روحا لأنه حدث عن نفخه جبرئیل علیه السلام فی درع مریم بأمر الله تعالی و إنما نسبه إلیه لأنه کان بأمره و قیل إنما أضافه إلیه تفخیما لشأنه کما قال الصوم لی و أنا أجزی به و قد یسمی النفخ روحا و الثانی أن المراد به یحیا به الناس فی دینهم کما یحیون بالأرواح و الثالث أن معناه إنسان أحیاه الله بتکوینه بلا واسطه من جماع و نطفه کما جرت العاده بذلک الرابع أن معناه و رحمه منه و الخامس أن معناه روح من الله خلقها فصوّرها ثم أرسلها إلی مریم فدخلت فی فیها فصیّرها الله سبحانه عیسی علیه السلام السادس سماه روحا لأنه کان یحیی الموتی کما أن الروح یصیر سببا للحیاه.

و کذا اختلفوا فی تسمیته کلمه فی قوله سبحانه إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ (1) و قوله تعالی إِنَّمَا الْمَسِیحُ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ (2) علی أقوال أحدها أنه إنما سمی بذلک لأنه حصل بکلمه من الله من غیر والد و هو قوله کن کما قال سبحانه إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ (3).

و الثانی أنه سمی بذلک لأن الله تعالی بشر به فی الکتب السالفه أو بشرت بها مریم علی لسان الملائکه و الثالث أنه یهتدی به الخلق کما اهتدوا بکلام الله و وحیه.

فنودی من الجو الجو بالفتح و التشدید ما بین السماء و الأرض علی شرف قال الشیخ البهائی قدس سره الشرف المکان العالی قیل و منه سمی الشریف شریفا تشبیها للعلو المعنوی بالعلو المکانی فقال ویحک ویح اسم فعل بمعنی الترحم

ص: 12

کما أن ویل کلمه عذاب و بعض اللغویین یستعمل کلا منهما مکان الأخری و الطاغوت فلعوت من الطغیان و هو تجاوز الحد و أصله طغیوت فقدموا لأمه علی عینه علی خلاف القیاس ثم قلبوا الیاء ألفا فصار طاغوت و هو یطلق علی الکاهن و الشیطان و الأصنام و علی کل رئیس فی الضلاله و علی کل ما یصد عن عباده الله تعالی و علی ما عبد من دون الله و یجی ء مفردا لقوله

تعالی یُرِیدُونَ أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ (1) و جمعا کقوله تعالی وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ (2).

و قال قدس سره لعلک تظن أن ما تضمنه هذا الحدیث من أن الطاعه لأهل المعاصی عباده لهم جار علی ضرب من التجوز لا الحقیقه و لیس کذلک بل هو حقیقه فإن العباده لیست إلا الخضوع و التذلل و الطاعه و الانقیاد و لهذا جعل سبحانه اتباع الهوی و الانقیاد إلیه عباده للهوی فقال أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ (3) و جعل طاعه الشیطان عباده له فقال تعالی أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ (4).

ثم نقل أخبارا کثیره فی ذلک فقال بعد ذلک و إذا کان اتباع الغیر و الانقیاد إلیه عباده له فأکثر الخلق عند التحقیق مقیمون علی عباده أهواء نفوسهم الخسیسه الدنیه و شهواتهم البهیمیه و السبعیه علی کثره أنواعها و اختلاف أجناسها و هی أصنامهم التی هم علیها عاکفون و الأنداد التی هم لها من دون الله عابدون و هذا هو الشرک الخفی نسأل الله سبحانه أن یعصمنا عنه و یطهر نفوسنا عنه بمنه و کرمه.

و غفله عطف علی خوف و عطفه علی عباده الطاغوت بعید فی لهو

ص: 13

قال الشیخ البهائی رحمه الله لفظه فی هنا إما للظرفیه المجازیه کما فی نحو النجاه فی الصدق أو بمعنی مع کما فی قوله تعالی ادْخُلُوا فِی أُمَمٍ (1) و للسببیه کقوله تعالی فَذلِکُنَّ الَّذِی لُمْتُنَّنِی فِیهِ (2).

إذا أقبلت علینا قال قدس سره الشرطیتان واقعتان موقع أی المفسره لحب الصبی لأمه.

قال الطاعه لأهل المعاصی قال رحمه الله ما ذکره هذا الرجل المتکلم لعیسی علی نبینا و آله و علیه السلام فی وصف أصحاب تلک القریه و ما کانوا علیه من الخوف القلیل و الأمل البعید و الغفله و اللهو و اللعب و الفرح بإقبال الدنیا و الخوف بإدبارها هو بعینه حالنا و حال أهل زماننا بل أکثرهم خال عن ذلک الخوف القلیل أیضا نعوذ بالله من الغفله و سوء المنقلب: قال جبال من جمر فی القاموس الجمره النار المتقده و الجمع جمر قال الشیخ المتقدم ذکره رحمه الله هذا صریح فی وقوع العذاب فی مده البرزخ أعنی ما بین الموت و البعث و قد انعقد علیه الإجماع و نطقت به الأخبار و دل علیه القرآن العزیز و قال به أکثر أهل الملل و إن وقع الاختلاف فی تفاصیله و الذی یجب علینا هو التصدیق المجمل بعذاب واقع بعد الموت و قبل الحشر فی الجمله و أما کیفیاتها و تفاصیله فلم نکلف بمعرفتها علی التفصیل و أکثرها مما لا تسعه عقولنا فینبغی ترک البحث و الفحص عن تلک التفاصیل و صرف الوقت فیما هو أهم منها أعنی فیما یصرف ذلک العذاب و یدفعه عنا کیف ما کان و علی أی نوع حصل و هو المواظبه علی الطاعات و اجتناب المنهیات لئلا یکون حالنا فی الفحص عن ذلک و الاشتغال به عن الفکر فیما یدفعه و ینجی منه کحال شخص أخذه السلطان و حبسه لیقطع فی غد یده و یجذع أنفه فترک الفکر فی الحیل المؤدیه إلی خلاصه و بقی طول لیله متفکرا فی أنه هل یقطع بالسکین أو بالسیف و هل

ص: 14

القاطع زید أو عمرو؟

قیل لنا کذبتم دل علی أنهم لَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ (1) کما نطقت به الآیه أو کذبتم فیما دل علیه قولکم هذا أنه یمکنکم العود و ربما یقرأ بالتشدید أی کذبتم الرسل فلا محیص عن عذابکم.

قال یا روح الله فی بعض النسخ یا روح الله و کلمته بقدس الله فقوله بقدس الله متعلق بروح الله و کلمته یعنی أیها الذی صار روح الله و کلمته بقدس الله کما قیل و یحتمل أن یکون الباء بمعنی مع أی مع تقدسه عن أن یکون له روح و کلمه حقیقه.

ثم قال الشیخ البهائی رحمه الله ثم لا یخفی أن ما قاله هذا الرجل من أنه کان فیهم و لم یکن منهم فلما نزل العذاب عمه معهم یشعر بأنه ینبغی المهاجره عن أهل المعاصی و الاعتزال لهم و أن المقیم معهم شریک لهم فی العذاب و محترق بنارهم و إن لم یشارکهم فی أفعالهم و أقوالهم و قد یستأنس لذلک بعموم قوله تعالی إِنَّ الَّذِینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ ظالِمِی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفِینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهً فَتُهاجِرُوا فِیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِیراً(2) و لو لم یکن فی الاعتزال عن الناس فائده سوی ذلک لکفی و فیه من الفوائد ما لا یعد و لا یحصی نسأل الله سبحانه أن یوفقنا لذلک بمنه و کرمه.

فأنا معلق هذا کنایه عن أنه مشرف علی الوقوع فیها و لا یبعد أن یراد به معناه الصریح أیضا و الشفیر حافه الوادی و جانبه أکبکب فیها علی البناء للمفعول أی أطرح فیها علی وجهی و فی القاموس جرش الشی ء لم ینعم دقه فهو جریش و فی الصحاح ملح جریش لم یطیب مع عافیه الدنیا أی إذا کان مع عافیه الدنیا من الخطایا و الآخره من النار أو فیه عافیه الدنیا من تشویش

ص: 15

البال و مشقه تحصیل الأموال و عافیه الآخره من العذاب و السؤال.

**[ترجمه]در عبارت «یا روح الله» می گویم: در تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به روح خدا اقوالی است: یکی این که خدا ایشان را روح نامید به این سبب که از دمیدن جبرئیل در پیراهن خانگی حضرت مریم سلام الله علیها به امر خدای متعال به وجود آمد و علت اضافه کردن روح به الله این است که تولد عیسی علیه السلام به امر خدا بود. و گفته شده: از جهت تفخیم شأن عیسی علیه السلام، روح به الله اضافه شده، چنانچه خداوند فرمود: روزه برای من است و من آن را سزا می دهم و نفخ نیز روح نامیده می شود. وجه دوم تسمیه عیسی علیه السلام به روح این است که مراد این باشد که مردم در دین خود با ایشان زنده می شوند چنانچه با ارواح، جسمشان زنده می گردد. سوم آن که معنای روح این است که عیسی علیه السلام انسانی است که خدا با آفرینش او بدون واسطه جماع و انتقال نطفه که در تولد امری عادی است، او را زنده نمود. چهارم این که روح الله به معنای رحمت از جانب پرودگار است و پنجم این که ایشان روحی از جانب خداست که او را آفرید و صورتگری کرد و سپس آن را به سوی مریم فرستاد و آن روح در دهان مریم وارد شد و خدای سبحان آن روح را مبدل به عیسی علیه السلام کرد. ششم آنکه ایشان را روح نامید به این جهت که مردگان را زنده می کرد، چنانچه روح سبب حیات جسم است.

همچنین بین علما در وجه تسمیه حضرت عیسی علیه السلام به کلمه الله نیز اختلاف نظر وجود دارد که خدای سبحان فرمود: «إِذْ قالَتِ الْمَلائِکَهُ یا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکَلِمَهٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَم» - . آل عمران / 45 - {به

یاد آورید) هنگامی را که فرشتگان گفتند: «ای مریم! خداوند تو را به کلمه ای [وجود باعظمتی] از طرف خودش بشارت می دهد که نامش «مسیح، عیسی پسر مریم» است؛} و نیز آیه ای که فرمود: «إِنَّمَا الْمَسیحُ عیسَی ابْنُ مَرْیَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَ کَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلی مَرْیَمَ وَ رُوحٌ مِنْهُ» - . نساء / 171 - {مسیح

عیسی بن مریم فقط فرستاده خدا، و کلمه (و مخلوق) اوست، که او را به مریم القا نمود؛ و روحی (شایسته) از طرف او بود.} قول اول این است که حضرت را کلمه الله نامیدند به این جهت که به سبب کلامی از خدا و بدون وجود پدری متولد شد که آن کلمه عبارت «کُن» بود؛ چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ مَثَلَ عیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ» - . آل عمران / 59 - {مَثَل

عیسی در نزد خدا، همچون آدم است؛ که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: «موجود باش!» او هم فوراً موجود شد.}

دوم آن که ایشان بدین اسم نامیده شد زیرا که خدای متعال در کتب انبیای پیشین به او بشارت داده بود یا مریم توسط ملائکه به او بشارت داده شده بود و سوم آن که خلق خدا به سبب او هدایت می شوند، چنانچه به کلام و وحی خدا نیز هدایت می شوند.

عبارت «فنودی من الجو» کلمه جوّ به فتح جیم و تشدید واو بین آسمان و زمین را گویند و عبارت «علی شرف» پیخ بهایی قدس سره الشریف فرموده: شرف مکان بلند است و گفته شده: و از همین معنا شریف را شریف نامیده اند که تشبیه علوّ مکانی به علوّ و بلندای معنوی باشد. عبارت «فقال ویحک» ویح اسم فعل به معنای ترحم و شفقت است، همان طور که ویل کلمه عذاب است و برخی اهل لغت هر یک از ویح و ویل را به جای دیگری نیز استعمال می کنند و «طاغوت» وزن فلعوت از ریشه طغیان است و به معنای تجاوز از حد است و اصل آن «طغیوت» بوده که لام الفعلش بر عین الفعلش مقدم شده و این بر خلاف قاعده است و سپس یاء را قلب به الف کرده اند و طاغوت شده است و طاغوت، بر کاهن و شیطان و بتان و رئیس هر ضلالتی و بر هر کس که از عبادت خدای متعال باز دارد و بر هر معبودی جز خدا اطلاق می شود و هم مفرد نیز می آید به خاطر آیه «یُریدُون أَنْ یَتَحاکَمُوا إِلَی الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یَکْفُرُوا بِهِ» - . نساء / 60 -

{می خواهند برای داوری نزد طاغوت و حکّام باطل بروند؟! با اینکه به آن ها دستور داده شده که به طاغوت کافر شوند.} و جمع هم استعمال می شود مانند آیه «وَ الَّذینَ کَفَرُوا أَوْلِیاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ یُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَی الظُّلُماتِ» - . بقره / 257 - {(اما)

کسانی که کافر شدند، اولیای آن ها طاغوت ها هستند؛ که آن ها را از نور، به سوی ظلمت ها بیرون می برند؛}

شیخ بهایی قدس سره فرموده: شاید تو گمان کنی مضمون این حدیث که «اطاعت اهل معصیت عبادت آنان است» بر وجهی مجازی باشد نه حقیقی و البته امر چنین نیست که می پنداری؛ بلکه این مضمون حقیقی است و نه مجازی، زیرا عبادت چیزی جز خضوع و خواری و طاعت و انقیاد نیست و به همین جهت خدای سبحان پیروی از هوی و اطاعت از هوای نفس را عباد آن تلقی نموده و فرموده: «أَ رَأَیْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ.» - . فرقان / 43 - {آیا دیدی کسی را که هوای نفسش را معبود خود برگزیده است؟!} و طاعت شیطان را عبادت او انگشته و فرموده: «أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطان.» - . یس / 60 - {آیا

با شما عهد نکردم ای فرزندان آدم که شیطان را نپرستید،} و سپس اخبار فراوانی را نقل کرده که دلالت بر این مطلب می کند و بعد فرموده: وقتی پیروی از غیر و انقیاد در برابر او عبادت او باشد. پس اکثر خلائق حقیقتاً بر پرستش هواهای پست و دنیّ نفوس خود اقامت دارند و بر پرستش شهوات حیوانی و درندگی با انواع مختلف آن و اجناس متفاوت آن مقیم اند و این شهوات بت های ایشان هستند که بر آنان گرد آمده اند و شرکایی هستند که آنان را در برابر خدا می پرستند و این همان شرک خفیّ است که از خدای سبحان می خواهیم ما را از آن حفظ فرماید و با منّ و کرمش نفوس ما را از آن تطهیر فرماید.

و کلمه «غفله» عطف بر خوف است و عطف آن بر «عباده الطاغوت» بعید است. درباره عبارت «فی لهو» شیخ بهایی رحمه الله فرموده: لفظ فی در این جا یا برای ظرفیت و مجاز است مانند عبارت «النجاه فی الصدق» یا فی به معنای «مع» است مانند آیه «ادْخُلُوا فی أُمَم.» - . اعراف / 38 -

{همراه گروه هایی وارد شوید} و یا به معنایی سببیت است مانند آیه «فَذلِکُنَّ الَّذی لُمْتُنَّنی فیهِ.» - . یوسف / 32 -

{این همان کسی است که به خاطر (عشق) او مرا سرزنش کردید!}

شیخ بهایی قدس سرّه درباره عبارت «اذا اقبلت الینا» فرموده: دو جمله شرطیه در جایگاه «أی» مفسّره قرار دارند یعنی به خاطر محبتی که طفل صبیّ به مادر خود دارد.

شیخ بهایی رحمه الله در شرح عبارت « الطاعه لاهل المعاصی» فرموده: آنچه این مرد متکلم به عیسی علی نبیّنا و آله و علیه السلام در وصف اهل آن قریه گفته و اوصافشان را گفته که ترس اندک و آرزوی دراز و غفلت و لهو و لعب و شادی به اقبال دنیا و خوف از ادبار آن داشته اند، دقیقاً حال ما و حال اهل زمان ماست و حتی اکثر اهل زمان ما از آن ترس اندک نیز بی بهره اند و ما از غفلت و عاقبت بد به خدا پناه می بریم. عبارت «جبال من جمر» در قاموس آمده کلمه «جمره» آتش مشتعل است و جمع آن «جمر» است. شیخ بهایی که نام او برده شد فرموده: این عبارت صریح است در این که در طول مدت برزخ یعنی بین مرگ تا رستاخیز، عذاب وجود دارد و این امر اجماعی بوده و اخبار آن را فرموده و قرآن عزیز نیز بر این امر دلالت دارد و اکثر اهل ادیان آسمانی نیز به آن معتقد هستند، اگر چه در تفصیل عذاب اختلاف وجود دارد و آنچه بر ما واجب است این است که به عذاب بعد از مرگ و قبل از قیامت، اجمالاً ایمان بیاوریم؛ اما نسبت به تفصیل کیفیت و تفصیل آن تکلیفی نداریم و اکثر تفاصیل آن را عقول ما بر نمی تابد؛ پس سزاوار است بحث و فحص از آن تفاصیل را ترک کنیم و وقت خود را صرف در امور مهم تر کنیم، یعنی وقت خود را صرف اندیشه در آنچه آن عذاب را از ما رویگردان نموده و از ما دفع می سازد، به هر کیفیتی که هست و محقق می شود کنیم و آن دافع عبارت است از مواظبت بر طاعات و اجتناب از نواهی خدا کنیم تا حال ما در فحص از آن تفاصیل و اشتغال به فکر در دافع ها و منجیات از آن عذاب حال کسی نباشد که سلطان او را گرفته و حبس کرده تا فردا دست او را ببرد و بینی او را کوتاه کند؛ این شخص فکر در چاره های خلاص از آن را رها نموده و تمام شب را در این موضوع می اندیشد که آیا دست و بینی او با چاقو بریده می شود یا با شمشیر و آیا برّنده زید است یا عمرو!

عبارت «قِیلَ لَنَا کَذَبْتُم» دلالت دارد بر این که آنان اگر بازگردند، به همان اعمالی که از آن نهی شده بودند بازمی گردند؛ چنانچه آیه آن را فرموده و یا معنا این است که بر آنچه این سخنتان بر آن دلالت می کند که بازگشت شما امکان دارد، دروغ گفتید؛ و چه بسا با تشدید خوانده شود یعنی رسولان را تکذیب کردید؛ پس چاره ای از عذاب شما نیست.

عبارت «قال یا روح الله» در برخی نسخه ها «یا روح الله و کلمته بقدس الله» است. پس عبارت «بقدس الله» متعلق است به «روح الله و کلمته»، یعنی ای کسی که روح الله و کلمه الله شد به سبب قداست خدا، چنانچه این معنا گفته شده و ممکن است باء به معنای مع باشد یعنی ای روح و کلمه خدا همراه با این که خدا منزه است از این که حقیقتاً روح و کلمه داشه باشد.

سپس شیخ بهایی رحمه الله فرموده: مخفی نماند که آنچه این مرد گفته که در بین آن قوم بوده ولی از آنان نبوده و وقتی عذاب نازل شده همراه با ایشان شامل او نیز شده، حاکی از این است که سزاوار است که از اهل معاصی دوری گزیده شود و کسی که همراه با اهل معصیت باشد، با آنان در عذاب شریک است و به آتش آن ها می سوزد، اگر چه در افعال و اقوال با آنان شریک نباشد. و این مطلب از آیه «إِنَّ الَّذینَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِکَهُ ظالِمی أَنْفُسِهِمْ قالُوا فیمَ کُنْتُمْ قالُوا کُنَّا مُسْتَضْعَفینَ فِی الْأَرْضِ قالُوا أَ لَمْ تَکُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهً فَتُهاجِرُوا فیها فَأُولئِکَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصیراً.» - . نساء / 97 - {کسانی که فرشتگان (قبض ارواح)، روح آن ها را گرفتند در حالی که به خویشتن ستم کرده بودند، به آن ها گفتند: «شما در چه حالی بودید؟ (و چرا با اینکه مسلمان بودید، در صفِ کفّار جای داشتید؟!)» گفتند: «ما در سرزمین خود، تحت فشار و مستضعف بودیم.» - . نساء / 97 - آن ها فرشتگان گفتند: «مگر سرزمین خدا، پهناور نبود که مهاجرت کنید؟!» آن ها (عذری نداشتند، و) جایگاهشان دوزخ است، و سرانجام بدی دارند} هم استفاده می شود و اگر فائده ای جز همین در دوری از مردم نباشد کافی است و در دوری گزیدن از مردم فوائدی بی شمار و غیر قابل احصا است و ما از خدای سبحان می خواهیم که به منّ و کرمش ما را بر آن موفق بدارد.

عبارت «فأنا معلق» کنایه است از این که آن مرد نیز در شرف افتادن در آتش است و بعید نیست که معنای صریح آن نیز مراد باشد. و «شفیر» به معنای کنار وادی و جنب آن است و « أکبکب فیها» بنا بر آن که فعل معلوم باشد، یعنی من با صورت در آن افکنده می شوم و در قاموس گفته: «جرش الشیء» یعنی خوب باریک و نازک نشد و آن نیم کوب است و در صحاح آمده: «ملح جریش» یعنی نمکی که خوب به عمل نیامده. عبارت «مع عافیه الدنیا» یعنی طعام بد وقتی همراه با عافیت از آتش به خاطر خطا در دنیا و آخرت باشد، بهتر است یا در طعام بد، عافیت از دنیا و تشویش خاطر و مشقت تحصیل مال است و موجب عافیت آخرت است از عذاب و حسابرسی.

**[ترجمه]

السوء لأن السوء لیس بالرجل قال و لا یقال هذا رجل السوء بالضم انتهی (1).

الأجر تأخذون بحذف حرف الاستفهام و هو علی الإنکار و یحتمل أن یکون المراد أجر الدنیا أی نعم الله سبحانه و علی هذا یحتمل أن یکون توبیخا لا استفهاما و أن یکون المراد أجر الآخره فالاستفهام متعین فالواو فی قوله و العمل للحالیه أی کیف تستحقون أخذ الأجره و الحال أنکم تضیعون العمل.

أن یَقْبَل عملَه أی یتوجّه إلی أخذ عمله و هو لا یأخذ و لا یقبل إلا العمل الخالص فهو کنایه عن الطلب و یؤیده أن فی مجالس الشیخ أن یطلب عمله أو هو من الإقبال علی الحذف و الإیصال أی یقبل علی عمله.

و قال بعض الأفاضل أرید برب العمل العابد الذی یقلد أهل العلم فی عبادته أعنی یعمل بما یأخذ عنهم و فیه توبیخ لأهل العلم الغیر العامل و قرأ بعضهم یقیل بالیاء المثناه من الإقاله أی یرد عمله فإن المقیل یرید المتاع.

**[ترجمه]عبارت «و انتم ترزقون فیها بغیر عمل» یعنی بدون تلاش فراوان نیز روزی داده می شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ ما مِنْ دَابَّهٍ فِی الْأَرْضِ إِلاَّ عَلَی اللَّهِ رِزْقُها.» - . هود / 6 - {هیچ

جنبنده ای در زمین نیست مگر اینکه روزی او بر خداست!} و شما جز با عمل در دنیا روزی داده نمی شوید، چنانچه خدای متعال نیز فرمود: «وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی.» - . نجم / 39 - {و

اینکه برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست،}. کلمه «علماء سَوء» به فتح سین جوهری گفته: «ساءه یسوؤه سَوءاً» نقیض «سَرَّه» به معنای ناخشنود کرد می باشد و اسم آن سوء به ضم سین است و آیه «علیهم دائره السُّوء» به ضم خوانده شده، یعنی شکست و شرّ بر آنان است و کسی که به فتح سین قرائت کرده از مساءت و نا خشنودی گرفه شده و گفته می شود: «هذا رجل سَوء» به اضافه شدن سوء به رجل. سپس الف و لام به مضاف الیه افزوده شده و گفته شده: «هذا رجل السوء» و اخفش گفته: «الرجل السوء» استعمال نمی شود؛ زیرا سوء، رجل نیست و گفته: «هذا رجل السوء» به ضم سین نیز استعمال نمی شود. پایان کلام جوهری.

عبارت «الاجر تأخذون» به حذف حرف استفهام است و استفهام انکاری است و ممکن است مراد این باشد که اجر دنیا را می گیرید؛ یعنی نعمت های خدای سبحان را؛ و بنا بر این معنا استفهام نیست و توبیخ است و ممکن است مراد اجر اخروی باشد که طبق این معنا استفهام متعیّن است؛ پس واو در کلمه «و العمل» حالیه است؛ یعنی چگونه مستحق گرفتن اجرت هستید، در حالی که عمل را ضایع می کنید؟ عبارت «ان یقبل عمله» یعنی متوجه گرفتن عملش شود و صاحب عمل جز عمل خالص را نمی گیرد و قبول نمی کند؛ پس جمله کنایه است از طلب و مؤید این معنا عبارت مجالس شیخ مفید است که عبارت «یطلب عمله» دارد یا «یقبل» از اقبال بنا بر محذوف بودن و ایصال است، یعنی بر عمل خود روی می آورد.

برخی از فضلا فرموده اند: منظور از رب العمل همان عابدی است که در عبادت خود پیروی از اهل علم می کند؛ یعنی به آنچه از اهل علم می گیرد، عمل می کند و در این جمله توبیخی نسبت به علمای غیر عامل وجود دارد و برخی «یقیل» با یاء خوانده اند که از إقاله مأخوذ است؛ یعنی عملش به او برگردانده می شود؛ زیرا مُقیل، خواهان پس گرفتن متاع خویش است.

**[ترجمه]

و شتت أمره التشتیت التفریق لأنه لعدم توکله علی ربه لا ینظر إلا إلی الأسباب و یتوسل بکل سبب و وسیله فیتحیر فی أمره و لا یدری وجه رزقه و لا ینتظم أحواله أو لشده حرصه لا یقنع بما حصل له و یطلب الزیاده و لا یتیسر له فهو دائما فی السعی و الطلب و لا ینتفع بشی ء و حمله علی تفرق أمر الآخره بعید.

و لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له یدل علی أن الرزق مقسوم و لا یزید بکثره السعی کما قال تعالی نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا(1) و لذلک منع الصوفیه من طلب الرزق و الحق أن الطلب حسن و قد یکون واجبا و تقدیره لا ینافی اشتراطه بالسعی و الطلب و لزومه علی الله بدون سعی غیر معلوم و قیل قدر سد الرمق واجب علی الله و یحتمل أن یکون التقدیر مختلفا فی صورتی الطلب و ترکه بأن قدر الله تعالی قدرا من الرزق بدون الطلب لکن مع التوکل التام علیه و قدرا مع الطلب لکن شده الحرص و کثره السعی لا یزیده و به یمکن الجمع بین أخبار هذا الباب و سیأتی القول فیه فی کتاب التجاره إن شاء الله تعالی.

و قیل المراد بقوله لم ینل من الدنیا إلا ما قسم له أنه لا ینتفع إلا بما قسم له و إن زاد بالسعی فإنه یبقی للوارث و هو حظه و قیل فیه إشاره إلی أن ذا المال الکثیر قد لا ینتفع به بسبب مرض أو غیره و ذا المال القلیل ینتفع به أکثر منه و لا یخفی ما فیه.

جعل الله الغنی فی قلبه أی بالتوکل علی ربه و الاعتماد علیه و إخراج الحرص و حب الدنیا من قلبه لا بکثره المال و غیره و لذا نسبه إلی القلب.

و جمع له أمره أی جعل أحواله منتظمه و باله فارغا عن حب الدنیا و تشعب الفکر فی طلبها.

**[ترجمه]«أکبر همّه» یعنی بزرگ ترین مقصود او یا بزرگ ترین مایه اندوه او. عبارت «جعل الله الفقر بین عینیه» به این خاطر است که هر چه از دنیا به دست می آورد، به همان میزان حرص او نیز زیاد می شود و در نتیجه احتیاج و فقرش بیشتر می شود یا به خاطر ضعف توکلش برخدا، خدا برخی ابواب روزی او را می بندد. و گفته شده: او در آخرت به خاطر کوتاهی در آنچه در آخرت برایش نفع داشت فقیر است و در دنیا نیز فقیر است زیرا شدیدا در طلب دنیاست و غنیّ کسی است که از طلب بی نیاز است و فقیر است چون بسیار اتفاق می افتد که مطلوب او از وی فوت می شود و فقر عبارت است از از دست دادن مطلوب و همچنین بر خود و عیالش نیز بخل می ورزد، چرا که از از دست دادن دنیا می هراسد و این همان فقر حاضر است. عبارت «و شتّت امره» تشتیت به معنای تفریق است، زیرا او به خاطر عدم توکل بر پروردگارش جز به اسباب نمی نگرد و و به هر سبب و وسیله ای متوسل می شود در نتیجه در امر خود متحیر می شود و علت روزی خود را نمی داند و احوالش منظم نمی گردد یا به خاطر شدت حرصش به آنچه به دست می آورد قانع نمی گردد و طلب زیادی می کند و برایش میسر نمی شود. پس او دائما در سعی و طلب است و از چیزی منتفع نمی شود و حمل تفریق امر بر پراکنده شدن امر آخرت او دور از صواب است.

عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» دلالت بر این دارد که روزی تقسیم شده و با کثرت سعی زیاد نمی شود؛ چنانچه خداوند فرمود: «نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا.» - . زخرف / 32 - {ما

معیشت آن ها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم} و به همین خاطر صوفیان از طلب رزق منع می کنند ولی حق آن است که طلب روزی نیکوست و گاهی واجب است و مقدر کردن روزی منافاتی ندارد که روزی مشروط به سعی و طلب باشد و لزوم روزی دادن بر خدا بدون سعی معلوم نیست. و گفته شده: روزی دادن به میزان سدّ رمق بر خدا واجب است و ممکن است مقدار روزی در دو صورت طلب و ترک آن مختلف باشد به این صورت که خدای تعالی مقداری از روزی را بدون طلب مقدر فرموده ولی به شرط توکل تام بر او و مقداری هم روزی مقرر کرده که شدت حرص و کثرت سعی بر آن نمی افزاید و با این تفسیر می توان بین اخبار این باب جمع نمود و در کتاب تجارت سخن در این خصوص خواهد آمد ان شاء الله تعالی.

و گفته شده مراد از عبارت «و لم ینل من الدنیا الا ما قسم له» آن است که او منتفع نمی شود مگر به مقداری که بر او تقسیم شده، و اگر تلاش بیشتری هم نماید، برای ورثه باقی می ماند و بهره وارث است و گفته شده: در این جمله اشاره است به این که چه بسا ثروتمند که از مال خود به سبب مرض یا غیر آن منتفع نمی شود و چه بسا کسی که مال او کمتر است ولی از آن بیش از ثروتمند منتفع می شود و اشکال این سخن مخفی نیست.

«جعل الله الغنی فی قلبه» یعنی به سبب توکل بر پروردگارش و اعتماد بر او و بیرون کردن حرص و حب دنیا از قلبش بی نیاز می شود نه این که با کثرت مال و غیر آن بی نیاز گردد و به همین خاطر بی نیازی را به قلب نسبت داد.

«جمع له امره» یعنی احوال او را منظم می کند و خاطر او را از حب دنیا و پراکندگی فکر در طلب آن آسوده می نماید.

**[ترجمه]

الْعَبْدُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ إِذَا لَمْ یُهِمَّهُ إِلَّا بَطْنُهُ وَ فَرْجُهُ (1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: دورترین حالت بنده از پروردگار هنگامی است که مقصودی جز شکم و فرج نداشته باشد. - .[1] کافی 2 : 319 -

**[ترجمه]

ذُرِّیَّتِهِمَا إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَهِ وَ ذَلِکَ أَنَّ أَکْثَرَ مَا یَطْلُبُ ابْنُ آدَمَ مَا لَا حَاجَهَ بِهِ إِلَیْهِ ثُمَّ الْحَسَدُ وَ هِیَ مَعْصِیَهُ ابْنِ آدَمَ حَیْثُ حَسَدَ أَخَاهُ فَقَتَلَهُ فَتَشَعَّبَ مِنْ ذَلِکَ حُبُّ النِّسَاءِ وَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ حُبُّ الرِّئَاسَهِ وَ حُبُّ الرَّاحَهِ وَ حُبُّ الْکَلَامِ وَ حُبُّ الْعُلُوِّ وَ الثَّرْوَهِ فَصِرْنَ سَبْعَ

خِصَالٍ فَاجْتَمَعْنَ کُلُّهُنَّ فِی حُبِّ الدُّنْیَا فَقَالَتِ الْأَنْبِیَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ بَعْدَ مَعْرِفَهِ ذَلِکَ حُبُّ الدُّنْیَا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَهٌ(1).

**[ترجمه]کافی: از حضرت امام سجاد علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله برتر از نفرت از دنیا نیست و دنیا شاخه های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه هایی دارد. نخستین گناهی که خداوند بدان نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که سرکشی کرد و بزرگی فروخت و از کافران شد؛ و بعد از کبر، حرص است که آن معصیت آدم و حوّا علیهما السلام است در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «فَکُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . اعراف / 19 - {و از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آن ها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و حرف دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 316 -

**[ترجمه]

فی حب الدنیا لئلا یکون له نسل یعیرون أولاده فی رد قربانه و کأن المراد بحب الدنیا أولا حب المال أو حب البقاء فی الدنیا و کراهه الموت و به ثانیا حب کل ما لا حاجه به فی تحصیل الآخره و قیل یمکن أن یکون المراد بالسبع الکبر و الحرص و حب النساء و حب الرئاسه و حب الراحه و حب الکلام و حب العلو و الثروه و هما شعبه واحده بقرینه عدم ذکر الحب فی المعطوف و أما الحسد فقد اکتفی عنه بذکر شعبه و أنواعه دنیا بلاغ أی کفاف و کفایه أو تبلغ بها إلی الآخره.

**[ترجمه]عین این خبر در باب مذمت دنیا گذشت. عبارت «ما من عمل بعد معرفه الله» دلالت دارد بر این که معرفت افضل است؛ زیرا معرفت اساس همه اخلاق و اعمال است و معرفت امام نیز در معرفت رسول داخل است. عبارت «فإن لذلک» گویا تعلیل است بر این مطلب که بغض دنیا بعد از معرفت افضل است و در آنچه گذشت، در این جای روایت به جای «فإن لذلک» عبارت «و إن» دارد، همان طور که در برخی نسخه هاست و این اظهر است و اشاره دارد به بغض دنیا یا بغض به سوی دنیا و گفته شده: مشار الیه «ذلک» عمل است؛ یعنی اعمال شایسته شاخه هایی دارند که تمام آن ها به بغض دنیا برمی گردد و معاصی نیز شاخه هایی دارند که همگی به حب دنیا برمی گردد. سپس حضرت به بیان یکی از این دو مورد اکتفا فرموده و شاید آنچه ما ذکر کردیم واضح تر باشد.

و مقصود از شعب اول، انواع اخلاقیات و اعمال خوب باشد و منظور از شعب دوم، انواع معاصی باشد و شعبه های اولی تحت بغض دنیا و شعبه های دومی تحت حبّ دنیا مندرج باشد. پس بغض دنیا افضل اعمال است؛ زیرا که مشتمل بر محاسن فراوانی است، مانند تواضع در مقابل کبر و قناعت در برابر حرص و به همین ترتیب و به حکم مقابله، بغض دنیا قبیح ترین اعمال است، زیرا مشتمل بر رذائل فراوان است که عبارت است از کبر تا آخر آنچه ذکر شده. و در برخی نسخه ها به جای عبارت «و ذلک أنّ» عبارت « فلذلک» دارد؛ یعنی به خاطر وارد شدن حرص بر ذریه آدم و حوا است و این که حضرت به کلمه «أکثر» تعبیر فرمود به این خاطر است که طلب چیزی که بدان احتیاج است و همان مقدار ضروری از غذا و لباس و مسکن و مانند آن است، مذموم نیست، بلکه ستودنی است؛ زیرا بدون قدر ضرورت تکمیل نفس با علم و عمل ممکن نیست.

عبارت «حیث حسد اخاه» گفته شده: حسد قابیل به خاطر قبول شدن قربانی هابیل بود و گفته شده: به خاطر دوستی زنان حسد کرد و گفته شده: به خاطر دوستی دنیا بود تا هابیل نسل و ذریّه ای نداشته باشد که اولاد قابیل را در مردود شدن قربانی پدرشان سرزنش کنند و گویا مراد از حب دنیا اولاً حب مال یا حب بقاء در دنیاست و کراهت از مرگ و مراد از حب دنیا در مرتبه دوم حب هر آن چیزی است که در تحصیل آخرت به آن احتیاجی نیست و گفته شده: ممکن است مراد از هفت خصلت عبارت است از کبر و حرص و دوستی زنان و دوستی ریاست و دوستی راحت و دوستی کلام و دوستی بلند مرتبگی و ثروت است و این دو تای آخری یک شعبه دارند به قرینه این که کلمه «حبّ» در معطوف ذکر نشده؛ اما حسد را به ذکر شاخه ها و انواع آن اکتفا نموده است. عبارت «دنیا بلاغ» یعنی دنیای در حد کفاف و کفایت یا دنیایی که با ان به آخرت رسیدگی شود .

**[ترجمه]

و باطنه لله کالطاعات و الخیرات الخالصه الثانی ما یکون ظاهره و باطنه للدنیا کالمعاصی و کثیر من المباحات أیضا لأنها مبدأ البطر و الغفله الثالث ما یکون ظاهره لله و باطنه للدنیا کالأعمال الریائیه الرابع عکس الثالث کطلب الکفاف لحفظ بقاء البدن و القوه علی العباده و تکمیل النفس بالعلم و العمل.

بقدر علمهم أی بعیوبها و فنائها و مضرتها ما من أحد عظمها فقرت عینه فیها أی من عظمها و تعلق قلبه بها تصیر سببا لبعده عن الله و لا تبقی الدنیا له لیخسر الدنیا و الآخره و من حقرها ترکها و لم یأخذ منها إلا ما یصیر سببا لتحصیل الآخره فینتفع بها فی الدارین.

**[ترجمه]در عبارت «جعلتها ملعونه» لعن به معنای راندن و دور کردن و ناسزا گفتن است و گویا مراد از لعن دنیا لعن اهل آن است و یا ناپسند داشتن آن و منع از محبت آن می باشد؛ و هر آنچه را خدای متعال از آن نهی کرده، آن را لعن کرده و طرد نموده. و گفته شده: عرب به هر چیز مضرّی ملعون می گوید و شجره ملعونه نزد آنان هر درختی است که هر کس آن را بچشد، آن را مکروه می دارد و لعنش می کند و حال دنیا نیز چنین است که هر کس شهوات آن را بچشد، وقتی احساس ضرر از آن بنماید، آن را لعن می کند.

عبارت «ملعون ما فیها الا ما کان فیها لی» می گویم: این معیار کاملی برای دنیای ملعون و دنیای غیر ملعون است؛ پس هر آنچه در دنیاست و موجب قرب به خدای متعال می شود، از قبیل معارف و علوم حقه و طاعات و آنچه به وسیله آن به طاعات رسیده می شود مثل معیشت به قدر ضرورت و کفاف. پس همه این ها از آخرت محسوب می شود و از دنیا نیست و هر آن چیزی که سبب دوری از خدا و غفلت از یاد اوست و انسان را از درجات اخروی و کمالات آن باز می دارد، و غرض از آن قرب به خدای متعال و رسیدن به رضای او نیست، دنیای ملعون است.

گفته شده: هر عملی که در دنیا صورت می گیرد، از چهار قسم خارج نیست: اول: اعمالی که ظاهر و باطن آن برای خداست؛ مانند طاعات و خیرات خالص؛ دوم: اعمالی که ظاهر و باطن آن برای دنیاست، مثل معاصی و همچنین بسیاری از مباحات که مبدأ سرمستی و غفلت است؛ سوم: اعمالی که ظاهرش برای خدا و باطن آن برای دنیاست؛ مانند اعمال ریائی؛ چهارم: عکس قسم سوم (که ظاهرش برای دنیا و باطن آن برای خداست) مثل طلب کفاف از دنیا برای حفظ بقای بدن و قوت برای عبادت و تکمیل نفس با علم و عمل.

عبارت «بقدر علمهم» یعنی به قدر علمشان به عیوب دنیا و نابودی آن و مضرت آن؛ عبارت «ما من احد عظّمها فقرّت عینه فیها» یعنی کسی که دنیا را بزرگ بشمارد و قلبش به آن تعلق پیدا کند، موجب دوری او از خدا می شود و دنیا نیز برای او باقی نمی ماند تا در دنیا و آخرت خسران دیده گردد و هر کس دنیا را تحقیر نماید، آن را ترک کند و از آن نگیرد مگر آن میزان که سبب تحصیل آخرت گردد و در نتیجه در دنیا و آخرت از دنیا بهره مند می گردد.

**[ترجمه]

**[ترجمه]در قاموس گفته: «جثم الانسان و الطائر و النعام و الخشف و الیربوع یجثم و یجثُم جثوماً» یعنی انسان و پرنده و شتر مرغ و آهو بره و موش در جای خود ایستاد و تکان نخورد یا بر سینه اش خوابید یا به زمین چسبید. پایان کلام صاحب قاموس. و حاصل معنا این می شود که شیطان در امر فریب فرزند آدم با هر چیزی تدبر می کند؛ یعنی او را بر ارتکاب هر ضلالت و معصیتی بر می انگیزد یا به این معنا که با او همراه می شود و هنگام عروض هر شبهه و شهوتی با او همراه می شود تا شاید او را گمراه کند یا او را بلغزاند؛ پس وقتی او را خسته کرد، ضمیر مستتر به فرزند آدم بر می گردد و ضمیر بارز به شیطان بر می گردد؛ یعنی فرزند آدم حرف او را قبول نمی کند و اطاعت شیطان نمی کند تا وقتی او را خسته کرد، به کمین او می نشیند و نزد مال مخفی می شود؛ پس وقتی فرزند آدم به نزد مال آمد، گردن او را می گیرد و او را در امر مال در حرام یا شبهه می افکند .

حاصل آن که مال از بزرگ ترین دام های شیطان است؛ زیرا کمند کسانی که مفتون مال نگردند در وقتی که مال برایشان فراهم می شود و گویا این مطلب محمول بر غالب است (یعنی غالبا مال فریبگاه انسان است) و گاهی انسان با مال فرفته نمی شود ولی با حب ریاست و برخی شهوات غالب مفتون می گردد. و گفته شده: عبارت «فإذا أعیاه» یعنی وقتی شیطان را درباره هر شهوت و لذتی ناتوان کرد و این ناتوان کردن شیطان در وقت پیری است چنانچه در حدیث دیگری وارد شده که فرزند آدم پیر می شود ولی دو خصلت در او جوان می شوند: حرص و درازی آرزو.

**[ترجمه]

قوله علیه السلام أغنی الغنی أی لیس الغنی و عدم الحاجه بکثره المال بل بترک الحرص فإن الحریص کلما ازداد ماله اشتد حرصه فیکون أفقر و أحوج ممن لا مال له لا تشعروا قلوبکم أی لا تلزموه إیاها و لا تجعلوه شعارها فی القاموس أشعره الأمر و به أعلمه و الشعار ککتاب ما تحت الدثار من اللباس و هو یلی شعر الجسد و استشعره لبسه و أشعره غیره ألبسه إیاه و أشعر الهم قلبی لزق به و کلما ألزقته بشی ء أشعرته به الاشتغال بما قد فات أی من أمور الدنیا سواء لم یحصل أو حصل و فات فإن اشتغال القلب به یوجب غفلته عن ذکر الله تعالی و حبه فإنه لا یجتمع حبان متضادان فی قلب واحد.

**[ترجمه]عبارت «کمثل دود القزّ» از بهترین تمثیلات برای بیان دنیاطلبی است و برخی شعرا در این خصوص چنین سروده اند:

آیا ندیده ای که انسان در طول حیات خود حریص است بر چیزی که پیوسته آن را می بافد؟

بسیار تلاش گر است مانند کرم ابریشم که دائما می بافد و می تند و در نتیجه وسط آنچه تنیده از غصه می میرد!

عبارت « أغنی الغنی» یعنی بی نیازی و عدم حاجت به کثرت مال نیست، بلکه به ترک حرص است؛ زیرا شخص حریص هر قدر مالش افزوده می گردد، حرصش نیز افزون می گردد و در نتیجه از کسی که مالی ندارد فقیرتر و محتاج تر می شود. عبارت «لا تُشعروا قلوبکم» یعنی دل هایتان را به اشتغال به ما فات ملزم نکنید و آن را شعار دل های خود قرار ندهید! در قاموس گفته «أشعره الامر و به» یعنی او را آگاه ساخت و کلمه «شِعار» بر وزن کتاب لباسی است که زیر جامه پوشیده می شود و چسبیده به موی تن است و «استشعره» یعنی آن را پوشید و «أشعره غیره» یعنی آن را به او پوشانید و «أشعر قلبی الهمّ» یعنی قلبم به اندوه چسبید؛ و «کلما ألزقته بشیء» یعنی آن چیز را به آن چیز چسباندم. «الاشتغال بما قد فات» یعنی اشتغال به امور دنیا؛ خواه برای انسان حاصل شده باشد و یا نشده باشد و از بین رفته باشد. زیرا اشتغال قلب به آنچه از امور دنیا که از دست رفته موجب غفلت آدمی از یاد خدای متعال و محبت او می شود؛ زیرا دو محبت متضادّ در یک قلب جمع نمی شود.

**[ترجمه]

و لا یمکنه الاحتراز عن آفاتها و مصائبها فهو فی الدنیا دائما فی الغم لما فات و الهم لما لم یحصل فإذا فات فهو فی أحزان و حسرات من مفارقتها و لم یقدم منها شیئا ینفعه فهمه لا یغنی أبدا و الفرق بین الأمل و الرجاء أن متعلق الأمل العمر و البقاء فی الدنیا و متعلق الرجاء ما سواه أو متعلق الأمل بعید الحصول و متعلق الرجاء قریب الوصول و معلوم أن محب الدنیا و طالبها یأمل منها ما لا مطمع فی حصوله لکن لشده حرصه یطلبه و یأمله و یرجو الانتفاع بها فیحول الأجل بینه و بینها أو یرجو الآخره و جمعها مع الدنیا مع أنه لا یسعی لتحصیل الآخره و یقصر همه علی تحصیل الدنیا و نعم ما قیل:

یا طالب الرزق.....مجتهدا***أقصر عناک فإن الرزق مقسوم

لا تحرصن علی ما لست تدرکه***إن الحریص علی الآمال محروم

تتمه مهمه: قال بعض المحققین اعلم أن معرفه ذم الدنیا لا یکفیک ما لم تعرف الدنیا المذمومه ما هی و ما الذی ینبغی أن یجتنب و ما الذی لا یجتنب فلا بد أن نبین الدنیا المذمومه المأمور باجتنابها لکونها عدوه قاطعه لطریق الله ما هی فنقول.

دنیاک و آخرتک عبارتان عن حالتین من أحوال قلبک و القریب الدانی منهما یسمی دنیا و هی کل ما قبل الموت و المتراخی المتأخر یسمی آخره و هی ما بعد الموت فکل ما لک فیه حظ و غرض و نصیب و شهوه و لذه فی عاجل الحال قبل الوفاه فهی الدنیا فی حقک إلا أن جمیع ما لک إلیه میل و فیه نصیب و حظ فلیس بمذموم بل هی تنقسم إلی ثلاثه أقسام.

الأول ما یصحبک فی الدنیا و یبقی معک ثمرته بعد الموت و هو شیئان العلم و العمل فقط و أعنی بالعلم العلم بالله و صفاته و أفعاله و ملائکته و کتبه و رسله و ملکوت أرضه و سمائه و العلم بشریعه نبیه و أعنی بالعمل العباده الخالصه لوجه الله و قد یأنس العالم بالعلم حتی یصیر ذلک ألذ الأشیاء عنده فیهجر النوم و المنکح و المشرب و المطعم فی لذته لأنه أشهی عنده من جمیعها: فقد

ص: 25

صار حظا عاجلا فی الدنیا و لکنا إذا ذکرنا الدنیا المذمومه لم نعد هذا من الدنیا أصلا بل قلنا إنه من الآخره و کذلک العابد قد یأنس بعبادته و یستلذها بحیث لو منعت عنه لکان ذلک أعظم العقوبات علیه و هذا أیضا لیس من الدنیا المذمومه.

الثانی و هو المقابل للقسم الأول علی الطرف الأقصی کل ما فیه حظ عاجل و لا ثمره له فی الآخره أصلا کالتلذذ بالمعاصی و التنعم بالمباحات الزائده علی قدر الضرورات و الحاجات الداخله فی جمله الرفاهیه و الرعونات کالتنعم بالقناطیر المقنطره من الذهب و الفضه و الخیل المسومه و الأنعام و الحرث و الغلمان و الجواری و الخیول و المواشی و القصور و الدور المشیده و رفیع الثیاب و لذائذ الأطعمه فحظ العبد من هذه کلها هی الدنیا المذمومه و فیما یعد فضولا و فی محل الحاجه نظر طویل.

الثالث و هو متوسط بین الطرفین کل حظ فی العاجل معین علی أعمال الآخره کقدر القوت من الطعام و القمیص الواحد الخشن و کل ما لا بد منه لیتأتی للإنسان البقاء و الصحه التی بها یتوصل إلی العلم و العمل و هذا لیس من الدنیا کالقسم الأول لأنه معین علی القسم الأول و وسیله إلیه فمهما تناوله العبد علی قصد الاستعانه علی العلم و العمل لم یکن به متناولا للدنیا و لم یصر به من أبنائها و إن کان باعثه الحظ العاجل دون الاستعانه علی التقوی التحق بالقسم الثانی و صار من جمله الدنیا.

و لا یبقی مع العبد عند الموت إلا ثلاث صفاء القلب و أنسه بذکر الله و حبه لله و صفاء القلب لا یحصل إلا بالکف عن شهوات الدنیا و الأنس لا یحصل إلا بکثره ذکر الله و الحب لا یحصل إلا بالمعرفه و لا تحصل المعرفه إلا بدوام الفکر.

فهذه الثلاث هی المنجیات المسعدات بعد الموت و هی الباقیات الصالحات أما طهاره القلب عن شهوات الدنیا فهی من المنجیات إذ تکون جنه بین العبد و بین عذاب الله و أما الأنس و الحب فهما من المسعدات و هما موصلان العبد إلی لذه

ص: 26

اللقاء و المشاهده و هذه السعاده تتعجل عقیب الموت إلی أن یدخل الجنه فیصیر القبر روضه من ریاض الجنه.

و کیف لا یکون کذلک و لم یکن له إلا محبوب واحد و کانت العوائق تعوقه عن الأنس بدوام ذکره و مطالعه جماله فارتفعت العوائق و أفلت من السجن و خلی بینه و بین محبوبه فقدم علیه مسرورا آمنا من العوائق آمنا من الفرق و کیف لا یکون محب الدنیا عند الموت معذبا و لم یکن له محبوب إلا الدنیا و قد غصب منه و حیل بینه و بینه و سدت علیه طرق الحیله فی الرجوع إلیه و لیس الموت عدما إنما هو فراق لمحاب الدنیا و قدوم علی الله تعالی فإذن سالک طریق الآخره هو المواظب علی أسباب هذه الصفات الثلاث و هی الذکر و الفکر و العمل الذی یحفظه من شهوات الدنیا و یبغض إلیه ملاذها و یقطعه عنها و کل ذلک لا یمکن إلا بصحه البدن و صحه البدن لا تنال إلا بالقوت و الملبس و المسکن و یحتاج کل واحد إلی أسباب.

فالقدر الذی لا بد منه من هذه الثلاثه إذا أخذه العبد من الدنیا للآخره لم یکن من أبناء الدنیا و کانت الدنیا فی حقه مزرعه الآخره و إن أخذ ذلک علی قصد التنعم و لحظ النفس صار من أبناء الدنیا و الراغبین فی حظوظها إلا أن الرغبه فی حظوظ الدنیا تنقسم إلی ما یعرض صاحبه لعذاب الله فی الآخره و یسمی ذلک حراما و إلی ما یحول بینه و بین الدرجات العلی و یعرضه لطول الحساب و یسمی ذلک حلالا.

و البصیر یعلم أن طول الموقف فی عرصات القیامه لأجل المحاسبه أیضا عذاب فمن نوقش فی الحساب عذب فلذلک قال رسول الله صلی الله علیه و آله حلالها حساب و حرامها عقاب و قد قال أیضا حلالها عذاب إلا أنه عذاب أخف من عذاب الحرام بل لو لم یکن الحساب لکان ما یفوت من الدرجات العلی فی الجنه و ما یرد علی القلب من التحسر علی تفویتها بحظوظ حقیره خسیسه لا بقاء لها هو أیضا عذاب فالدنیا قلیلها و کثیرها حلالها و حرامها ملعونه إلا ما أعان علی تقوی

ص: 27

الله فإن ذلک القدر لیس من الدنیا.

و کل من کانت معرفته أقوی و أتقن کان حذره من نعیم الدنیا أشد و لهذا زوی الله تعالی الدنیا عن نبینا صلی الله علیه و آله فکان یطوی أیاما و کان یشد الحجر علی بطنه من الجوع و لهذا سلط الله البلاء و المحن علی الأنبیاء و الأولیاء ثم الأمثل فالأمثل کل ذلک نظرا لهم و امتنانا علیهم لیتوفر من الآخره حظهم کما یمنع الوالد الشفیق ولده لذیذ الفواکه و یلزمه ألم الفصد و الحجامه شفقه علیه و حبا له لا بخلا به علیه و قد عرفت بهذا أن کل ما لیس لله فهو للدنیا و ما هو لله فلیس من الدنیا.

فإن قلت فما الذی هو لله فأقول الأشیاء ثلاثه أقسام منها ما لا یتصور أن یکون لله و هو الذی یعبر عنه بالمعاصی و المحظورات و أنواع التنعمات فی المباحات و هی الدنیا المحضه المذمومه فهی الدنیا صوره و معنی.

و منها ما صورتها لله و یمکن أن یجعل لغیر الله و هی ثلاثه الفکر و الذکر و الکف عن شهوات فهذه الثلاثه إذا جرت سرا و لم یکن علیها باعث سوی أمر الله و الیوم الآخر فهی لله و لیست من الدنیا و إن کان الغرض من النظر طلب العلم للشرف و طلب

القبول بین الخلق بإظهار المعرفه أو کان الغرض من ترک الشهوه حفظ المال أو الحمیه لصحه البدن أو الاشتهار بالزهد فقد صار هذا من الدنیا بالمعنی و إن کان یظن بصورتها أنها لله.

و منها ما صورتها لحظ النفس و یمکن أن یجعل معناه لله و ذلک کالأکل و النکاح و کل ما لا یرتبط به بقاؤه و بقاء ولده فإن کان القصد حظ النفس فهو من الدنیا و إن کان القصد الاستعانه علی التقوی فهو لله بمعناه و إن کان صورته صوره الدنیا قال صلی الله علیه و آله من طلب من الدنیا حلالا مکاثرا مفاخرا لقی الله و هو علیه غضبان و من طلبها استعفافا عن المسأله و صیانه لنفسه جاء یوم القیامه و وجهه کالقمر لیله البدر.

ص: 28

انظر کیف اختلف ذلک بالقصد فإذا الدنیا حظ نفسک العاجل الذی لا حاجه إلیه لأمر الآخره و یعبر عنه بالهوی و إلیه أشار قوله تعالی وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی (1).

و اعلم أن مجامع الهوی خمسه أمور و هی ما جمعه الله عز و جل فی قوله أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2) و الأعیان التی تحصل منها هذه الأمور سبعه یجمعها قوله تعالی زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَهِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ (3) فقد عرفت أن کل ما هو لله فلیس من الدنیا و قدر ضروره القوت و ما لا بد منه من مسکن و ملبس فهو لله و إن قصد منه وجه الله و الاستکثار منه تنعم و هو لغیر الله و بین التنعم و الضروره درجه یعبر عنها بالحاجه و لها طرفان و واسطه طرف یقرب من حد الضروره فلا یضر فإن الاقتصار علی حد الضروره غیر ممکن و طرف تتاخم جانب التنعم و یقرب منه و ینبغی أن یحذر و بینهما وسائط متشابه و من حام حول الحمی یوشک أن یقع فیه و الحزم فی الحذر و التقوی و التقرب من حد الضروره ما أمکن اقتداء بالأنبیاء و الأولیاء.

ثم قال اعلم أن الدنیا عباره من أعیان موجوده و للإنسان فیها حظ و له فی إصلاحها شغل فهذه ثلاثه أمور قد یظن أن الدنیا عباره عن آحادها و لیس کذلک أما الأعیان الموجوده التی الدنیا عباره عنها فهی الأرض و ما علیها قال الله تعالی إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زِینَهً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا(4) فالأرض فراش للآدمیین و مهاد و مسکن و مستقر و ما علیها لهم ملبس و مطعم و مشرب و منکح.

ص: 29

و یجمع ما علی الأرض ثلاثه أقسام المعادن و النبات و الحیوان أما المعادن فیطلبها الآدمی للآلات و الأوانی کالنحاس و الرصاص أو للنقد کالذهب و الفضه و لغیر ذلک من المقاصد و أما النبات فیطلبها الآدمی للإقتات و التداوی و أما الحیوان فینقسم إلی الإنسان و البهائم أما البهائم فیطلب لحومها للمأکل و ظهورها للمرکب و الزینه و أما الإنسان فقد یطلب الآدمی أن یملک أبدان الناس لیستخدمهم و یستسخرهم کالغلمان أو لیتمتع بهم کالجواری و النسوان و یطلب قلوب الناس لیملکها فیغرس فیها التعظیم و الإکرام و هو الذی یعبر عنه بالجاه إذ معنی الجاه ملک قلوب الآدمیین.

فهذه هی الأعیان التی یعبر عنها بالدنیا و قد جمعها الله تعالی فی قوله زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنِینَ و هذا من الإنس وَ الْقَناطِیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ و هذا من الجواهر و المعادن و فیه تنبیه علی غیرها من اللآلی و الیواقیت وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَهِ وَ الْأَنْعامِ و هی البهائم و الحیوانات وَ الْحَرْثِ و هو النبات و الزرع.

فهذه هی أعیان الدنیا إلا أن لها مع العبد علاقتین علاقه مع القلب و هو حبه لها و حظه منها و انصراف قلبه إلیها حتی تصیر قلبه کالعبد أو المحب المستهتر بالدنیا و یدخل فی هذه العلاقه جمیع صفات القلب المتعلقه بالدنیا کالکبر و الغل و الحسد و الریاء و السمعه و سوء الظن و المداهنه و حب الثناء و حب التکاثر و التفاخر فهذه هی الدنیا الباطنه و أما الظاهره فهی الأعیان التی ذکرناها و العلاقه الثانیه مع البدن و هو اشتغاله بإصلاح هذه الأعیان لیصلح لحظوظه و حظوظ غیره و هی جمله الصناعات و الحرف التی الخلق مشغولون بها و الخلق إنما نسوا أنفسهم و مالهم و منقلبهم لهاتین العلاقتین علاقه القلب بالحب و علاقه البدن بالشغل و لو عرف ربه و عرف نفسه و عرف حکمه الدنیا و سرها علم أن هذه الأعیان التی سمیتها دنیا لم تخلق إلا لعلف الدابه التی تسیر بها إلی الله تعالی و أعنی بالدابه البدن فإنه لا یبقی إلا بمطعم و ملبس و مسکن

ص: 30

کما لا یبقی الإبل فی طریق الحج إلا بعلف و ماء و جلال.

و مثال العبد فی نسیانه نفسه و مقصده مثال الحاج الذی یقف فی منازل الطریق و لا یزال یعلف الدابه و یتعهدها و ینظفها و یکسوها ألوان الثیاب و یحمل إلیها أنواع الحشیش و یبرد لها الماء بالثلج حتی تفوته القافله و هو غافل عن الحج و عن مرور القافله و عن بقائه فی البادیه فریسه للسباع هو و ناقته و الحاج البصیر لا یهمه من أمر الجمل إلا القدر الذی یقوی به علی المشی فیتعهده و قلبه إلی الکعبه و الحج و إنما یلتفت إلی الناقه بقدر الضروره فکذلک البصیر فی سفر الآخره لا یشغل بتعهد البدن إلا بالضروره کما لا یدخل بیت الماء إلا للضروره و لا فرق بین إدخال الطعام فی البدن و بین إخراجه من البطن: و أکثر ما شغل الناس عن الله البدن فإن القوت ضروری و أمر الملبس و المسکن أهون و لو عرفوا سبب الحاجه إلی هذه الأمور و اقتصروا علیها لم تستغرقهم أشغال الدنیا فإنما استغرقتهم لجهلهم بالدنیا و حکمتها و حظوظهم منها و لکنهم جهلوا و غفلوا و تتابعت أشغال الدنیا و اتصلت بعضها ببعض و تداعت إلی غیر نهایه محدوده فتاهوا فی کثره الأشغال و نسوا مقصودها.

و أما تفاصیل أشغال الدنیا و کیفیه حدوث الحاجه إلیها و انجرار بعضها إلی بعض فمما یطول ذکرها و خارج عن مقصود کتابنا.

و إذا تأملت فیها علمت أن الإنسان لاضطراره إلی القوت و المسکن و الملبس یحتاج إلی خمس صناعات و هی الفلاحه لتحصیل النبات و الرعایه لحفظ الحیوانات و استنتاجها و الاقتناص لتحصیل ما خلق الله من صید أو معدن أو حشیش أو حطب و الحیاکه للباس و البناء للمسکن ثم یحتاج بسبب ذلک إلی التجاره و الحداده و الخرز أی إصلاح جلود الحیوانات و أجزائها ثم لبقاء النوع إلی المنکح ثم إلی حفظ الولد و تربیته ثم لاجتماعهم إلی قریه یجتمعون فیها ثم إلی قاض و حاکم یتحاکمون إلیه ثم إلی جند یحرسهم عن الأعادی ثم إلی خراج یعان به الجند ثم إلی عمال و خزان لذلک ثم إلی ملک یدبرهم

ص: 31

و أمیر مطاع و قائد علی کل طائفه منهم فانظر کیف ابتدأ الأمر من حاجه القوت و المسکن و الملبس و إلی ما ذا انتهی.

هکذا أمور الدنیا لا یفتح منها باب إلا و ینفتح منها بسببه عشره أبواب أخر و هکذا یتناهی إلی حد غیر محصور و کأنها هاویه لا نهایه لعمقها و من وقع فی مهواه منها سقط منها إلی أخری و هکذا علی التوالی.

فهذه هی الحرف و الصناعات و یتفرع علیها أیضا بناء الحوانیت و الخانات للمتحرفه و التجار و جماعه یتجرون و یحملون الأمتعه من بلد إلی بلد و یتفرع علیها الکرایه و الإجاره ثم یحدث بسبب البیوع و الإجارات و أمثالها الحاجه إلی النقدین لتقع المعامله بهما فاتخذت النقود من الذهب و الفضه و النحاس ثم مست الحاجه إلی الضرب و النقش و التقدیر فحدثت الحاجه إلی دار الضرب و إلی الصیارفه.

فهذه أشغال الخلق و هی معایشهم و شی ء من هذه الحرف لا یمکن مباشرته إلا بنوع تعلم و تعب فی الابتداء و فی الناس من یغفل عن ذلک فی الصبا فلا یشتغل به أو یمنعه مانع فیبقی عاجزا فیحتاج إلی أن یأکل مما سعی فیه غیره فتحدث منه حرفتان خسیستان اللصوصیه و الکدیه و للصوص أنواع و لهم حیل شتی فی ذلک و أما التکدی فله أسباب مختلفه فمنهم من یطلب ذلک بالتمسخر و المحاکاه و الشعبذه و الأفعال المضحکه و قد یکون بالأشعار مع النغمه أو غیرها فی المدح أو التعشق أو غیرهما أو تسلیم ما یشبه العوض و لیس بعوض کبیع التعویذات و الطلسمات و کأصحاب القرعه و الفال و الزجر من المنجمین و یدخل فی هذا الجنس الوعاظ المتکدون علی رءوس المنابر.

فهذه هی أشغال الخلق و أعمالهم التی أکبوا علیها و جرهم إلی ذلک کله الحاجه إلی القوت و الکسوه و لکن نسوا فی أثناء ذلک أنفسهم و مقصودهم و منقلبهم و مالهم فضلوا و تاهوا و سبق إلی عقولهم الضعیفه بعد أن کدرها زحمه أشغال الدنیا خیالات فاسده و انقسمت مذاهبهم و اختلفت آراؤهم علی عده أوجه.

ص: 32

فطائفه غلب علیهم الجهل و الغفله فلم ینفتح أعینهم للنظر إلی عاقبه أمرهم فقالوا المقصود أن نعیش أیاما فی الدنیا فنجهد حتی نکسب القوت ثم نأکل حتی نقوی علی الکسب ثم نکتسب حتی نأکل فیأکلون لیکسبوا و یکسبون لیأکلوا فهذه مذاهب الملاحین و المتحرفین و من لیس لهم تنعم فی الدنیا و لا قدم فی الدین و طائفه أخری زعموا أنهم تفطنوا للأمر و هو أن لیس المقصود أن

یشقی الإنسان و لا یتنعم فی الدنیا بل السعاده فی أن یقضی وطره من شهوات الدنیا و هی شهوه البطن و الفرج فهؤلاء طائفه نسوا أنفسهم و صرفوا همهم إلی اتباع النسوان و جمع لذائذ الأطعمه یأکلون کما تأکل الأنعام و یظنون أنهم إذا نالوا ذلک فقد أدرکوا غایات السعادات فیشغلهم ذلک عن الله و الیوم الآخر.

و طائفه ظنوا أن السعاده فی کثره المال و الاستغناء بکنز الکنوز فأسهروا لیلهم و نهارهم فی الجمع فهم یتعبون فی الأسفار طول اللیل و النهار و یترددون فی الأعمال الشاقه و یکسبون و یجمعون و لا یأکلون إلا قدر الضروره شحا و بخلا علیها أن تنقص و هذه لذتهم و فی ذلک دأبهم و حرکتهم إلی أن یأتیهم الموت فیبقی تحت الأرض أو یظفر به من یأکله فی الشهوات و اللذات فیکون للجامع تعبها و وبالها و للآکل لذتها و حسابها ثم إن الذین یجمعون ینظرون إلی أمثال ذلک فی أشباههم و أمثالهم فلا یعتبرون.

و طائفه زعموا أن السعاده فی حسن الاسم و انطلاق الألسن بالثناء و المدح بالتجمل و المروه فهؤلاء یتعبون فی کسب المعایش و یضیقون علی أنفسهم فی المطعم و المشرب و یصرفون جمیع مالهم إلی الملابس الحسنه و الدواب النفیسه و یزخرفون أبواب الدور و ما یقع علیه أبصار الناس حتی یقال إنه غنی و إنه ذو ثروه و یظنون أن ذلک هو السعاده فهمتهم فی لیلهم و نهارهم فی تعهد موقع نظر الناس.

و طائفه أخری ظنوا أن السعاده فی الجاه و الکرامه بین الناس و انقیاد الخلق بالتواضع و التوقیر فصرفوا همتهم إلی استجرار الناس إلی الطاعه بطلب الولایه

ص: 33

و تقلد الأعمال السلطانیه لینفذوا أمرهم بها علی طائفه من الناس و یرون أنهم إذا اتسعت ولایتهم و انقادت لهم رعایاهم فقد سعدوا سعاده عظیمه و أن ذلک غایه المطلب و هذا أغلب الشهوات علی قلوب المتغافلین من الناس فهؤلاء شغلهم حب تواضع الناس لهم عن التواضع لله و عن عبادته و عن التفکر فی آخرتهم و معادهم.

و وراء هذا طوائف یطول حصرها تزید علی نیف و سبعین فرقه کلهم ضلوا و أضلوا عن سواء السبیل و إنما جرهم إلی جمیع ذلک حاجه المطعم و الملبس و المسکن فنسوا ما یراد له هذه الأمور الثلاثه و القدر الذی یکفی منها و انجرت بهم أوائل أسبابها إلی أواخرها و تداعت لهم إلی مبادی لم یمکنهم الترقی منها.

فمن عرف وجه الحاجه إلی هذه الأسباب و الأشغال و عرف غایه المقصود منها فلا یخوض فی شغل و حرفه و عمل إلا و هو عالم بمقصوده و عالم بحظه و نصیبه منه و أن غایه مقصوده تعهد بدنه بالقوه و الکسوه حتی لا یهلک و ذلک أن سلک فیه سبیل التقلیل اندفعت الأشغال و فرغ القلب و غلب علیه ذکر الآخره و انصرفت الهمه إلی الاستعداد له و إن تعدی به قدر الضروره کثرت الأشغال و تداعی البعض إلی البعض و تسلسل إلی غیر نهایه فتشعب به الهموم و من تشعب به الهموم فی أودیه الدنیا فلا یبال الله فی أی واد أهلکه.

فهذا شأن المنهمکین فی أشغال الدنیا و تنبه لذلک طائفه فأعرضوا عن الدنیا فحسدهم الشیطان، فلم یترکهم و أضلهم فی الأعراض أیضا حتی انقسموا إلی طوائف فظنت طائفه أن الدنیا دار بلاء و محنه و أن الآخره دار سعاده لکل من وصل إلیها سواء تعبد فی الدنیا أو لم یتعبد فرأوا أن الصواب فی أن یقتلوا أنفسهم للخلاص من محنه الدنیا و إلیه ذهب طوائف من عباد الهند فهم یتهجمون علی النار و یقتلون أنفسهم بالإحراق و یظنون أن ذلک خلاص منهم من سجن الدنیا.

و ظنت طائفه أخری أن القتل لا یخلص بل لا بد أولا من إماته الصفات البشریه و قلعها عن النفس بالکلیه و أن السعاده فی قطع الشهوه و الغضب ثم أقبلوا علی المجاهده فشدوا علی أنفسهم حتی هلک بعضهم بشده الریاضه و بعضهم فسد

ص: 34

عقله و جن و بعضهم مرض و انسدت علیه طرق العباده.

و بعضهم عجز عن قمع الصفات بالکلیه فظن أن ما کلفه الشرع محال و أن الشرع تلبیس لا أصل له فوقع فی الإلحاد و الزندقه و ظهر لبعضهم أن هذا التعب کله لله و أن الله مستغن عن عباده العباد لا ینقصه عصیان عاص و لا یزیده عباده عابد فعادوا إلی الشهوات و سلکوا مسلک الإباحه فطووا بساط الشرع و الأحکام و زعموا أن ذلک من صفاء توحیدهم حیث اعتقدوا أن الله مستغن عن عباده العباد.

و ظن طائفه أخری أن المقصود من العبادات المجاهده حتی یصل العبد بها إلی معرفه الله تعالی فإذا حصلت المعرفه فقد وصل و بعد الوصال یستغنی عن الوسیله و الحیله فترکوا السعی و العباده و زعموا أنه ارتفع محلهم فی معرفه الله سبحانه عن أن یمتحنوا بالتکالیف و إنما التکلیف علی عوام الخلق.

و وراء هذا مذاهب باطله و ضلاله هائله و خیالات فاسده یطول إحصاؤها إلی أن یبلغ نیفا و سبعین فرقه و إنما الناجی منها فرقه واحده و هی السالکه ما کان علیها رسول الله صلی الله علیه و آله و أصحابه و هو أن لا یترکوا الدنیا بالکلیه و لا یقمع فی الشهوات بالکلیه.

أما الدنیا فیأخذ منها قدر الزاد و أما الشهوات فیقمع منها ما یخرج عن طاعه الشرع و العقل فلا یتبع کل شهوه و لا یترک کل شهوه بل یتبع العدل و لا یترک کل شی ء من الدنیا و لا یطلب کل شی ء من الدنیا بل یعلم مقصود کل ما خلق من الدنیا و یحفظه علی حد مقصوده فیأخذ من القوت ما یقوی به البدن علی العباده و من المسکن ما یحفظ به من اللصوص و الحر و البرد و من الکسوه کذلک حتی إذا فرغ القلب من شغل البدن أقبل علی الله بکنه همه و اشتغل بالذکر و الفکر طول العمر و بقی ملازما لسیاسه الشهوات و مراقبا لها حتی لا تجاوز حدود الورع و التقوی و لا یعلم تفصیل ذلک إلا بالاقتداء بالفرقه الناجیه الذین صحت عقائدهم و اتبعوا الرسول و أئمه الهدی صلوات الله علیهم فی أقوالهم و أفعالهم فإنهم ما کانوا

ص: 35

یأخذون الدنیا للدنیا بل للدین و ما کانوا یترهبون و یهجرون الدنیا بالکلیه و ما کان لهم فی الأمور تفریط و لا إفراط بل کانوا بین ذلک قواما و ذلک هو العدل و الوسط بین الطرفین و هو أحب الأمور إلی الله تعالی وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

**[ترجمه]علت «لا یغنی» این است که آنچه مقتضای حرص و آرزوی اوست، در دنیا برایش فراهم نمی شود و نمی تواند از آفات و مصائب دنیا دوری بجوید؛ پس در نتیجه او در دنیا دائما در اندوه ما فات است و در حزن آنچه حاصل نشده؛ پس وقتی از دست رفت، او در اندوه ها و حسرت های جدایی از دنیاست و چیز نافعی از دنیا را پیش نفرستاده؛ پس اندوه او تا ابد از بین نمی رود. و فرق بین آرزو و امید در این است که متعلق آرزو، عمر و بقای در دنیاست و متعلق امید، ما سوای عمر و بقاست یا تفاوت در این است که متعلق آرزو دیر حاصل می شود، ولی متعلق امید نزدیک است که فرا برسد و معلوم است که محبّ دنیا و طالب آن نسبت به دنیا آرزویی دارد که طمعی در حصول آن نیست ولی به خاطر شدت حرصش آن را می طلبد و آرزو و رجاء انتفاع از آن را دارد؛ پس اجل بین او و آن آرزوها حائل می شود یا امید به آخرت و جمع آن با دنیا را دارد با این که تلاشی برای تحصیل آخرت ندارد و همت خود را بر تحصیل دنیا مصروف می دارد و چه خوب گفته شده:

ای کسی که با تلاش طلب رزق می کنی! رنج خود را کم نما که روزی تقسیم شده است بر آنچه آن را درک نخواهی کرد، حریص مباش که حریص از رسیدن به آرزوها محروم است

تتمّه ای مهم: برخی محققین گفته اند: بدان که مادامی که دنیای ناپسند را نشناسی که چیست، و چه چیزی سزاوار است که مورد اجتناب قرار گیرد و یا مورد اجتناب قرار نگیرد، شناخت مذمت دنیا تو را کفایت نمی کند؛ پس ناچار باید دنیای مذموم را که مأمور شده ای از آن اجتناب کنی برای تو تبیین کنیم که چیست؛ زیرا دنیا دشمنی است که راهزن راه خداست. پس می گوییم:

دنیا و آخرت تو عبارت اند از دو حالت از احوال قلب تو که آن حالت نزدیک دنیا نامیده می شود و عبارت است از هر چیزی که قبل از مرگ است و حالت غیر فوری و متأخر که آخرت نامیده می شود و عبارت است از عالم بعد از مرگ؛ پس هر آنچه را تو در آن در حال عاجل و قبل از وفات، حظ و بهره و غرض و نصیب و شهوت و لذت داری در حق تو دنیای توست؛ الا این که هر آنچه را که تو به آن میل داری و در آن نصیب و بهره داشته ای، مذموم نیست، بلکه به سه قسم تقسیم می شود:

اول: آنچه در دنیا همراه توست و ثمره آن بعد از مرگ با تو می ماند و آن دو چیز است: مجرد علم و عمل. و مراد من از علم، علم به خدا و صفات و افعال او و ملائک و کتب و رسولان و ملکوت زمین و آسمان و علم به شریعت پیامبرش می باشد و مرادم از عمل عبادت با اخلاص برای ذات خداست و گاهی می شود که عالم به علم خود مأنوس می گردد، به گونه ای که علم لذیذترین چیزها برای او می گردد؛ پس خواب و نکاح و نوشیدن و خوردن را رها می کند و به لذت علم روی می آورد؛ زیرا علم نزد او از تمام این ها لذت بخش تر است. این شخص به بهره ای زودرس از دنیا رسیده، ولی وقتی ما سخن از دنیای مذموم می گوییم، این امر را اساساً از دنیا نمی دانیم؛ بلکه می گوییم چنین لذتی اخروی است و همچنین شخص عابد به عبادت خدا انس می گیرد و از آن لذت می برد، به گونه ای که اگر او را از عبادت منع کنی این از بزرگ ترین عقوبات بر اوست و این مورد نیز از قبیل دنیای مذموم نیست .

دوم: چیزی که در مقابل قسم اول است و در طرف دورتری از آن واقع می شود و عبارت است از هر چیزی که در آن بهره عاجل است و أساساً در آخرت ثمری ندارد؛ مانند لذت بردن از گناهان و استفاده از تنعماتی که مباح بوده ولی از قدر ضرورت و احتیاج بیشترند و داخل در رفاهیّات و کارهای احمقانه هستند؛ مانند تنعم از اموال هنگفت طلا و نقره و اسب های ممتاز و چهارپایان و زراعت و غلامان و کنیزان و مرکب ها و گله ها و قصرها و خانه های مرتفع و البسه فاخر و غذاهای لذیذ. پس حظّ بنده از همه این ها همان دنیای مذموم است و در اموری که فضول و زیادی شمرده می شود و نیز در خصوص محل احتیاج به آنان بحثی طلانی وجود دارد.

سوم: آنچه متوسط بین دو طرف است و عبارت است از هر حظّ و بهره عاجلی که بر اعمال اخروی یاری گر است، مانند غذایی در حد سیری و یک پیراهن غییر لطیف و هر آنچه از آن چاره ای نیست برای بقا و صحت که به کمک آن به علم و عمل برسد و این قسم، مانند قسم اول است و از قبیل دنیازدگی محسوب نمی شود؛ زیرا یاری دهنده انسان بر علم و عمل است و وسیله ای به سوی آن دو می باشد؛ پس هر چه عبد به قصد استعانت بر علم و عمل به آن دو بپردازد، به سبب آن در پی رسیدن به دنیا نیست و به این سبب از دنیازدگان محسوب نمی شود و اگر انگیزه او فقط بهره عاجل باشد و نه استعانت از آن برای تقوای الهی، ملحق به قسم دوم می شود و از قبیل دنیای مذموم است.

و در هنگامه وفات، همراه با بنده جز سه چیز باقی نمی ماند: صفای دل و انس او به ذکر خدا و محبتی که به خدا دارد و صفای دل حاصل نمی شود مگر با خودداری از شهوات دنیا و انس به خدا حاصل نمی شود مگر با کثرت یاد خدا و دوستی خدا نیز جز با معرفت حاصل نمی شود و معرفت نیز جز با دوام تفکر به دست نمی آید.

پس این سه امر، عوامل نجات و سعادت پس از مرگ هستند و همان باقیات الصالحات هستند؛ اما طهارت دل از شهوات دنیا از امور نجات بخش است به این سبب که سپری بین عبد و عذاب خدا می گردد و اما انس و دوستی خدا از امور سعادت بخش هستند و عبد را به مقام لذت ملاقات با خدا و مشاهده می رسانند و پس از مرگ این سعادت شتاب می گیرد تا عبد وارد بهشت گردد و قبر او باغی از باغ های بهشت شود.

چگونه چنین سعادتی نداشته باشد در حالی که او فقط یک محبوب دارد، در حالی که موانع می خواهند او را از انس به دوام ذکر آن محبوب و آگاهی از جمال او باز دارند! پس موانع مرتفع می شوند و از زندان دنیا بیرون می رود و بین او محبوب او خلوتی حاصل می گردد و با شادی و ایمنی از موانع و ایمنی از فراق بر او وارد می شود و چگونه ممکن است محب دنیا در هنگامه مرگ عذاب نشود در حالی که محبوبی جز دنیا ندارد و دنیا به زور از او گرفته شده و بین او محبوبش فاصل افتاده و راه های چاره برای بازگشت به محبوبش دنیا بر او بسته گشته و مرگ به معنای نیستی نیست؛ بلکه به معنای جدایی از محبوب های دنیوی و وارد شدن بر خدای متعال است. بنابراین سالک راه آخرت کسی است که بر اسباب این صفات سه گانه که عبارت است از ذکر و فکر و عمل است مواظبت کند؛ همین سه امر او را از شهوات دنیا حفظ می کند و پناهندگی به آن را نزد عبد، مبغوض نموده و او را از دنیا جدا می کند و همه این سه امر جز با صحت بدن ممکن نیست و صحت بدن نیز جز با سیری و لباس و مسکن به دست نمی آید و هر یک از این ها نیز محتاج اسباب است.

پس آن مقداری از این سه امر (یعنی خوراک و پوشاک و مسکن) که گزیری از آن نیست، اگر عبد آن مقدار از دنیا را برای آخرت خود بگیرد، از دنیازدگان به شمار نیامده و دنیا در حق او مزرعه آخرت است و اگر از این سه به قصد متنعم شدن و بهره نفس خود برگیرد، از دنیازدگان محسوب گشته و از کسانی است که رغبت به حظوظ دنیوی دارند؛ جز این که رغبت در حظوظ دنیوی به دو قسم منقسم است: حظوظی که صاحب خود را در آخرت در معرض عذاب خدا قرار می دهد که «حرام» نامیده می شود و حظوظی که بین او و بین درجات بلند بهشتی حائل می شود و او را در معرض حسابرسی طولانی قرار می دهد و این قسم «حلال» نامیده می شود .

و شخص با بصیرت می داند که توقف طولانی در مواقف قیامت، به خاطر محاسبه اعمال نیز خود عذاب است و هر کس که در حسابرسی مورد مناقشه و سخت گیری قرار بگیرد، این نیز خود عذابی بر اوست و به همین سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حلال دنیا حساب و حرام آن عقاب دارد و نیز فرمود: حلال دنیا نیز عذاب است، فقط عذاب آن از عذاب حرام سبک تر است؛ بلکه اگر حساب و کتابی هم در کار نبود هر آینه درجات بلند بهشتی که از انسان فوت می شود و حسرت هایی که بر قلب انسان به خاطر از دست دادن آن درجات با حظوظی اندک و پست که بقایی ندارد، وارد می شود نیز خود عذاب دیگری است. پس دنیا کم و زیاد و حلال و حرام آن ملعون است، مگر آن مقدار که یاری بر تقوای الهی کند که البته آن مقدار از دنیا محسوب نمی شود.

و هر کس که شناخت او قوی تر و مستحکم تر باشد، ترس او از نعمت های دنیا شدیدتر است و به همین خاطر خدای تعالی دنیا را از پیامبر ما صلی الله علیه و آله دور فرمود؛ آن حضرت روزهایی را گرسنه بود و از شدت گرسنگی سنگ بر شکم می بست و به همین خاطر بود که خدا بلا و رنج ها را بر انبیا و اولیای خود و سپس بر برتران از امم به ترتیب برتری مسلط فرمود و تمام این رنج ها به خاطر نظر رحمت و امتنان بر آنان بود تا بهره شان از آخرت بیشتر گردد، مانند این که پدر دلسوز فرزند خود را از میوه های لذیذ منع می کند و درد رگ زنی و حجامت را بر او هموار می سازد به خاطر دلسوزی و محبتی که به فرزند خود دارد، نه این که از سر بخل به او خوراک لذیذ ندهد و دانستی که هر آن چیزی که برای خدا نباشد متعلق به دنیاست و هر آن چه برای خداست، از متعلقات دنیا نیست.

پس اگر بگویی: آنچه برای خداست چیست؟ من در پاسخ می گویم: اشیا بر سه قسم هستند: یک قسم از اشیا هستند که تصور نمی شود که برای خدا باشند که از آن ها تعبیر به «معاصی» و «محرمات» می شود و انواع بهره گیری از نعمت های مباح که این قسم دنیای محض و مذموم است که از لحاظ صورت ظاهری و معنوی واقعاً دنیاست .

یک قسم از اشیا هستند که صورت ظاهر آن ها برای خداست و ممکن است برای غیر خدا نیز قرار داده شود که خود سه قسم دارد: فکر و ذکر و خودداری از شهوات. پس این سه قسم اگر مخفیانه انجام شود و بر آن انگیزه ای جز امر خدا و روز قیامت نباشد، برای خداست و از دنیا محسوب نمی شود؛ و اگر غرض از این سه خدایی نبوده و طلب علم به خاطر شرافت و طلب جا افتادن بین قلوب مردم به سبب اظهار معرفت باشد یا غرض از ترک شهوت حفظ مال یا تعصب بر تندرستی یا مشهور شدن به زاهد بودن باشد، این از قبیل دنیازدگی معنایی است، اگر چه صورت ظاهری عمل نشان می دهد که برای خداست.

و یک قسم از اشیا نیز وجود دارد که برای حظّ و بهره نفس است و می تواند معنا و باطن آن را برای خدا قرار دهد؛ مانند خوردن و آمیزش؛ و هر عملی که به بقای انسان و بقای فرزندان او مرتبط نیست، اگر مقصود از آن حظّ نفس باشد از قبیل دنیاست و اگر مقصود از آن استعانت بر تقوای الهی باشد، از حیث معنا و باطن برای خداست، اگر چه صورت ظاهری آن دنیایی باشد. رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که حلال دنیا را طلب کند در حالی که قصد او مال اندوزی فراوان و تفاخر بر مردم باشد، خدا را ملاقات می کند در حالی که خدا بر او غضبناک است و کسی که به خاطر حیای از درخواست و حفظ آبروی خود دنیا را طلب کند، روز قیامت می آید در حالی که صورت او مانند قرص کامل ماه می درخشد.

خوب بنگر که چگونه امر با تفاوت قصد و نیت متفاوت می شود؛ پس دنیا حظّ و بهره عاجل نفس توست که برای امر آخرت احتیاجی به آن دنیا نداری و از این به «هوی» تعبیر می شود و آیه «وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِیَ الْمَأْوی.» - . نازعات / 40 - 41 - {و

نفس را از هوا بازدارد، قطعاً بهشت جایگاه اوست!}و بدان که پنج چیز است که محل جمع شدن هوای نفس است و عبارت است از آنچه خدای متعال در این آیه بیان فرموده؛ «أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {زندگی

دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} و اشیای عینی و خارجی که این امور از آن به دست می آید هفت چیز است که این آیه آن ها را جمع کرده: «زُیِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ الشَّهَواتِ مِنَ النِّساءِ وَ الْبَنینَ وَ الْقَناطیرِ الْمُقَنْطَرَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ وَ الْخَیْلِ الْمُسَوَّمَهِ وَ الْأَنْعامِ وَ الْحَرْثِ ذلِکَ مَتاعُ الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ اللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الْمَآبِ.» - . آل عمران / 14 - {محبّت

امور مادی، از زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب های ممتاز و چهارپایان و زراعت، در نظر مردم جلوه داده شده است؛ (تا در پرتو آن، آزمایش و تربیت شوند؛ ولی) این ها (در صورتی که هدف نهایی آدمی را تشکیل دهند،) سرمایه زندگی پست (مادی) است؛ و سرانجام نیک (و زندگیِ والا و جاویدان)، نزد خداست.}. پس دانستی که هر آنچه برای خداست از دنیا محسوب نیست و به مقدار ضرورت از خوراک و به مقدار ضرورت از مسکن و پوشاک، برای خداست و مشروط است که ذات خدا از این امور قصد گردد و بیش از این مقدار تنعم است و برای غیر خداست. و بین تنعم و مقدار ضرورت درجه ای است که از آن به حاجت تعبیر می شود و درجه حاجت دو طرف و یک حد وسط دارد: یک طرف از آن به حد ضرورت نزدیک می شود که البته این مقدار ضرری ندارد؛ زیرا اکتفا به مقدار ضرورت ممکن نیست و یک طرف از آن به جوار تنعم نزدیک می شود و سزاوار است که از آن پرهیز شود و بین این دو طرف حدود وسطی است که متشابه است و هر کس در اطراف غرق گاه معصیت خدا دور بزند نزدیک است که در آن بیفتد و دوراندیشی- هر چه بیشتر ممکن باشد- در ترسیدن و تقوای از نزدیک شدن به حد ضرورت، تأسّی به انبیا و اولیاست.

سپس این فاضل فرموده: بدان که دنیا عبارت است از اشیای موجود و این که انسان نیز در آن حظّ و بهره ای دارد و این که در اصلاح آن اشیا و اعیان برای او مشغولیت است؛ پس این ها سه چیز هستند که گمان می رود دنیا عبارت از تک تک آن هاست، اما چنین نیست؛ اما اشیای موجود در دنیا که دنیا عبارت از آن است، زمین و هر آن چیزی است که بر زمین قرار دارد و خدای تعالی می فرماید: «إِنَّا جَعَلْنا ما عَلَی الْأَرْضِ زینَهً لَها لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً.» - . کهف / 7 - {ما

آنچه را روی زمین است زینت آن قرار دادیم، تا آن ها را بیازماییم که کدامینشان بهتر عمل می کنند! } پس زمین بستر آدمی زاد و گهواره و مسکن و محل استقرار اوست و آنچه بر روی زمین است برای آدمی زاد است که همان پوشاک و خوراک و نوشیدنی و ازدواج است.

و آنچه بر روی سطح زمین است، سه قسم است: معادن و گیاهان و حیوان؛ اما معادن را آدمی برای وسائل و ظروف می خواهد مانند معدن مس و سرب یا برای ضرب سکه های نقدی مثل طلا و نقره و برای مقاصد دیگر استفاده می شود. اما گیاهان را آدمی برای علوفه دام و داروسازی می خواهد؛ اما حیوان به دو قسم انسان و چارپایان تقسیم می شود؛ اما گوشت چارپایان را انسان برای خوراک و پشت آنان را برای سواری و زینت می طلبد؛ اما ابدان انسانها را آدمیان برای خدمت گزاری و تسلط در اختیار می گیرند مانند غلامان یا برای بهره برداری از آنان مانند کنیزان و زنان و قلوب انسان ها را می طلبند برای این که در آن تعظیم و اکرام را بکارند که آن را جاه می نامند؛ زیرا معنای جاه عبارت است از مالک شدن قلوب آدمیان.

پس این ها اشیایی دنیایی هستند؛ فقط این چیزها همراه با عبد دو وابستگی هم دارند: علاقه ای که در دل عبد نسبت به آن هاست که همان دوستی و بهره برداری از آن و تمایل دل او به سمت آنان است تا جایی که دل آدمی نسبت به این ها مثل بنده و یا مثل شخص محبی می شود که نسبت به امور دنیوی گستاخ است و در این علاقه داخل است تمام صفات قلبی که متعلق به دنیاست، مانند تکبر و کینه و حسد و ریاء و سُمعه و سوء ظن و سازش و حب مدح گویی و حب زیاده طلبی و فخر فروشی. پس این ها دنیای پنهان و باطن هستند؛ اما دنیای ظاهری همان اعیان و اشیایی هستند که ذکر کردیم. علاقه دوم در کنار علاقه اول که علاقه قلبی بود، علاقه جسمی است که عبارت است از اشتغال انسان به اصلاح این اعیان و اشیا تا بهره برداری او و غیر او اصلاح شود که این اشتغال همان صنعتها و حرفه هاست که خلائق به آن مشغول هستند و مردم خود را و مال و تغییرات خود را به خاطر این دو علاقه فراموش کرده اند؛ علاقه قلب به محبت و علاقه جسم به اشتغال و اگر انسان پروردگار خود و نفس خود و حکمت این دنیا و راز آن را می شناخت، می فهمید این اعیان و اشیایی که دنیا نام نهادیم، جز برای علوفه چهارپا خلق نشده تا با آن به سمت خدای متعال سیر کند و مرادم از چهارپا بدن است که بقای آن نیست مگر به خوراک و پوشاک و مسکن، چنانچه بقای شتر در راه حج نیست مگر به علوفه و آب و پوشش بر پشت خود.

و مثل عبد در فراموشی خود و مقصدش مثال آن حاجی است که در منزلگاه های میان راه می ایستد و پیوسته به مرکب خود علوفه می دهد و به آن رسیدگی می کند و آن را نظافت می کند و البسه رنگارنگ بر تن آن می پوشاند و انواع گیاهان را برای خوردن او مهیا می کند و آب را با یخ برای او خنک می کند تا این که کاروان را از دست می دهد و حاجی و شترش از حج خود و رفتن کاروان و ماندن در بیابانی که شکار درندگان می شوند غافل هستند. اما حاجی با بصیرت در حدی امور شترش برایش اهمّیّت دارد که شتر را قادر بر حرکت نماید؛ پس به آن رسیدگی می کند در حالی که دلش متوجه کعبه و حج است و به مقدار ضرورت به شتر خود التفات دارد؛ همچنین است کسی که نسبت به سفر آخرتش بیناست که جز به قدر ضرورت به رسیدگی به جسم خود نمی پردازد، چنان که جز به میزان ضرورت به بیت الخلأ نمی رود و فرقی بین غذا داخل بدن نمودن و غذا را از شکم خارج کردن نیست؛ و بیشترین چیزی که مردم را از یاد خدا باز می دارد، بدن است؛ زیرا خوراک ضروری است ولی امر پوشاک و مسکن آسان تر است و اگر مردم سبب احتیاج به این امور را بدانند و بر آن اکتفا کنند، مشغولیتهای دنیا آنان را فرا نمی گیرد و علت این که آنان را فرا گرفته، جهالت ایشان به دنیا و حکمتها و حظوظشان از دنیاست؛ ولی جهالت می ورزند و غفلت می کنند و مشغولیت های دنیا پی در پی بر آنان وارد می شود و برخی از آن ها به برخی دیگر متصل می شود و به بی نهایتی نامحدود دعوتشان می کند؛ پس در کثرت مشاغل سرگردان شده و مقصود از دنیا را فراموش می کنند .

اما بیان مفصل مشغولیت های دنیا و کیفیت حدوث احتیاج به آن ها و منجر شدن برخی به برخی دیگر بسیار طول می کشد و از مقصود کتاب ما خارج است.

و وقتی در این ها تأمل کنی، علم پیدا می کنی که انسان به خاطر اضطرار به خوراک و مسکن و پوشاک به پنج صنعت محتاج است که عبارت است از: کشاورزی برای گیاه به دست آوردن؛ گله داری برای حفظ حیوانات و تولید نسل آن ها؛ اکتساب برای به دست آوردن آنچه خدا آفریده از قبیل شکار یا معدن یا گیاه یا هیزم؛ بافندگی برای پوشاک و بنّائی برای مسکن؛ سپس به سبب این امور به تجارت و آهنگری و دباغی یعنی اصلاح پوست حیوانات و اجزای آن احتیاج حاصل می شود؛ و برای بقای نوع انسانی به نکاح و سپس حفظ فرزند و تربیت او نیاز است و برای اجتماع نوع آدمی به قریه ای نیاز است که در آن اجتماع کنند و سپس به قاضی و حاکم نیاز است که از او طلب فصل خصومت کنند و به سپاهی نیاز است که آنان را از دشمنان حراست نماید و به خراجی نیاز است که سپاه با آن یاری گردد و به کارگزاران و خزانه دارانی احتیاج است و به پادشاهی که امور مردم را تدبیر کند و به فرمان روایی که مورد اطاعت باشد و هر طائفه ای از مردم رهبری داشته باشد؛ پس ببین که چگونه امر احتیاج به خوراک و مسکن و پوشاک آغاز شده است و به کجا منتهی می شود.

امور دنیا این چنین است که بابی از آن گشوده نمی شود مگر این که به سبب آن ده باب دیگر گشوده می گردد و به همین ترتیب تا مقداری غیر قابل شمارش ادامه می یابد و گویی دنیا دوزخی است که عمق آن بی نهایت است و کسی که در پرتگاهی از آن سقوط کند، از آن به پرتگاه دیگر سقوط می کند و پیوسته امر چنین خواهد بود.

این سرگذشت حرفه ها و صنعتهاست و متفرع بر آن دکانها و سراها برای صاحبان حِرَف و تاجران و جماعتی که تجارت می کنند و کالا ها را از شهری به شهر دیگر می برند و کرایه حمل و اجاره بر آن متفرع می گردد؛ سپس در اثر خرید و فروش ها و اجارات و امثال آن احتیاج به وجه نقد پیدا می شود تا معامله با آن صورت بپذیرد؛ پس سکه های طلایی و نقره ای و مسی تولید می شود و احتیاج به ضرب سکه و نقش بر آن و اندازه گیری آن پیدا می شود و احتیاج به ضراب خانه و صراف خانه پیدا می شود.

این ها مشاغل مردم هستند و اسباب معیشت ایشان و تصدی هر یک از این مشاغل ممکن نیست مگر به سبب نوعی تعلم و رنج که در ابتدای امر رخ می دهد و برخی از مردم در کودکی از یادگیری غفلت ورزیده و به شغلی مشغول نمی شوند یا مانعی آنان را از اشتغال باز می دارد و عاجز می مانند و محتاج می شوند که از حاصل تلاش دیگران بخورند و در نتیجه دو حرفه پست ایجاد می شود که یکی دزدی است و دیگری گدایی کردن و دزدان انواع و اقسام دارند و حیله های متفاوتی در امر دزدی دارند و تکدی گری نیز اسباب مختلفی دارد: برخی با مسخره بازی و داستان گویی و تردستی و کارهای خنده دار تکدی گری می کنند و گاهی با خواند شعر با آهنگ یا غیر آن در مدح یا عشق بازی یا غیر آن یا دادن چیزهایی که شبیه عوض معامله است اما در واقع عوض نیست مانند فروختن تعویذ و طلسم و مانند کسانی که قرعه کشی می کنند و فال می گیرند و صاحبان علم زجر از ستاره شناسان و داخل در این قسم است واعظانی که بر سر منبر تکدی گری می کنند.

این مشاغل مردم و اعمال ایشان است که بدآن ها روی آورده و احتیاج به خوراک و پوشاک آنان را به انجام این کارها کشانده ولی در اثنای کار خودشان را فراموش نموده و مقصود و بازگشت گاه و عاقبت خود را به دست نسیان سپرده اند، در نتیجه گمراه شده و سرگردان گشته اند و به عقلهای ضعیفشان، بعد از آن که کدورت زحمت مشاغل دنیا آن را گرفت خیالات باطلی خطور می کند و مذاهب مختلفی پیدا می کنند و آرائشان بر وجوهی اختلاف پیدا می کند:

گروهی جهل و غفلت بر آن ها چیره گشته و چشمهایشان بر عاقبت امرشان گشوده نمی شود و می گویند: مقصود این است که ما ایامی را در دنیا به سر ببریم؛ پس باید تلاش کنیم تا خوراکی به دست آورده و بخوریم تا بر کسب بیشتر قوت پیدا کنیم و سپس کسب کنیم تا بتوانیم بخوریم؛ پس این دسته می خورند تا اکتساب کنند و اکتساب می کنند تا بخورند؛ این مذهب ملوانان و صاحبان حرفه هاست و مذهب کسانی است که در دنیا متنعم نبوده و قدمی نیز در راه دین ندارند؛ گروه دیگری پنداشته اند که متوجه امر شده اند و مقصود را دریافته اند که هدف شقاوت مندی انسان و تنعم صرف در دار دنیا نیست؛ بلک ه سعدت در این است که انسان به قدر حاجت خود از شهوات دنیا که شهوت شکم و فرج است بگیرد؛ این طائفه خود را فراموش نموده و همت خود را صرف پیروی از زنان و جمع غذاهای لذیذ نموده اند و مانند چهارپایان غذا می خورند و می پندارند وقتی به طعام و نکاح رسیدند، نهایت سعادت مندی را درک کرده اند و این امور آنان را از خدا و روز قیامت غافل می سازد.

و گروهی گمان می کنند که سعادت در زیادی مال است و در بی نیاز شدن به سبب گردآوری گنجها؛ لذا شب و روز خود را در جمع مال به بیداری می گذرانند و شب و روز رنج سفر را به جان می خرند و به اعمال دشوار مشغول می شوند و کسب می کنند و جمع می کنند ولی از حرص و بخلی که بر مال دارند که مبادا کم شود، جز به مقدار ضرورت نمی خورند! این موجب لذت بردن آن هاست و روش آنان بر همین منوال است تا مرگ به سراغشان بیاید و اموال را به زیر زمین مخفی بگذارند یا کسی از سر شهوت و لذت بر آن اموال دست پیدا کند و بخورد؛ پس در نتیجه رنج و وبال آن برای جمع کننده است و لذت و حساب آن بر خورنده آن است؛ سپس حقیقت این است که جمع کنندگان اموال به امثال و اشباه خود نگاه می کنند که اموالشان را دیگران می خورند ولی عبرت نمی گیرند.

و گروهی می پندارند که سعدت در نام نیک بین مردم داشتن است و این که زبان مردم به مدح آنان باز باشد و به زیبایی و مردانگی مدح شوند؛ این دسته در کسب معیشت به رنج می افتند و بر خود در خوراک و نوشیدنی سخت می گیرند و تمام اموالشان را در خرید البسه نیکو و مرکب های نفیس خرج می کنند و درب خانه هایشان و هر آنچه را که چشم مردم بر آن می افتد، تزیین می کنند تا در حقشان بگویند که فلان کس غنیّ است و ثروت دارد و می پندارند که این همان سعادت است؛ پس همت آنان شب و روز در جلب نگاه مردم است؛

و گروهی دیگر می پندارند که سعادت در وجاهت و کرامت بین مردم است و این که مردم با تواضع، مطیع ایشان شوند و بزرگشان بدارند؛ پس همت خود را صرف کشیدن مردم به اطاعت خود به سبب طلب ولایت و سرپرستی و قلاده کارهای شاهانه به گردن مردم افکندن می کنند تا با این کار امرشان بر گروهی از مردم نفوذ پیدا کند و خیال می کنند وقتی ولایتشان بر مردم وسعت پیدا کند و رعیتشان مطیع آنان شوند، به سعادت بزرگی دست یافته اند و این سعادت غایت امر است و این غالب ترین شهوات است که بر دل های مردم غفلت زده وجود دارد؛ حبّ تواضع مردم نسبت به ایشان، این قوم را مشغول داشته و از تواضع برای خدا و عبادت او و تفکر در آخرت و امر معادشان باز داشته است.

غیر از این گروه ها، طوائف دیگری نیز هستند که تعدادشان به هفتاد و چند فرقه می رسد که همگی گمراه شده و از راه راست مردم را گمراه می کنند و فقط احتیاج به خوراک و پوشاک و مسکن مردم را به این امور می کشاند و در نتیجه هدف اصلی که این امور سه گانه برای آن مورد اراده مردم واقع می شود (یعنی استعانت بر تقوای الهی) را فراموش می کنند و مقدار مکفی از آن را نیز فراموش می کنند و اسباب اولیه این امور، آنان را به اسباب آخر آن می کشاند و آنان را به سمت جاهایی می کشاند که امکان ترقی از آن را ندارند.

پس کسی که وجه حاجت به این اسباب و مشاغل را بداند و غایت مقصود از آن را دریابد، وارد هیچ حرفه و شغل و عملی نمی گردد مگر این که به مقصود آن و حظّ و نصیبش از آن آگاه است و می داند که غایت مقصود از ورود در این حرفه ها رسیدگی به بدنش از باب خوراک و پوشاک است تا بدنش نابود نگردد و اگر روش تقلیل و مصرف کم را در پیش بگیرد، مشغله های او کم گردد و قلبش فراغ حاصل نماید و یاد آخرت بر او غلبه پیدا می کند و همت خود را صرف آمادگی برای آخرت خود می نماید و اگر از قدر ضرورت آن تعدّی نماید، مشغله اش زیاد می گردد و برخی امور و مشاغل به برخی دیگر دعوت می کند و تا بی نهایت ادامه پیدا می کند و اندوه او شاخه شاخه می گردد و کسی که اندوه های او در بیابان های دنیا شاخه شاخه گردد، دیگر مبالاتی ندارد که خدا او را در کدام وادی نابود گرداند؛

پس این شأن کسانی است که در مشاغل دنیا فرو رفته اند و گروهی متوجه این امر گشته و از دنیا رویگردان گشته اند و شیطان نیز بر آنان رشک برده و آنان را رها نمی سازد و آنان را نیز در امور فرعی گمراه می سازد تا به گروه هایی منقسم گردند: گروهی می پندارند که دنیا دار بلا و رنج و آخرت سرای سعادت است برای هر کسی که به آن برسد؛ خواه در دنیا متعبد باشد و یا اهل تعبد نباشد؛ چنین گروهی می بینند راه درست این است که برای خلاصی از رنج دنیا اقدام به خود کشی کنند و گروههای از بندگان هندی به این عقیده گرایش پیدا کرده اند و به سمت آتش هجوم می برند و خود سوزی می کنند و خود را می کشند و می پندارند این کار موجب خلاصی آنان از زندان دنیاست.

گروه دیگری می پندارند که خودکشی رهای بخش نیست؛ بلکه اولاً باید صفات بشری را میراند و آن را به طور کلی از نفس برید و سعادت در قطع شهوت و غضب است و این دسته روی به مجاهدت آورده و بر خود سخت می گیرند تا جایی که برخی از آنان در اثر شدت ریاضت می میرند و برخی عقلشان تباه شده و دیوانه می شوند و برخی بیمار می شوند و راه عبادت بر آنان بسته می گردد.

و برخی از آنان از ریشه کن کردن صفات به طور کلی عاجز می گردند و می پندارند آنچه شارع به آن تکلیف فرموده، محال است و شریعت فریب کاری بوده و اساسی ندارد و در نتیجه ملحد و زندیق می شوند و برخی از آنان می پندارند که تمام این رنج برای خداست و خدا هم که از عبادت بندگان بی نیاز است و عصیان عاصین چیزی از او کم نمی کند و عبادت عبّاد نیز چیزی بر او نمی افزاید؛ پس به سمت شهوات بر می گردند و مسلک اباحی گری را می پیمایند و بساط شرع و احکام شریعت را می پیچند و می پندارند این نتیجه توحید خالصانه ایست که دارند؛ توحیدی که معتقد شده اند که خداوند از عبادت بندگانش بی نیاز گشته است. گروه دیگری پنداشته اند که مقصود از عبادات مجاهده است تا بنده با آن به معرفت خدای متعال برسد و وقتی معرفت حاصل شد، عبد، واصل شده و بعد از وصول، از وسیله و چاره بی نیاز است؛ در نتیجه تلاش و عبادت را رها نموده و گمان می کنند که جایگاه آنان در معرفت خدای متعال به حدی بالا رفته که نیازی ندارند که با تکالیف مورد امتحان قرار گیرند و تکلیف مخصوص عوام مردم است .

و غیر از این مذاهب، مذاهب باطل و گمراهی های وحشتناک و خیالات فاسدی وجود دارد که بر شمردن آن ها به طول می انجامد که به هفتاد و چند فرقه می رسند که فقط یک فرقه از آنان اهل نجات هستند که همان کسانی هستند که آن راهی را می پیمایند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و اصحابش می پیمودند و راه این است که به طور کلی ترک دنیا نمی کنند و به طور کلی در برابر شهوات نیز ذلیل نمی شوند.

اما از دنیا به قدر توشه بر می گیرند و از شهوات آنچه را که از طاعت شرع و عقل بیرونشان می کند، نابود می سازند؛ پس از هر شهوتی تبعیت نمی کنند و هر شهوتی را نیز ترک نمی کنند، بلکه اعتدال پیشه می کنند و همه چیز دنیا را ترک ننموده و همه چیز آن را هم خواهان نیستند؛ بلکه مقصود از هر چیزی را که در دنیا خلق شده، می دانند و آن را بر حد و حدود مقصودش حفظ می نمایند و از خوراک دنیا به مقداری بر می گیرند که بدن بر عبادت خداوند تقویت گردد و از مسکن به مقداری می گیرند که از دزدان و سرما و گرما محفوظ بمانند و از پوشاک نیز به همین ترتیب، تا وقتی دل از مشغولیت به بدن فارغ گردید، با تمام همتش به خدای متعال روی می آورد و تمام عمرش را مشغول ذکر و فکر می گردد و ملتزم به تدبیر شهوات و مراقب آنان می گردد تا از حدود ورع و تقوا تجاوز نکند و تفصیل این مطلب دانسته نمی شود مگر با اقتدا به فرقه ناجیه که عقائدشان صحیح است و تبعیت از رسول خدا و امامان هدایت صلوات الله علیهم در گفتار و کردارشان نموده اند؛ اینان دنیا را برای دنیا نگرفته اند بلکه دنیا را برای دین خدا گرفته اند و رهبانیت به خرج نداده و به طور کلی دنیا را ترک نمی کنند و در امور دنیا دچار تفریط و افراط نگشته بلکه میان این دو حد اعتدالی دارند و این مسلک همان مسلک اعتدال و وسط بین دو طرف است و محبوب ترین امور نزد خدای متعال هستند و از خدا یاری می خواهیم.

**[ترجمه]

لِأَمْرٍ قَدْ سَعِدَ بِهِ حِینَ أَتَاهُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ (1).

**[ترجمه]کافی: جابر می گوید: بر امام باقر علیه السلام وارد شدم. پس حضرت علیه السلام فرمود:ای جابر! به خدا سوگند که غمگینم و دلم مشغول است. گفتم: فدایت شوم چه چیز شما را مشغول ساخته و دل شما را غمگین نموده؟ فرمود:ای جابر! هر کس در دلش صافی خالص دین خدا وارد شود، از غیر او روگردان می شود.ای جابر! دنیا چیست؟ و امید داری که چه باشد؟ آیا آن غیر از خوراکی است که خوردی و لباسی است که پوشیدی و زنی است که بدان رسیدی؟ای جابر مومنین به ماندن در دنیا اطمینان نکردند و از ورود به آخرت ایمن نشدند.ای جابر! آخرت محل آرام گرفتن و دنیا محل نابودی است ولی مردم دنیا اهل غفلت اند و گویا این مومنان هستند که فقیه و اهل فکر و عبرت اند. آنچه به گوششان می رسد آن ها را از یاد خدا کر نمی کند و آنچه از زینت دنیا ببینند آن ها را از یاد خدا کور نکند. پس به پاداش آخرت بهرمند شدند کما اینکه از آن دانش بهره بردند. آگاه باش ای جابر! پرهیزگاران کم هزینه ترین مردم دنیا بوده و بیشترین کمک را آنان به تو می رسانند. تا یادآوری شان کنی به تو کمک می کنند و اگر فراموششان کنی تو را به یاد دارند. پرگفتارند به فرمان خدا و بر دستورات خداوند متعال پایدارند. به واسطه محبت خداوند دل از دیگران بریدند و برای اطاعت پروردگار از دنیا هراس دارند. و با دل های خود به سوی خداوند و محبتش رو آوردند و دانستند که خداست که باید به سبب بزرگی مقامش به او متوجه بود. دنیا را منزل کن مانند منزلی که در آن ساکن می شوی و سپس از آن کوچ می کنی. و یا مانند مالی که در خواب به دست می آوری و چون بیدار می شوی چیزی از آن همراه تو نیست. من برای تو این مثال را آوردم زیرا دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است.ای جابر! آنچه خداوند از دین و حکمتش به تو سپرده حفظ کن و از آنچه که برای تو در نزد اوست سوال نکن مگر آنچه برای او در نزد توست. پس اگر در نظرت دنیا برخلاف آنچه برایت وصف کردم باشد، پس به خانه ای برو که رضایت خدا در آن باشد. پس به جان خودم قسم بسا حریص بر کاری که به واسطه انجام همان کار بدبخت شد. و بسا کسی که کاری را خوش نداشت و به واسطه انجام همان کار سعادتمند گردید و این کلام خداوند متعال است که «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ» - . آل عمران / 141 - {و

تا خدا کسانی را که ایمان آورده اند خالص گرداند و کافران را [به تدریج] نابود سازد.} - . کافی 2 : 132 -

**[ترجمه]

أعانوک علی فعله و إن کنت ناسیا له ذکروک و أرشدوک إلیه ثم یعینونک مع الحاجه إلی الإعانه.

قوالون بأمر الله أی بما أمر الله به أو بکل أمر یرضی الله به موعظه و إرشادا و تذکیرا و أمرا بالمعروف و نهیا عن المنکر قوامون علی أمر الله بحفظ دین الله و شرائعه و أصول الدین و فروعه و بمنع أهل الباطل و أرباب البدع من التغییر و التحریف فی دین الله.

قطعوا محبتهم أی عن کل شی ء أو عما لا یرضی الله بمحبه ربهم أی بسببها أو جعلوا محبتهم تابعین لمحبه الله و لا یحبون شیئا إلا لحب الله له کقوله تعالی وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ (1).

وحشوا الدنیا الوحشه ضد الأنس أی لم یستأنسوا بالدنیا لطاعه ملیکهم أی مالکهم و سیدهم أو ذی الملک و السلطنه علیهم إما لأمره بالزهد فی الدنیا أو لأن طاعه الله مطلقا و الإخلاص فیها لا تجتمع مع حب الدنیا نظروا إلی الله و إلی محبته بقلوبهم الظرف فی قوله بقلوبهم متعلق بنظروا أی لم ینظروا بعین قلوبهم إلا إلی الله أی رضاه أو معرفته و مراقبته و ذکره و عدم الالتفات إلی غیره و إلی محبته أی تحصیل حبهم لله أو حب الله لهم أو الأعم کما قال تعالی یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَهُ (2) أو ما یحبه الله من الأخلاق و الأعمال و الأقوال.

و علموا أن ذلک أی المذکور و هو الله و محبته و الإشاره للتعظیم هو المنظور إلیه أی هو الذی ینبغی أن ینظر إلیه لا غیره لعظمه شأنه و حقاره ما سواه بالنسبه إلیه فأنزل الدنیا أی اجعلها عند نفسک کمنزل نزلته ثم ارتحلت عنه بل هذه الدنیا بالنسبه إلی الآخره أقصر بالمراتب الغیر المتناهیه عن نسبه مده نزول المنزل بالنسبه إلی مده عمر الدنیا لأن الأولی نسبه المتناهی إلی غیر المتناهی و الثانیه نسبه المتناهی إلی المتناهی و الغرض العمده من التشبیه أنها لم تخلق للتوطن بل للعبور

ص: 38

کما أن منازل المسافر إنما تبنی لذلک و قد قال بعض الشعراء فی هذا المعنی:

نزلنا هاهنا ثم ارتحلنا***کذا الدنیا نزول و ارتحال

أردنا أن نقیل بها و لکن***مقیل المرء فی الدنیا محال

و هذا مثل للمبتدین ثم ذکر مثلا کاملا للکاملین و هو أو کمال وجدته فی منامک إلی آخره فإن أکثر الناس فی الدنیا کالنائمین لغفلتهم عن الآخره و عما یراد بهم فإذا ماتوا لم یجدوا معهم شیئا مما اکتسبوا فی الدنیا للدنیا کما قال أمیر المؤمنین علیه السلام الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا.

ثم ذکر علیه السلام تمثیلا ثالثا و هو أنها کفیئ الظلال فی سرعه الزوال و الظلال بالکسر جمع الظل و هو و الفی ء بمعنی واحد عند کثیر من الناس و قال ابن قتیبه الظل یکون غدوه و عشیه و الفی ء لا یکون إلا بعد الزوال لأنه ظل فاء عن جانب المغرب إلی جانب المشرق و الفی ء الرجوع و قال ابن السکیت الظل من الطلوع إلی الزوال و الفی ء من الزوال إلی المغرب و قال تغلب الظل للشجره و غیرها للغداه و الفی ء للعشاء و قال رؤبه کلما کانت علیه الشمس فزالت عنه فهو ظل و فی ء و ما لم تکن علیه الشمس فهو ظل و من هنا قیل الشمس تنسخ الظل و الفی ء ینسخ الشمس و المراد هنا بالفی ء إما المصدر أی کرجوع الظلال أی کما تظل فی ظل شجره مثلا فتنتفع به ساعه فترجع عنک فتکون فی الشمس أو المراد بالفی ء الظل و بالظلال ما أظلک من شجر و جدار و نحوهما أو المراد بالظلال قطعات السحاب التی تواری الشمس قلیلا ثم تذهب و هذا أنسب قال فی القاموس الظل من کل شی ء شخصه و من السحاب ما واری الشمس منه و الظلاله بالکسر السحابه تراها وحدها و تری ظلها علی الأرض و کسحاب ما أظلک و قال راعیته لاحظته محسنا إلیه و الأمر نظرت إلی م یصیر و أمره حفظه کرعاه و استرعاه إیاهم استحفظه انتهی و فی تحف العقول فاحفظ یا جابر ما أستودعک من دین الله و حکمته.

**[ترجمه]عبارت «صافی خالص دین الله» گویا اضافه صافی به خالص بیانیّه و برای تأکید باشد و ممکن است لامیّه باشد، یعنی محبت خالص به خدا از دین خالص او حاصل می شود و در تحف العقول دارد: «هر کس در دلش حقیقت خالص ایمان داخل گردد، الخ.» عبارت «أکلته» و دو خواهر آن یعنی لباسی که پوشیدی و زنی که گرفتی، بنا بر صیغه مخاطب هستند و احتمال دارد متکلم وحده باشند و غرض حضرت این است که این لذات کم و اندک هستند و عاقل این لذات کم را بر نعمت های بزرگ و باقی ترجیح نمی دهد.

«لم یطمئنّوا» یعنی آرزوی دراز آنان را از عمل باز نداشت و «لم یؤمنوا» یعنی در هر آن و لحظه ای از این که با مرگ یا عذاب اخرت به سرای آخرت وارد شوند، ایمن نبودند. «أهل فکره» خبر برای مبتدای محذوف است و جمله استیناف بیانی دارد و همچنین عبارت «لم یصمهم» استیناف بیانی برای از سر گرفتن آن چیزی است که با گوش خود از وصف پناه بردن به دنیا و درخشندگی های آن و حکومت اهل آن و گشاده دستی ایشان در آن و داستان های لهوآور و باطل شنیدند.

عبارت «و لم یعمهم عن ذکر الله» یعنی آنچه با عبرت از احوال دنیا و فنای آن حاصل می شود آنان را کور نکرد، پس به خاطر ترک دنیا به سبب ثواب آخرت، رستگار شدند، چنانچه به آن علم نیز رستگار شدند که عبارت بود از علم یقینی به پستی دنیا و نابودی آن و بلندی آخرت و بقای آن و تشخیص خیر از شرّ و هدایت از ضلالت و تمیز اهل دنیا از اهل آخرت و اهل حق از اهل باطل و تمییز کسانی که تبعیت از آنان واجب است از قبیل اهل آخرت و ائمه حق از کسانی از اهل دنیا و اصحاب و امامان ضلالت که تبرّی از آنان واجب است. این، حکمت حاصل از زهد در دنیاست؛ وقتی به سبب این علم رستگار شدند، به نعمت های آخرت نیز رستگار گردیدند .

عبارت «أیسر أهل الدنیا مئونه» کلمه مئونه به فتح میم قوت و سنگینی را گویند و علت این است که اهل تقوا به میزان کفاف و بلکه ضرورت بسنده می کنند و «معونه» مصدر به معنای إعانت است. «تذکر» یعنی تو وقتی حاجت خود را ذکر می کنی، تو را در آن حاجت یاری می دهند و وقتی متذکر چیزی شوی که صلاح امر دنیاو آخرت تو در آن است، تو را بر انجام آن یاری می دهند و اگر آن را فراموش کنی، تو را به آن یادآوری و ارشاد می کنند و سپس با احتیاج تو به یاری، تو را یاری می کنند.

عبارت «قوّالون بأمر الله» یعنی آنچه را خدا امر کرده بگویند، می گویند یا هر امری را که خدا به آن رضایت دارد، از قبیل موعظه و ارشاد و تذکر و امر به معروف و نهی از منکر، می گویند. عبارت «قوّامون علی أمر الله» یعنی برای حفظ دین خدا و شرایع او و اصول و فروع دین و برای منع اهل باطل و بدعت گزاران از تغییر و تحریف در دین خدا قیام می کنند.

عبارت «قطعوا محبتهم» یعنی محبتشان را از هر چیزی بریدند یا محبت خود را از هر آن چیزی که خدا رضایت ندارد قطع نمودند. «بمحبه ربهم» یعنی به سبب محبت پروردگارشان یا این که محبت خود را تابع محبت خدا قرار دادند و چیزی را دوست نمی دارند مگر به خاطر محبت خدا نسبت به آن چیز، چنانچه خداوند فرموده: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلاَّ أَنْ یَشاءَ اللَّه.» - . انسان / 30 - {و

شما اراده نمی کنید مگر اینکه خداوند اراده کند و بخواهد!}

در عبارت «وحشوا الدنیا» وحشت ضد انس است؛ یعنی به خاطر اطاعت از مالک و سرورشان یا صاحب ملک و سلطنتشان به دنیا انس پیدا نکردند؛ یا به خاطر امر او به زهد در دنیا یا به این خاطر که اطاعت مطلق از خدا و اخلاص در آن با حبّ دنیا جمع نمی شود. «نظروا الی الله و الی محبته بقلوبهم» ظرف در بقلوبهم متعلق است به «نظروا» یعنی با دیده دلشان جز به خدا نگاه نکردند یعنی به رضایت او یا معرفت او و مراقبت و ذکر و یاد او و به غیر او التفات پیدا نکردند. عبارت «و إلی محبته» یعنی تحصیل حبشان به خدا یا حب خدا نسبت به آنان یا اعم از هر دو مراد را با چشم دل نگریستند، چنانچه خدای متعال فرمود: «یُحِبُّهُمْ وَ یُحِبُّونَه.» - . مائده / 54 - {خداوند

آن ها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند} یا اخلاق و اعمال و اقوالی را که خداوند دوست دارد، با چشم دل به آن نگریستند.

عبارت «و علموا أن ذلک» مشار الیه ذلک یعنی آنچه ذکر شد که عبارت بود از خدا و محبت او و اسم اشاره برای تعظیم و بزرگداشت است. عبارت «هو المنظور الیه» یعنی این همان چیزی است که سزاوار است به آن نظر شود نه غیر آن؛ به سبب عظمت شأن آن و حقارت ما سوای آن نسبت به آن. «فأنزل الدنیا» یعنی دنیا را در پیش خود مثل منزلی تلقی کن که در آن نشسته ای و سپس از آن کوچ می کنی! بلکه این دنیا نسبت به آخرت به مراتب بی نهایتی کوتاه تر است از نسبت مدت زمان نزول در یک منزل نسبت به مدت عمر دنیا؛ زیرا فرض اول نسبت متناهی به غیر متناهی است و دومی فرض نسبت متناهی است به متناهی و غرض عمده از تشبیه آن است که دنیا برای وطن قرار گرفتن خلق نشده؛ بلکه برای عبور آفریده شده، چنانچه منازل مسافران برای این منظور ساخته می شود و یکی از شعرا در این خصوص چنین سروده است:

ما در این جا فرود آمدیم و سپس کوچ کردیم، به همین ترتیب دنیا نیز یک نزول و یک کوچ بیش نیست

خواستیم در دنیا استراحت کنیم ولی استراحت انسان در دنیا محال است

و این مثال دنیا و منزلگاه مسافران مثالی برای مبتدیان است. سپس مثالی برای کاملان ذکر نمود که عبارت «أو کمال وجدته فی منامک» تا آخر آن است؛ زیرا اکثر مردم در دنیابه خاطر غفلتی که از آخرت و از اموری که قصد آنان را نموده دارند، مانند شخصی هستند که خواب است؛ وقتی مردند، چیزهایی را که در دنیا برای دنیا کسب کردند با خود نمی یابند، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: مردم خواب اند و وقتی مردند، بیدار می شوند .

سپس حضرت تمثیل سومی را ذکر فرمود و آن این که دنیا در سرعت زوال و نابودی آن مثل سایه هاست و ظلال به کسر ظاء جمع ظل است و ظل و فیء نزد بسیاری از مردم به یک معناست و ابن قتیبه گفته: ظل آن است که صبحگاهان و شامگاهان وجود دارد ولی فیء فقط سایه ای است که بعد از زوال به وجود می آید؛ زیرا فیء سایه ای است که از جانب مغرب به سمت مشرق برمی گردد و فیء به معنای رجوع است. و ابن سگیت گفته: ظل سایه ای را گویند که از طلوع تا زوال وجود دارد و فیء سایه ای است که از زوال تا مغرب به وجود می آید و تغلب گفته: ظل سایه درخت و غیر آن را گویند که صبحگاهان به وجود می آید و فیء شامگاهان تشکیل می گردد. و رؤبه گفته: هر چیزی که خورشید بر آن بتابد و سپس از آن زوال یابد، به آن ظل و وفیء می گویند و هر آنچه خورشید بر آن نتابد را ظل می نامند و از این جاست که گفته شده: خورشید ظل را از بین می برد ولی فیء خورشید را از بین می برد و مراد از فیء در اینجا یا مصدر است، یعنی مانند بازگشت سایه و معنا این می شود که دنیا مانند این است که تو زیر سایه درختی بایستی و ساعتی از آن بهره مند شوی و در نهایت سایه از بالای سر تو برود و تو در میان آفتاب قرار بگیری؛ یا این که مراد از فیء ظل باشد و مراد از ظلال آن چیزهایی باشد که سایبان تو قرار می گیرد، از قبیل درخت و دیوار و مانند آن، یا منظور از ظلال تکه های ابر است که مدت کمی جلوی خورشید را می گیرد و بعد می رود و این وجه مناسب تر است. در قاموس گفته: ظل هر چیزی شخص آن است و ظل از ابرها آن ابری است که خورشید در آن پوشیده می شود و «ظلاله» به کسر ظاء لکه ابری است که آن را تنها می بینی و سایه آن بر زمین مشهود است و مانند ابری که بر تو سایه می افکند. و گفته: «راعیته» یعنی با دیده احسان به آن نگریستی و «راعیت الامر» یعنی نگاه کردی که فلان امر تا کجا می رود و «راعیت امره» یعنی آن را حفظ کرد به معنای «رعاه» و جمله «استرعاه ایاهم» یعنی آن را از ایشان حفظ نمود؛ پایان کلام صاحب قاموس. و در تحف العقول دارد: «ما استودعک» یعنی ای جابر! پس آنچه را که از دین و حکمت خدا برای تو به ودیعه نهادم حفظ نما .

**[ترجمه]

سله التوفیق عما له عندک من الطاعات و الاستثناء ظاهره الانقطاع و یحتمل الاتصال أیضا لأن التوفیق و الإعانه أیضا مما للعبد عند الله.

الثانی أن یکون المراد لا تسأل أحدا عما لک عند الله من الأجر و الرزق و أمثالهما فإنها بید الله و علمها عنده و لا ینفعک السؤال عنها بل سل العلماء عما لله عندک من الطاعات لتعلم شرائطها و کیفیاتها.

الثالث أن یکون المعنی أنک لا تحتاج إلی السؤال عما لک عند الله من الثواب فإنه بقدر ما لله عندک من عملک فیمکنک معرفته بالرجوع إلی نفسک و عملک فعلی هذا یحتمل أن یکون التقدیر لا تسأل عما لک عند الله من أحد إلا مما له عندک فیکون ما له عنده مسئولا و الاستثناء متصلا لکن فی السؤال تجوز و یؤید الأخیر علی الوجهین ما روی فِی الْمَحَاسِنِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَعْلَمَ مَا لَهُ عِنْدَ اللَّهِ فَلْیَعْلَمْ مَا لِلَّهِ عِنْدَهُ.

و فی تحف العقول فی هذا الخبر مکان هذه الفقره هکذا و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک.

**[ترجمه]عبارت «و لا تسألن» وجوهی را محتمل است: معنای نخست این که در دعا و مسألت از خدا در خصوص رزق و غیر آن که برای تو نزد اوست و برای تو تضمین نموده مبالغه نکن، ولی از او توفیق چیزهایی از او که نزد توست از قبیل طاعات، طلب کن و ظاهراً استثناء در این روایت منقطع است و می توان آن را متصل نیز گرفت، زیرا توفیق و یاری کردن نیز از اموری است که برای بنده در نزد خدا می باشد.

دوم این که مراد این است که از احدی درباره اجر و رزق و امثال آن که از تو در نزد خداست، مپرس که این امور در دست خداست و علم آن نزد اوست و درخواست تو در این مورد نفعی به حال تو ندارد؛ بلکه از علما در خصوص اموری از طاعات سؤال کن که برای خدا در نزد توست تا شرایط و کیفیت آن را بدانی.

سوم این که معنا این باشد که تو به سؤال در خصوص آنچه از تو در نزد خداست، یعنی ثواب اعمالت محتاج نیستی، زیرا ثواب به میزان عملی از توست که برای خدا در نزد تو وجود دارد. پس تو می توانی با مراجعه به خویشتن و عمل خود، از آن معرفت حاصل نمایی و بنا بر این معنا، تقدیر این می شود که از آنچه برای تو در نزد خداست از احدی مپرس، مگر از آنچه برای خدا نزد توست، پس آنچه برای خدا در نزد اوست مورد سؤال قرار می گیرد و استثنا متصل است، ولی در سؤال مجاز گویی وجود دارد. و مؤید احتمال آخری که دادیم بر هر دو وجه که استثنا منقطع یا متصل باشد، روایتی است که در محاسن از امام صادق علیه السلام نقل شده که فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که دوست دارد بداند چه در نزد خدا دارد، باید بداند خدا نزد او چه دارد.

و در تحف العقول به جای این فقره مورد اختلاف این عبارت نقل شده: «و انظر ما لله عندک فی حیاتک فکذلک یکون لک العهد عنده فی مرجعک» یعنی ببین خدا در زندگی تو نزد تو چه دارد، به همین ترتیب است آنچه تو در آخرتت نزد او داری.

**[ترجمه]

قوله علیه السلام فإن تکن الدنیا أقول هذه الفقره أیضا تحتمل وجوها الأول ما ذکره بعض المحققین أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ما وصف لک فتکون تطمئن إلیها فعلیک أن تتحول فیها إلی دار ترضی فیها ربک یعنی أن تکون فی الدنیا ببدنک و فی الآخره بروحک تسعی فی فکاک رقبتک و تحصیل رضا ربک عنک حتی یأتیک الموت.

الثانی ما ذکره بعض الأفاضل أن المعنی إن تکن الدنیا عندک علی غیر ذلک فانتقل إلی مقام التوبه و الاستعتاب و الاسترضاء فإن هذه عقیده سیئه.

الثالث ما خطر بالبال أن المعنی إن لم تکن الدنیا عندک علی ما وصفت لک فتوجه إلی الدنیا و انظر بعین البصیره فیها و تفکر فی أحوالها من فنائها و تقلبها بأهلها لیتحقق لک حقیقه ما ذکرت و إنما عبر علیه السلام عن ذلک بالتحول إشعارا بأن من أنکر ذلک فکأنه لغفلته و غروره لیس فی الدنیا فلیتحول إلیها

ص: 40

لیعرف ذلک.

الرابع أنه أراد أنه لا بد لکل مکلف من دار استرضاء حتی یرضی فیها ربه بالأعمال الصالحه فإذا لم تکن الدنیا عندک کما وصفتها لک بل تکون منهمکا فی لذاتها حریصا علیها فلتطلب دار استرضاء أخری غیر التی أنت فیها فإنه مما لا بد منه.

الخامس أن یقرأ تحول بصیغه المضارع المخاطب بحذف إحدی التاءین فالمعنی أنه لا یخفی علی ذی عقل قبح الدنیا و فنائها فإن زعمت أنه لیس کذلک فلعلک تقول ذلک لأجل أنها دار یمکن فیها تحصیل رضا الله و هذا لا ینافی ما ذکرت لک من ذم الرکون إلی لذاتها و شهواتها کما عرفت سابقا: السادس أن یکون المراد بدار المستعتب دار الآخره لأن الکفار یطلبون فیها الرجوع إلی الدنیا عند مشاهده عذابها کما قال تعالی وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِینَ (1) فالمراد به إن لم تصدق بهذه الأوصاف لهذه الدار فاصبر حتی ترد دار القرار فإنه حینئذ یظهر لک حقیقه هذا الکلام و علی هذا الوجه یمکن أن یقرأ علی اسم الفاعل أیضا.

السابع ما ذکره بعض المدعین للفضل أن المستعتب لعله اسم رجل ذی جاه و مال أصابه الذل و ذهب جمیع ما کان له فقال علیه السلام تحول إلی داره لتعتبر به و إنما ذکرناه لغرابته.

**[ترجمه]عبارت «فإن تکن الدنیا» نیز محتمل است به چند صورت معنا شود: اول وجهی است که برخی از محققان ذکر کرده اند که معنا این است که اگر دنیا نزد توست به غیر از صورتی که برای تو وصف شده، و تو در نتیجه به آن اطمینان خاطر داری، پس بر تو واجب است که به سمت سرایی روی گردان شوی که پروردگارت را خشنود سازی؛ یعنی بدنت در دنیا باشد و روحت متوجه آخرت باشد و تلاش کنی در آزادی خود از جهنم و تحصیل رضایت پروردگارت از تو تا مرگ به سراغ تو بیاید.

دوم معنایی است که یکی از از فضلا فرموده که معنا این است که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی باشد که وصف شده، پس به مقام توبه و طلب رضایت او روی بیاور و او را از خویش راضی کن که این عقیده ای که داری بد و نادرست و گناه است.

سوم معنایی است که به ذهن من می رسد و آن این که اگر دنیا نزد تو بر غیر وصفی است که من نمودم، پس متوجه دنیا باش و با دیده بصیرت در آن بنگر و در احوال آن از فنا و دگرگونی آن نسبت به اهلش تفکر کن تا حقیقت آنچه برای تو ذکر کردم آشکار گردد. و حضرت از این امور با این الفاظ تعبیر فرمود، تا بفهماند که اگر کسی منکر این اوصاف دنیا باشد، گویا به خاطر غفلت و فریب خوردنش در دنیا نیست؛ پس باید به سمت دنیا برود تا این حقیقت را درک کند.

چهارم این که منظور حضرت این است که هر مکلفی باید سرایی داشته باشد که در آن پروردگارش را خشنود سازد تا خدایش با اعمال صالح او راضی گردد. پس وقتی دنیا در نزد تو به گونه ای که برای تو وصف نمودم نیست، و تو در لذات آن فرو رفته ای و بر آن حرص داری، پس باید سرای رضایت طلبی دیگری غیر از سرایی که در آنی را بطلبی که گزیری از آن سرا نیست.

پنجم آن که فعل «تحول» به صیغه مضارع مخاطب خوانده شود که یکی از دو تاء در اول باب تفعل در آن حذف شده باشد. پس معنا این می شود که بر هیچ خردمندی قبح دنیا و فنای آن مخفی نیست؛ پس اگر بپنداری که چنین نیست، شاید بگویی علت آن است که دنیا سرایی است که در آن تحصیل رضایت الهی ممکن است و این منافاتی با آنچه من برای تو ذکر کردم که اعتماد به لذات و شهوات دنیا، که قبلا دانستی، ندارد .

ششم آن که منظور از سرای طلب رضایت، سرای آخرت است؛ زیرا کفار در آخرت در هنگامه مشاهده عذاب، طالب رجوع به دنیا هستند، چنانچه خداوند فرموده: «وَ إِنْ یَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبینَ.» - . فصلت / 24 - {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی گیرند!} پس مراد این است که اگر اوصاف این دنیا را تصدیق نمی کنی،پس صبر کن تا وارد دار القرار آخرت شوی و که در این وقت است که حقیقت این سخن برای تو آشکار می گردد و طبق این وجه می توان کلمه «معتبین» را بر وزن اسم فاعل نیز خواند.

هفتم معنایی است که برخی مدعیان فضل ذکر کرده اند که مستعتب شاید اسم مردی باشد که صاحب مقام و مال بود و خواری دامنگیر او شد و تمام آنچه داشت از دستش رفت. پس حضرت فرمود: به سمت خانه او برو تا از او عبرت بگیری، و چون این معنا بسیار دور از واقعیت بود آن را ذکر کردیم.

**[ترجمه]

العتبی بالضم الرضا و استعتبه أعطاه العتبی کأعتبه و طلب إلیه العتبی ضد و إن تستعتبوا فما هم من المعتبین أی إن یستقیلوا ربهم لم یقلهم أی لم یردهم إلی الدنیا و فی النهایه المعتبه الغضب و أعتبنی فلان إذا عاد إلی مسرتی و استعتب طلب أن یرضی عنه کما یقول استرضیته فأرضانی و المعتب المرضی

وَ مِنْهُ الْحَدِیثُ: لَا یَتَمَنَّیَنَّ أَحَدُکُمُ الْمَوْتَ إِمَّا مُحْسِناً فَلَعَلَّهُ یَزْدَادُ وَ إِمَّا مُسِیئاً فَلَعَلَّهُ یَسْتَعْتِبُ.

أی یرجع عن الإساءه و یطلب الرضا و منه الحدیث و لا بعد الموت من مستعتب أی لیس بعد الموت من استرضاء لأن الأعمال بطلت و انقضی زمانها و ما بعد الموت دار جزاء لا دار عمل انتهی.

و قوله علیه السلام فلعمری أی أقسم بحیاتی و فی القسم مفتوح غالبا لرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد شقی به حین أتاه أی تعب به فی الدنیا أو صار سببا لشقاوته فی الآخره و یطلق غالبا علی سوء العاقبه و السعاده ضد الشقاوه و تطلق غالبا علی حسن العاقبه و راحه الآخره.

فی القاموس الشقاء الشده و العسر و یمد شقی کرضی شقاوه و یکسر و شقا و شقاء و شقوه و یکسر و قال السعاده خلاف الشقاوه و قد سعد کعلم و عنی فهو سعید و مسعود.

و قال الراغب و السعد و السعاده معاونه الأمور الإلهیه للإنسان علی نیل الخیر و یضاد الشقاوه و قال الشقاوه خلاف السعاده و کما أن السعاده فی الأصل ضربان سعاده أخرویه و سعاده دنیویه ثم السعاده الدنیویه ثلاثه أضرب سعاده نفسیه و بدنیه و خارجیه کذلک الشقاوه علی هذه الأضرب و قال بعضهم قد یوضع الشقاء موضع التعب نحو شقیت فی کذا و کل شقاوه تعب و لیس کل تعب شقاوه فالتعب أعم من الشقاوه(1).

و فی التحف فلرب حریص علی أمر من أمور الدنیا قد ناله فلما ناله کان علیه وبالا و شقی به و لرب کاره لأمر من أمور الآخره قد ناله فسعد به و إلی هنا انتهی الخبر فیه.

ص: 42

قوله وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الآیه فی آل عمران عند ذکر غزوه أحد حیث قال تعالی وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا قال الطبرسی رحمه الله بین وجه المصلحه فی مداوله الأیام بین الناس أی و لیبتلی الله الذین آمنوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ ینقصهم أو لیخلص الله ذنوب المؤمنین أو ینجی الله الذین آمنوا من الذنوب بالابتلاء و یهلک الکافرین بالذنوب عند الابتلاء(1).

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می فرماید: می گویم: در تحف العقول لفظ «غیر» وجود ندارد؛ بلکه عبارت چنین است که اگر دنیا نزد تو به صورتی است که من برایت وصف نمودم، پس همین امروز به سرای طلب رضایت برو و این نقل مؤید معنای اول است که ذکر کردیم، یعنی وقتی دانستی دنیا چنین است و آنچه گفتم را تصدیق کردی، پس با قلب خود به آخرت منتقل شو و تعلق خود را از دنیا همین امروز که اختیار داری قطع نما، قبل از آن که پیش از مرگ از سر اضطرار از دنیا بریده شوی یا با قلبت به مقام طلب رضایت منتقل شو، چنانچه این معنا گذشت.

ظاهر این است که کلمه «مستعتب» طبق تمام احتمالات مصدر میمی است؛ در قاموس گفته: «العتبی» به ضم عین به معنای خشنودی است و «استعتبه» یعنی به او رضایت داد و مانند «أعتبه» معنا می شود و از او طلب رضایت کرد و از الفاظی است که معانی متضاد دارند و آیه {و اگر تقاضای عفو کنند، مورد عفو قرار نمی گیرند} یعنی اگر از پروردگار خود تقاضای برگشت به دنیا کنند، خداوند پشیمانی آنان را نمی پذیرد و آنان را به دنیا بر نمی گرداند. و در نهایه گفته: «المعتبه» به معنای غضب است و «أعتبنی فلان» یعنی فلانی به خشنودی من رجوع کرد و «استعتب» یعنی از او طلب رضایت کرد، چنانچه می گویی: «استرضیته فأرضانی» یعنی از او طلب رضایت کردم و او از من راضی شد و «المعتب» یعنی کسی که مورد رضایت است.

و از همین باب است حدیثی که فرمود: نباید کسی از شما آرزوی مرگ نماید؛ زیرا یا نیکوکار است که با طول عمر، بر احسانش خواهد افزود و یا بدکار است و شاید در ادامه زندگی از خدا طلب رضایت کند، یعنی از اعمال بد دست بردارد و از خدا رضایت طلب کند و از همین باب است این حدیث که فرمود: بعد از مرگ طلب رضایتی در کار نیست، زیرا اعمال باطل شده و زمان آن منقضی می گردد و بعد از مرگ سرای جزاست و نه دار عمل؛ پایان کلام صاحب قاموس.

عبارت «فَلَعَمری» یعنی به زندگانی خود سوگند یاد می کنم و عین در قسم نوعا مفتوح است. «لرب حریص علی امر من امور الدنیا قد شقی به حین اتاه» یعنی در دنیا درباره آن امر خسته می شود و یا آن امر سبب بدبختی او در آخرت می گردد و شقاوت غالبا در مورد سوء عاقبت اطلاق می شود و سعادت ضد شقاوت است و غالبا سعادت بر حسن عاقبت و راحتی در آخرت اطلاق می گردد.

در قاموس گفته: «الشقاء» به معنای شدت و سختی است و الف ممدوده دارد و «شقی» بر وزن رضی که مصدر آن شقاوه است و شین آن مکسور است و شقا و شقاء و شقوه مصدر آن است و شقوه به کسر شین است. و گفته: «السعاده» بر خلاف شقاوت است و «سعد» بر وزن علم و عنی استعمال می شود و او سعید و مسعود است.

و راغب گفته: «السعد و السعاده» به معنای این است که امور الهی انسان را بر رسیدن به خیر یاری دهد و ضد آن شقاوت است و همان طور که در اصل سعادت بر دو قسم است: سعادت دنیوی و سعادت اخروی؛ سپس سعادت دنیوی سه قسم دارد: سعادت نفسی و بدنی و خارجی و به همین صورت شقاوت نیز بر همین اقسام است و برخی از لغویون گفته اند: شقاوت در موضع رنج و تعب قرار داده می شود، مانند «شقیت فی کذا» و هر شقاوتی رنج و تعب است ولی هر رنج و تعبی شقاوت نیست، پس تعب و رنج اعم از شقاوت است.

و در تحف العقول آمده: چه بسا فرد حریصی که بر امری از امور دنیا حرص می ورزد که به آن برسد و وقتی بدان رسید آن امر وبال گردنش می شود و چه بسا کسی امری از امور آخرت را که به او رسیده، مکروه بدارد، ولی به سبب آن سعادت مند گردد و در تحف العقول خبر همین جا به پایان می رسد.

عبارت «و لیمحص الله» تا آخر آیه، در سوره آل عمران است در باب ذکر جنگ احد که خداوند فرمود: «وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمینَ وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» - . آل عمران / 140 - 141 - {و ما این روزها(ی پیروزی و شکست) را در میان مردم می گردانیم؛ (- و این خاصیّت زندگی دنیاست -) تا خدا، افرادی را که ایمان آورده اند، بداند (و شناخته شوند)؛ و خداوند از میان شما، شاهدانی بگیرد. و خدا ظالمان را دوست نمی دارد. و تا خداوند، افراد باایمان را خالص گرداند (و ورزیده شوند)} طبرسی رحمه الله فرموده: خداوند علت مصلحت گرداندن روزگار بین مردم را تبیین فرموده، یعنی علت این مصلحت آن است که خدا اهل ایمان را بیازماید. «وَ یَمْحَقَ الْکافِرینَ» {و کافران را به تدریج نابود سازد.} یعنی کافران را ناقص کند یا خدا گناهان مؤمنین را رها کند یا این که اهل ایمان را از ذنوب به سبب ابتلا نجات دهد و کافران را نیز به هنگام ابتلا به سبب گناهشان هلاک فرماید.

**[ترجمه]

هذا الوجه الأخیر أنسب بالخبر لیکون استشهادا للجزئین معا فإن الکافرین کانوا حرصاء فی الغلبه علی المؤمنین فنالوها فصارت سببا لشقاوتهم و مزید عذابهم و المؤمنین کانوا کارهین للمغلوبیه فصارت سببا لمزید سعادتهم و تمحیص ذنوبهم.

قال الراغب أصل المحص تخلیص الشی ء مما فیه من عیب یقال محصت الذهب و محصته إذا أزلت عنه ما یشوبه من خبث قال تعالی وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا فالتمحیص هنا کالتزکیه و التطهیر(2).

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می فرماید: من می گویم: این وجه اخیر که طبرسی در تفسیر آیه فرمود با معنای خبر مناسبت بیشتری دارد تا استشهادی برای هر دو جزء( حرص و کراهت) باشد؛ زیرا کافران در غلبه بر مؤمنان حریص بودند و به غلبه رسیدند و همین سبب بدبختی آنان و افزایش عذابشان گردید و مؤمنان از مغلوب شدن کراهت داشتند و این شکست سبب زیادی سعادت و خالص شدن از گناهانشان گشت .

راغب گفته: اصل ریشه «محص» به معنای خالص کردن چیزی است از عیبی که در آن است؛ گفته می شود: «محصت الذهب و محصته» یعنی ناخالصی و کثافت را از طلا گرفتم و خدای متعال فرمود: «وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذینَ آمَنُوا» و تمحیص در این جا به معنای تزکیه و تطهیر است.

**[ترجمه]

النَّارِ فِی النَّارِ مُعَذَّبِینَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَهٌ وَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَهٌ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَهٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَهٌ صَبَرُوا أَیَّاماً قَلِیلَهً فَصَارُوا بِعُقْبَی رَاحَهٍ طَوِیلَهٍ أَمَّا اللَّیْلَ فَصَافُّونَ أَقْدَامَهُمْ تَجْرِی دُمُوعُهُمْ عَلَی خُدُودِهِمْ وَ هُمْ یَجْأَرُونَ إِلَی رَبِّهِمْ یَسْعَوْنَ فِی فَکَاکِ رِقَابِهِمْ وَ أَمَّا النَّهَارَ فَحُکَمَاءُ عُلَمَاءُ بَرَرَهٌ أَتْقِیَاءُ کَأَنَّهُمُ الْقِدَاحُ قَدْ بَرَاهُمُ الْخَوْفُ مِنَ الْعِبَادَهِ یَنْظُرُ إِلَیْهِمُ النَّاظِرُ فَیَقُولُ مَرْضَی وَ مَا بِالْقَوْمِ مِنْ مَرَضٍ أَمْ خُولِطُوا فَقَدْ خَالَطَ الْقَوْمَ أَمْرٌ عَظِیمٌ مِنْ ذِکْرِ النَّارِ وَ مَا فِیهَا(1).

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: امام زین العابدین علیه السلام فرمود: دنیا پشت کرده و می رود و آخرت رو کرده و می آید و هرکدام از آن ها فرزندانی دارند. پس شما از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. هلا از بی رغبت تان در دنیا و راغبان در آخرت باشید. هلا بی رغبت تان در دنیا زمین را بستر خود و خاک را رختخواب و آب را عطر خود قرار داده و دل از دنیا بریده اند. هلا هر کس مشتاق بهشت است، شهوات را کنار گذارد و هر کس از آتش جهنم می ترسد از محرمات بازگردد. هر کس در دنیا زهد و بی رغبتی پیشه کند، دشواری ها برایش آسان شود. هلا برای خداوند بندگانی است که گویی اهل بهشت را در بهشت جاودان و اهل آتش را در آتش گرفتار دیده است. شر آن ها به دیگری نرسد و دلشان غمگین و شخصیتی با عفت هستند. نیازهایشان سبک و کم است. روزگار کوتاهی را صبر پیشه کرده و به آسایش طولانی آخرت گراییدند. پس در شب قدم هایشان برای عبادت در صف ایستاده و اشک بر صورتشان جاری است. به پروردگارشان پناه برده و در آزادی خود می کوشند. و در روز پس از حکیمان، دانشمندان، نیکان و پرهیزگاران هستند. همانند چوبی هستند که ترس از عبادت آن ها را تراشیده است. بیننده به آن ها نگریسته و می گوید: اینان بیمار هستند؛ ولی در واقع بیمار نیستند. یا می گویند: اینان دیوانه اند. به راستی که ترس بزرگی از یاد آتش جنهم و آنچه در آن است، در جان آن هاست. - . کافی 2 : 132 -

توضیح: عبارت «إن الدنیا قد ارتحلت» گفته می شود: «رحل و ارتحل» یعنی مشخص شد و پشت کرد و رفت و منظور از ادبار دنیا، گذشتن و از بین رفتن زمان های آن است. و مراد از إقبال آخرت، نزدیکی مرگ و آن نعمت ها یا عذاب های پس از مرگ است؛ پس دنیا و زندگی در آن به راکبی تشبیه شده که بر مرکب زندگی، سنگینی های زندگی را که همان لذات و شهوات و اموال و سایر متعلقات انسان است، بار کرده و مرگ به راکب دیگری تشبیه شده که بر مرکب های خود نعمت ها و عذاب های خود و وقایع پس از مرگ را حمل نموده؛ پس راکب اولی روز به روز و ساعت به ساعت در رفتن و نابود شدن است و از انسان دور می شود و راکب دوم به سمت انسان در حرکت است و به او نزدیک تر می شود و عن قریب است که به او برسد. پس باید آدمی آماده رسیدن مرگ و رو به رو شدن با آن با عقاید حقه و اعمال صالح باشد.

و برای هر یک از دنیا و آخرت فرزندانی است. حضرت علیه السلام لفظ بنین را برای بندگان نسبت به دنیا و آخرت استعاره گرفته و به سبب علاقه به دنیا یا آخرت انسان ها را به فرزندان دنیا و آخرت تشبیه نموده از باب میل فرزند به پدر خود و اعتماد بچه شتر بر مادر خود و هر یک از فرزندان توقع منتفع شدن از یکی از والدین خود را دارند و هر یک شبیه به آن بوده و به خاطر آن خلق شده اند و هر یک از دنیا و آخرت را به پدر و مادر تشبیه فرمود به خاطر تأنیث آن دو یا آخرت را به پدر و دنیا را به مادر تشبیه فرمود به خاطر نقص دنیا و به خاطر مناسبت پدربزرگان به آخرت و مادر بزرگان به دنیا؛ پس گویا دنیا پرستان به منزله اولاد زنا هستند که پدری ندارند.

عبارت «فکونوا من ابناء الآخره» یعنی به خاطر بقای آخرت و خلوصی که در ذات آن است و به این خاطر که آخرت در وعده خود صادق است فرزند آخرت باشید و «لا تکونوا من ابناء الدنیا» یعنی به خاطر نابود شدن دنیا و کذب و فریب آن و این که لذات آن آمیخته به انواع آلام است فرزند دنیا نباشید. سپس حضرت علیه السلام اشاره فرمود که مقصود مجرد ترک دنیا و ترک عمل برای دنیا نیست؛ بلکه باید همراه با از بین بردن دوستی آن از قلب باشد که با عبارت «کونوا من الزاهدین» الخ، به آن اشاره فرمود.

«البساط» فِعال به معنای مفعول است؛ یعنی در عوض فرش های پهن شده در خانه ها به زمین اکتفا نمودند در فرضی که فرش جز از راه حرام یا شبهه فراهم نمی شد و یا این که مطلقا به زمین اکتفا کردند و احتمال اول برای جمع بین اخبار مناسب تر است و همچنین در سایر موارد. و در صحاح بساط به معنای چیزی است که گسترده می شود و بَساط به فتح باء به معنای زمین وسیع است و عبارت «التراب فراشا» یعنی خاک را مفروش گرفتند یعنی خاک را در عوض لباس های نیکویی که با پنبه و غیر آن پر شده تا بر آن بخوابد؛ زیرا خاک از سایر اجزای زمین نرم تر است. «و الماء طیبا» به این خاطر آب را عطر خود گرفتند که منفعت عمده عطر دفع بوهای بد است و این بوها با شستشوی با آب دفع می شود. و این که برخی گفته اند: مراد این است که زاهدان به جای شربت های لذیذ از نوشیدن آب لذت می برند چرا که اصل طیب به معنای لذت است، چنانچه در قاموس به آن تصریح شده، بعید به نظر می رسد.

«قرضوا من الدنیا تقریضا» بنا بر این که به صیغه مفعول و از باب تفعل خوانده شود از «قرض» گرفته شده که به معنای قطع است و باب تفعیل مبالغه را می رساند و گفته شده: قرض به معنای تجاوز است و از عبارت «قرضت الوادی» یعنی از آن بیابان عبور نمودم، گرفته شده و یا قرض به معنای عدول است و از عبارت «قرضت المکان» یعنی از آن مکان عبور کردم، گرفته شده و در نهج البلاغه دارد: سپس دنیا را به شدت از خود بریدند.

عبارت «سلا عن الشهوات» یعنی شهوات را فراموش و ترک نمود و در قاموس آمده «سلاه و سلا عنه» بر وزن دعاه و رضیه است و مصدر آن سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا بوده و به معنای این است که آن چیز را فراموش کرد و «أسلاه عنه فتسلی» نیز استعمال دارد. «عن المحرمات» و در برخی نسخه ها «عن الحرمات» دارد که جمع حرمت است مثل غرفات که جع غرفه است. «هانت علیه المصائب» به این دلیل که مصائب به از دست رفتن امور دنیوی برگشت می کند و کسی که در دنیا زاهد باشد، از دست رفتن دنیا برای او آسان است.

عبارت «کمن رأی» یعنی از نظر یقین به درجه دیدن عینی رسیدند، چنانچه در باب یقین گذشت. «مخلّدین» یعنی گویا خلودشان دیده می شود یا این که آنان را می بیند با این که علم به خلودشان دارد و برخی از اهل ض «مخلِدین» بر وزن اسم فاعل از باب افعال خوانده مانند این که گفته می شود: «أخلد الیه» یعنی به او میل پیدا کرد و بعید بودن این احتمال واضح است.

عبارت «وقلوبهم محزونه» یعنی به خاطر اندوه آخرت و ترس از کوتاهی کردن و عدم علم به عاقبت امرشان. «انفسهم عفیفه» یعنی از محرمات و شبهات عفت دارند و «حوائجهم خفیفه» به خاطر این که در دنیا بر قدر ضرورت آن اکتفا کرده اند. «صبروا ایاما قلیله» یعنی در ایام کوتاه عمرشان که در برابر ایام آخرت کوتاه است، بردباری نموده اند؛ در آن بر فقر و ضرر و مشقت انجام طاعات و ترک محرمات و آزار ظالمان و مخالفانشان صبر کرده اند. «فصاروا بعقبی راحه طویله» در قاموس گفته: عقبی به معنای جزای کار است و راغب گفته: عقب و عقبی مخصوص ثواب هستند مانند آیه «خیر ثوابا و خیر عقباً» - . کهف / 44 - {برترین

ثواب، و بهترین عاقبت را (برای مطیعان) دارد} و فرمود: «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 - {پایان

نیک سرای دیگر، از آن آن هاست.} و آیه «فنعم عقبی الدار.» - . رعد / 24 - {چه نیکوست سرانجام آن سرا(ی جاویدان)! } و کلمه عاقبت اگر مطلق استعمال شود، مخصوص ثواب است مانند آیه «والعاقبهُ للمتقین.» - . اعراف / 128 - {و سرانجام (نیک) برای پرهیزکاران است!»} و اگر چیزی به عاقبت اضافه شود، گاهی در عقوبت بد نیز استعمال می شود مانند: «ثم کان عاقبه الذین اساوؤا السوآی.» - . روم / 10 - {سپس سرانجام کسانی که اعمال بد مرتکب شدند} پایان کلام صاحب قاموس.

**[ترجمه]

لها بل مع إزاله حبها من القلب بقوله و کونوا من الزاهدین إلخ.

و البساط فعال بمعنی المفعول أی اکتفوا بالأرض عوضا عن الفرش المبسوطه فی البیوت مع عدم تیسر البساط إلا من الحرام أو الشبهه أو مطلقا و الأول أنسب بالجمع بین الأخبار و کذا فی البواقی و فی الصحاح البساط ما یبسط و بالفتح الأرض الواسعه و التراب فراشا بمعنی المفروش أی عوضا عن الثیاب الناعمه المحشوه بالقطن و غیره للنوم علیها فإن التراب ألین من سائر أجزاء الأرض و الماء طیبا فإن الطیب عمده منفعته دفع الروائح الکریهه و هو یتحقق بالغسل بالماء و ما قیل من أن المراد التلذذ بشرب الماء بدلا من الأشربه اللذیذه لأن أصل الطیب اللذه کما فی القاموس فهو بعید.

و قرضوا من الدنیا تقریضا علی بناء المفعول من التفعیل من القرض بمعنی القطع و بناء التفعیل للمبالغه و قیل بمعنی التجاوز من قرضت الوادی إذا جزته أو بمعنی العدول من قرضت المکان إذا عدلت عنه و فی النهج ثم قرضوا الدنیا قرضا(1).

قوله علیه السلام سلا عن الشهوات أی نسیها و ترکها و فی القاموس سلاه و عنه کدعاه و رضیه سلوا و سلوا و سلوانا و سلیا نسیه و أسلاه عنه فتسلی عن المحرمات و فی بعض النسخ عن الحرمات جمع الحرمه کالغرفات جمع الغرفه هانت علیه المصائب لأنها راجعه إلی فوات الأمور الدنیویه و من زهد فیها سهل عنده فواتها.

قوله علیه السلام کمن رأی أی صاروا من الیقین بمنزله المعاینه کما مر فی باب الیقین مخلدین أی کأنه یری خلودهم أو یراهم مع علمه بخلودهم و من الأفاضل من قرأ مخلدین علی بناء الفاعل من الإفعال کقولهم أخلد إلیه أی مال و لا یخفی بعده.

و قلوبهم محزونه لهم الآخره و خوف التقصیر و عدم العلم بالعاقبه أنفسهم

ص: 45

عفیفه عن المحرمات و الشبهات و حوائجهم خفیفه لاقتصارهم فی الدنیا علی القدر الضروری منها صبروا أیاما قلیله أی أیام عمرهم فإنها قلیله فی جنب أیام الآخره صبروا فیها علی الفقر و الضر و مشقه فعل الطاعات و ترک المحرمات و إیذاء الظلمه و المخالفین فصاروا بعقبی راحه طویله فی القاموس العقبی جزاء الأمر و قال الراغب العقب و العقبی یختصان بالثواب نحو خَیْرٌ

ثَواباً وَ خَیْرٌ عُقْباً(1) و قال أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ(2) فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ(3) و العاقبه إطلاقها یختص بالثواب نحو وَ الْعاقِبَهُ لِلْمُتَّقِینَ (4) و بالإضافه قد تستعمل فی العقوبه نحو ثُمَّ کانَ عاقِبَهَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای (5) انتهی.

و أقول العقبی غالبه أنه یستعمل فی الثواب و قد یستعمل فی العقاب أیضا کقوله تعالی تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرِینَ النَّارُ(6) و قوله سبحانه وَ لا یَخافُ عُقْباها(7) و قال البیضاوی (8)

فی قوله تعالی أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ أی عاقبه الدنیا و ما ینبغی أن یکون مال أهلها و هی الجنه و فی قوله سبحانه تِلْکَ عُقْبَی الَّذِینَ اتَّقَوْا أی الجنه الموصوفه مالهم و منتهی أمرهم و فی قوله وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ(9) اللام یدل علی أن المراد بالعقبی العاقبه المحموده انتهی و الباء فی قوله بعقبی إما بمعنی إلی أو بمعنی مع و إضافه العقبی إلی الراحه للبیان و یحتمل غیره أیضا و فی فقه الرضا فصارت لهم العقبی راحه طویله.

و أما اللیل ظاهره النصب علی الظرفیه و قیل یحتمل الرفع علی الابتداء و التخصیص به لأن العباده فیه أشق و أقرب إلی القربه و حضور القلب

ص: 46

فیه أکثر کما قال تعالی إِنَّ ناشِئَهَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِیلًا(1) فصافون أقدامهم أی للصلاه و یدل علی استحباب صف القدمین فی الصلاه بحیث لا یکون أحدهما أقرب من القبله من الأخری أو تکون الفاصله بینهما من الأصابع إلی العقبین مساویه و الأول أظهر و علی استحباب التضرع و البکاء فی صلاه اللیل: و فی القاموس جار کمنع جأرا و جؤارا رفع صوته بالدعاء و تضرع و استغاث قوله فی فکاک رقابهم أی من النار کأنهم القداح فی القاموس القدح بالکسر السهم قبل أن یراش و ینصل و الجمع قداح و أقداح و أقادیح انتهی و أشار علیه السلام إلی وجه التشبیه بالقداح بقوله قد براهم الخوف أی نحلهم و ذبلهم کما یبری السهم فی القاموس بری السهم یبریه بریا و ابتراه نحته و براه السفر یبریه بریا هزله و قوله من العباده إما متعلق بقوله براهم أی نحتهم الخوف بآله العباده أی بحمله إیاهم علیها و علی کثرتها أو بقوله کأنهم القداح فیرجع إلی الأول و علی التقدیرین من للسببیه و العلیه أو متعلق بالخوف أی من قله العباده و الأول أظهر.

فیقول مرضی أی یظن أنهم مرضی لصفره وجوههم و نحافه بدنهم فخطأ علیه السلام ظنه و قال و ما بالقوم من مرض بل هم من الأصحاء من الأدواء النفسانیه و الأمراض القلبیه أم خولطوا أی أو یقول خولطوا و یحتمل أن یکون مرضی علی الاستفهام و قوله أم خولطوا معادلا له من کلام الناظر فاعترض جوابه علیه السلام بین أجزاء کلامه.

و الحاصل أنهم لما کانوا لشده اشتغالهم بحب الله و عبادته و اعتزالهم عن عامه الخلق و مباینه أطوارهم لأطوارهم و أقوالهم لأقوالهم و یسمعون منهم ما هو فوق إدراکهم و عقولهم فتاره ینسبونهم إلی المرض الجسمانی و تاره إلی المرض الروحانی و هو الجنون و اختلاط العقل بما یفسده فأجاب علیه السلام عن الأول بالنفی المطلق و عن الثانی بأن المخالطه متحققه لکن لا بما یفسد

ص: 47

العقل بل بما یکمله من خوف النار و حب الملک الغفار.

**[ترجمه]علامه مجلسی می فرماید: من می گویم: کلمه «عقبی» غالبا در ثواب استعمال می شود و در عقاب نیز گاهی استعمال می شود مانند آیه «تِلْکَ عُقْبَی الَّذینَ اتَّقَوْا وَ عُقْبَی الْکافِرینَ النَّارُ.» - . رعد / 35 - {این سرانجام کسانی است که پرهیزگاری پیشه کردند؛ و سرانجام کافران، آتش است! } و مانند آیه «و لا یخاف عقباها.» - . شمس / 15 - {از سرانجام آن باکی ندارد} و بیضاوی درباره آیه «أُولئِکَ لَهُمْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 22 -

گفته: یعنی عاقبت دنیا و آنچه سزاوار است که سرانجام اهل آن باشد که همان بهشت است و درباره آیه «تلک عقبی الذین اتقوا» گفته: یعنی سرانجام اینان و انتهای کارشان بهشت وصف شده است و درباره آیه «وَ سَیَعْلَمُ الْکُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَی الدَّارِ.» - . رعد / 42 - {و به زودی کفّار می دانند سرانجام (نیک و بد) در سرای دیگر از آن کیست!} گفته: لام دلالت دارد بر این که مراد از عقبی عاقبتی ستوده است. پایان کلام بیضاوی. و باء در عبارت «بعقبی» یا به معنای «الی» است یا به معنای «مع» و اضافه کردن کلمه راحت به عقبی، اضافه بیانیّه است و احتمال غیر بیان نیز می رود و در فقه الرضا آمده «فصارت لهم العقبی راحه طویله».

در عبارت «و اما اللیل» ظاهرا لیل منصوب است بنا بر این که ظرف باشد و گفته شوده: محتمل است مرفوع باشد، بنا بر این که مبتدا باشد و اختصاص دادن عبادت به شب، به این علت است که عبادت در آن سخت تر است و به قربت به خدا نزدیک تر است و حضور قلب در آن بیشتر است، چنانچه خداوند فرمود: «إِنَّ ناشِئَهَ اللَّیْلِ هِیَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قیلاً.» - . مزمل / 6 - {مسلّماً نماز و عبادت شبانه پابرجاتر و با استقامت تر است!} عبارت «فصافون اقدامهم» یعنی برای نماز و این عبارت دلالت دارد بر استحباب صاف بودن قدم ها در نماز، به گونه ای که یکی از دیگری به قبله نزدیک تر نباشد یا فاصله بین دو پا از انگشتان تا پاشنه مساوی باشد و اولی واضح تر است و این عبارت دلالت دارد بر استحباب زاری و گریه در نماز شب. و در قاموس در مورد عبارت «جأر» بر وزن منع که مصدر آن «جأراً و جؤاراً» است به معنای بلند کردن صدا به دعا و تضرع و یاری طلبیدن از خداست. عبارت «فی فکاک رقبتهم» یعنی آزادی از آتش جهنم. «کأنّهم القداح» در قاموس گفته: «بری السهم یبریه بریا و ابتراه» یعنی تیر را تراشید و «براه السفر یبریه بریا» یعنی سفر او را لاغر کرد و «من العباده» یا متعلق به «براهم» یعنی خوف آنان را تراش داده است به وسیله عبادت یعنی ترس آنان را وادار به عبادت و کثرت انجام آنان نموده و یا «من العباده» متعلق است به عبارت «کأنهم القداح» که رجوع به معنای اول می کند و بنا بر هر دو تقدیر که من به معنای سببیت یا علیت باشد. «أو» متعلق به خوف است یعنی از شدت کمی عبادت و احتمال اول ظاهر تر است.

عبارت «فیقول مرضی» یعنی بیننده آنان را مریض می انگارد به خاطر زردی چهره هایشان و لاغری اندامشان و حضرت می فرمایند: گمان بیننده خطاست؛ و می فرماید: «و ما بالقوم من مرض» بلکه این قوم سالم هستند از بیماری های نفسانی و امراض قلبی. «ام خولطوا» یعنی بیننده می گوید: اینان دچار سبک مغزی شده اند و محتمل است که عبارت «مرضی» استفهامی باشد و عبارت «ام خولطوا» نیز معادل آن و استفهامی باشد که حضرت در اثنای کلام بیننده سؤال کننده متعرض جواب او نیز شده اند.

و حاصل معنا این که آن ها وقتی از شدت اشتغال به محبت و عبادت خدا و دوری گزیدنشان از عوام مردم و مباینت بین حالات و گفتار و مردم با حالات و گفتار ایشان، و این که مردم چیزهایی از اینان می شنوند که فوق قدرت ادراک و عقول ایشان است، گاهی آنان را به امراض جسمانی و گاهی به مرض روحانی که همان دیوانگی و اختلاط عقل به تباه کننده عقل است نسبت می دهند. پس حضرت مرض جسمانی را مطلقا نفی فرمود و از بیماری روحی هم جواب داد که بله اینان دچار اختلاط عقل شده اند، اما نه این که عقلشان به چیزی مشوب شود که آن را تباه سازد، بلکه به چیزی مشوب شده که عقلشان را کامل می کند که همان ترس از جهنم و دوستی خدای پادشاه آمرزنده است.

**[ترجمه]

علی حب الدنیا و یعرفه ما یعالج به تلک الأدواء من التفکرات الصحیحه و المواعظ الحسنه و فعل الطاعات و الریاضات و مجاهده النفس فی ترک الشهوات کأن یقال الطب حد معرفه الأمراض بأن یعرف ما تحصل منه و أصل المرض و کیفیه علاجه أو یقال الدنیا دنیاءان دنیا بلاغ یصیر سببا لتحصیل الآخره و دنیا ملعونه فلما ذکر عیوب الدنیا فصلها و بین أن منها ما هو داء و منها ما هو دواء.

و یحتمل حینئذ ارتکاب استخدام بأن یکون المراد بالدنیا أولا الدنیا المذمومه و بالضمیر الأعم و یحتمل أن یکون داؤها تأکیدا لعیوب الدنیا و دواؤها عطفا علی العیوب.

و قیل داؤها و دواؤها مجروران بدلا بعض للدنیا فالمراد بعیوب دواء الدنیا شدتها علی النفس و صعوبتها و ربما یقرأ دواها بالقصر بمعنی الأحمق أی المبتلی بحب الدنیا و لا یخفی بعده و أخرجه من الدنیا سالما من العیوب و المعاصی إلی دار السلام أی الجنه التی من دخلها سلم من جمیع المکاره و الآلام.

**[ترجمه]در کتاب «المغرب» گفته: «زهد فی الشیء و عن الشیء زهدا و زهادهً» یعنی از آن چیز رویگردان شد و آن را نخواست و کسی که بین «زهد فیه» و «زهد عنه» فرق بگذارد اشتباه کرده و در عده الداعی گفته:

روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله از جبرئیل علیه السلام در خصوص تفسیر زهد پرسید. پس جبرئیل علیه السلام گفت: زاهد کسی است که آن کس را که خالقش دوست می دارد، دوست بدارد و آن کس را که خالقش دشمن می دارد، دشمن بدارد و از حلال دنیا نیز دوری می کند و به حرام آن نیز التفاتی ندارد؛ زیرا حلال دنیا حساب دارد و حرام آن عقاب دارد و زاهد به تمام اهل اسلام رحمت دارد، به همان صورت که به خود رحمت دارد و از سخن گفتن درباره اموری که به او مربوط نیست دوری می کند، به همان صورت که از کلام حرام دوری می کند به همان صورت که از خوردن مرداری که بوی بد آن زیاد شده اجتناب می کند، از پرخوری نیز اجتناب می کند و از مال فناپذیر دنیا و زینت های آن دوری می کند، به همان صورت که از آتش اجتناب می کند که او را فرا بگیرد و زاهد کسی است که آرزوی او کم است و اجلش مقابل چشم اوست.

و حکمت عبارت است از علوم حقیقی که مقرون با عمل باشد یا منظور علوم ربانی است که از خدای متعال بعد از عمل به طاعت او افاضه می شود و تحقیق در خصوص حکمت در کتاب عقل و غیر آن گذشت.

راغب می گوید: حکمت عبارت است از رسیدن به حقیقت با علم و عقل؛ پس حکمتِ خدای متعال به معنای شناخت اشیا و به وجود آوردن آن در نهایت استحکام است و حکمت انسان عبارت است از شناخت موجودات و انجام کارهای نیک و این همان وصفی است که لقمان در آیه شریفه به آن متصف شده که فرمود: «و لقد آتینا لقمان الحکمه.» - . لقمان / 12 - {ما به لقمان حکت عطا کردیم} و خداوند با این وصف حکمت به تمام معانی آن تنبّه داد. پایان کلام راغب.

«داءها و دواءها» گویا بدل اشتمال از عیوب است یعنی مراد از بصیرت به عیوب این است که خداوند دردهای دنیوی از قبیل انجام محرمات و صفات مذمومی را که متفرع بر دنیادوستی است، به او بشناساند و علاج آن دردها از قبیل تفکرات صحیح و مواعظ نیک و انجام طاعات و ریاضات و جهاد با نفس در ترک شهوات را نیز بشناساند؛ گویا این گونه گفته شود: حدّ شناخت امراض این است که بداند مرض از چه طریقی به وجود می آید و ریشه آن و کیفیت معالجه آن را بشناسد یا گفته شود: دنیا بر دو قسم است: دنیای در حد کفاف که سبب تحصیل آخرت است و دنیای ملعون؛ پس وقتی عیوب دنیا بیان می شود، آن را مفصلا بیان کند و تبیین نماید که بخشی از دنیا درد و قسمی از آن دواء است.

و گفته شده: «داءها و دواءها» مجرور بوده و بدل بعض برای دنیا باشد؛ پس منظور از عیوبی که دواء دنیا هستند، شدت و صعوبت آن دواها بر نفس است و چه بسا «دواها» با الف مقصوره خوانده شود به معنای احمق، یعنی کسی که مبتلا به حب دنیاست احمق است و بعید بودن این قرائت مخفی نیست. و «اخرجه من الدنیا سالما» یعنی از عیوب و معاصی سالم می ماند. «الی دار السلام» یعنی به سمت بهشتی که هر کس داخل آن شود، از تمام سختی ها و دردها سالم می ماند.

**[ترجمه]

میل الطبع السلیم إلیه و أثبت له الحلاوه علی الاستعاره المکنیه و التخییلیه أو استعار لفظ الحلاوه لآثار الإیمان التی تلتذ الروح بها حتی لا یبالی من أکل الدنیا یحتمل أن یکون من اسم موصول و أکل فعلا ماضیا و أن یکون من حرف جر و أکل مصدرا فعلی الأول المعنی أنه لا یعتنی بشأن الدنیا بحیث لا یحسد أحدا علیها و لو کانت کلها لقمه فی فم کلب لم یغتم لذلک و لم یر ذلک له کثیرا و علی الثانی أیضا یرجع إلی ذلک أو المعنی لا یعتنی بأکل الدنیا و التصرف فیها.

**[ترجمه]«جعل الخیر کله» الخ، یعنی وقتی زهد در دنیا سبب حصول تمام سعادات علمی و عملی است، حضرت آن کمالات را به کالاهایی که در یک خانه جمع شده تشبیه فرمود و زهد را به کلید آن خانه تشبیه کرد. عبارت «لا یجد الرجل» الخ، حضرت ایمان را به چیز شیرینی تشبیه فرمود با این وجه شبه که طبع سلیم به آن متمایل است و با استعاره ای مکنیه و تخییلیه شیرینی را بر آن بار فرمود یا لفظ حلاوت را استعاره از آثار ایمان گرفت که روح از آن لذت می برد. «حتی لا یبالی من اکل الدنیا» ممکن است «مَن» اسم موصول و «أکل» فعل ماضی باشد و یا این که «مِن» حرف جر و «أکل» مصدر باشد. پس بنا بر احتمال اول، معنا این می شود که او به شؤون دنیا اعتنایی ندارد به گونه ای بر احدی نسبت به دنیا رشک نمی برد، و اگر تمام دنیا لقمه ای در دهان سگی باشد، به این سبب مغموم نمی شود و این لقمه را برای سگ زیاد نمی بیند و بنا بر معنای دوم نیز یا معنا به همین مضمون است یا این است که اعتنایی به خوردن در دنیا و تصرف در آن ندارد.

**[ترجمه]

**[ترجمه]کافی: مردی از علی بن حسین علیهما السلام در باره زهد پرسید. فرمود: ده چیز است، بالاترین درجه زهد، پایین ترین درجه اجتناب از گناهان (ورع) است و بالاترین درجه ورع، پایین ترین درجه یقین است و بالاترین درجه یقین، پایین ترین درجه رضایت است. همانا، تمامی زهد در آیه ای از کتاب خداوند عز و جل آمده است: «لکَیْلا تَأْسَوا عَلی مَا فَاتَکُمْ ولا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاکُمْ» - . حدید / 23 - {تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید}. - . کافی 2 : 128 -

**[ترجمه]

مسوقه لأمر واحد و قد مر وجه آخر فی تأویل الآیه فی کتاب الإمامه و أنها نازله فی أهل البیت علیهم السلام و قد بیناه هناک.

و قال البیضاوی المراد منه نفی الأسی المانع عن التسلیم لأمر الله و الفرح الموجب للبطر و الاختیال و الله لا یحب کل مختال فخور إذ قل من یثبت نفسه حالی السراء و الضراء انتهی (1).

وَ رُوِیَ فِی نَهْجِ الْبَلَاغَهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: الزُّهْدُ کُلُّهُ بَیْنَ کَلِمَتَیْنِ فِی الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ فَمَنْ لَمْ یَأْسَ عَلَی الْمَاضِی وَ لَمْ یَفْرَحْ بِالْآتِی فَقَدْ أَخَذَ الزُّهْدَ بِطَرَفَیْهِ (2).

**[ترجمه]صدر این روایت در باب رضا به قضای الهی گذشت تا عبارت «إلّا أن الزهد» و در آن جا بود که زهد ده جزء است و برخی از شراح اجزای ده گانه زهد را به اعتبار ترک دوستی ده چیز قرار داده است: مال و اولاد و لباس و طعام و زن و خانه و مرکب و انتقام از دشمن و حکومت و حب شهرت به خیر و این تکلفی است که نیازی به آن نیست. و آیات در سوره حدید به این صورت است: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ.» - . حدید / 20 - {بدانید

زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.} تا آنجا که فرمود: « وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» {زندگی دنیا چیزی جز متاع فریب نیست!} سپس خدای متعال فرمود: «ما أَصابَ مِنْ مُصیبَهٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فی أَنْفُسِکُمْ إِلاَّ فی کِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسیرٌ. لِکَیْلا تَأْسَوْا» - . حدید / 22 - 23 - {هیچ

مصیبتی (ناخواسته) در زمین و نه در وجود شما روی نمی دهد مگر اینکه همه آن ها قبل از آنکه زمین را بیافرینیم در لوح محفوظ ثبت است؛ و این امر برای خدا آسان است! این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده اید تأسف نخورید.} مفسرین گفته اند: یعنی این مطلب را در کتابی نوشته ایم. «لکیلا تأسوا» یعنی برای این که محزون نشوید. «علی ما فاتکم» یعنی نعمت های دنیا که از دست شما رفته. «و لا تفرحوا بما آتاکم» یعنی بر آنچه از دنیا به شما اعطا فرموده. و طبرسی رحمه الله فرموده: و آنچه موجب منتفی شدن حزن و شادی از این می شود این است که انسان وقتی دانست که آنچه از دست او می رود، خدای تعالی در آخرت عوض آن را ضمانت می کند، سزاوار نیست که برای آن محزون گردد و وقتی بداند آنچه از دنیا به او رسیده، مکلف به شکر آن و ادای حقوق واجب آن است، سزاوار نیست که شاد گردد و نیز وقتی بداند که چیزی از دنیا باقی نمی ماند، سزاوار نیست که بر آن اهتمام فراوان ورزد؛ بلکه شایسته است که به امر آخرت اهتمام ورزد که دوام دارد و از بین نمی رود. پایان کلام طبرسی.

و مخفی نیست که این دو وجه مذکور بر تعلیلی که در آیه ذکر شد، منطبق نمی گردد، مگر این که گفته شود این امور نیز از امور نوشته شده و مکتوب است. و به همین جهت غیر طبرسی از مفسران گفته اند: علت آن است که کسی که بداند همه امور در تقدیر الهی جای دارد، امر بر او آسان می شود.

و برخی از فضلا گفته اند: این تعلیلی است برای سه آیه قبل از آن که فرمود: «اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْو.» - . حدید / 20 - {بدانید زندگی دنیا تنها بازی و سرگرمی است} و این به حسب معنا وجه نیکویی است و بدین ترتیب در تعلیل تکلفی نیست ولی از حیث لفظی بعید به نظر می رسد، اگر چه این آیات به حسب معنایی به هم متصل و سیاقشان برای امر واحدی است و در کتاب امامت وجه دیگری برای تأویل آیه گذشت و آن این بود که این آیه درباره اهل بیت علیهم السلام نازل شده و ما آن را در آنجا تبیین نمودیم.

و بیضاوی گفته: مراد از این آیه نفی حزنی است که مانع از تسلیم امر خدا بشود و نفی شادمانی است که موجب سرمستی و تکبر گردد و خدا هیچ متکبر فخر فروشی را دوست نمی دارد؛ زیرا کم هستند کسانی که در حال سرور و اندوه ثابت قدم بدارد. پایان کلام بیضاوی.

و در نهج البلاغه از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود: تمام زهد بین دو کلمه در قرآن است. خدای سبحان فرمود: « لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُم.» - . حدید / 23 - {این به خاطر آن است که برای آنچه از دست داده اید تأسف نخورید، و به آنچه به شما داده است دلبسته و شادمان نباشید.} پس هر کس که بر گذشته اندوه نخورد و به آینده نیز شادمان نباشد، هر دو طرف زهد را گرفته است .

**[ترجمه]

بل معین لحصوله و المراد بزهره الدنیا بهجتها أو نضارتها أو متاعها تشبیها له بزهره النبات لکونها أقل الریاحین ثباتا و هو إشاره إلی قوله تعالی وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی (1)

قال فی القاموس الزهره و یحرک النبات و نوره أو الأصفر منه و من الدنیا بهجتها و نضارتها و حسنها انتهی قوله علیه السلام فی هذه الدنیا الإشاره للتحقیر و إن زهد أی بالغ فی الزهد و کذا قوله و إن حرص أو المراد بقوله و إن زهد و إن سعی فی صرفها عن نفسه و بقوله و إن حرص أی بالغ فی تحصیلها فالمراد بالزهد و الحرص الأولین القلبیان بالآخرین الجسمانیان.

و الحاصل أن الرزق لکل أحد مقدر و إن کان وصولها إلیه مشروطا بقدر من السعی علی ما أمره الشارع من غیر إفراط یمنعه عن الطاعات و لا تقصیر کثیر بترک السعی مطلقا و لا مدخل لکثره السعی فی کثره الرزق فمن ترک الطاعات و ارتکب المحرمات فی ذلک حرم ثواب الآخره و لا یزید رزقه فی الدنیا فهو مغبون و هذا علی القول بأن مقدار الرزق معین مقدر و لا یزید بالسعی و لا ینقص بترکه و علی القول بأن الرزق المقدر الواجب علی الله تعالی هو القدر الضروری و یزید بالکسب بالسعی فیحتاج الخبر إلی تأویل بعید و سیأتی الکلام فیه فی محله إن شاء الله تعالی.

**[ترجمه]«إن علامه الراغب» اشاره است به آنچه دانستی که دنیا و آخرت دو همسر یک مرد هستند و اجتماع دوستی آن دو در یک قلب ممکن نیست؛ پس کسی که به یکی از دنیا یا آخرت رغبت ورزد، ناچار از دیگری بی میل است و این که حضرت سخن از دسترسی زود به میان آورد به این دلیل که همین دسترسی فوری است که موجب می شود مردم غالبا دنیا را بر ثواب آخرت که دیرهنگام است، برگزینند یا به این خاطر که در دسترس بودن دلالت بر عدم ثبات دنیا دارد. و گفته شده به این خاطر است که زیبایی دنیا که متعلق به آینده ای است که زمان دارد و متاخر است، مانند آن مقداری که انسان برای تحصیل آنچه در آخرت نافع است، به آن نیاز دارد و این منافاتی با رغبت و میل به ثواب آخرت ندارد و بلکه یاوری بر حصول آن ثواب است. و مراد از «زهره الدنیا» سرور دنیا یا شکفتگی آن یا متاع دنیاست و این از باب تشبیه متاع دنیا به شکوفه گیاهان است زیرا از حیث ثبات، کمترین مقدار زمانی را ثبات دارد و این اشاره است به آیه «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی.» - . طه / 131 - {و

هرگز چشمان خود را به نعمت های مادّی، که به گروه هایی از آنان داده ایم، میفکن! اینها شکوفه های زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است!} در قاموس گفته: «الزهره» که گاهی هاء آن متحرک نیز می شود گیاه و شکوفه آن یا شکوفه زردرنگ آن است و زهره نسبت به دنیا بهجت و شکفتگی و نیکویی آن است. پایان کلام صاحب قاموس. عبارت «فی هذه الدنیا» اشاره کردن به دنیا برای تحقیر آن است. «و إن زهد» یعنی اگر چه در زهد تلاش فراوانی کند و همچنین معنا می شود عبارت «و إن حرص» یا این که مراد از «و إن زهد» یعنی اگر چه تلاش کند که دنیا را از خود منصرف کند و «و إن حرص» یعنی اگر چه در به دست آوردن دنیا تلاش فراوان کند. پس مراد از زهد و حرص اولی، زهد و حرص قلبی و در دومی زهد و حرص جسمی می باشد.

حاصل معنا این که روزی برای هر کس مقدر است، اگر چه رسیدن به این روزی مشروط است به مقداری سعی بر طبق امری که شارع فرموده، به شرطی که افراط نکند که مانع او از اطاعت شود و با ترک سعی مطلق، کوتاهی زیادی رخ نمی دهد و کثرت سعی دخلی به کثرت رزق ندارد. پس کسی که در راه سعی برای رزق طاعات را ترک کند و مرتکب محرمات شود از ثواب آخرت محروم می گردد و روزی او در دنیا افزون نمی شود؛ پس او خسران زده است و بنا بر این قول که مقدار روزی هر کس مشخص و معین است، و با سعی و تلاش بیشتر نمی گردد و با ترک سعی کم نمی شود، بنا بر این قول که روزی مقدر واجب بر خدای متعال به همان مقدار ضرورت است و با کسب و تلاش بیشتر می گردد. بنا بر این مبانی این روایت احتیاج به تأویلی بعید دارد و کلام در این خصوص در محل آن خواهد آمد، ان شاء الله تعالی.

**[ترجمه]

جائعا أی بسبب الصوم أو الإیثار علی الغیر أو لأن الجوع موجب للقرب من الله تعالی بخلاف الشبع فإنه موجب للبعد مع أن فی الجوع الاضطراری و الصبر علیه و الرضا بقضائه سبحانه لذه للمقربین خائفا أی من عذاب الآخره أو من العدو فی الجهاد أیضا أو لأن الضراء فی الدنیا مطلقا موجب للسراء فی الآخره و قد أشبعنا الکلام فی جوعه و قناعه و تواضعه صلی الله علیه و آله فی المأکل و الملبس و المجلس و سائر أحواله فی المجلد السادس.

**[ترجمه]«إلّا أن یکون فیها» استثنا منقطع است و ممکن است متصل باشد. «جائعا» یعنی به سبب روزه یا دیگران را بر خود مقدم داشتن یا به این خاطر که گرسنگی موجب قرب به خدای متعال است به خلاف سیری که موجب دوری است، مضافا بر این که در گرسنگی اضطراری و صبر بر آن و رضا به قضای خدای سبحان، برای مقربان لذت بخش است. «خائفا» یعنی هراسان از عذاب آخرت یا و نیز از دشمن در امر جهاد؛ یا به این خاطر که گزند در دنیا مطلقا موجب سرور در آخرت است و ما مفصلاً در خصوص گرسنگی و قناعت و تواضع آن حضرت صلی الله علیه و آله در خوراک و پوشاک و مجلس و سایر احوال ایشان در جلد ششم سخن گفتیم.

**[ترجمه]

الإفعال من العزم و الاهتمام فی القاموس الإجماع الاتفاق و صر أخلاف الناقه جمع و جعل الأمر جمیعا بعد تفرقه و الإعداد و الإیباس الإیناس و سوق الإبل جمیعا و العزم علی الأمر أجمعت الأمر و علیه و الأمر مجمع انتهی (1) و یناسب هذا أکثر المعانی لکن الأول أظهر.

**[ترجمه]«خرج النبی» یعنی پیامبر از خانه خارج شد یا برای یکی از غزوات خارج شد. «و هو محزون» شاید حزن آن حضرت صلی الله علیه و آله به خاطر ضعف مسلمانان و عدم رواج یافتن دین و قوت مشرکان و کمی اسباب جهاد بود. «من غیر أن تنقص» فعل مضارع مجهول است. جوهری گفته: «نقص الشیء و نقصته أنا» گاهی متعدی و گاهی لازم استعمال می شود. پایان کلام جوهری. و ممکن است این فعل به صورت معلوم خوانده شود که ضمیر مستتر به «مفاتیح» بر می گردد و در برخی نسخه ها فعل به صیغه غایب است یعنی این که تو چیزی از آن بگیری موجب نقصان منزلت و درجه ای می شود که نزد من داری. «من لا دار له» یعنی کسی که در آخرت خانه ای ندارد؛ پس معنا این می شود که کسی که همت می کند برای جمع دنیا و آباد کردن آن، در آخرت خانه ای ندارد یا این گونه معنا می شود که کسی دنیا را بر می گزیند که ایمان ندارد که در آخرت خانه ای دارد یا کسی که اصلا خانه ای ندارد، دنیا را بر می گزیند؛ زیرا دار آخرت را از دست داد و دار دنیا نیز برای او باقی نمی ماند. «لها» یعنی برای دنیا و عیش در آن کسی که عقل ندارد اموال و اسباب را جمع می کند؛ زیرا عاقل چیز فانی را بر چیز باقی ترجیح نمی دهد و چه بسا «یُجمِع» از باب افعال خوانده شود که به معنای عزم و اهتمام است. در قاموس آمده: «إجماع» به معنای اتفاق است «صرّ أخلاف الناقه» یعنی پستان های شتر را جمع کرد و امر را بعد از متفرق شدن آن جمع کرد و إعداد و إیباس و إیناس و سوق همه شتران و عزم بر امر «أجمعت الامر و علی الامر و الامر مجمع.» پایان کلام صاحب قاموس.

**[ترجمه]

وَ الْآخِرَهِ وَ قَالَ لَمْ یَطْلُبْ أَحَدٌ الْحَقَّ بِبَابٍ أَفْضَلَ مِنَ الزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا وَ هُوَ ضِدٌّ لِمَا طَلَبَ أَعْدَاءُ الْحَقِّ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ مِمَّا ذَا قَالَ مِنَ الرَّغْبَهِ فِیهَا وَ قَالَ أَ لَا مِنْ صَبَّارٍ کَرِیمٍ وَ إِنَّمَا هِیَ أَیَّامٌ قَلَائِلُ إِلَّا أَنَّهُ حَرَامٌ عَلَیْکُمْ أَنْ تَجِدُوا طَعْمَ الْإِیمَانِ حَتَّی تَزْهَدُوا فِی الدُّنْیَا.

قَالَ وَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ: إِذَا تَخَلَّی الْمُؤْمِنُ مِنَ الدُّنْیَا سَمَا وَ وَجَدَ حَلَاوَهَ حُبِّ اللَّهِ وَ کَانَ عِنْدَ أَهْلِ الدُّنْیَا کَأَنَّهُ قَدْ خُولِطَ وَ إِنَّمَا خَالَطَ الْقَوْمَ حَلَاوَهُ حُبِّ اللَّهِ فَلَمْ یَشْتَغِلُوا بِغَیْرِهِ.

قَالَ وَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ: إِنَّ الْقَلْبَ إِذَا صَفَا ضَاقَتْ بِهِ الْأَرْضُ حَتَّی یَسْمُوَ(1).

**[ترجمه]کافی: عبدالله بن قاسم می گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که خداوند خیر بنده ای را بخواهد، او را نسبت به دنیا بی رغبت می کند و نسبت به دین آگاهش می نماید و او را به عیوبش بینا می کند و به هر کس این فضلیت ها عطا شود، خیر دنیا و آخرت به او عطا شده است. و فرمود: هیچ کس حق را از دری بهتر از درِ زهد در دنیا نخواسته است. و این بر خلاف آن چیزی است که دشمنان حق می طلبند. گفتم: فدایت شوم! آن ها از چه راهی می طلبند؟ فرمود: از رغبت به دنیا؛ و فرمود: آیا شخص صابر کریمی وجود ندارد؟ به راستی این دنیا روزگار کوتاهی است، جز این که بر شما حرام است که طعم ایمان را بچشید، تا این که در دنیا زهد پیشه کنید.

- گوید: و شنیدم امام صادق علیه السلام فرمود: هنگامی که مومن خود را از دنیا خالی سازد، مقامش بالا رفته و شیرینی دوستی خداوند را می یابد و در نزد اهل دنیا به دیوانگان شبیه است. به گروه مومنان شیرینی دوستی خداوند آمیخته و در نتیجه به غیر خداوند مشغول نگردیده اند.

گوید: و شنیدم که فرمود: دل هرگاه صاف شود زمین برایش تنگ شده تا بالا رود. - . کافی 2 : 130 -

**[ترجمه]

الحق فمن فی قوله مما للتعلیل و ما ذا للاستفهام أی لأی عله صار ضد الحق مطلوبهم قال لرغبتهم فی الدنیا و قیل أی مما ذا طلب أعداء الحق مطلوبهم.

و الهمزه فی أ لا للاستفهام و لا للنفی و من زائده لعموم النفی و المعنی أ لا یوجد صبار کریم النفس یصبر علی الدنیا و علی فقرها و شدتها و یزهد فیها و قد یقرأ صبار بکسر الصاد و تخفیف الباء مصدر باب المفاعله مضافا إلی کریم و قرأ بعضهم إلا بالتشدید استثناء من الرغبه فیها أی إلا أن تکون الرغبه فیها من صبار کریم یطلبها من طرق الحلال و یصبر علی الحرام و علی إخراج الحقوق المالیه و إعانه الفقراء فإن الرغبه فی هذه الدنیا إنما هی للآخره و أول الوجوه أظهرها.

ثم رغب علیه السلام فی الزهد و سهل تحصیله بقوله فإنما هی أی الدنیا أیام قلائل و هی أیام العمر فالصبر علی ترک الشهوات و تحمل الملاذ(1)

فیها سهل یسیر سیما إذا کان مستلزما للراحه الطویله الدائمه ألا إنه ألا حرف تنبیه و شبه حصول الإیمان الکامل فی القلب بحیث یظهر أثره فی الجوارح بإدراک طعم شی ء لذیذ مع أن اللذات الروحانیه أعظم من اللذات الجسمانیه.

قوله إذا تخلی المؤمن من الدنیا أی جعل نفسه خالیه من حب الدنیا و قطع تعلقه بها أو تفرغ للعباده مجتنبا من الدنیا و معرضا عنها قال فی النهایه فیه أن تقول أسلمت وجهی إلی الله و تخلیت التخلی التفرغ یقال تخلی للعباده و هو تفعل من الخلو و المراد التبرؤ من الشرک و عقد القلب علی الإیمان و قال السمو العلو یقال سما یسمو سموا فهو سام و یقال فلان یسمو إلی المعالی إذا تطاول إلیها انتهی أی ارتفع من حضیض النقص إلی أوج الکمال أو مال و ارتفع إلی عالم الملکوت و ارتفعت همته عن التدنس بما فی عالم الناسوت.

کأنه قد خولط قال فی القاموس خالطه مخالطه و خلاطا مازجه و الخلاط

ص: 57

بالکسر أن یخالط الرجل فی عقله و قد خولط و فی النهایه فیه ظن الناس أن قد خولطوا و ما خولطوا و لکن خالط قلبهم هم عظیم یقال خولط فلان فی قلبه إذا اختل عقله فقوله خولط بهذا المعنی و خالط بمعنی الممازجه و هذا أعلی درجات المحبین حیث استقر حب الله تعالی فی قلوبهم و أخرج حب کل شی ء غیره منها فلا یلتفتون إلی غیره تعالی و یترکون معاشره عامه الخلق لمباینه طوره أطوارهم فهم یعدونه سفیها مخالطا کما نسبوا الأنبیاء علیهم السلام إلی الجنون لذلک.

إن القلب إذا صفا أی إن القلب أی الروح الإنسانی لما کان من عالم الملکوت و إنما أهبط إلی هذا العالم الأدنی أو ابتلی بالتعلق بالبدن لتحصیل الکمالات و حیازه السعادات کما أن الثوب قد یلوث ببعض الکثافات لیصیر بعد الغسل أشد بیاضا و أصفی مما کان فإذا اختار الشقاوه و تشبث بهذه العلائق الجسمانیه و الشهوات الظلمانیه لحق بالأنعام بل هو أضل سبیلا و إن تمسک بعروه الشریعه الحقه و عمل بالنوامیس الإلهیه و الریاضات البدنیه حتی انفتح له عین الیقین فنظر إلی الدنیا و لذاتها بتلک العین الصحیحه رآها ضیقه مظلمه فانیه موحشه غداره غراره ملوثه بأنواع النجاسات المعنویه و الصفات الدنیه استوحش منها و تذکر عالمه الأصلی فرغب إلیها و تعلق بها فجانب المتعلقین بهذا العالم و آنس بالمتعلقین بالملإ الأعلی فلحق بهم و ضاقت به الأرض و صارت همته رفیعه عالیه فلم یرض إلا بالصعود إلی سدره المنتهی و جنه المأوی فهم مع کونهم بین الخلق أرواحهم معلقه بالملإ الأعلی و یستسعدون بقرب المولی.

أو یقال لما کانت الأرض أعظم أجزاء الإنسان و کانت قواه الظاهره و الباطنه مائله إلیها بالطبع لکمال النسبه بینهما کانت الدواعی إلی زهراتها حاضره و البواعث إلی لذاتها ظاهره فربما اشتغل بها و اکتسب الأخلاق و الأعمال الفاسده لتحصیل المقاصد حتی تصیر النفس تابعه لها راضیه بأثرها مشعوفه بعملها متکدره بالشهوات منغمسه فی اللذات فتحب الاستقرار فی الأرض و ترکن

ص: 58

إلیها. و أما إذا منعت تلک القوی عن مقتضاها و صرفتها عن هواها و روضتها بمقامع الشریعه و أدبتها بآداب الطریقه حتی غلبت علیها و صفت عن کدوراتها و طهرت عن خبائث لذاتها و تحلت بالأخلاق الفاضله و الأعمال الصالحه و الآداب السنیه و الأطوار الرضیه ضاقت بها الأرض حتی تسمو إلی عالم النور فتشاهد العالم الأعلی بالعیان و تنظر إلی الحق بعین العرفان و یزداد لها نور الإیمان و الإیقان فتعاف جمله الدنیا و الاستقرار فی الأرض فبدنها فی هذه الدنیا و هی فی العالم الأعلی فیصیر

کَمَا قَالَ علیه السلام: لَوْ لَا الْآجَالُ الَّتِی کُتِبَتْ عَلَیْهِمْ لَمْ یَسْتَقِرَّ أَرْوَاحُهُمْ فِی أَبْدَانِهِمْ طَرْفَهَ عَیْنٍ. و لذا قال مولی المؤمنین عند الشهاده فزت و رب الکعبه.

**[ترجمه]«و بصره عیوبها» یعنی عیوب دنیا. «و من اوتیهنَّ» یعنی آن خصال سه گانه به او داده شود و در این جمله اشاره است به این که این خصلت ها جز به توفیق الهی میسر نمی شود. «فقد اوتی» گویا اشاره دارد به آیه: «وَ مَنْ یُؤْتَ الْحِکْمَهَ فَقَدْ أُوتِیَ خَیْراً کَثیراً.» - . بقره / 269 - {و به هر کس دانش داده شود، خیر فراوانی داده شده است.} پس حکمت عبارت است از علم به اصول دین و فروع آن و علم به عیوب دنیا و زهد در آن. «لم یطلب احد الحق» یعنی کسی دین را طلب نکرد. «بباب» یعنی به سبب و وسیله ای افضل از ترک دنیا؛ چرا که انگیزه انتخاب باطل با وجود وضوحی که حق دارد جیزی نیست مگر حب دنیا که غالبا دوستی دنیا با اهل باطل وجود دارد.

و می توان معنای کلمه حق را در این عبارت نسبت به هر حکم و مسأله ای تعمیم داد؛ زیرا اهداف دنیوی چشم دل را از حق کور می کند و یا این که منظور از حق، پروردگار متعال باشد یعنی قرب و وصال او. «و هو» یعنی زهد ضد آن چیزی است که دشمنان حقیقت آن را طلب می کنند و «مما ذا» طلب بیان آن چیزی است که دشمنان حقیقت می جویند؛ پس در نتیجه حضرت علیه السلام با عبارت «من الرغبه فیها» جواب سائل را تبیین می فرماید؛ و رغبت اگر چه عین طلب است، ولی این که رغبت را مطلوب آنان قرار داد، از باب مبالغه است؛ و ممکن است «ما» در عبارت «ما طلب» مصدریه باشد که در این صورت «مما» برای بیان است و نه برای تعلیل، چنانچه خواهد آمد.

و محتمل است ضمیر «هو» به حق برگردد؛ یعنی حق ضدّ مطلوب دشمنان حق است، پس در نتیجه «من» در عبارت «مما» برای تعلیل است و «ماذا» برای استفهام، و معنا چنین می شود که برای چه ضدّ حق مطلوب آنان گشته، حضرت در پاسخ می فرماید: به خاطر رغبتی که به دنیا دارند و گفته شده: یعنی از چه دشمنان حق مطلوب خود را می طلبند؟

همزه در «ألا» برای استفهام است و «لا» برای نفی است و «من» زائده است برای عموم نفی و معنا این است که آیا هیچ شخص بردبار و کریم النفسی پیدا نمی شود که بر دنیا و نداری و سختی آن صبر کند و در آن زهد پیشه کند و برخی شرّاح «صبار» به کسر صاد و تخفیف باء و مصدر باب مفاعله است و مضاف است به کریم و برخی «الّا» را به تشدید خوانده اند و این استثناست از رغبت در دنیا. یعنی مگر این که رغبت در آن از جانب شخص بردبار کریمی باشد که دنیا را از طریق حلال طلب کند و بر حرام و اخراج حقوق مالی و یاری فقرا صبر کند؛ زیرا رغبت در این دنیا فقط به خاطر آخرت است و اولین وجهی که معنا شد، ظاهرترین وجوه است.

سپس حضرت علیه السلام ترغیب به زهد فرمود و به دست آوردن آن را تسهیل نمود که فرمود: «فإنما هی» یعنی دنیا «أیام قلائل» که ایام عمر کوتاه است. پس صبر بر ترک شهوات و تحمل سختی ها در دنیا آسان و میسر است، مخصوصا وقتی این صبر مستلزم راحتی طولانی دائمی باشد. «ألا إنه» ألا حرف تنبیه است و حضرت حصول ایمان کامل در قلب را به گونه ای که اثر آن در جوارح ظاهر شود، تشبیه به ادراک طعم چیز لذیذی فرمود، با این که لذات روحانی از لذات جسمانی عظیم تر است.

عبارت «اذا تخلّی المؤمن من الدنیا» یعنی وقتی مؤمن نفس خود را از دوستی دنیا خالی کند و تعلق خود را از آن قطع کند یا خود را آسوده برای عبادت کند در حالی که از دنیا اجتناب کند و از آن رویگردان شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: به این صورت که بگوید: من در برابر خدا تسلیم شده ام و فارغ البال گشته ام و «تخلّی» به معناب فارغ شدن است. گفته می شود: «تخلّی للعباده» که این کلمه باب تفعل از «خلوّ» است و مراد از آن تبرّی از شرک و گره زدن دل به ایمان است و گفته: «السموّ» به معنای علوّ است و «سما، یسمو، سموّا فهو سامٍ» استعمال می شود و گفته می شود: «فلان یسمو إلی المعالی» یعنی فلانی به امور بلند دست انداخت، یعنی از حضیض نقص به اوج کمال رسید. پایان کلام جزری. یعنی میل پیدا کرد و به عالم ملکوت اوج گرفت و همت او از این که به عالم مادی، چرکین و آلوده گردد، مرتفع و بلند شد.

«کأنه قد خولط» در قاموس گفته: «خالطه مخالطه و خلاطاً» یعنی با آن چیز آمیخته و مشوب شد و «خِلاط» با کسر خاء به این معنا است که عقل شخص، مشوب و دست خورده گردد و دیوانه شود. در نهایه درباره این حدیث گفته: مردم می پندارند که اینان دیوانه شده اند در حالی که دیوانه نشده اند بلکه اندوهی بزرگ با دل های ایشان آمیخته شده. گفته می شود: «خولط فلان فی قلبه» یعنی عقل و خردش مختلّ گردید. پس عبارت روایت که فرمود: «خولط» به این معناست و «خالط» به معنای ممازجت است و این بلند ترین درجات محبّان است که حبّ خدای متعال در دل هایشان مستقرّ شده و دوستی هر چیزی جز او از دلشان خارج گردیده و التفاتی به غیر خدای متعال ندارند و از معاشرت با عوام مردم می پرهیزند؛ زیرا حالات عوام مردم با حالات نورانی آنان متفاوت است؛ در نتیجه مردم او را کودن و دیوانه می دانند همان طور که انبیا علیهم السلام را نیز به همین سبب نسبت جنون می دادند.

«إن القلب إذا صفا» یعنی قلب که همان روح انسانی است، وقتی از عالم ملکوت بود و برای تحصیل کمالات و کسب سعادات به این عالم پست هبوط داده شده یا مبتلی به تعلق به بدن گردیده - چنانچه لباس نیز گاهی آلوده به بعضی کثافات می شود تا بعد از شستشو سفیدتر و پاک تر از قبل باشد - وقتی شقاوت را برگزید و به این علائق جسمانی و شهوات ظلمانی چنگ انداخت، ملحق به بهائم می شود و بلکه از بهائم نیز گمراه تر می گردد؛ ولی اگر به ریسمان شریعت حق تمسک کند و به وحی های الهی و ریاضات بدنی عمل کند تا دیده یقین برای او گشوده گردد و با آن دیده صحیح به دنیا و لذات آن بنگرد، دنیا را تنگ و تاریک و وحشتناک و خائن و مکار و رنگارنگ به انواع نجاسات معنوی و صفات پست می بیند؛ لذا از دنیا وحشت کرده و متوجه عالم اصلی خود می گردد و له آن متمایل می شود و به آن علاقه پیدا می کند و از علاقه مندان به این عالم دوری می کند و به متعلقین به عالم بالا انس می گیرد و به آنان ملحق می شود و زمین برای او تنگ می شود و همت او رفیع و بلند می گردد و جز به صعود به سدره المنتهی و جنه المأوی راضی نمی شود. پس اینان با این که در دنیا در کنار مردم هستند ولی ارواحشان متعلق به عالم بالاست و به سبب قرب به مولی طالب سعادت مندی هستند .

یا این گونه گفته شود: وقتی زمین بزرگ ترین اجزای زندگی انسان است و قوای ظاهری و باطنی او به خاطر کمال نسبتی که بین انسان و زمین است، بالطبع به زمین مایل است، انگیزه های او به زیبایی های دنیا حاضر و محرکات او به سمت لذائذ معنوی آشکار است؛ پس چه بسا به زمین مشغول شود و اخلاق و اعمال فاسد کسب کند تا به مقاصدش برسد، تا نفسش نیز تابع آن مقاصد گردد و به پیروی از آن خشنود شود و با عمل برای رسیدن به این پلیدی ها احساس خوشحالی کند و با شهوات کدر گردد و در لذات فرو رود و در نتیجه ماندن بر زمین را دوست بدارد و به زمین اعتماد و تکیه کند؛ اما وقتی آن قوای ظاهری را از خواهش هایش منع کند و آن ها را از هوس هایش باز دارد و آن ها را با چوب های شریعت تمرین دهد و با آداب طریقت مؤدب سازد تا بر آن هوس ها چیره گردد و آن ها را از کدورت هایش پاک کند و از لذات خبیثش تطهیر نماید، و به اخلاق فاضله و اعمال صالح و آداب نورانی و حالات پسندیده زینت شود، زمین برای او تنگ می گردد تا به عالم نور بالا رود و بالعیان عالم بالا را ببیند و با دیده عرفان به حق بنگرد و نور ایمان و یقینش افزوده می گردد و از همه دنیا و استقرار در زمین امتناع می ورزد. پس بدن او در این دنیاست ولی او در عالم اعلی است و به گونه ای می شود که حضرت علی علیه السلام فرمود: اگر نبود اجل هایی که بر آنان نوشته شده، به قدر چشم بر هم زدنی ارواحشان در بدن هایشان نمی ماند. و به همین سبب مولای مؤمنان هنگام شهادت فرمود: به خدای کعبه قسم که رستگار شدم.

**[ترجمه]

رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَهٍ وَ الدُّنْیَا دُنْیَاءَانِ دُنْیَا بَلَاغٌ وَ دُنْیَا مَلْعُونَهٌ(1).

**[ترجمه]کافی: از حضرت امام زین العابدین علیه السلام پرسیدند: کدام عمل نزد خداوند عزوجل برتر است؟ حضرت فرمود: هیچ عملی پس از شناخت خداوند عزوجل و شناخت رسول خدا صلی الله علیه و آله، برتر از نفرت از دنیا نیست و این نفرت از دنیا شاخه های فراوانی دارد و گناه نیز شاخه هایی دارد. نخستین گناهی که بدان خداوند نافرمانی شد تکبر بود و آن گناه شیطان است در آن گاه که {سرکشی کرد و بزرگی فروخت و کفر ورزید}؛ و حرص که آن گناه آدم و حوّاست در آن گاه که خداوند عزوجل به آن دو فرمود: «کُلاَ مِنْ حَیْثُ شِئْتُمَا وَلاَ تَقْرَبَا هَذِهِ الشَّجَرَهَ فَتَکُونَا مِنَ الظَّالِمِینَ» - . بقره / 35 - {و

از هر جا که خواهید بخورید (ولی) به این درخت نزدیک مشوید که از ستمکاران خواهید شد} و آن ها رو به چیزی گذاشتند که هیچ نیازی به آن نداشتند و این گونه این خصلت تا روز قیامت درون فرزندانشان راه یافت؛ چرا که بیشترین خواسته های فرزند آدم چیزی است که هیچ نیازی به آن ندارد. سپس حسد و آن گناه فرزند آدم است، در آن جا که به برادرش رشک ورزید و او را بکشت و از آن جا شاخه های زن دوستی و دنیا دوستی و مقام دوستی و رفاه دوستی و کلام دوستی و برتری و ثروت دوستی سر برآورد که هفت خصلت شد؛ و این هفت خصلت، همگی در دنیا دوستی جمع آمد. از این روست که پیامبران و دانایان پس از آگاهی از این امر گفته اند: دوستی دنیا سرچشمه همه گناهان است و دنیا دو گونه است: دنیایی که در حدّ بسندگی است و دنیایی که نفرین شده است. - . کافی 2 : 130 -

**[ترجمه]

صاحبها فالإسناد علی المجاز أو هی ملعونه أی بعیده من الله و الخیر و السعاده قال فی النهایه البلاغ ما یتبلغ و یتوصل به إلی الشی ء المطلوب و فی المصباح البلغه ما یتبلغ به من العیش و لا یفضل یقال تبلغ به إذا اکتفی به و فی هذا بلاغ و بلغه و تبلغ أی کفایه.

**[ترجمه]«إن لذلک» یعنی برای بغض دنیا. «لشعبا» یعنی بغض و نفرت دنیا شاخه هایی از صفات حسنه و اعمال صالح دارد و این شاخه ها ضدّ شاخه های گناهان است؛ مثل تواضع که ضد کبر است و قناعت که ضد حرص است و رضا به آنچه خدا عطا کرده که ضد حسد است و در باب جنود عقل و جهل، ذکر اضداد گذشت و اینجا بخش عظیم آن یعنی معصیت آدم علیه السلام ذکر شد و معصیت آدم علیه السلام در نزد علمای امامیه مجاز است و نهی آدم از آن درخت، نهی تنزیهی بوده نه تحریمی. «فدخل ذلک» یعنی حرص یا گرفتن آنچه بدان نیاز ندارد. «و ذلک أن اکثر ما یطلب» حضرت تعبیر به أکثر فرمود از این باب که از طلب به قدر کفاف گزیری نیست. «فتشعّب من ذلک» یعنی از آن چیزی که مذکور شد که عبارت بود از کبر و حرص و حسد و اختصاص دادن مشار الیه «ذلک» به صرف حسد، از حیث معنا بعید به ذهن می رسد.

«حبّ النّساء» یعنی دوست داشتن زنان برای شهوت صرف نه برای اتباع سنت نبوی یا دوست داشتنی که به حرام یا شبهه منتهی گردد. و «حبّ الدنیا» یعنی دوستی زندگی دنیا و کراهت از مرگ تا منافاتی با اجتماع سایر دوستی های مذموم در «حب دنیا» نداشته باشد، اگر چه محتمل است که مراد اجتماع آن پنج دوستی باشد یا ظرفیت مجازی مقصود باشد. و «حبّ الریاسه» یعنی ریاستی که رئیس مستحق آن ریاست نباشد یا ریاست باطل یا ریاست به جهت صرف تسلط و غلبه بر دیگران. «حبّ الراحه» گویا خواب نیز داخل در دوستی راحتی است. «حبّ الکلام» یعنی سخن بی فایده یا سخن برای فخر فروشی و جدال بی جهت. «حبّ العلوّ» یعنی برتری در مجالس و یا اعم از مجالس و غیر آن. «حبّ الثروه» یعنی دوستی کثرت اموال و یا اعم از کثرت اموال و اولاد و بستگان و پیروان. و در کتاب محاسن از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: اولین عواملی که موجب نافرمانی خدا شد، شش چیز بود: حب دنیا، حب ریاست، حب طعام، حب زنان، حب خواب و حب راحتی.

عبارت «و العلماء» یعنی جانشینان انبیا یا اعم از جانشینان و غیر ایشان و سخن علما یا به سبب وحی است یا از روی علوم کامل ایشان؛ سپس وقتی این گمان تولید شد که ارتکاب هر کاری در دنیا مذموم است، حضرت علیه السلام دنیا را تقسیم نمود به دنیای در حد کفایت یعنی دنیایی که با آن به آخرت رسیده می شود و با آن رضایت پررودگار متعال تحصیل می شود یا دنیایی که در حد ضرورت و کفاف باشد و زائد بر این مقدار ملعون است، یعنی صاحب چنین دنیایی ملعون است. پس اسناد ملعون به دنیا مجازی است یا این که دنیا ملعون است، یعنی از خدا و خیر و سعادت دور است. در نهایه گفته: «البلاغ» یعنی آنچه به کمک آن به چیزی رسیده می شود که مطلوب است و در مصباح گفته: «البلغه» آن مقداری که به وسیله آن به زندگی رسیده می شود و نه بیشتر از آن. گفته می شود: «تبلّغ به» یعنی به آن اکتفا نمود و «فی هذا بلاغ و بلغه و تبلّغ» یعنی در همین مقدار کفایت است.

**[ترجمه]

سَیِّدُ السَّاجِدِینَ: عَمِّرْنِی مَا کَانَ عُمُرِی بِذْلَهً فِی طَاعَتِکَ فَإِذَا کَانَ عُمُرِی مَرْتَعاً لِلشَّیْطَانِ فَاقْبِضْنِی إِلَیْکَ وَ لَوْ لَمْ یَکُنِ الْکَوْنُ فِی الدُّنْیَا صَلَاحاً لِلْعِبَادِ لِتَحْصِیلِ الذَّخَائِرِ لِلْمَعَادِ لَمَا أَسْکَنَ اللَّهُ الْأَرْوَاحَ الْمُقَدَّسَهَ فِی تِلْکَ الْأَبْدَانِ الْکَثِیفَهِ.

و سیأتی خطبه أمیر المؤمنین علیه السلام فی ذلک و سنتکلم علیها إن شاء الله تعالی.

الثانی الدینار و الدرهم و أموال الدنیا و أمتعتها و هذه أیضا لیست مذمومه بأسرها بل المذموم منها ما کان من حرام أو شبهه أو وسیله إلیها و ما یلهی عن ذکر الله و یمنع عباده الله أو یحبها حبا لا یبذلها فی الحقوق الواجبه و المستحبه و فی سبل طاعه الله کما مدح الله تعالی جماعه حیث قال رِجالٌ لا تُلْهِیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إِیتاءِ الزَّکاهِ(1).

و بالجمله المذموم من ذلک الحرص علیها و حبها و شغل القلب بها و البخل بها فی طاعه الله و جعلها وسیله لما یبعد عن الله و أما تحصیلها لصرفها فی مرضاه الله و تحصیل الآخره بها فهی من أفضل العبادات و موجبه لتحصیل السعادات.

وَ قَدْ رُوِیَ فِی الصَّحِیحِ عَنِ ابْنِ أَبِی یَعْفُورٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام إِنَّا لَنُحِبُّ الدُّنْیَا فَقَالَ لِی تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قُلْتُ أَتَزَوَّجُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ وَ أُنْفِقُ عَلَی عِیَالِی وَ أُنِیلُ إِخْوَانِی وَ أَتَصَدَّقُ قَالَ لِی لَیْسَ هَذَا مِنَ الدُّنْیَا هَذَا مِنَ الْآخِرَهِ.

وَ قَدْ رُوِیَ: نِعْمَ الْمَالُ الصَّالِحُ لِلْعَبْدِ الصَّالِحِ وَ نِعْمَ الْعَوْنُ الدُّنْیَا عَلَی الْآخِرَهِ.

و سیأتی بعض الأخبار فی ذلک فی أبواب المکاسب إن شاء الله تعالی.

الثالث التمتع بملاذ الدنیا من المأکولات و المشروبات و الملبوسات و المنکوحات و المرکوبات و المساکن الواسعه و أشباه ذلک و قد وردت أخبار کثیره فی استحباب التلذذ بکثیر من ذلک ما لم یکن مشتملا علی حرام أو شبهه أو إسراف و تبذیر و فی ذم ترکها و الرهبانیه و قد قال تعالی قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَهَ اللَّهِ الَّتِی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ (2).

ص: 62

فإذا عرفت ذلک فاعلم أن الذی یظهر من مجموع الآیات و الأخبار علی ما نفهمه أن الدنیا المذمومه مرکبه من مجموع أمور یمنع الإنسان من طاعه الله و حبه و تحصیل الآخره فالدنیا و الآخره ضرتان متقابلتان فکلما یوجب رضی الله سبحانه و قربه فهو من الآخره و إن کان بحسب الظاهر من أعمال الدنیا کالتجارات و الصناعات و الزراعات التی یکون المقصود منها تحصیل المعیشه للعیال لأمره تعالی به و صرفها فی وجوه البر و إعانه المحتاجین و الصدقات و صون الوجه عن السؤال و أمثال ذلک فإن هذه کلها من أعمال الآخره و إن کان عامه الخلق یعدونها من الدنیا.

و الریاضات المبتدعه و الأعمال الرئائیه و إن کان مع الترهب و أنواع المشقه فإنها من الدنیا لأنها مما یبعد عن الله و لا یوجب القرب إلیه کأعمال الکفار و المخالفین فرب مترهب متقشف یعتزل الناس و یعبد الله لیلا و نهارا و هو أحب الناس للدنیا و إنما یفعل ذلک لیخدع الناس و یشتهر بالزهد و الورع و لیس فی قلبه إلا جلب قلوب الناس و یحب المال و الجاه و العزه و جمیع الأمور الباطله أکثر من سائر الخلق و جعل ترک الدنیا ظاهرا مصیده لتحصیلها و رب تاجر طالب للأجر لا یعده الناس شیئا و هو من الطالبین للآخره لصحه نیته و عدم حبه للدنیا.

و جمله القول فی ذلک أن المعیار فی العلم بحسن الأشیاء و قبحها و ما یجب فعلها و ترکها الشریعه المقدسه و ما صدر فی ذلک عن أهل بیت العصمه صلوات الله علیهم فما علم من الآیات و الأخبار أن الله سبحانه أمر به و طلبه من عباده سواء کان صلاه أو صوما أو حجا أو تجاره أو زراعه أو صناعه أو معاشره للخلق أو عزله أو غیرها و عملها بشرائطها و آدابها بنیه خالصه فهی من الآخره و ما لم یکن کذلک فهو من الدنیا المذمومه المبعده عن الله و عن الآخره.

و هی علی أنواع فمنها ما هو حرام و هو ما یستحق به العقاب سواء کان عباده مبتدعه أو ریاء و سمعه أو معاشره الظلمه أو ارتکاب المناصب المحرمه أو تحصیل

ص: 63

الأموال من الحرام أو للحرام و غیر ذلک مما یستحق به العقاب.

و منها ما هو مکروه کارتکاب الأفعال و الأعمال و المکاسب المکروهه و کتحصیل الزوائد من الأموال و المساکن و المراکب و غیرها مما لم یکن وسیله لتحصیل الآخره و تمنع من تحصیل السعادات الأخرویه.

و منها ما هو مباح کارتکاب الأعمال التی لم یأمر الشارع بها و لم ینه عنها إذا لم تصر مانعه عن تحصیل الآخره و إن کانت نادره و یمکن إیقاع کثیر من المباحات علی وجه تصیر عباده کالأکل و النوم للقوه علی العباده و أمثال ذلک و ربما کان ترک المباحات بظن أنها عباده بدعه موجبه لدخول النار کما یصنعه کثیر من أرباب البدع.

**[ترجمه]این حدیث به این اشاره دارد که آن بخشی از دنیا مذموم است که به امر آخرت ضرر برساند؛ اما آن مقداری که به امر آخرت مضرّ نیست، مثل مقدار حاجت برای بقا و زندگانی، مذموم نیست و باید معنای دنیا و آن مقداری را که از آن مذموم است بیان کنیم؛ چرا که این امر بر بسیاری از مردم مشتبه شده. زیرا بسیاری از مردم امر حقی را دنیا می نامند و آن را مذمت می کنند و چیزی را که عین دنیای مذموم است می گیرند و آن را زهد می نامند و جاهلان را به اشتباه می اندازند.

بدان که دنیا بر چند معنا اطلاق می شود: اول: زندگی دنیا که به طور مطلق مذموم نیست و از اموری نیست که بغض و ترک آن واجب است؛ بلکه مذموم از زندگی دنیا این است که بقای در دنیا را برای انجام معاصی و امور باطل بخواهد، یا در دنیا آرزوهای دراز کند و بر دنیا اعتماد و تکبه کند و به همین خاطر توبه و طاعت را به تأخیر اندازد و مرگ را فراموش کند و به معصیت و لهو روی بیاورد، به این خیال که در آخر عمر و در وقت پیری توبه خواهد کرد و به همین خاطر اموال فراوانی را جمع می کند و ساختمان های بلند می سازد و به خاطر تعلق خاطر به اموالش و دوستی زنان و فرزندانش مرگ را ناپسند می دارد و از جنگ و کشته شدن در راه خدا بدش می آید، زیرا حب بقا دارد و یا روزه و شب زنده داری و مانند آن را ترک می کند تا سبب کوتاهی عمرش نشود.

حاصل سخن این که کسی که زندگی و بقا و عمر را به خاطر اغراض باطل دوست بدارد، این مذموم و ناپسند است و کسی که زندگی را برای طاعت خدا و کسب کمالات و تحصیل سعادت ها دوست بدارد، این دوستی ممدوح است و عین آخرت طلبی است و به همین جهت انبیا و اوصیا علیهم السلام، طالب طول عمر و بقای در دنیا بودند و سید الساجدین علیه السلام عرضه می دارد: «خدایا! مرا طول عمر بده، مادامی که عمر من مبذول در طاعت تو باشد و وقتی عمرم چراگاه شیطان شد، مرا به سوی خود قبض روح کن». و اگر بودن در دنیا به صلاح بندگان نبود، تا برای معاد خود ذخیره جمع کنند، خداوند ارواح مقدسه را در آن بدن های آلوده مستقر نمی ساخت و خطبه امیرالمؤمنین علیه السلام در این زمینه خواهد آمد و درباره آن خطبه ان شاء الله سخن خواهیم گفت .

دوم: معنای دوم دنیا، دینار و درهم و اموال و کالاهای دنیاست و این ها نیز به طور کلی ناپسند نیست؛ بلکه آن مقدرا از آن مذموم است که از حرام یا شبهه جمع شده باشد یا وسیله ای برای حرام و شبهه باشد و چیزی باشد که انسان را از ذکر خدا غافل و از عبادت خدا باز دارد؛ یا انسان به گونه ای آن را دوست بدارد که آن را در حقوق واجب و مستحب بر خود بذل ننماید و در راه های طاعت خدا خرج نکند، چنانچه خدای متعال جماعتی را مدح نمود و فرمود: «رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَهٌ وَ لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ إِقامِ الصَّلاهِ وَ إیتاءِ الزَّکاهِ.» - . نور / 37 - {مردانی که نه تجارت و نه معامله ای آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات غافل نمی کند.}

و خلاصه این که درهم و دیناری مذموم است که بر آن حرص ورزیده شود و محبوب باشد و دل را مشغول کند و در راه طاعت خدا به آن بخل ورزیده شود و وسیله دوری از خدا قرار گیرد؛ اما تحصیل درهم و دینار برای مصرف آن در خشنودی خدا و تحصیل آخرت با آن، از افضل عبادات است و موجب تحصیل سعادات می گردد.

و در حدیث صحیح السندی ابن ابی یعفور می گوید: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما دنیا را دوست می داریم! حضرت فرمود: می خواهی با دنیا چه کنی؟ عرض کردم: می خواهم ازدواج کنم و حج به جای بیاورم و بر عیال خود نفقه بدهم و به برادرانم خیر برسانم و صدقه بدهم! حضرت فرمود: این دوستی دنیا از دنیا نیست، بلکه از آخرت است.

و روایت شده: «چه چیز خوبی است که مال نیکو در دست بنده شایسته خدا باشد و چه خوب یاوری است دنیا برای آخرت» و برخی اخبار در این زمینه در ابواب مکاسب خواهد آمد، ان شاء الله.

سوم: بهره مندی از لذات دنیوی از مأکولات و نوشیدنی ها و پوشاک و ازدواج و سواری و مسکن وسیع و مانند آن که اخبار فراوانی وارد شده که لذت جویی از بسیاری از این امور مستحب است، مادامی که مشتمل بر فعل حرام یا شبهه یا اسراف و تبذیر نباشد و اخبار فراوانی نیز در مذمت ترک لذت از چنین امور و گرایش به رهبانیت وارد شده و خدای متعال فرموده: «قُلْ مَنْ حَرَّمَ زینَهَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّباتِ مِنَ الرِّزْق.» - . اعراف / 32 - {بگو: «چه کسی زینت های الهی را که برای بندگان خود آفریده، و روزی های پاکیزه را حرام کرده است؟!}

پس وقتی این را فهمیدی، بدان که آنچه از مجموع آیات و اخبار بر طبق فهم ما به دست می آید این است که دنیای مذموم عبارت است از مجموعه اموری که انسان را از طاعت خدا و دوستی او و تحصیل آخرت باز می دارد. پس دنیا و آخرت دو هَووی متقابل هستند؛ هر چیزی که موجب رضایت خدا و قرب او شود، از امور اخروی محسوب می گردد، اگر چه به حسب ظاهر از اعمال دنیوی باشد، مانند تجارت و صنعت و کشاورزی که مقصود از این امور تحصیل معیشت برای عیال باشد؛ زیرا خدای متعال امر به تحصیل معاش و صرف آن در امور خیر و یاری رساندن به محتاجان و صدقات کرده و امر فرموده که انسان از گدایی و مانند آن بپرهیزد. همه این ها از اعمال آخرت است، اگر چه عوام مردم این کارها را از قبیل امور دنیوی می دانند.

اما ریاضت هایی که بدعت است و اعمال از سر ریا و خودنمایی، اگر چه همراه با گوشه گیری و انواع مشقات باشد، همگی از قبیل دنیای مذموم است؛ زیرا انسان را از خدا دور کرده و موجب قرب به او نمی شود؛ مانند اعمال کفار و مخالفان مذهب؛ پس چه بسا کسی که رهبانیت گزیده و جامه وصله دار پوشیده و از مردم عزلت گزیده و شب و روز خدا را می خواند، ولی در بین مردم از همه بیشتر دنیا را دوست می دارد و این اعمال را می کند که مردم را بفریبد و به زهد و ورع مشهور شود، در حالی که در دل او جز جلب دل های مردم نیست و مال و جاه و عزت بین مردم و همه امور باطل را بیشتر از مردم دوست دارد و ترک دنیا را ظاهر و ابزار صید و تحصیل دنیا قرار داده و چه بسا بازرگانی که طالب اجر اخروی است و مردم او را به حساب نمی آورند در حالی که او طالب آخرت است، به خاطر نیت صحیح و عدم محبتی که به دنیا دارد.

خلاصه مطلب این که ملاک در علم به نیکی اشیا و قبح آن و آنچه انجام آن و ترک آن واجب است، شریعت مقدس اسلام و آن چیزهایی است که از اهل بیت عصمت صلوات الله علیهم صادر شده است؛ پس هر چه از آیات و روایات فهمیده شود که خدای سبحان به آن امر کرده و از بندگانش خواسته، خواه نماز باشد یا روزه یا حج یا تجارت یا زراعت یا صنعت یا معاشرت با خلق یا عزلت یا غیر آن و عمل به شرایط و آداب آن با نیت خالص، از امور آخرت محسوب می شود و هر آنچه چنین نباشد، از قبیل دنیای مذموم و دور از خدا و آخرت است.

دنیای مذموم انواعی دارد: بخشی از آن حرام است و چیزی است که به سبب آن شخص مستحق عقاب می شود، خواه عبادتی باشد که بدعت باشد یا ریاء و سمعه باشد یا معاشرت با ظالمان یا به عهده گرفتن مشاغل حرام یا کسب اموال از راه حرام یا کسب اموال برای کار حرام و غیر از آن از اموری که با آن شخص مستحق عقاب می شود. بخشی از دنیای مذموم مکروه است مانند انجام افعال و اعمال و مکاسب مکروه یا تحصیل اموال زائد و خانه ها و مرکب های زائد و غیر آن، که وسیله ای برای تحصیل آخرت نیست و از تحصیل سعادت اخروی باز می دارد.

بخشی از دنیای مذموم مباح است مثل انجام اعمالی که شارع به آن امر نفرموده و از آن نهی نیز نکرده است، به شرطی که مانع از تحصیل آخرت نیز نباشد؛ چنین چیزی اگر چه نادر است و انسان می تواند بسیاری از مباحات را به گونه ای انجام دهد که عبادت باشد، مانند خوردن و خوابیدنی که عامل قوت بر عبادت خدا باشد و امثال آن و چه بسا ترک مباحات به گمان این که این ترک عبادت است، بدعتی است که موجب دخول در آتش است، چنانچه بسیاری از بدعت گزاران چنین می کنند.

**[ترجمه]

إِبْرَاهِیمَ علیه السلام قَالَ قَالَ أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ: جَزَی اللَّهُ الدُّنْیَا عَنِّی مَذَمَّهً بَعْدَ رَغِیفَیْنِ مِنَ الشَّعِیرِ أَتَغَدَّی بِأَحَدِهِمَا وَ أَتَعَشَّی بِالْآخَرِ وَ بَعْدَ شَمْلَتَیِ الصُّوفِ أَتَّزِرُ بِإِحْدَاهُمَا وَ أَرْتَدِی بِالْأُخْرَی (1).

**[ترجمه]کافی: امام کاظم علیه السلام فرمود: ابوذر رحمه الله فرمود: خداوند به دنیا از طرف من جزای مذمت دهد پس از دو قرص نان جو که یکی را صبحانه و دیگری را شام خود قرار دادم و بعد از دو پارچه پشمین که یکی را به کمر خود بسته و دیگری را به دوش اندازم. - . کافی 2 : 134 -

**[ترجمه]

الثانی أن یکون مثل السابق إلا أنه یکون المعنی أن کل شی ء فی الدنیا له جهه نفع و جهه ضر لکل الناس إلا من رحم الله فیوفقه للاحتراز عن جهه شره.

الثالث أن یکون کلمه ما مصدریه و الاستثناء من مفعول یضر أی لیس شی ء من الدنیا شیئا إلا نفع خیره و إضرار شره لکل أحد إلا من رحم الله.

الرابع ما قیل إن ألا بالتخفیف حرف تنبیه و ما نافیه و الضمیران للشی ء و معنی الاستثناء أن المرحوم ینتفع بخیره و لا یتضرر من شره و قیل فی بیان هذا الوجه یعنی أن شیئا من الدنیا لیس شیئا یعتد به و یرکن إلیه العاقل لأنه إما خیر أو شر و خیره لا ینفع لأنه فی معرض الفناء و الزوال و شره یضر إلا مع رحمه الله و هو الذی عصمه من الشر.

الخامس أن کلمه ما مصدریه و ضمیر خیره راجعا إلی شیئا من الدنیا و الإضافه من قبیل إضافه الجزء إلی الکل و الاستثناء من مفعول یضر أی کأن شیئا من الدنیا لم یکن شیئا إلا نفع الطاعه فیه أو إضرار المعصیه فیه کل أحد إلا من رحم الله بتوفیق التوبه و هذا یرجع إلی المعنی الثالث و علی جمیع التقادیر الاستثناء الثانی مفرغ.

عن نفسک أی عن تحصیل ما ینفعها فی یوم لا ینفع مال و لا بنون و قد قال تعالی یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (1) و المراد بالأهل هنا أعم من الزوجه و الأولاد و سائر من فی بیته بل یشمل الأقارب أیضا قال الراغب أهل الرجل من جمعه و إیاهم نسب أو دین أو ما یجری مجراهما من صناعه و بیت و

بلد و ضیعه فأهل الرجل فی الأصل من جمعه و إیاهم مسکن واحد ثم تجوز به فقیل أهل بیت الرجل لمن یجمعه و إیاهم نسب و عبر بأهل الرجل عن امرأته و أهل الإسلام الذین یجمعهم.

قوله کمنزل أی کمنزلین تحولت من إحداهما إلی الآخر و التصریح

ص: 66

بتشبیه الدنیا للإشاره إلی أن الاهتمام هنا ببیان حاله أشد و أکثر و الضمیر فی نمتها راجع إلی النومه فهو بمنزله مفعول مطلق و هذا بالنسبه إلی المستضعفین و کأن التخصیص بذکرهم لأن المتقین بعد الموت فی النعیم و الجنه و الکفار فی العذاب و النار فلیس بین الدنیا و الآخره لهما فاصله فیتحولون من الدنیا إلی الآخره کما

روی من مات فقد قامت قیامته.

و أما المستضعفون فلما کانوا ملهی عنهم استدرک ذلک بأن حالهم فی البرزخ کنوم لیله فلا فاصله بین دنیاهم و آخرتهم حقیقه و یحتمل أن یکون الغرض بیان قله نعیم البرزخ و حمیمها بالنسبه إلی نعیم الآخره و جحیمها فکأنهم نائمون أو لأن جل عذابهم بعد السؤال و الضغطه و أمثالهما لما کان روحانیا شبه تلک الحاله بالنومه و لم یتعرض أحد لتحقیق هذه الفقره مع إشکالها و مخالفتها ظاهرا للآیات و الأخبار الکثیره.

قوله رحمه الله قدم أی العمل الصالح لمقامک بین یدی الله عز و جل أی للحساب کما تدین تدان أی کما تفعل تجازی فهو علی المشاکله و لا یضر تقدمه أو کما تجازی الرب تجازی و لا تخلو من بعد أو کما تجازی العباد تجازی فیکون تأسیسا قال الجوهری دانه دینا أی جازاه کما یقال کما تدین تدان أی کما تجازی تجازی بفعلک و بحسب ما عملت و قوله تعالی إِنَّا لَمَدِینُونَ (1) أی مجزیون.

یا مبتغی العلم قیل هذا افتتاح کلام آخر ترکه المصنف و إنما ذکر لیعلم أن ما ذکره لیس جمیع الخطبه کما مر بعضه فی باب الصمت حیث قال رضی الله عنه یا مبتغی العلم إن هذا اللسان مفتاح خیر إلخ (2).

**[ترجمه]«یا مبتغی العلم» یعنی ای طالب علم. «کأنّ شیئاً من الدنیا» این عبارت ممکن است چند معنا داشته باشد: اول این که «الّا» در عبارت «الّا ما ینفع» کلمه استثنا است و «ما» موصوله است و معنا این می شود: آنچه در این دنیا تصور می شود یا چیزی است که خیر آن به هر کسی نفع می رساند یا چیزی است که شر آن به هر کسی ضرر می رساند. «الّا ما رحم الله» یعنی خدا یا با توبه یا بدون آن او را می آمرزد .

دوم این که مفردات مثل احتمال اول معنا شود، ولی معنا این باشد: هر چیزی در دنیا یک جهت نفع و یک جهت ضرر برای مردم دارد، مگر کسی که خدا به او رحم کند و او را توفیق احتراز از جهت شر آن مرحمت فرماید.

سوم: این که «ما» مصدریه است و استثنا از مفعول فعل «یضرّ» است؛ یعنی چیزی از دنیا ارزش شیئیّت ندارد، مگر نفع رسانی خیر و ضرر رسانی شرّ آن نسبت به هر کس، مگر کسی که خدا به او رحم کند.

چهارم: احتمالی که داده شده که «ألا» مشدد نباشد و حرف تنبیه باشد و «ما» نافیه باشد و هر دو ضمیر در «خیره» و «شره» به شیء برگردد و معنای استثنا این باشد که کسی که مورد رحمت خدا واقع شده، از خیر او منتفع می گردند و از شرّ او متضرر نمی گردند. و در تبیین این وجه گفته شده: یعنی چیزی از این دنیا قابل اعتنا نیست و عاقل به آن اعتماد نمی کند؛ زیرا آن چیز یا خیر است یا شرّ؛ و خیر او نفع نمی رساند زیرا در معرض فنا و زوال است و شرّ آن نیز ضرر می رساند، مگر در صورت رحمت خدا و رحمت خدا است که او را از شرّ حفظ می کند.

پنجم: این که کلمه «ما» مصدریه باشد و ضمیر در کلمه «خیره» به «شیئاً من الدنیا» بر می گردد و اضافه «خیر» به ضمیر از قبیل اضافه جزء به کل است و استثنا نیز از مفعول «یضرّ» است؛ یعنی گویا چیزی از امور دنیا ارزش شیئیّت ندارد مگر نفع اطاعتی که در آن است یا ضرر معصیتی که در آن نسبت به هر کسی وجود دارد، مگر کسی که خدا با توفیق توبه به او رحم کند و این معنا به معنای سوم برگشت می کند و بنا بر همه این احتمالات، استثنای دوم یعنی «الّا من رحم الله» در عبارت، مفرَّغ است.

«عن نفسک» یعنی از تحصیل آنچه به تو، نفع می رساند، در روزی که مال و فرزندان نفع ندارد و خدای متعال فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ.» - . منافقون / 9 - {ای کسانی که ایمان آورده اید! اموال و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نکند! و کسانی که چنین کنند، زیانکارانند!}. منظور از «اهل» در اینجا اعم از همسر و اولاد و سایر کسانی است که در خانه او هستند و بلکه شامل خویشان نیز می شود. راغب می گوید: «اهل الرجل» یعنی کسانی که آن ها را خویشاوندی یا دین یا چیزهایی شبیه این از قبیل صنعت و خانه و شهر و زمین یک جا جمع می کند. پس اهل رجل در اصل کسانی هستند که مسکن واحدی آن مرد و آن اهل را یک جا جمع کرده، سپس از آن تعدی شده و گفته شده: اهل بیت رجل، کسی را گویند که آن مرد و ایشان را یک نسب و خویشاوندی، جمع می کند و از همسر یک به مرد به اهل او و از کسانی که اسلام آنان را جمع کرده به اهل اسلام تعبیر می شود.

عبارت «کمنزل» یعنی مانند دو منزل که از یکی از آن ها به دیگری رفته باشد و تصریح به تشبیه دنیا برای اشاره به این است که این جا اهتمام به بیان حال او شدیدتر و بیشتر است و ضمیر در«نمتها» به «نومه» بر می گردد و این مصدر به منزله مفعول مطلق است و این نسبت به مستضعفان است و گویا تخصیص به ذکر مستضعفان به این سبب است که متقین پس از مرگ در نعمت و بهشت هستند و کفار در عذاب و آتش؛ پس بین دنیا و آخرت برای آن دو دسته فاصله ای نیست؛ پس از دنیا به آخرت می روند، چنانچه روایت شده: کسی که بمیرد، قیامت او برپا می شود.

اما مستضعفان، از آنجا که به آنان توجه نمی شود، به تدارک این حالت گفته شده که حالشان در برزخ مانند یک شب خفتن است، پس حقیقتاً بین دنیا و آخرتشان فاصله ای نیست و ممکن است غرض، بیان کم بودن نعمات برزخی و دوزخ آن نسبت به نعمات و آتش سوزان آخرت باشد، پس گویا اینان خفتگان هستند. یا به این خاطر که اکثر عذابشان، بعد از سؤال و فشار قبر و امثال آن، وقتی روحانی باشد، آن حالت را به خواب تشبیه فرموده اند و کسی از علما متعرض تحقیق در معنای این فقره نشده، با این که این فقره با آیات و اخبار فراوانی مخالفت دارد و در آن إشکال وجود دارد.

عبارت «قدّم» یعنی عمل صالح را. «لمقامک بین یدی الله عز و جل» یعنی برای حسابرسی. «کما تدین تدان» یعنی همان گونه که عمل کنی سزا داده می شوی، پس این سخن تأسیس است نه تأکید؛ یا معنا این باشد که همان طور که پروردگار را جزا دهی، مجازات می شوی و این معنا بعید به نظر می رسد. جوهری می گوید: «دانه دینا» یعنی او را جزا داد؛ چنانچه گفته می شود: «کما تدین تدان» یعنی همان طور که جزا بدهی، به فعلت و به حسب عملت جزا داده می شوی و آیه «إنا لَمَدینون» یعنی ما جزا داده می شویم.

«یا مبتغی العلم» در آخر روایت، گفته شده این بازگشایی کلام دیگری است که مصنف آن را ترک کرده و ذکر شده تا دانسته شود که آن مقدار را که مصنف آورده، تمام خطبه ابی ذر نیست، چنانچه بخشی از آن در باب صمت گذشت که ابوذر رضی الله عنه فرمود: ای جوینده علم! این زبان کلید خیر است، تا آخر.

**[ترجمه]

بْنِ رَاشِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَا لِی وَ الدُّنْیَا وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلِی وَ مَثَلُهَا کَمَثَلِ رَاکِبٍ رُفِعَتْ لَهُ شَجَرَهٌ فِی یَوْمٍ صَائِفٍ فَقَالَ تَحْتَهَا ثُمَّ رَاحَ وَ تَرَکَهَا(1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ من و دنیا را چه تناسبی هست؟ همانا مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره ای است که در روز بسیار گرمی بالای سرش درختی باشد. پس در زیر آن درخت بخوابد؛ سپس برود و آن درخت را جا گذارد. - . کافی 2 : 134 -

**[ترجمه]

قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: وَ کَانَ فِیمَا وَعَظَ بِهِ لُقْمَانُ ابْنَهُ یَا بُنَیَّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا قَبْلَکَ لِأَوْلَادِهِمْ فَلَمْ یَبْقَ مَا جَمَعُوا وَ لَمْ یَبْقَ مَنْ جَمَعُوا لَهُ وَ إِنَّمَا أَنْتَ عَبْدٌ مُسْتَأْجَرٌ قَدْ أُمِرْتَ بِعَمَلٍ وَ وُعِدْتَ عَلَیْهِ أَجْراً فَأَوْفِ عَمَلَکَ وَ اسْتَوْفِ أَجْرَکَ وَ لَا تَکُنْ فِی هَذِهِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَهِ شَاهٍ وَقَعَتْ فِی زَرْعٍ أَخْضَرَ فَأَکَلَتْ حَتَّی سَمِنَتْ فَکَانَ حَتْفُهَا عِنْدَ سِمَنِهَا وَ لَکِنِ اجْعَلِ الدُّنْیَا بِمَنْزِلَهِ قَنْطَرَهٍ عَلَی نَهَرٍ جُزْتَ عَلَیْهَا وَ تَرَکْتَهَا وَ لَمْ تَرْجِعْ إِلَیْهَا آخِرَ الدَّهْرِ أَخْرِبْهَا وَ لَا تَعْمُرْهَا فَإِنَّکَ لَمْ تُؤْمَرْ بِعِمَارَتِهَا وَ اعْلَمْ أَنَّکَ سَتُسْأَلُ غَداً إِذَا وَقَفْتَ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ عَنْ أَرْبَعٍ شَبَابِکَ فِیمَا أَبْلَیْتَهُ وَ عُمُرِکَ فِیمَا أَفْنَیْتَهُ وَ مَالِکَ مِمَّا اکْتَسَبْتَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقْتَهُ فَتَأَهَّبْ لِذَلِکَ وَ أَعِدَّ لَهُ جَوَاباً وَ لَا تَأْسَ عَلَی مَا فَاتَکَ مِنَ الدُّنْیَا فَإِنَّ قَلِیلَ الدُّنْیَا لَا یَدُومُ بَقَاؤُهُ وَ کَثِیرَهَا لَا یُؤْمَنُ بَلَاؤُهُ فَخُذْ حِذْرَکَ وَ جِدَّ فِی أَمْرِکَ وَ

اکْشِفِ الْغِطَاءَ عَنْ وَجْهِکَ وَ تَعَرَّضْ لِمَعْرُوفِ رَبِّکَ وَ جَدِّدِ التَّوْبَهَ فِی قَلْبِکَ وَ اکْمُشْ فِی فَرَاغِکَ قَبْلَ أَنْ یُقْصَدَ قَصْدُکَ وَ یُقْضَی قَضَاؤُکَ وَ یُحَالَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ مَا تُرِیدُ(1).

**[ترجمه]کافی: یحیی بن عقبه می گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: مَثَل حریص بر دنیا مَثَل کرم ابریشم است که هرچه بر خود ابریشم بیشتری می پیچد راه خروجش دورتر می گردد تا با اندوه بمیرد.

و نیز ابن عقبه گفت: امام صادق علیه السلام فرمود: و در مواعظ لقمان به فرزندش آمده: ای فرزندم! مردم پیش از تو برای فرزندان خود جمع کردند و آنچه جمع کردند، باقی نماند و کسانی هم که برای آنان جمع کردند، باقی نماندند. و تو بنده ای هستی که اجیر شده ای و به کار کردن امر شده ای و تو را در مقابل آن به پاداش وعده داده اند. پس کار خود را به تمام انجام ده و پاداش خود را به تمام دریافت کن. پس در این دنیا همچون گوسفندی نباش که در کشتزار سبزی قرار گرفته و خورده تا چاق گردیده است. پس کشتنش به خاطر چاق شدن اوست. ولی دنیا را همچون پلی بدان که بر روی رودخانه ای قرار گرفته که در حال عبور از آن هستی و آن را ترک می کنی و تا آخر روزگار دیگر به آن باز نمی گردی. آن را خراب کن ولی آباد نکن که تو به آباد کردن آن دستور داده نشده ای. و بدان که فردا، هنگامی که در مقابل خداوند متعال هستی از تو درباره چهار چیز پرسیده می شود: جوانی خود را در چه گذراندی؟ عمر خود را در چه صرف نمودی؟ مال خود را از چه راهی به دست آوردی و در چه راهی خرج کردی؟ پس برای آن آماده باش و برایش پاسخ آماده کن. و بر آنچه از دنیا بر تو گذشته نا امید مباش. پس اندک دنیا پایدار نمی ماند و بسیار آن از بلا ایمن نباشد. احتیاط پیشه کن و در کار خود بکوش و پرده را از چهره خود کنار بزن و به نیکی هایی که پروردگارت به آن ها دستور داده بپرداز و توبه را در دلت تجدید کن و در فراغت، شتاب کن پیش از آنکه فراغتت از دست برود و تو مشغله پیدا کنی و مرگت فرا برسد و بین تو و آنچه که می خواهی فاصله اندازد. - . کافی 2 : 134 -

**[ترجمه]

آخر الدهر أی إلی آخر الزمان أی أبدا أخربها أی دعها خرابا بترک ما لا تحتاج إلیه من المطاعم و المشارب و الملابس و المناکح و المساکن و الاقتصار علی القدر الضروری فی کل منها ستسأل قیل السین لمحض التأکید فیما أبلیته کلمه ما فی المواضع الأربعه استفهامیه و إثبات الألف مع حرف الجر فیها شاذ و الثوب البالی هو الذی استعمل حتی أشرف علی الاندراس.

ثم إن العمر لا یستلزم القوه و الشباب فکل منهما نعمه یسأل عنها و مع الاستلزام أیضا تکفی المغایره للسؤال عن کل منهما.

و أما السؤال عن المال إما لغیر المؤمنین أو لغیر الکاملین منهم لِمَا رُوِیَ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام فِیمَا کَتَبَ إِلَی أَهْلِ مِصْرَ: مَنْ عَمِلَ لِلَّهِ أَعْطَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ وَ کَفَاهُ الْمُهِمَّ فِیهِمَا وَ قَدْ قَالَ اللَّهُ یا عِبادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ (1) فَمَا أَعْطَاهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا لَمْ یُحَاسِبْهُمْ بِهِ فِی الْآخِرَهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا الْحُسْنی وَ زِیادَهٌ(2) وَ الْحُسْنَی هِیَ الْجَنَّهُ وَ الزِّیَادَهُ هِیَ الدُّنْیَا(3).

وَ رَوَی الْبَرْقِیُّ فِی الصَّحِیحِ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: ثَلَاثَهُ أَشْیَاءَ لَا یُحَاسَبُ الْعَبْدُ الْمُؤْمِنُ عَلَیْهِنَّ طَعَامٌ یَأْکُلُهُ وَ ثَوْبٌ یَلْبَسُهُ وَ زَوْجَهٌ صَالِحَهٌ تُعَاوِنُهُ وَ یُحْصِنُ بِهَا فَرْجَهُ (4).

و قد وردت أخبار کثیره فی تفسیر قوله تعالی ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ (5) إن النعیم ولایه أهل البیت علیهم السلام (6) وَ قَدْ رَوَی الْعَیَّاشِیُّ وَ غَیْرُهُ: أَنَّهُ سَأَلَ أَبُو حَنِیفَهَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَهِ فَقَالَ لَهُ مَا النَّعِیمُ عِنْدَکَ یَا نُعْمَانُ قَالَ الْقُوتُ مِنَ الطَّعَامِ وَ الْمَاءُ الْبَارِدُ فَقَالَ لَئِنْ أَوْقَفَکَ اللَّهُ بَیْنَ یَدَیْهِ یَوْمَ الْقِیَامَهِ حَتَّی یَسْأَلَکَ عَنْ کُلِّ أَکْلَهٍ أَکَلْتَهَا أَوْ شَرْبَهٍ شَرِبْتَهَا لَیَطُولَنَّ وُقُوفُکَ

ص: 70

بَیْنَ یَدَیْهِ قَالَ فَمَا النَّعِیمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ قَالَ نَحْنُ أَهْلَ الْبَیْتِ النَّعِیمُ الَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِنَا عَلَی الْعِبَادِ الْخَبَرَ(1).

و یمکن أن یقال السؤال عن مال اکتسبه من حلال أو حرام أو أنفقه فی حلال أو حرام لا ینافی عدم محاسبتهم علی ما أنفقوه فی الحلال من مأکلهم و مسکنهم و ملبسهم و نحو ذلک أو المراد بتلک الأخبار أنهم لا یعاتبون بذلک و لا یقاص من حسناتهم بها فلا ینافی أصل المحاسبه کما

رَوَی الشَّیْخُ فِی مَجَالِسِهِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: یُوقَفُ الْعَبْدُ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ فَیَقُولُ قِیسُوا بَیْنَ نِعَمِی عَلَیْهِ وَ بَیْنَ عَمَلِهِ فَتَسْتَغْرِقُ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُونَ قَدِ اسْتَغْرَقَ النِّعَمُ الْعَمَلَ فَیَقُولُ هَبُوا لَهُ نِعَمِی وَ قِیسُوا بَیْنَ الْخَیْرِ وَ الشَّرِّ مِنْهُ فَإِنِ اسْتَوَی الْعَمَلَانِ أَذْهَبَ اللَّهُ الشَّرَّ بِالْخَیْرِ وَ أَدْخَلَهُ الْجَنَّهَ وَ إِنْ کَانَ لَهُ فَضْلٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ بِفَضْلِهِ وَ إِنْ کَانَ عَلَیْهِ فَضْلٌ وَ هُوَ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَی لَمْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ تَعَالَی وَ اتَّقَی الشِّرْکَ بِهِ فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْمَغْفِرَهِ یَغْفِرُ اللَّهُ لَهُ بِرَحْمَتِهِ إِنْ شَاءَ وَ یَتَفَضَّلُ عَلَیْهِ بِعَفْوِهِ (2).

و قال الجوهری تأهب استعد و أهبه الحرب عدتها و قال الأسی بالیاء مفتوح مقصور الحزن و أسی علی مصیبته بالکسر یأسی أسی أی حزن لا یدوم بقاؤه و العاقل لا یتأسف بفوات قلیل لا بقاء له لا یؤمن بلاؤه أی فی الدنیا و الآخره و العاقل لا یتأسف بفوت ما یتوقع منه الضرر و البلیه مع أن الرب الذی فوتهما علیه أعلم بمصلحته أو المعنی لا تحزن علی ما لم یصل إلیک من الدنیا فإن الصبر علی قلیل الدنیا و قلته سهل فإنه لا یدوم و ینقضی قریبا بالموت و الکثره محل الآفات.

فخذ حذرک بالکسر أی ما تحذر به من مکاید النفس و الشیطان، فی الدنیا

ص: 71

و العذاب فی الآخره قال الراغب فی قوله تعالی خُذُوا حِذْرَکُمْ (1) أی ما فیه الحذر من السلاح و غیره و جد فی أمرک أی فی تهیئه سفر الآخره و الاستعداد للقاء الله من العقائد الحسنه و الأعمال الصالحه و الأخلاق المرضیه فإن من أراد سفرا یأخذ الأسلحه لدفع ضرر الطریق و یجهز و یهیئ ما یحتاج إلیه فی ذلک السفر.

و اکشف الغطاء عن وجهک أی ارفع غطاء الغفله عن وجه قلبک لتمیز بین الحق و الباطل و الفانی و الباقی أو عن الجهه التی تتوجه إلیه و الطریق الذی تسلکه لئلا یشتبه علیک فتسلک طریقا یؤدیک إلی النار و أنت لا تعلم و تعرض لمعروف ربک بما به یستحق إحسانه و تفضله علیک من صالح النیات و الأعمال و جدد التوبه فی قلبک أی کلما ذکرت معاصیک و فی النسبه إلی القلب إشعار بأن التوبه أمر قلبی و هی الندامه علی ما مضی و العزم علی عدم الإتیان بمثله فیما سیأتی و فیه دلاله علی حسن تکرار التوبه و إن کانت عن معصیه واحده و اکمش أی أسرع و عجل فی الصحاح الکمش الرجل السریع الماضی و قد کمش بالضم کماشه فهو کمش و کمیش و کمشته تکمیشا أعجلته و انکمش و تکمش أسرع انتهی.

فی فراغک أی فی أن تفرغ من الأمور التی تحتاج إلیه فی الآخره أو فی فراغک من الدنیا و جعلک نفسک فارغه منها للآخره أو فی قصدک إلی الآخره أو أسرع فی العمل فی أیام فراغک قبل أن تشتغل أو تبتلی بشی ء یمنعک عنه فإن الفراغ خلاف الشغل قال فی المصباح فرغ من الشغل فروغا من باب قعد و من باب تعب لغه لبنی تمیم و الاسم الفراغ و فرغت للشی ء و إلیه قصدت.

**[ترجمه]در مصباح گفته: «القزّ» کلمه ای است عربی. لیث گفته: چیزی است که از آن ابریشم به دست می آید و به همین خاطر برخی گفته اند: قز و ابریشم مثل گندم آرد هستند. «لفّا» تمیز است از نسبت فعل «ازدادت» و «غمّا» مفعول له یا حال است. «فلم یبق ما جمعوا» در برخی نسخ «ما جمعوا له» دارد و گویی کلمه «له» توسط نسّاخ اضافه گردیده و بنا بر این که «له» باشد، گویا معنا این می شود که اهداف و مطالب باطلی که برای آن دنیا را جمع کردند باقی نماند، مانند جاه و عزت و غلبه و فخر و امثال آن.

«فکان حتفها» یعنی هلاکت معنوی آن؛ زیرا بهره مندی از لذائذ جسمانی موجب قوت قوای شهوانی و طغیان آن می شود و این استعاره ای تمثیلی است که گشاده دستی انسان در لذت و شهوات دنیا و بی مبالاتی نسبت به حرام و شبهات آن و ابتلای بعد از مرگ انسان به عقوبات شهوات تشبیه به گوسفندی شده که در کشتزاری سرسبز واقع شده و از هر جای آن و به هر گونه ای که می خواهد می خورد و مانعی او را باز نمی دارد، تا جایی که وقتی چاق و فربه شد، صاحب آن به خاطر چاق و چله شدنش او را می کشد .

«آخر الدهر» یعنی تا آخر زمان و تا ابد. « أخربها» یعنی آن را به صورت خراب واگذار به این صورت که آنچه بدان نیازی نداری از قبیل خوراک و نوش و پوشاک و ازدواج و مسکن را ترک نما و در هر یک از این امور به مقدار ضروری اکتفا کن. «ستسأل» گفته شده: سین برای مجرد تأکید است. «فیما أبلیته» کلمه «ما» در هر چهار جا استفهامی است و آوردن الف با وجود حرف جر در آن خلاف قاعده است و «الثوب البالی» لباسی را گویند که به حدی استعمال شده که در شرف مندرس شدن قرار گرفته است.

عمر همیشه قوت و جوانی را به همراه ندارد؛ پس هر یک از عمر و جوانی نعمتی است که از آن سؤال می شود و بر فرض که عمر همیشه مستلزم و همراه با جوانی باشد، صررف مغایرت مفهوم آن دو برای سؤال از هر یک کافی است.

اما سؤال از مال یا مخصوص غیر اهل ایمان است یا از مؤمنانی است که کمال نیافته اند؛ زیرا روایت شده که امیرالمؤمنین علیه السلام در نامه به اهل مصر نوشتند: کسی که برای خدا کار کند، خدا اجر او را در دنیا و آخرت می دهد و مهمات امورش را کفایت می کند و خداوند فرموده است: «قُلْ یا عِبادِ الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذینَ أَحْسَنُوا فی هذِهِ الدُّنْیا حَسَنَهٌ وَ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَهٌ إِنَّما یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ.» - . زمر / 10 - {بگو: «ای بندگان من که ایمان آورده اید! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید! برای کسانی که در این دنیا نیکی کرده اند پاداش نیکی است! و زمین خدا وسیع است، (اگر تحت فشار سران کفر بودید مهاجرت کنید) که صابران اجر و پاداش خود را بی حساب دریافت می دارند!} پس هر آنچه را خدا در دنیا به آنان عطا فرموده، آنان را در آخرت به خاطر آن محاسبه نمی کند. خداوند می فرماید: «للذین أحسنوا الحسنی و زیاده» {کسانی که نیکی کردند، پاداش نیک و افزون بر آن دارند؛} و حسنی همان بهشت و زیاده همان دنیاست.

برقی به سند صحیح از امام صادق علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمود: سه چیز است که خداوند بنده مؤمنش را بر آن حسابرسی نمی کند: غذایی که می خورد و لباسی که می پوشد و همسر صالحی که آن مرد را یاری می دهد و با او شهوتش را دفع می کند. و اخبار فراوانی در تفسیر آیه «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیمِ.» - . تکاثر / 8 - {سپس

در آن روز (همه شما) از نعمت هایی که داشته اید بازپرسی خواهید شد!} وارد شده که نعیم ولایت اهل بیت علیهم السلام است و عیاشی و غیر او روایت کرده اند که ابو حنیفه از امام صادق علیه السلام از معنای این آیه سؤال کرد، حضرت به او فرمود: ای نعمان! نعیم نزد تو چه معنایی دارد؟ ابو حنیفه گفت: قوتی از غذا و آب خنک. حضرت فرمود: اگر خدا روز قیامت تو را مقابل خود بیاورد و از تو درباره هر وعده ای که خوردی یا شربتی که نوشیدی بازخواست کند، ایستادن تو در مقابل او به طول می انجامد. ابو حنیفه گفت: فدایت شوم! نعیم چیست؟ فرمود: ما اهل بیت آن نعیمی هستیم که خدا به وسیله ما بر بندگان نعمت داده است، تا آخر خبر.

و ممکن است بگوییم: سؤال از مالی که از حلال یا حرام کسب کرده یا آن را در حلال یا حرام خرج کرده، منافاتی ندارد که بر آنچه در راه حلال خرج کرده اند، از قبیل خوراک و مسکن و پوشاک و مانند آن محاسبه نشوند؛ پس این با اصل محاسبه منافات ندارد، چنانچه شیخ طوسی در مجالس خود با ذکر سند از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود: بنده مقابل پروردگار می ایستد و خداوند می فرماید: بین نعمت های من بر او و بین عمل او مقایسه کنید؛ پس نعمت های خدا تمام عمل عبد را فرا می گیرد؛ می گویند: نعمت هایت عمل او را فرا گرفت و در خود غرق کرد. خداوند می فرماید: نعمت های مرا به او ببخشید و بین اعمال خیر و شرّ او مقایسه کنید. پس اگر اعمال خیر و شرّ او مساوی باشد، خداوند شرّ او را با اعمال خیرش از بین می برد و او را داخل بهشت می کند و اگر بر او اضافه ای باشد، خدا با تفضلش به او عطا می کند و اگر شرّ او از خیرش بیشتر باشد، اگر از اهل تقوا باشد و به خدای متعال شرک نورزد و از شرک به او بپرهیزد، از اهل آمرزش است و خدا به سبب رحمش او را می بخشد، اگر بخواهد و با عفوش بر او تفضل می فرماید.

جوهری می گوید: «تأهب» یعنی مهیا شد و «أهبه الحرب» یعنی ابزار جنگی و گفته: «أسی» با یای مفتوح و الف مقصوره به معنای حزن است و «أسی علی مصیبته، یأسی، أسیّ» به کسر سین یعنی بر مصیبتش محزون گشت. عبارت «لا یدوم بقاؤه» یعنی عاقل به از دست رفتن چیزی کمی که بقا نیز ندارد، تأسف نمی خورد. «لا یؤمن بلاؤه» یعنی بلایش در دنیا و آخرت مورد ایمنی نیست و عاقل برای از دست رفتن آنچه از آن بلا و ضرر انتظار می رود، تأسف نمی خورد، با این که پروردگاری که آن دو را از او گرفته، به مصالح او واقف تر است یا معنا این می شود که بر آنچه از دنیا به تو نرسیده محزون مباش که صبر بر کم دنیا و قلّت آن آسان است؛ چرا که دنیا دوام ندارد و به زودی با مرگ از بین می رود و کثرت، محل وقوع آفات است.

«فخذ حذرک» به کسر حاء یعنی آنچه به وسیله آن از کید نفس و شیطان در دنیا و از عذاب آخرت ایمنی می یابی. راغب درباره آیه: « خُذوا حذرکم» گفته: یعنی بگیرید هر آنچه را که دارای جانب احتیاط است از سلاح و غیر آن. «جدّ فی امرک» یعنی در مهیا شدن برای سفر آخرت و آمادگی لقاء الله بکوش؛ یعنی با عقاید نیکو و اعمال صالح و اخلاق مورد پسند خدا مهیا شو که کسی که قصد سفر دارد، برای دفع ضررهای راه اسلحه برمی دارد و مجهز می شود و مایحتاج خود در آن سفر را فراهم می کند.

«و اکشف الغطاء عن وجهک» یعنی پرده غفلت را از چهره قلبت بردار تا بین حق و باطل و بین فانی و باقی تمییز دهی، یا پرده را از جهتی که به سوی آن در حرکتی و راهی که می پیمایی بردار تا امر بر تو مشتبه نشود و راهی را بروی که تو را به آتش بسپارد، در حالی که تو علم نداری! «و تعرض لمطلوب ربک» یعنی با اعمالی که با آن مستحق احسان و تضل خداوند بر تو می شوی که عبارت است از نیات و اعمال صالح. «و جدد التوبه فی قلبک» یعنی هر گاه که معاصی خود را یاد کردی و از این که توبه را به قلب نسبت داد، فهمیده می شود که توبه امری قلبی است و عبارت است از پشیمانی از گذشته و عزم بر عدم انجام گناه در آینده و عبارت اشعار دارد بر این که تکرار توبه نیکوست، اگر چه شخص از یک گناه توبه کند. «اکمش» یعنی بشتاب و عجله نما. در صحاح، «الکمش» به معنای مردی است که سریع و رونده است و «کمُش کماشهً فهو کمش و کمیش و کمّشته تکمیشا» یعنی او را به عجله وادار کردم و «انکمش و تکمّش» یعنی شتافت. پایان کلام جوهری.

«فی فراغک» یعنی در این که از اموری که در آخرت به آن محتاجی فراغ حاص کنی یا بشتاب در فراغتت از دنیا و بشتاب که خود را فراغ از دنیا برای آخرت قرار دهی یا در عزمت بر آخرت بشتاب یا در عمل در ایام آسوده خاطری خود بشتاب، قبل از آن که مشغول و مبتلا به چیزی شوی که تو را از آن باز دارد، زیرا فراغ ضد شغل است. در مصباح گفته: «فرغ من الشغل فروغا» از باب «قصد» و «تعب» که لغتی از بنی تمیم است و اسم مصدر آن «فراغ» است و «فرغت للشیء و الی الشیء» یعنی قصد آن کردم.

**[ترجمه]

ما اسمک غدا(1).

وَ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَجَالِسِهِ عَنِ الْکَاظِمِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ قَالَ لَا تَنْسَ صِحَّتَکَ وَ قُوَّتَکَ وَ فَرَاغَکَ وَ شَبَابَکَ وَ نَشَاطَکَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَهَ(2).

قبل أن یقصد علی بناء المجهول قصدک أی نحوک کنایه عن توجه ملک الموت إلیه لقبض روحه أو توجه الأمراض و البلایا من الله إلیه و یقضی قضاؤک أی یقدر و یحتم موتک و یحال بالموت أو الأعم بینک و بین ما ترید من التوبه و الأعمال الصالحه و لا ینفعه تمنی الحیاه و الرجعه حیث یقول رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّی أَعْمَلُ صالِحاً فِیما تَرَکْتُ فیقال کَلَّا إِنَّها کَلِمَهٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ (3) أعاذنا الله و سائر المؤمنین من ندامه تلک الساعه و أهوال هذا الیوم.

**[ترجمه]مؤید معنای اخیر روایتی است که در مجالس شیخ مفید از ابن عمر نقل شده که گفت: از زندگی خود برای مرگت و از صحت خود برای بیماری ات و از فراغت خود برای مشغله ات بگیر؛ چرا که تو ای بنده خدا! فردا نخواهی دانست که نام تو چیست. و دیگر مؤید، روایت امالی صدوق از امام کاظم علیه السلام از پدران خود علیهم السلام از علی علیه السلام است که درباره آیه «و لا تنس نصیبک» - . قصص / 77 -

فرمود: یعنی صحت و قوت و فراغت و جوانی و نشاطت را فراموش نکن که با آن اخرت را طلب کنی. «قبل ان یقصد» به صورت مجهول است و «قصدک» یعنی سمت تو را قصد کند؛ این کنایه است از روی آوردن ملک الموت برای قبض روح او یا روی آوردن امراض و بلایا از جانب خدا به سوی او. «و یقضی قضاؤک» یعنی مرگ تو مقدر و حتمی گردد. «و یحال» یعنی با مرگ یا اعم از مرگ و غیر آن. «بینک و بین ما ترید» یعنی توبه و اعمال صالح، در حالی که آروزی حیات و رجعت سودی به حال او ندارد که می گوید: {پروردگار من! مرا بازگردانید! شاید در آنچه ترک کردم (و کوتاهی نمودم) عمل صالحی انجام دهم!»} پس گفته می شود: {چنین نیست! این سخنی است که او به زبان می گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!} خداوند ما و سایر مؤمنان را از پشیمانی آن ساعت و ترس های آن روز پناه دهد.

**[ترجمه]

لو وکلتک یدل علی أن الزهد فی الدنیا لا یحصل بدون توفیقه تعالی و فی القاموس نظر لهم رثی لهم و أعانهم و قال النظر محرکه الفکر فی الشی ء تقدره و تقیسه و الحکم بین القوم و الإعانه و الفعل کنصر و فی النهایه المنافسه الرغبه فی الشی ء و الانفراد به و هو من الشی ء النفیس الجید فی نوعه و نافست فی الشی ء منافسه و نفاسا إذا رغبت فیه.

قوله علیه السلام فإن الخیر کاسمه لعل المعنی أن الخیر لما دل بحسب أصل معناه فی اللغه علی الأفضلیه و ما یطلق علیه فی العرف و الشرع من الأعمال الحسنه أو إیصال النفع إلی الغیر هی خیر الأعمال فالخیر کاسمه أی إطلاق هذا الاسم علی تلک الأمور بالاستحقاق و المعنی المصطلح مطابق للمدلول اللغوی أو المراد به أن الخیر لما کان کل من سمعه یستحسنه فهو حسن واقعا و حسنه حسن واقعی و الحاصل أن ما یحکم به عقول عامه الخلق فی ذلک مطابق للواقع أو المراد باسمه ذکره بین الناس یعنی أن الخیر ینفع فی الآخره کما یصیر سببا لرفعه الذکر فی الدنیا.

ما بک الغنی عنه أی ما لم یحتج إلیه بل لم تضطر إلیه و لا تنظر علی بناء المجرد عینک بالرفع أو النصب بنزع الخافض أی بعینک و ربما یقرأ تنظر علی بناء الإفعال أی لا تجعلها ناظره إلی کل مفتون بها أی مبتلی مخدوع بها و المراد النظر إلی کل من لقیه منهم فإنه لا یمکن النظر إلی کلهم أو کنایه عن أن النظر إلی واحد منهم بالإعجاب به و بما معه من زینتها بمنزله النظر إلی جمیعهم لاشتراک العله.

و موکل إلی نفسه المتبادر أنه علی بناء المفعول لکن الظاهر حینئذ و موکول إذ لم یأت أوکله فی ما عندنا من کتب اللغه لکن کثیر من الأبنیه المتداوله کذلک و یمکن أن یقرأ علی بناء الفاعل من الإیکال بمعنی الاعتماد فی القاموس وکل بالله یکل و توکل علیه و أوکل و اتکل استسلم إلیه و وکل إلیه الأمر وکلا و وکولا سلمه و ترکه.

إن کل فتنه أی ضلاله أو بلیه أو امتحان أو إثم فی القاموس الفتنه بالکسر

ص: 74

الخبره و إعجابک بالشی ء و الضلال و الإثم و الکفر و الفضیحه و العذاب و إذابه الذهب و الفضه و الإضلال و الجنون و المحنه و المال و الأولاد و اختلاف الناس فی الآراء و أقول یناسب هنا أکثر المعانی و لا تغبط أحدا بأن تتمنی حاله تکثر الذنوب بصیغه المضارع من باب حسن أو مصدر باب التفعل لواجب الحقوق أی للتقصیر فی أداء الحقوق الواجبه غالبا بطاعه الناس له أی فی الباطل.

**[ترجمه]عبارت «رکن الیه» بر وزن نصر و علم و منع به معنای تمایل پیدا کرد و غالبا به میل قلب اطلاق می شود. «لو وکلتک» دال بر این است که زهد در دنیا بدون تویق خدای متعال حاصل نمی شود. در قاموس آمده «نظر لهم» یعنی آنان را مرثیه گفت و یاری کرد و گفته: «النظر» به فتح ظاء به معنای تفکر در چیزی است که تو آن را می سنجی و قیاس می کنی و به معنای حکومت بین قوم و یاری نیز هست و فعل آن مانند نصر است و در نهایه گفته: «المنافسه» به معنای رغبت به چیزی و منفرد بودن در آن رغبت است و از چیز نفیسی که در نوع خود خوب است گرفته شده. و «نافست فی شیء منافسه و نفاساً» یعنی به چیزی میل پیدا کردم.

عبارت «فإن الخیر کاسمه» شاید به این معنا باشد که خیر، وقتی به حسب اصل معنای آن در لغت بر افضلیت و برتری دلالت دارد، و در عرف و شرع، اعمال حسنه و نفع رساندن به غیر را بهترین اعمال می گویند، پس خیر مانند اسم آن است یعنی اطلاق این اسم بر آن امور به سبب استحقاق آن هاست و معنای مصطلح خیر مطابق با مدلول لغوی آن است یا مراد از فرمایش حضرت علیه السلام این است که وقتی هر کس خیر را شنید، آن را نیکو می شمرد، پس واقعا نیکو است و حسن آن واقعی است و حاصل این که هر آنچه عقول عامه مردم در خیر بودن چیزی به آن حکم می کند، مطابق واقع است یا این که مراد از «باسمه» ذکر کار نیک بین مردم است به این معنا که خیر در آخرت نفع می رساند، همان گونه که سبب بلندی نام و یاد شخص در دنیا می شود.

«ما بک الغنا عنه» یعنی مادامی که بدان احتیاج نداری، بلکه بدان اضطرار پیدا نکرده ای. «و لا تنظر» بنا بر این که ثلاثی مجرد باشد. «عینک» به رفع و نصب به نزع خافض است یعنی با چشم خود و چه بسا «تنظر» خوانده شود بنا بر این که از باب افعال باشد، یعنی چشم خود را بیننده قرار مده. «الی کل مفتون بها» یعنی هر کس که مبتلا شده و نیرنگ دنیا را خورده و مراد نظر به هر کسی است که از آنان می بیند؛ زیرا نظر به همگی آنان ممکن نیست یا کنایه از این است که نظر به یکی از آنان با شگفتی به او و آنچه از زینت دنیا با خود دارد، به منزله نگاه به همگی آنان است زیرا علت بین همگی مشترک است.

«موکل الی نفسه» متبادر به ذهن است که این کلمه اسم مفعول است ولی ظاهرا در این صورت باید «موکول» باشد، زیرا در کتب لغتی که پیش ماست کلمه «أوکله» نیامده ولی بسیاری از لغات متداول از همین قبیل است و ممکن است آن را به صورت اسم فاعل خواند که از «ایکال» گرفته شده باشد که به معنای اعتماد است. در قاموس گفته: «وکل بالله، یکل و توکل علیه و أوکل و اتّکل» یعنی تسلیم او شد و امر را به او سپرد و مصدر آن «وکلا و وکولا» است که یعنی به او سپرد و رهایش کرد.

«أن کل فتنه» یعنی هر ضلالتی یا ابتلا و امتحانی یا گناهی. در قاموس گفته: «الفتنه» به کسر فاء به معنای خبره است و این که چیزی را بپسندی و به معنای گمراهی و گناه و کفر و فضیحت و عذاب و ذوب کردن طلا و نقره و گمراه کردن و دیوانگی و رنج و مال و اولاد و اختلاف نظر مردم در آراء است. می گویم: اکثر این معانی در این جا مناسبت دارد. «و لا تغبط احداً» یعنی به این که آرزوی حال او را داشته باشی. «تکثر الذنوب» به صیغه مضارع از باب «حسُن» یا مصدر باب تفعل است. «لواجب الحقوق» یعنی به خاطر این که غالبا در ادای حقوق واجب کوتاهی می کنند. «بطاعه الناس له« یعنی اطاعت مردم او را در امور باطل.

**[ترجمه]

وَ التَّسْوِیفِ حَتَّی أَتَاهُمْ أَمْرُ اللَّهِ بَغْتَهً وَ هُمْ غَافِلُونَ فَنُقِلُوا عَلَی أَعْوَادِهِمْ إِلَی قُبُورِهِمُ الْمُظْلِمَهِ الضَّیِّقَهِ وَ قَدْ أَسْلَمَهُمُ الْأَوْلَادُ وَ الْأَهْلُونَ فَانْقَطِعْ إِلَی اللَّهِ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ مِنْ رَفْضِ الدُّنْیَا وَ عَزْمٍ لَیْسَ فِیهِ انْکِسَارٌ وَ لَا انْخِزَالٌ أَعَانَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ عَلَی طَاعَتِهِ وَ وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکَ لِمَرْضَاتِهِ (1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام به یکی از یارانش در حالی که او را موعظه می فرمود، چنین نوشت: تو و خودم را به تقوای خدایی سفارش می کنم که نافرمانی اش حلال نبوده و به غیر او امیدی نیست. و بی نیازی مگر با اتکا به او محقق نمی شود. پس کسی که تقوای خدا پیشه کند، عزیز و نیرومند گردد و سیر شود و سیراب شود و عقل خود را از اهل دنیا بردارد. جسمش همراه اهل دنیا اما دل و عقلش نگران آخرت است. پس به نور دلش آنچه چشمانش از دوستی دنیا می بیند خاموش می کند. حرام دنیا را ناپاک داند و از شبهه ناک آن دوری نماید. و به خدا قسم که از حلال صافی نیز دوری می کند مگر آنچه که بدان ناچار است؛ از پاره نانی که جان خود را با آن نیرومند سازد و لباسی که با آن عورتش را بپوشاند از درشت ترین و خشن ترین چیزهایی که می یابد. و به آنچه بدان ناچار است اعتماد و امیدی نداشته بلکه اعتماد و امیدش بر آفریننده همه چیز است. پس تلاش و کوشش کند و خود را به زحمت اندازد تا دنده هایش نمایان شده و چشمانش گود افتد. پس خداوند در مقابل به او توانایی در بدن و توانمندی در عقل عطا کرده و آنچه برای او در آخرت ذخیره می گردد بیشتر است. دنیا را واگذار که دوستی دنیا کور و کر و لال نماید و مردم را خوار کند. و آنچه از عمرت باقی مانده را دریاب و نگو فردا و پس فردا. چرا که کسانی که قبل از تو بودند به واسطه تکیه بر آرزوها و عقب انداختن کارها هلاک شدند تا ناگهان فرمان رحلت از جانب خدا به آن ها رسید در حالی که غافل بودند. پس بر روی چوب های تابوت به سوی قبرهای تنگ و تاریک خود برده شدند و اولاد و خاندانشان آنان را به خود واگذاردند. پس با دلی متوجه به خدا و بریده از دنیا و عزمی که شکست و بریدگی در آن نیست به سوی او رو کن. خداوند متعال ما و تو را بر طاعت خود یاری فرماید و به ما و تو نسبت به مورد خشنودیش توفیق دهد. - . کافی 2 : 136 -

**[ترجمه]

فقذر حرامها أی عدّه قذرا نجسا یجب اجتنابه أو کرهه فی الصحاح القذر ضد النظافه و شی ء قذر بیّن القذاره و قذرت الشی ء بالکسر و تقذّرته و استقذرته إذا کرهته و جانب شبهاتها و هی المشتبهات بالحرام مع عدم العلم بکونها حراما کأموال الظلمه فیکون مکروها علی المشهور أو الذی اشتبه علیه الحکم فیه فاجتنابه مستحب علی المشهور و کأنه علیه السلام لذلک غیر التعبیر فعبر هنا بالاجتناب و فی الحرام بالحکم بالقذاره.

و أضرّ علی بناء المعلوم کنایه عن ترکه و عدم الاعتناء به و ترک الالتفات إلیه أو علی بناء المجهول أی یعد نفسه متضرره به أو یتضرر به لعلو حاله بالحلال الصافی من الشبهه فکیف بالحرام و الشبهه و فی المصباح الکسره القطعه من الشی ء المکسور و منه الکسره من الخبز و فی القاموس الکسره بالکسر القطعه من الشی ء المکسور و الجمع کسر انتهی.

یشد بها صلبه أی یقوی بها علی العباده من أغلظ ما یجد ظاهره استحباب الاکتفاء بالثیاب الخشنه و إن کان قادرا علی الناعمه و هو مخالف لأخبار کثیره إلا أن یحمل علی أن المراد به من الأغلظ الذی یجده أی إذا لم یجد غیره أو علی ما إذا لم یجد غیره إلا بارتکاب الحرام أو الشبهه أو بصرف جل أوقاته فی تحصیله بحیث یمنعه عن النوافل و فواضل الطاعات أو علی ما إذا علم أنه یصیر سببا لطغیانه و أن علاج کبره و صفاته الذمیمه منحصر فی ذلک.

ثقه و لا رجاء أی بغیره سبحانه کما بینه فی الفقره الآتیه و فی المصباح الجد بالکسر الاجتهاد و هو مصدر یقال منه جد یجد من بابی ضرب و قتل و الاسم الجد بالکسر و أتعب بدنه أی بالعبادات الشرعیه لا الأعمال المبتدعه.

فأبدل الله له لأنه تعالی قال لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ (1) فمن بذل ما أعطاه الله من الأموال الفانیه عوضه الله من الأموال الباقیه أضعافها و من بذل قوته البدنیّه فی طاعه الله أبدله الله قوّه روحانیه لا یفنی فی الدنیا و الآخره فتبدو منه

ص: 77

المعجزات و خوارق العادات و الکرامات و ما لا یقدر علیه بالقوی الجسمانیه و من بذل علمه فی الله و عمل به ورثه الله علما لدنیا یزید فی کل ساعه و من بذل عزه الفانی الدنیوی فی رضی الله تعالی أعطاه الله عزا حقیقیا لا یتبدل بالذل أبدا کما أن الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لما بذلوا عزهم الدنیوی فی (1) سبیل الله أعطاهم الله عزه فی الدارین لا یشبه عزّ غیرهم فیلوذ الناس بقبورهم و ضرائحهم المقدسه و الملوک یعفرون وجوههم علی أعتابهم و یتبرکون بذکرهم.

و من بذل حیاته البدنیه فی الجهاد فی سبیله عوّضه الله حیاه أبدیه یتصرفون بعد موتهم فی عوالم الملک و الملکوت و لذا قال تعالی وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ (2) و من بذل نور بصره و سمعه فی الطاعه أعطاه الله نورا منه به ینظر فی ملکوت السماوات و الأرض و به یسمع کلام الملائکه المقربین و وحی رب العالمین کما ورد المؤمن ینظر بنور الله و ورد بی یسمع و بی یبصر و إذا تخلی من إرادته و جعلها تابعه لإراده الله جعله بحیث لا یشاء إلا أن یشاء الله و کان الله هو الذی یدبر فی بدنه و قلبه و عقله و روحه و الکلام هنا دقیق لا تفی به العباره و البیان و فی هذا المقام تزل الأقدام.

و الرفض الترک یعمی أی بصر القلب عن رؤیه الحق کما قال تعالی فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتِی فِی الصُّدُورِ(3) و یصم القلب أیضا عن سماع الحق و قبوله و یمکن أن یراد بهما عمی البصر الظاهر لعدم انتفاعه بما یری فکأنه أعمی و صمم

السمع الظاهر لأنه لا ینتفع بما یسمع فکأنه أصم کما قال سبحانه خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَهٌ(4) و البکم نسبته إلی الظاهر أظهر فإنه لما لم یتکلم بالحق و بما ینفعه فکأنه أبکم و إن أمکن حمله أیضا علی لسان القلب فإن لسان الرأس معبر عنه حقیقه.

و یذل الرقاب لأنه موجب للتذلل عند أهل الدنیا لتحصیله أو یذلها

ص: 78

لقبول الباطل من أهله من الذل بالکسر و هو ضد الصعوبه فتدارک ما بقی التدارک لیس هنا بمعنی التلافی و لا بمعنی التلاحق بل بمعنی الإدراک أی أدرکه و لا تفوته کقوله تعالی لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَهٌ مِنْ رَبِّهِ (1) أی أدرکته بإجابه دعائه کما قاله الطبرسی و یحتمل أن یکون ما بقی ظرفا و المفعول مقدرا أی تلاف ما فات منک فیما بقی من عمرک لکنه بعید و لا تقل غدا أی أتوب أو أعمل غدا حتی أتاهم أمر الله أی بالموت أو بالعذاب بغته بالفتح و قد تحرک أی فجاءه و هم غافلون من إتیانه علی أعوادهم أی کائنین علی السرر و التوابیت المعموله من الأعواد إلی قبورهم المظلمه الضیقه فإنها علی الأشقیاء کذلک و إن کانت للأصفیاء روضه من ریاض الجنه فانقطع أی عن الدنیا و أهلها بقلب أی مع قلب منیب أی تائب راجع عن الذنوب إشاره إلی قوله تعالی مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِیبٍ (2) قال الطبرسی أی وافی الآخره بقلب مقبل علی طاعه الله راجع إلی الله بضمائره من رفض الدنیا من تعلیل للإنابه أو للانقطاع و عزم عطف علی قلب لیس فیه انکسار أی وهن و لا انخزال أی تثاقل أو انقطاع فی القاموس الانخزال مشیه فی تثاقل و الانخزال الانفراد و الحذف و الاقتطاع و انخزل عن جوابی لم یعبأ به و فی کلامه انقطع لمرضاته أی لما یوجب رضاه عنا.

**[ترجمه]راغب می گوید: «الوعظ» یعنی آن نهی ای که قرین ترساندن است خلیل گفته: عبارت است از تذکر به خیر درباره اموری که قلب بر آن مهربان می شود و «العظه» و «الموعظه» اسم هستند. و خلیل گفته: «الوصیه» یعنی پیش قدم کردن غیر به آنچه باید بکند در حالی که قرین موعظه باشد و از عبارت «ارض واصیه متصله النبات» گرفته شده و « أوصاه و وصّاه» استعمال می شود. «فإنّ من اتّقی الله» این جمله علت برای وصیّت است. «عزّ» یعنی به عزتی واقعی و ربّانی که با ذلیل کردم فرد توسط مردم از بین نرود، چنانچه خدای متعال فرمود: «وَ لِلَّهِ الْعِزَّهُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنین.» - . منافقون / 8 - {در

حالی که عزت مخصوص خدا و رسول او و مؤمنان است؛} و «قوی» یعنی با قوتی معنوی و الهی که شبیه قوای بدنی نیست، چنانچه امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من در قلعه خیبر را به قوت جسمانی از جای نکَندم، بلکه به قدرتی ربّانی کندم! و «شبع و روی» یعنی بدون اکتساب رزق به خاطر آیه: «وَ مَنْ یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ یَرْزُقْهُ مِنْ حَیْثُ لا یَحْتَسِبُ.» - . طلاق / 3 - {و هر کس تقوای الهی پیشه کند، خداوند راه نجاتی برای او فراهم می کند، و او را از جایی که گمان ندارد روزی می دهد؛} یا معنا این است که با علوم دینی سیر می گردد و از حکمت زلال الهی سیراب می گردد.

«و رفع عقله» این فعل مجهول است. «عن اهل الدنیا» یعنی عقل او بلندپرواز تر از عقول آنان می گردد یا بلند تر از این می گردد که به دنیا و اهل آن نظر کند و به آنان توجه و به شأن آن ها اعتنا کند، مگر برای هدایت و ارشاد آنان. «فبدنه» با اهل دنیاست زیرا در شکل جسمی، از جنس بدن های اهل دنیاست و «قلبه و عقله» به خاطر شدت یقینش. «معاین الآخره» به خاطر خالی کردن آن از تعلقات جسمانی.

«من حب الدنیا» مِن بیانیه یا بعضیه است و نسبت دادن إبصار به حبّ مجاز است یا مصدر به معنای مفعول است یا «حِبّ» به کسر است. در قاموس گفته: «حِبّ» به کسر حاء به معنای محبوب است. حضرت علیه السلام آنچه دید یا آنچه را دوست داشت، در نابود کردن به آتش تشبیه فرمود از باب استعاره مکنیه و نسبت دادن خاموش کردن آتش به آن استعاره تخییلی است.

«فقذّر حرامها» یعنی حرام دنیا را ناپاک و نجس دانست که از آن باید اجتناب شود یا مکروه و ناپسند دانسته شود و در صحاح گفته: «قذر» ضد نظافت است و « شیء قذر» یعنی چیزی که ناپاکی آن آشکار است. «قذرت الشیء» به کسر ذال و «تقذرته و استقذرته» یعنی آن چیز را ناپسند داشت. «جانب شبهاتها» همان مشتبهات به حرام هستند، با عدم یقین به حرام بودن آن مثل اموال ظالمان که بنا بر قول مشهور مکروه است، یا مراد از «شبهات» آن چیزی است که حکم آن بر شخص مشتبه شده که در نتیجه بنا بر قول مشهور اجتناب از آن مستحب است و گویا حضرت علیه السلام تعبیر را عوض فرمود و این جا به اجتناب تعبیر نمود و در امر حرام به حکم به قذارت آن تعبیر فرمود.

«أضرّ» بنا بر این که معلوم باشد، کنایه از ترک حلال و بی اعتنایی به آن است و ترک توجه به آن، یا بنا بر این که فعل مجهول باشد، یعنی نفس خود را به سبب حلال متضرر می شمارد یا بدان ضرر می بیند، به خاطر بلندی شأنش. «بالحلال الصافی» یعنی حلالی که از شبهه نیز به دور است، چه رسد به حرام و شبهه. در مصباح گفته: «الکسره» یک تکه از چیز شکسته را گویند و «الکسره من الخبز» نیز از همین باب است و در قاموس گفته: «الکسره» به کسر کاف، یک تکه از چیز شکسته شده است و جمع آن «کسر» است. پایان سخن صاحب قاموس.

«یشد بها صلبه» یعنی با آن قدرت بر عبادت پیدا کند. «من أغلظ ما یجد» ظاهر این عبارت این است که اکتفا به البسه خشن و زبر مستحب است، اگر چه قدرت بر پوشیدن لباس های نرم نیز دارد و این بر خلاف اخبار فراوان است، مگر این که حمل کنیم بر این که مراد از أغلظ، یعنی لباس خشنی که آن را می یابد، یعنی لباس دیگری غیر از آن را نمی یابد، یا حمل شود بر صورتی که لباس دیگری جز با ارتکاب حرام یا شبهه یا به صرف اکثر اوقاتش در تحصیل آن نمی یابد، به گونه ای که این صرف اوقات او را از انجام نوافل و طاعات زیادی باز می دارد، یا حمل شود بر فرضی که بداند که لباس نرم سبب طغیان او می شود و علاج کبر و صفات ناپسند او منحصر است به پوشیدن آن لباس خشن.

«ثقه و لا رجاء» یعنی امید و تکیه به غیر خدای سبحان، چنانچه در فقره بعدی آن را بیان فرمود. در مصباح گفته: «الجد» به کسر جیم به معنای تلاش فراوان است و مصدر «جدّ یجدّ» از باب ضرب و قتل است و اسم مصدر آن «جِدّ» به کسر جیم است و «أتعب بدنه» یعنی با عبادات شرعی و نه با اعمالی که بدعت محسوب می شود .

«فأبدل الله له» به این جهت است که خدای متعال فرمود: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُم.» - . ابراهیم / 7 - {اگر شکرگزاری کنید، (نعمت خود را) بر شما خواهم افزود.} پس هر کس از آن اموال فانی که خدا به او عطا کرده بذل کند، خداوند چند برابر از اموال باقی به او می بخشد و کسی که توان بدنی خود را در طاعت خدا بذل نماید، خداوند به جای آن قدرتی روحانی به او عطا می کند که در دنیا و آخرت نابود نمی گردد و از او معجزات و خوارق عادات آشکار می شود و کارهایی غیر مقدور با قوای جسمانی اش انجام می دهد و کسی که علمش را در راه خدا بذل کند و به آن عمل کند، خداوند علمی لدنّی به او می بخشد که هر ساعت افزون می گردد و کسی که عزت فانی دنیوی خود را در رضای خدای متعال بذل کند، خداوند به او عزتی حقیقی عطا می کند که هیچگاه مبدل به خواری نگردد؛ همان طور که انبیا و اوصیا علیهم السلام، وقتی عزت دنیوی خود را در راه خدا بذل کردند، خداوند به آنان عزتی در دو سرا عطا فرمود که شبیه عزت غیر آنان نیست و مردم به قبور و ضریح های مقدس آنان پناه می برند و پادشاهان صورت های خود را بر خاک اعتاب آنان می مالند و با ذکر آنان متبرک می شوند.

و کسی که حیات جسمانی خود را در جهاد در راه خدا بذل کند، خداوند به او حیاتی ابدی اعطا می کند که پس از مرگ در عوالم ملک و ملکوت تصرف می کنند و به همین جهت خدای متعال فرمود: «وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذینَ قُتِلُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ.» - . آل عمران / 169 - {(ای

پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زنده اند، و نزد پروردگارشان روزی داده می شوند.} و کسی که نور چشم و گوش خود را بذل در طاعت خدا کند، خداوند نوری از خود به او می بخشد که با آن ملکوت آسمان ها و زمین را می بیند و با آن کلام ملائک مقرب و وحی رب العالمین را می شنود، چنانچه وارد شده: «مؤمن به نور خدا می بیند» و همچنین «به سبب من می شنود و به سبب من می بیند» و وقتی از اراده خود بیرون آمد و آن را تابع ارده خدا قرار داد آن را به گونه ای قرار می دهد که چیزی نمی خواهد مگر آنچه را خدا بخواهد و این خداست که در بدن و قلب و عقل و روح او تدبیر می کند و کلام در این باب دقیق است و عبارات و بیانها وافی به مقصود نیست و در این مقام گامها می لغزد.

«الرفض» یعنی ترک و «یعمی» یعنی چشم قلب او به دیدن حق نابینا می شود، همان طور که فرمود: «فَإِنَّها لا تَعْمَی الْأَبْصارُ وَ لکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُورِ.» - . حج / 46 - {چرا که چشم های ظاهر نابینا نمی شود، بلکه دل هایی که در سینه هاست کور می شود.} «یصم» یعنی گوش قلب از شنیدن حق و قبول آن کر می شود و ممکن است مراد از این دو تعبیر کوری چشم ظاهر باشد، چون از آنچه می بیند نفعی نمی برد؛ پس گویی کور گشته و گوش ظاهری او ناشنوا شده زیرا از آنچه می شنود منتفع نمی شود؛ پس گویا کر شده است. خدای سبحان می فرماید: «خَتَمَ اللَّهُ عَلی قُلُوبِهِمْ وَ عَلی سَمْعِهِمْ وَ عَلی أَبْصارِهِمْ غِشاوَهٌ.» - . بقره / 7 - {خدا بر دل ها و گوش های آنان مهر نهاده؛ و بر چشم هایشان پرده ای افکنده شده؛} و نسبت «بکم» به ظاهر، آشکارتر است زیرا وقتی شخص به حق و به آنچه به او سود می رساند، تکلم نکرد، گویی لال است؛ اگر چه می توان «بکم» را نیز به زبان قلب حمل کرد؛ زیرا زبان سر حقیقتاً تعبیری از آن است.

«یذل الرقاب» به این خاطر که موجب خواری نزد اهل دنیا است برای تحصیل آن یا گردن ها را برای قبول باطل از اهل آن ذلیل می کنند و از «ذِلّ» به کسر ذال گرفته شده و آن ضد صعوبت است. «فتدارک مابقی» تدارک در این جا به معنای تلافی نیست و به معنای ملحق شدن نیز نیست؛ بلکه به معنای ادراک است یعنی ما بقی را ادراک کن و آن را از دست مده؛ مانند آیه: «لَوْ لا أَنْ تَدارَکَهُ نِعْمَهٌ مِنْ رَبِّهِ.» - . قلم / 49 - {و

اگر رحمت خدا به یاریش نیامده بود، } یعنی با اجابت دعایش تدارک حال او نمی کرد، چنانچه طبرسی نیز این مطلب را گفته و ممکن است «ما بقی» ظرف باشد و مفعول آن مقدر باشد یعنی آنچه از تو فوت شده را تلافی کن در ما بقی از عمرت ولی این معنا بعید است. «و لا تقل غدا» یعنی نگو: فردا توبه یا عمل می کنم. «حتی اتاهم امر الله» یعنی با مرگ یا عذاب. «بغتهً» به فتح باء و گاهی غین نیز متحرک می شود یعنی ناگهانی. «و هم غافلون» یعنی از آمدنش غافل اند. «علی اعوادهم» یعنی بر تخت ها و تابوت ها که از چوب ساخته شده قرار می گیرند. «الی قبورهم المظلمه الضیّقه» این امر مخصوص اشقیاست و قبور اصفیا، باغی از باغ های بهشت است. «فانقطع» یعنی از دنیا و اهل آن جدا شو. «بقلب» یعنی همراه با دلی. «منیب» یعنی توبه کار و برگشت کننده از گناهان که اشاره دارد به آیه: «مَنْ خَشِیَ الرَّحْمنَ بِالْغَیْبِ وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنیبٍ.» - . ق / 33 - {آن کس که از خداوند رحمان در نهان بترسد و با قلبی پر انابه در محضر او حاضر شود!} طبرسی می گوید: یعنی وارد آخرت شود با دلی که روی به طاعت خدا آورده و با وجوه پنهان خود به سوی خدا برگشت نموده. «من رفض الدنیا» «مِن» تعلیل است برای انابه یا برای انقطاع و «عزم» عطف است بر «قلب»؛ «لیس فیه انکسار» یعنی سستی ندارد. «و لا انخزال» یعنی سنگینی و بریدن ندارد. در قاموس گفته: «الانخزال» یعنی راه رفتن با سنگینی و به معنای انفراد و حذف و گرفتن است و «انخزل عن جوابی» یعنی به جواب من توجهی نکرد و «انخزل فی کلامه» یعنی کلامش را برید. «لمرضاته» یعنی برای آنچه موجب رضایت او از ما می شود.

**[ترجمه]

أشیاء أخری و لا ینتهی إلی حد فیصرف جمیع عمره فی تحصیلها حتی یموت و یبقی له حسراتها و عقوباتها أعاذنا الله منها.

**[ترجمه]«کمثل ماء البحر» یعنی آب دریا شور است و این از نیکوترین تشبیهات برای دنیا است و تجربه نیز شده. زیرا حریص بر جمع مال دنیا، هر چه بیشتر کسب ثروت می کند، حرص او نیز افزون می گردد و همچنین هر چه از دنیا به دست می آورد، برای حفظ و رشد آن و سایر امور مربوط به آن چاره ای از داشتن چیزهای دیگر ندارد و این منتهی به یک حد و اندازه محدود نمی شود؛ پس تمام عمر خود را صرف جمع کردن دنیا می کند تا این که می میرد و حسرت ها و عقوبات آن بر گردنش می ماند که خدا ما را از آن ها پناه دهد.

**[ترجمه]

أشد حرصا منکم علی الحق.

**[ترجمه]کلام مفصلی در اوایل این باب در اثنای شرح حدیثی از کافی در تحقیق معنای حواریّون گذشت که از آن غافل مباش.

**[ترجمه]

**[ترجمه]عده الداعی: امام صادق علیه السلام فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود، بهتر از آن است که به ما داده شود. و به هیچ انسانی چیزی از دنیا داده نشد مگر اینکه بهره ای از آخرت را از دست داد. - . عده الداعی : 110 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]نهج البلاغه: از خطبه های آن حضرت علیه السلام است: دنیا خانه ای است که به بلا پیچیده شده و به نیرنگ شناخته گردیده است. حالات دنیا پایدار نبوده و اهالی آن در سلامت نمی مانند. حالاتش گوناگون و دوران هایش متفاوت است. زندگی در آن نکوهیده و امان در آن نیست. و اهل دنیا در آن هدف تیرهای بلا هستند که دنیا با تیرهایش به سوی آن ها تیر افکنده و با مرگ آن ها را نابود می کند. و بدانید ای بندگان خدا که شما و آنچه از این دنیا دارید بر روش گذشتگانتان هستید. کسانی که عمرشان از شما طولانی تر و شهرهایشان از شما آبادتر و آثارشان از شما مهم تر بود. شب را به صبح رساندند در حالی که صداهایشان خاموش و بادهایشان خوابیده و بدن هایشان پوسیده و شهرهایشان خالی و آثارشان نابود شده است. قصرهای باشکوه و فرش های گسترده را به سنگ های سخت و قبور به هم چسبیده مبدل ساختند. قبوری که بر خرابی بنا شده و ساختمانش با خاک یکسان گردیده است. قبرها به یکدیگر نزدیک اما ساکنانشان غریب هستند. آنان در میان کسانی هراسان و کسانی به ظاهر آرام اما در واقع گرفتارند. آنان به وطن هایشان انس نگرفته و با همسایگان خود علی رغم همجواری و نزدیکی مکان، ارتباطی ندارند. پس چگونه با یکدیگر دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنان را خرد کرده و سنگ و خاک آنان را خورده است. گویی شما به جایی رفته اید که آنان به آن جا رفته اند و در آن قبرها به گرو گذاشته شده اید و آن امانت دار، شما را در خود گرفته است. پس حال شما چگونه است اگر کارهایتان پایان یابد و مردگان از قبور برانگیخته شوند. « هُنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ ما أَسْلَفَتْ وَ رُدُّوا إِلَی اللَّهِ مَوْلاهُمُ الْحَقِّ وَ ضَلَّ عَنْهُمْ ما کانُوا یَفْتَرُونَ» - . یونس / 30 - {در آن جا، هر کس عملی را که قبلاً انجام داده است، می آزماید. و همگی به سوی «اللّه» - مولا و سرپرستِ حقیقی خود - بازگردانده می شوند؛ و چیزهایی را که بدروغ همتای خدا قرار داده بودند، گم و نابود می شوند!} - . نهج البلاغه خطبه : 226 -

**[ترجمه]

الْمُتَّقِینَ: أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.

قَالَ مِنْ مُکَاشَفَاتِ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مَا رَوَاهُ الصَّادِقُ عَنْ آبَائِهِ علیهم السلام أَنَّهُ قَالَ: إِنِّی کُنْتُ بِفَدَکَ فِی بَعْضِ حِیطَانِهَا وَ قَدْ صَارَتْ لِفَاطِمَهَ علیها السلام إِذَا أَنَا بِامْرَأَهٍ قَدْ هَجَمَتْ عَلَیَّ وَ فِی یَدِی مِسْحَاهٌ وَ أَنَا أَعْمَلُ بِهَا فَلَمَّا نَظَرْتُ إِلَیْهَا طَارَ قَلْبِی مِمَّا تَدَاخَلَنِی مِنْ جَمَالِهَا فَشَبَّهْتُهَا بِبُثَیْنَهَ(1)

بِنْتِ عَامِرٍ الْجُمَحِیِّ وَ کَانَتْ مِنْ أَجْمَلِ نِسَاءِ قُرَیْشٍ فَقَالَتْ لِی یَا ابْنَ أَبِی طَالِبٍ هَلْ لَکَ أَنْ تَزَوَّجَنِی وَ أُغْنِیَکَ عَنْ هَذِهِ الْمِسْحَاهِ وَ أَدُلَّکَ عَلَی خَزَائِنِ الْأَرْضِ وَ یَکُونَ لَکَ الْمُلْکُ مَا بَقِیتَ فَقُلْتُ لَهَا مَنْ أَنْتِ حَتَّی أَخْطُبَکِ مِنْ أَهْلِکِ فَقَالَتْ أَنَا الدُّنْیَا فَقُلْتُ لَهَا ارْجِعِی فَاطْلُبِی زَوْجاً غَیْرِی فَلَسْتِ مِنْ شَأْنِی وَ أَقْبَلْتُ عَلَی مِسْحَاتِی وَ أَنْشَأْتُ أَقُولُ (2):

لَقَدْ خَابَ مَنْ غَرَّتْهُ دُنْیَا دَنِیَّهٌ***وَ مَا هِیَ إِنْ غَرَّتْ قُرُوناً بِطَائِلٍ

أَتَتْنَا عَلَی زِیِّ الْعَزِیزِ بُثَیْنَهَ***وَ زِینَتُهَا فِی مِثْلِ تِلْکَ الشَّمَائِلِ

فَقُلْتُ لَهَا غُرِّی سِوَایَ فَإِنَّنِی***عَزُوفٌ عَنِ الدُّنْیَا وَ لَسْتُ بِجَاهِلٍ

وَ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا فَإِنَّ مُحَمَّداً***رَهِینٌ بِقَفْرٍ بَیْنَ تِلْکَ الْجَنَادِلِ

وَ هَبْهَا أَتَتْنَا بِالْکُنُوزِ وَ دُرِّهَا***وَ أَمْوَالِ قَارُونَ وَ مُلْکِ الْقَبَائِلِ

أَ لَیْسَ جَمِیعاً لِلْفَنَاءِ مَصِیرُهَا***وَ یُطْلَبُ مِنْ خُزَّانِهَا بِالطَّوَائِلِ

فَغُرِّی سِوَایَ إِنَّنِی غَیْرُ رَاغِبٍ***لِمَا فِیکِ مِنْ عِزٍّ وَ مُلْکٍ وَ نَائِلٍ

وَ قَدْ قَنِعَتْ نَفْسِی بِمَا قَدْ رُزِقْتُهُ***فَشَأْنَکِ یَا دُنْیَا وَ أَهْلَ الْغَوَائِلِ

فَإِنِّی أَخَافُ اللَّهَ یَوْمَ لِقَائِهِ***وَ أَخْشَی عِتَاباً دَائِماً غَیْرَ زَائِلٍ

ص: 84

وَ قَالَ أَیْضاً:

دُنْیَا تُخَادِعُنِی کَأَنِّی***لَسْتُ أَعْرِفُ حَالَهَا

مَدَّتْ إِلَیَّ یَمِینَهَا***فَرَدَدْتُهَا وَ شِمَالَهَا

وَ رَأَیْتُهَا مُحْتَاجَهٌ***فَوَهَبْتُ جُمْلَتَهَا لَهَا

فَهَذَا مَعْنَی قَوْلِهِ علیه السلام أَرَادَتْهُمُ الدُّنْیَا وَ لَمْ یُرِیدُوهَا.

**[ترجمه]نهج کیدری: در شرح فرمایش امیر المومنین علیه السلام به همام در وصف متقین که فرمود: «أرادتهم الدنیا و لم یریدوها» می گوید: از مکاشفات امیر المؤمنین علیه السلام روایتی است که امام صادق علیه السلام از قول پدران خود علیهم السلام نقل فرمود که حضرت امیر علیه السلام فرمود: من در یکی از بستان های فدک بودم که به فاطمه علیها السلام تعلق داشت که ناگهان زنی را دیدم که به من هجمه آورد، در حالی که من بیلی به دست داشتم و با آن کار می کردم وقتی به آن زن نظر کردم، از جمال او قلبم به پرواز آمد و من او را به بُثینه بن عامر جمحی که از زیبا ترین زنان قرشی بود تشبیه کردم. آن زن به من گفت: ای پسر ابی طالب! آیا حاضر به ازدواج با من هستی تا در عوض من تو را از این بیل راحت کنم و تو را به گنجینه های زمین راهنمایی کنم و تا هستی، پادشاهی برای تو باشد؟ حضرت می فرماید: به او گفتم: تو که هستی تا من تو را از اهل و خویشانت خواستگاری کنم؟ آن زن گفت: من دنیا هستم! به او گفتم: برو و همسری غیر من طلب کن که تو در شأن من نیستی! و به سمت بیل خود آمدم و چنین سرودم:

به تحقیق که نومید گردد کسی که دنیای پست او را بفریبد و اگر نسل هایی را هم بفریبد، ارزشی ندارد!

بر شکل و شمایل و بثینه بزرگوار و زینتی مثل شمایل او به نزد ما آمد!

من به او گفتم: برو غیر مرا فریب ده که من از دنیا خسته شده ام و جاهل نیستم

مرا با دنیا چه کار؟ وقتی محمد صلی الله علیه و آله نیز گرفتار بیابانی در بین آن زمین هاست

گیرم دنیا گنج ها و مرواریدهای خود و اموال قارون و دارایی قبائل را برای ما بیاورد!

آیا همگی این اموال به سوی فنا و نیستی نمی رود؟ و از خزانه داران چنین گنج هایی کیفر آن طلب نمی شود؟

پس غیر مرا بفریب که من به عزت و دارایی و ثروتی که در توست رغبتی ندارم!

و خود را به آنچه روزی من است قانع کرده ام؛ ای دنیا شأن تو با اهل کینه های پنهان است

من از خدا در روز دیدارش می ترسم و از عتاب و سرزنشی دائمی که زوال نپذیرد، می هراسم

و نیز فرمود:

دنیا به من نیرنگ می زند، گویا من حال او را نمی دانم

دست خود را به سوی من دراز کرده؛ من دست راست او را به همراه دست چپش عقب زدم

و دیدم او را که محتاج است، پس تمام آن را به دنیا بخشیدم این است معنای عبارت که فرمود: «دنیا آنان را خواست ولی آنان دنیا را نخواستند.»

**[ترجمه]

و بناء الافتعال کما هو المذکور فی عنوان باب الکافی (1) لم أره بهذا المعنی فی کتب اللغه و فی بعض النسخ اختیال بالیاء و هو تصحیف الذین یأمرون بالقسط أی بالعدل و هم الأئمه علیهم السلام و خواص أصحابهم یسیر المؤمن أی یعیش و یعمل مجازا أ بی یغترون أی بسبب إمهالی و نعمتی یغفلون عن بطشی و عذابی من الاغترار بمعنی الغفله و یحتمل أن یکون من الاغترار بمعنی الوقوع فی الغرر و الهلاک.

و قال تعالی ما غَرَّکَ بِرَبِّکَ الْکَرِیمِ (2) قال البیضاوی أی شی ء خدعک و جرأک علی عصیانه یجترءون بالهمزه أو بدونه بقلب الهمزه یاء ثم إسقاط ضمها ثم حذفها لالتقاء الساکنین لأتیحن قال فی النهایه فیه فبی حلفت لأتیحنهم فتنه تدع الحلیم منهم حیران یقال أتاح الله لفلان کذا أی قدره له و أنزله به و تاح له الشی ء و الحلیم ذو الحلم و الأناه و التثبت فی الأمور أو ذو العقل و تنوین حیرانا للتناسب و إنما خص بالذکر لأنه بکلی معنییه أبعد من الحیره و ذلک لأنه أصبر علی الفتن و الزلازل و الحاصل أنه لا یجد العقلاء و ذوو التثبت و التدبر فی الأمور المخرج من تلک الفتنه.

**[ترجمه]«ویل للذین یختلون الدنیا بالدین» یعنی عذاب و هلاکت بر کسانی باد که دنیا را با عمل آخرت به سبب خدیعه و مکر می طلبند. در نهایه گفته: «الویل» یعنی اندوه و هلاک و مشقت از عذاب و در خصوص این خبر گفته: از نشانه های تحقق قیامت این است که شمشیرهای جهاد تعطیل می شود و دنیا با مکر و حیله عمل به آخرت طلب می شود، یعنی دنیا با عمل آخرت طلب می شود. «ختله، یختله» یعنی به او نیرنگ زد و او را فریب داد و «ختل الذئب الصید» یعنی گرگ از چشم شکار مخفی شد و «الختل» یعنی نیرنگ و در قاموس آمده: «ختله یختِله و یختُله ختلا و ختلانا» یعنی او را فریب داد و گرگ از چشم صید و شکارش پنهان شد و «خاتله» یعنی نیرنگ زننده به او و «تخاتلوا» یعنی به هم نیرنگ زدند و «اختتل» یعنی اسرار آن قوم را استراق سمع کرد. پایان کلام قاموس .

و ریشه «ختل» بر وزن افتعال، چنانچه در عنوان باب کافی آمده، من به این معنا در کتب لغت ندیدم و در برخی نسخه ها «اختیال» با یاء دارد که غلط است. «الذین یأمرون بالقسط» یعنی به عدل امر می کنند و آنان امامان علیهم السلام هستند و اصحاب خاص آنان. «یسیر المؤمن» یعنی زندگی می کند و کار می کند و این تعبیر مجاز است. «أ بی یغترّون»یعنی آیا به سبب مهلت دادن من و نعمت من از قدرت و عذاب من غفلت می ورزند؟ این واژه از اغترار به معنای غفلت گرفته شده و ممکن است از اغترار به معنای وقوع در خطر و هلاکن گرفته شده باشد.

و خداوند فرمود: «ما غرّک بربک الکریم.» - . انفطار / 60 - {چه

چیز تو را در برابر پروردگار کریمت مغرور ساخته است؟} بیضاوی می گوید: یعنی چه چیز تو را فریفته و بر عصیان او جرأت داده است؟ «یجترؤن» با همزه و بدون آن که همزه قلب به یاء شود، سپس اسقاط ضمه آن و بعد حذف آن به خاطر التقای ساکنین است. «لأتیحن» در نهایه در خصوص این حدیث گفته: به خودم سوگند می خورم که آنان را مبتلا به فتنه ای می کنم که شخص بردبارشان حیران بماند. «أتاح الله لفلان کذا» یعنی خدا برای فلان کس، فلان چیز را مقدر فرمود و بر او فرستاد و آن چیز برای او به دست آمد و «الحلیم» کسی است که حلم و بردباری دارد و در امور تأنی دارد یا به معنای خردمند است و تنوین در کلمه «حیرانا» برای تناسب است و در میان صفات، حلیم را ذکر فرمود، زیرا حلیم به هر دو معنای آن از حیرت به دور است و علت آن است که شخص حلیم بر فتنه ها و لغزش ها بردبار تر است و حاصل این که عقلا و صاحبان اندیشه و تدبر در امور، از آن فتنه راه خروجی پیدا نمی کنند.

**[ترجمه]

عَلَیْهَا فَوَقَفَ أَصْحَابُهُ عَلَی الْبَابِ لَا یَدْرُونَ یَقِفُونَ أَوْ یَنْصَرِفُونَ لِطُولِ مَکْثِهِ عِنْدَهَا.

فَخَرَجَ عَلَیْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَدْ عُرِفَ الْغَضَبُ فِی وَجْهِهِ حَتَّی جَلَسَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ فَظَنَّتْ فَاطِمَهُ علیها السلام أَنَّهُ إِنَّمَا فَعَلَ ذَلِکَ رَسُولُ اللَّهِ لِمَا رَأَی مِنَ الْمَسَکَتَیْنِ وَ الْقِلَادَهِ وَ الْقُرْطَیْنِ وَ السِّتْرِ فَنَزَعَتْ قِلَادَتَهَا وَ قُرْطَیْهَا وَ مَسَکَتَیْهَا وَ نَزَعَتِ السِّتْرَ فَبَعَثَتْ بِهِ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ قَالَتْ لِلرَّسُولِ قُلْ لَهُ تَقْرَأُ عَلَیْکَ ابْنَتُکَ السَّلَامَ وَ تَقُولُ اجْعَلْ هَذَا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَلَمَّا أَتَاهُ قَالَ فَعَلَتْ فِدَاهَا أَبُوهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَیْسَتِ الدُّنْیَا مِنْ مُحَمَّدٍ وَ لَا مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ وَ لَوْ کَانَتِ الدُّنْیَا تَعْدِلُ عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْخَیْرِ جَنَاحَ بَعُوضَهٍ مَا سَقَی فِیهَا کَافِراً شَرْبَهَ مَاءٍ ثُمَّ قَامَ فَدَخَلَ عَلَیْهَا(1).

**[ترجمه]امالی صدوق: پیامبر صلی الله علیه و آله هرگاه از سفر باز می گشت، از حضرت فاطمه سلام الله علیها شروع می کرد و ابتدا بر ایشان وارد شده و مکث پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد آن حضرت طولانی می شد. پس یک بار که پیامبر صلی الله علیه و آله برای سفری خارج شدند، حضرت فاطمه سلام الله علیها دو دستبند نقره و گردن بند و دو گوشواره و پرده ای برای در خانه برای بازگشت پدر و شوهرش علیهم السلام تهیه کرد. پس هنگامی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بازگشتند، بر حضرت فاطمه سلام الله علیها وارد شدند. پس یاران نیز بر در خانه ایستادند و چون حضور پیامبر صلی الله علیه و آله در نزد حضرت فاطمه طولانی شد، نمی دانستند که بمانند یا بروند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر یاران خارج شد در حالی که خشم در چهره ایشان پیدا بود تا در کنار منبر نشستند. پس حضرت فاطمه سلام الله علیها گمان کردند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به خاطر آنچه دیدند از دستبندها و گردنبند و گوشواره ها و پرده خشمگین شدند. پس گردنبند و گوشواره ها و دست بند ها را کندند و پرده را نیز کندند و آن ها را به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرستادند و به قاصد فرمودند: به پدرم بگو دخترت سلام می رساند و می گوید این ها را در راه خدا قرار ده. پس هنگامی که قاصد آن ها را به پیامبر صلی الله علیه و آله عطا نمود، ایشان سه مرتبه فرمودند: چنین کرد! پدرش به فدایش باد. دنیا از آن محمد و از آن خاندان او نیست و اگر دنیا در نزد خداوند به بال مگسی می ارزید کافر از آن حتی جرعه ای از آب هم نمی خورد سپس برخاست و بر فاطمه سلام الله علیها وارد شد. - . امالی صدوق : 141 -

**[ترجمه]

رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ بِی وَ مَا مِنْ أَحَدٍ مِنْ خَلْقِی عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا الْخَبَرَ(1).

**[ترجمه]امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: در مناجات خداوند متعال با حضرت موسی بن عمران علیه السلام آمده است: ای موسی! هنگامی که فقر را در حال آمدن ببینی، پس بگو: خوش آمدی ای شعار و (علامت) شایستگان. و هنگامی که ثروت به سوی تو بیاید، بگو: گناهی است که کیفر آن به زودی خواهد آمد. دنیا محل کیفر است. آدم را در دنیا به دلیل خطایش کیفر دادم و دنیا را معلونه قرار دادم. هرآنچه در دنیاست معلون است به جز آنچه که در آن برای من باشد. ای موسی! بندگان صالح من در دنیا به میزان دانش خود نسبت به من زهد پیشه کردند و دیگران به میزان نادانی شان نسبت به من بدان روی آوردند و کسی نیست که دنیا را بزرگ بدارد ولی چشمش در آن روشن گردد و کسی آن را پست نشمرَد مگرآنکه بدان بهرمند شود. - . امالی صدوق: 396 -

**[ترجمه]

الصِّرَاطِ بِهَا مَسْلَکَهُ (1).

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام و امالی صدوق: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: چه غافلانی که لباس بافنتند تا بپوشند اما کفن لباس آن ها شد و خانه ساختند تا در آن ساکن شوند، ولی خانه آن ها قبرشان شد .

- و امیرالمومنین علیه السلام در یکی از خطبه هایش فرمود: ای مردم! دنیا محل نابودی و آخرت محل بقاست. پس از گذرگاه خود برای جایگاه خود توشه برگیرید و در مقابل کسی که بر سر شما آگاه است پرده دری نکنید و دل هایتان را از دنیا خارج کنید قبل از اینکه بدن هایتان از آن خارج شوند. پس در دنیا زنده شدید و برای آخرت آفریده شدید. و دنیا همچون سمی است که کسی که آن را نمی شناسند می خورد. هنگامی که بنده ای می میرد فرشتگان می گویند چه آورده و مردم می گویند چه بر جای گذاشت؟ کار نیک آورید که به نفع شماست و پس اندازی باقی نگذارید که به ضرر شماست. محروم کسی است که از خیر مال خود محروم شود و کسی که صدقات و نیکی هایش زیاد باشد به آن غبطه می خورند. و در بهشت به واسطه صدقاتش جایگاه خود را نیکو و صراط را به واسطه آن ها به عنوان مسیر خود پاکیزه نموده است. - . امالی صدوق : 68 - 67 -

**[ترجمه]

ثُمَّ قَالَ وَ لَا تَعْجَلْ وَ لَیْسَ یَکُونُ الرَّجُلُ یَنَالُ مِنَ الرَّجُلِ الْمِرْفَقَ فَیُبَجِّلُهُ وَ یُوَقِّرُهُ فَقَدْ یَجِبُ ذَلِکَ لَهُ عَلَیْهِ وَ لَکِنْ تَرَاهُ أَنَّهُ یُرِیدُ بِتَخَشُّعِهِ مَا عِنْدَ اللَّهِ وَ یُرِیدُ أَنْ یَخْتِلَهُ عَمَّا فِی یَدَیْهِ (1).

**[ترجمه]تفسیرقمی: امام صادق علیه السلام فرمود: وقتی این آیه: «لاَ تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلَی مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ وَلاَ تَحْزَنْ عَلَیْهِمْ وَاخْفِضْ جَنَاحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» - . حجر / 88 - {(بنابر این،) هرگز چشم خود را به نعمت های (مادّی)، که به گروه هایی از آن ها [- کفّار] دادیم، میفکن! و به خاطر آنچه آن ها دارند، غمگین مباش! و بال (عطوفت) خود را برای مؤمنین فرود آر!} نازل شد، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس به واسطه وقار و متانت خداوندی صبور نباشد و آرامش نیابد، در اثر حسرت های دنیا جانش فرسوده و تکّه تکّه می شود. هر کس چشم به مال مردم بدوزد، غم و اندوهش زیاد می شود و خشم و عصبانیّت وی تمام نمی شود. هر کس از نعمت های خدا بر او تنها خوردنی ها یا نوشیدنی ها یا پوشیدنی ها را نعمت بداند، عملش کم و عذابش نزدیک می شود. هر کس غم دنیا را بخورد، بر خدا خشم می گیرد. هر کس از مصیبتی که بر او نازل شده، شکایت کند، از خدا شکایت می کند. هر کس از این امت که قرآن خوان باشد و به جهنم وارد شود، آیات خدا را به تمسخر گرفته است و هر کس به طمع مال برای آدم متموّل و ثروتمند اظهار خشوع و فروتنی کند، یک سوم دین خود را از دست می دهد. سپس فرمود: عجله نکن! منظورم این نیست که وقتی کسی به دیگری نیکی کرد، او نباید به او احترام بگذارد و او را بزرگ بدارد که این کار بر او واجب است، بلکه می بینی آن شخص با اظهار خشوع دروغین هم پاداش از خدا می خواهد و هم بر آن است تا آن چه در دست ثروتمند است، به حیله خارج کند. - . تفسیر قمی: 356 -

**[ترجمه]

قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَی أُمَّتِیَ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ أَمَّا الْهَوَی فَإِنَّهُ یَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَهَ وَ هَذِهِ الدُّنْیَا قَدِ ارْتَحَلَتْ مُدْبِرَهً وَ هَذِهِ الْآخِرَهُ قَدِ ارْتَحَلَتْ مُقْبِلَهً وَ لِکُلِّ وَاحِدَهٍ مِنْهُمَا بَنُونَ فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَهِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَافْعَلُوا فَإِنَّکُمُ الْیَوْمَ فِی دَارِ عَمَلٍ وَ لَا حِسَابَ وَ أَنْتُمْ غَداً فِی دَارِ حِسَابٍ وَ لَا عَمَلَ (1).

**[ترجمه]خصال: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: ترسناکترین چیزی که نسبت به آن بر امتم بیمناکم هوس و آرزوی دراز است. اما هوس از حق باز می دارد و آرزوی دراز آخرت را از یاد می برد. و این دنیا پشت کرده می رود و آخرت رو کرده و می آید و هرکدام از آن ها فرزندانی دارند. پس شما اگر می توانید از فرزندان آخرت باشید و از فرزندان دنیا نباشید. و عمل کنید که شما امروز در محل عمل هستند و در نه در محل حساب و فردا در محل حساب هستید و نه عمل. - . خصال 1 : 27 -

**[ترجمه]

مَأْوَاهُ (1).

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا زندان مومن و قبر پناهگاه او و بهشت اقامتگاه وی است. و دنیا بهشت کافر و قبر زندان او و جهنم اقامتگاه وی است. - . خصال 1 : 53 -

**[ترجمه]

وَ الْحِسَابُ عَلَیْهِ فِی الْآخِرَهِ ثُمَّ قَالَ علیه السلام کَلَّا مَا تَعِبَ أَوْلِیَاءُ اللَّهِ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا بَلْ تَعِبُوا فِی الدُّنْیَا لِلْآخِرَهِ ثُمَّ قَالَ أَلَا وَ مَنِ اهْتَمَّ لِرِزْقِهِ کُتِبَ عَلَیْهِ خَطِیئَهٌ کَذَلِکَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام لِلْحَوَارِیِّینَ إِنَّمَا الدُّنْیَا قَنْطَرَهٌ فَاعْبُرُوهَا وَ لَا تَعْمُرُوهَا(1).

**[ترجمه]خصال: امام سجاد علیه السلام فرمود: هر کس به واسطه شرافت و عزت خداوندی شریف و عزیز نشود و آرامش نیابد، در اثر حسرت های دنیا جانش فرسوده و تکّه تکّه می شود. پس به خدا قسم دنیا و آخرت نیستند مگر به مانند دو کفه ترازو که هر طرف برتری یابد دیگری می رود. سپس کلام خداوند متعال را تلاوت فرمود: «إِذا وَقَعَتِ الْواقِعَهُ» - . واقعه / 1 -

یعنی قیامت، «لَیْسَ لِوَقْعَتِها کاذِبَهٌ خافِضَهٌ» - . واقعه / 2 - یعنی به خدا قسم که دشمنان خداوند را در آتش جهنم فرو می برد. و«رَّافِعَهٌ» یعنی این که به خدا قسم، دوستان خداوند را در بهشت مکان بالایی می برد.

سپس به مردی که در جلسه حاضر بود رو کرده و به او فرمودند: تقوای الهی پیشه کن و به شکل نیکو به دنبال تحقق خواسته خود باش. آنچه خلق نشده را مخواه که خواستن آن موجب حسرتی می شود که جان را تکه تکه و فرسوده کرده و آنچه خواسته نمی رسد. سپس فرمود: چگونه به چیزی که خلق نشده نخواهد رسید؟ آن مرد گفت: چگونه می خواهد چیزی را که خلق نشده؟ حضرت علیه السلام فرمود: کسی که خواهان بی نیازی و اموال و وسعت در دنیا است، برای فراهم کردن آسودگی به دنبال این امور است و آسایش در دنیا و برای اهل دنیا خلق نشده است. آسودگی در بهشت و برای اهل بهشت خلق شده است و سختی و دشواری برای دنیا و اهل دنیا خلق شده اند و به هیچ از اهل دنیا یک کاسه از آن را ندادند مگر اینکه دو برابر آن از حرص به او دادند و کسی که از دنیا بیشتر به دست آورد نیازش بیشتر خواهد شد چرا که او نیازمند مردم است برای نگهداری اموالش و نیازمند است به هر وسیله از وسایل دنیا پس در بی نیازی دنیا آسایش نیست، ولی شیطان فرزندان آدم را وسوسه می کند که برای او در جمع کردن مال آسایش فراهم می شود و این او را به سختی در دنیا و حساب بر آن در آخرت می کشاند.

سپس فرمود: هرگز دوستان خدا در دنیا برای دنیا سختی نمی بینند بلکه در دنیا برای آخرت به زحمت می افتند. سپس فرمود: آگاه باشید که هر کس برای رزقش اندوهگین شود برای او خطایی نوشته می شود. همچنین عیسی علیه السلام به حواریون فرمود: دنیا پلی است؛ از آن بگذرید و آبادش نکنید. - . خصال 1 : 33 -

**[ترجمه]

الدُّنْیَا دُوَلٌ فَمَا کَانَ لَکَ فِیهَا أَتَاکَ عَلَی ضَعْفِکَ وَ مَا کَانَ مِنْهَا عَلَیْکَ أَتَاکَ وَ لَمْ تَمْتَنِعْ مِنْهُ بِقُوَّهٍ ثُمَّ أَتْبَعَ هَذَا الْکَلَامَ بِأَنْ قَالَ مَنْ یَئِسَ مِمَّا فَاتَ أَرَاحَ بَدَنَهُ وَ مَنْ قَنِعَ بِمَا أُوتِیَ قَرَّتْ عَیْنُهُ (1).

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنِ الْمُفِیدِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ طَاهِرٍ عَنِ ابْنِ عُقْدَهَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیهم السلام: مِثْلَهُ (2).

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: دنیا در حال گردش است. پس آنچه در آن برای تو باشد به تو می رسد، ولو ناتوان باشی و آنچه از آن علیه تو باشد به آن گرفتار می شوی و نمی توانی مانع آن باشی، ولو توانمند باشی. سپس این کلام را این گونه ادامه داد که فرمود: کسی که از آنچه از دست داده قطع امید کند جانش آسوده شود و کسی که قانع باشد به آن چیزی که به وی داده شده چشمش روشن می شود. - . خصال 1 : 124 -

در امالی شیخ طوسی نیز همانند این خبر از امیرالمومنین علیه السلام روایت شده است - . امالی طوسی 1 : 229 - .

**[ترجمه]

**[ترجمه]خصال: ابوذر رحمه الله فرمود: [پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود]: عجب دارم از کسی که دنیا و بازی آن با اهلش را دیده، پس چگونه به آن دل می بندد. - . خصال 1 : 525 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]مجالس مفید و امالی شیخ طوسی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اگر بنده اجل و سرعت اجل نسبت به خود را می دید، از آرزو بدش می آمد و دنیا خواهی را رها می کرد. - . مجالس مفید : 190 ، امالی طوسی 1 : 76 -

**[ترجمه]

هِیَ تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّهِ أَهْلِ الرَّغْبَهِ فِیهَا وَ الرِّضَی بِهَا أَنْ تَکُونَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً(1) مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَهٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ عَبْرَهً وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا مَنَحَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ تُظِلَّهُ فِیهَا دِیمَهُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ عَلَیْهِ مُزْنَهُ بَلَاءٍ إِذَا هِیَ أَصْبَحَتْ مُنْتَصِرَهً لَمْ تَأْمَنْ أَنْ تُمْسِیَ لَهُ مُتَنَکِّرَهً وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ مِنْهَا فَأَوْبَی (2)

وَ مَا أَمْسَی امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی أَخْوَفِ خَوْفٍ غَرَّارَهٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانِیَهٌ فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا لَا خَیْرَ فِی شَیْ ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُؤْمِنُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ یَدُمْ لَهُ وَ زَالَ عَمَّا قَلِیلٍ عَنْهُ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَهٍ إِلَیْهَا قَدْ صَرَعَتْهُ وَ ذِی حَذَرٍ قَدْ خَدَعَتْهُ وَ کَمْ ذِی أُبَّهَهٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَهٍ قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا ذُلٌّ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ أَمْنُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُوبٌ وَ مِنْ وَرَاءِ ذَلِکَ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتُهُ وَ هَوْلُ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفُ بَیْنَ یَدَیِ الْحَاکِمِ الْعَدْلِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْیَنَ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ أَ فَبِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَی هَذِهِ تَحْرِصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا

ص: 97

فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (1) فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَهَیَّأْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ وَ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2) فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رِیعٍ آیَهً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ وَ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا وَ لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أکنانا [أَکْنَانٌ] وَ مِنَ التُّرَابِ أکفانا [أَکْفَانٌ] وَ مِنَ الرُّفَاتِ جیرانا [جِیرَانٌ] فَهُمْ جِیرَهٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً لَا یَزُورُونَ وَ لَا یُزَارُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا تُخْشَی فَجْعَتُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ (3) اسْتَبْدَلُوا بِظَهْرِ الْأَرْضِ بَطْناً وَ بِالسَّعَهِ ضِیقاً وَ بِالْأَهْلِ غُرْبَهً وَ بِالنُّورِ ظُلْمَهً جَاءُوهَا کَمَا فَارَقُوهَا حُفَاهً عُرَاهً قَدْ ظَعَنُوا مِنْهَا بِأَعْمَالِهِمْ إِلَی الْحَیَاهِ الدَّائِمَهِ وَ إِلَی خُلُودٍ أَبَدٍ یَقُولُ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی کَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِیدُهُ وَعْداً عَلَیْنا إِنَّا کُنَّا فاعِلِینَ (4).

**[ترجمه]تحف العقول: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: من شما را از دنیا بر حذر می دارم؛ زیرا در کام شیرین است و در دیده سبز و خرم و در هاله ای از خواهش های نفسانی قرار گرفته است و به جهت نقد بودنش دلپذیر و چشم نواز است و پر از آرزوهای دراز و دارای آرایش فریباست؛ ولی شادی آن نپاید و از آسیبش امانی نباشد؛ بسیار فریبنده، زیان رساننده، زوال یابنده، پایان پذیر، شکمباره و مرگبار است؛ اگر شیفتگان و خشنودان خود را به آرزویی برساند، فراتر از آن نرفته اند که خداوند سبحان فرموده: {(ای پیامبر!) زندگی دنیا را برای آنان به آبی تشبیه کن که از آسمان فرو می فرستیم؛ و به وسیله آن، گیاهان زمین (سرسبز می شود و) در هم فرومی رود. امّا بعد از مدتی می خشکد؛ و بادها آن را به هر سو پراکنده می کند؛ و خداوند بر همه چیز تواناست!} - . کهف / 45 -

هیچ کس از شادی دنیا بهره مند نشد، مگر آن که پس از آن سرشکی در پی داشت؛ به کسی با خوشی هایش روی نیاورد، جز آن که با سختی ها و بدی هایش بر او پشت نمود و باران نرم آسایشش بر کسی نبارید، مگر آن که غرش ابر بلایش بر او نهیب زد. اگر بامدادان بر کسی در انجام گناه روی یاری نشان دهد، شامگاهان خود را بر او ناآشنا جلوه دهد. اگر یک سویش گوارا و شیرین است، سوی دیگرش تلخ و مرگبار است. اگر کسی در سایه بال امن و آسایش او بخسبد، بامدادان او را در سخت ترین هراس افکند؛ دنیا سخت فریبنده است و هر چه در او هست جز فریبی بیش نیست؛ فانی است و هر که در آن است جام فنا را سر خواهد کشید. در هیچ توشه آن خیری نیست جز در توشه تقوا. هر کس در دنیا بهره کمتری دارد، از آنچه موجب ایمنی اوست بهره بیشتری یافته است و هر که از دنیا بهره بیشتری بگیرد، از آنچه موجب هلاکت اوست سهم بیشتری برداشته و به زودی زوال پذیرد.

چه بسیار خوش باور به آن که ناگهان مزه تلخ درد و مصیبت را به او چشانید و چه بسا صاحب اطمینان به آن که دنیا بر زمینش کوبید؛ بسا شخصی را که در برخورد با آن احتیاط کرد را فریب داد. بسا صاحب هیبت و عظمتی را که خرد و ناچیزش ساخت و چه بسا گردن فرازی که گرسنه و بینوایش نمود و چه بسیار تاجداری که دست و زبان بسته سرنگونش کرد. سلطنتش خواری است و زندگی اش تیرگی و گوارای آن شور است و شیرین آن تلخ. زنده اش در معرض مرگ است و تندرستش دستخوش بیماری است و سرافرازش در گذر سرنگونی. ملک آن از دست ربودنی است و عزیز آن شکست خورده. آسودگی اش نکبت زده است و پناهنده اش غارت شده است. به دنبال همه این ها سختی های جان دادن و ناله های آن و هراس ورود به عالم دیگر و ایستادن در پیشگاه حاکم دادگستر است که {تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!} - . نجم / 31 -

آیا نه چنین است که شما اکنون در خانه های کسانی به سر می برید که عمرشان از شما درازتر بود و آثارشان روشن تر و افرادشان از شما افزون تر و لشکرهایشان فراگیر تر و در عناد سخت تر؟ دنیا را پرستیدند آن هم چه پرستیدنی! و برگزیدندش چه گزیدنی! سپس با خواری از آن رخت بربستند، آیا گزینش شما نیز همین است؟! یا بر این آزمندید؟! یا بر آن دل بسته و آرام شده اید خداوند می فرماید:{کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا بطور کامل به آن ها می دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آن ها نخواهد شد! (ولی) آن ها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می رود؛ و آنچه را عمل می کردند، باطل و بی اثر می شود!} - . هود / 15 - 16 - پس این دنیا بد خانه ایست برای کسی که از آن نهراسد یا در آن خود را از بیم وی ایمن شمارد.

پس بدانید - هر چند خود می دانید - که شما ناگزیر دنیا را ترک خواهید کرد و به راستی هم دنیا چنان است که خداوندش وصف فرموده: {تنها بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است،} - . حدید / 20 - و عبرت گیرید از برادران خود که دیدید چگونه به گورهاشان بردند بی آن که سواره خوانده شوند و در قبرها فرود آوردند بی آن که مهمانانشان شمرند. به گورشان جا دادند و از خاک کفن ها ساختند و از استخوان های پوسیده همسایگان. همسایگانی بی زبان؛ نه به ندای همسای خود پاسخ دهند و نه ستمی را باز دارند و نه دید و بازدیدی نمایند. مردمی بردبارند، کینه هایشان از میان رفته و نادانانی که دشمنی هایشان مرده. نه از آزار و آسیب آنان ترسی است و نه به دفاع آنان امیدی! چنانند که گویی هرگز وجود نداشته اند، چنان که خداوند سبحان می فرماید: {این خانه های آن هاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آن ها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!} - .

قصص / 58 -

در آن پند گیرید از آنان که در هر تپه ای نشانه ای بر پا داشتند و کارگاه هایی به وجود آوردند که شاید جاودانه بمانند و نیز از آنان پند بگیرید که گفتند: {چه کسی از ما قوی تر است؟} - . فصلت / 15 -

به جای زیستن بر روی زمین در دل زمین جای گرفته اند و به جای فراخی در تنگنای خفته اند؛ به جای زندگی با خانواده و خویشان غربت را گزیده اند و روشنایی را با تاریکی عوض کرده اند، چنان که عریان و برهنه پا به دنیا آمدند، آن سان هم از آن بیرون رفتند. تنها با کردار خود به زندگی جاوید و سرای باقی کوچیدند. خداوند متعال می فرماید: {(سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمی گردانیم؛ این وعده ای است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد} - .

انبیا / 104 -

**[ترجمه]

عَنْ عُثْمَانَ بْنِ زَیْدٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِیِّ عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: یَا جَابِرُ أَنْزِلِ الدُّنْیَا مِنْکَ کَمَنْزِلٍ نَزَلْتَهُ تُرِیدُ التَّحَوُّلَ عَنْهُ وَ هَلِ الدُّنْیَا إِلَّا دَابَّهٌ رَکِبْتَهَا فِی مَنَامِکَ فَاسْتَیْقَظْتَ وَ أَنْتَ عَلَی فِرَاشِکَ غَیْرَ رَاکِبٍ وَ لَا أَحَدٌ یَعْبَأُ بِهَا أَوْ کَثَوْبٍ لَبِسْتَهُ أَوْ کَجَارِیَهٍ وَطِئْتَهَا یَا جَابِرُ الدُّنْیَا عِنْدَ ذَوِی الْأَلْبَابِ کَفَیْ ءِ الظِّلَالِ (1).

**[ترجمه]امالی طوسی: امام باقر علیه السلام فرمود: ای جابر! دنیا را منزل کن، مانند منزلی که در آن ساکن می شوی و سپس می خواهی که از آن کوچ کنی. آیا دنیا جز این است که در خوابت بر حیوانی سوار شده ای و چون بیدار می شوی تو بر رختخوابت هستی و سواره نیستی؟ که هیچ کس به آن اعتنا نمی کند. و یا دنیا همچون لباس است که آن را می پوشی یا زنی که با آن نزدیکی می کنی. ای جابر! دنیا در نزد خردمندان و خداشناسان مانند سایه بعد از ظهر است. - . امالی طوسی 1 : 302 -

**[ترجمه]

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: کَمْ مِنْ مُسْتَدْرَجٍ بِالْإِحْسَانِ إِلَیْهِ مَغْرُورٌ بِالسَّتْرِ عَلَیْهِ مَفْتُونٌ بِحُسْنِ الْقَوْلِ فِیهِ وَ مَا أَبْلَی اللَّهُ عَبْداً بِمِثْلِ الْإِمْلَاءِ لَهُ (1).

ما، [الأمالی للشیخ الطوسی] عَنْ جَمَاعَهٍ عَنْ أَبِی الْمُفَضَّلِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِی دَاوُدَ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ الْحَسَنِ الْمِقْسَمِیِّ عَنْ بِشْرِ بْنِ زَاذَانَ عَنْ عُمَرَ بْنِ صَبِیحٍ عَنِ الصَّادِقِ علیه السلام: مِثْلَهُ بِتَغْیِیرٍ مَا وَ قَدْ أَثْبَتْنَاهُمَا فِی بَابِ الْمَوَاعِظِ(2).

**[ترجمه]امالی طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام می فرمود: همانا دنیا رنج و نابودی و عبرت و دگرگونی است و از نشانه های نابودی اش این است که کمانش را زه می کند و تیر در آن قرار می دهد و زندگان را با تیر مرگ و افراد سالم را با تیرهای بیماری مورد هدف قرار می دهد؛ و از نشانه های سختی آن این است که انسان چیزی را که نمی­خورد، جمع می کند و چیزی را که در آن ساکن نمی شود، بنا می کند و از پندهای آن نیز این است که گاهی ثروتمند را مسکین و گاهی مسکین را ثروتمند می بینی و بین این دو فاصله ای جز نعمتی که از بین می رود و اندوهی که فرود می آید، نیست. و از دگرگونی های آن نیز این است که آرزو، انسان را در بر می گیرد؛ ولی قبل از رسیدن به آرزو، ناگهان مرگ او را در می ربایید.

- امام صادق علیه السلام فرمود: امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: چه بسیار افرادی که با احسانی که به آن ها می شود به تدریج به عذاب نزدیک می شوند و با پرده ای که بر اعمالشان کشیده شده، فریب می خورند و با سخن نیکویی که درباره آن ها گفته می شود شگفت زده می شوند و خداوند هیچ بنده ای را همچون مهلت دادن آزمایش نمی کند. - . امالی طوسی 2 : 58 -

در امالی شیخ طوسی مثل این روایت با تغییر اندکی نقل شده و ما هر دو را در باب مواعظ آوردیم. - . امالی طوسی 2 : 107 -

**[ترجمه]

بَلْ مَثَّلَتِ الدُّنْیَا بِهِ نَفْسَکَ وَ بِحَالِهِ حَالَکَ غَدَاهَ لَا یَنْفَعُکَ أَحِبَّاؤُکَ وَ لَا یُغْنِی عَنْکَ نِدَاؤُکَ حِینَ یَشْتَدُّ مِنَ الْمَوْتِ أَعَالِینُ الْمَرَضِ (1) وَ أَلِیمُ لَوْعَاتِ الْمَضَضِ حِینَ لَا یَنْفَعُ الْأَلِیلُ وَ لَا یَدْفَعُ الْعَوِیلُ یَحْفَزُ بِهَا الْحَیْزُومُ وَ یُعَضُّ بِهَا الْحُلْقُومُ لَا یُسْمِعُهُ النِّدَاءُ وَ لَا یَرُوعُهُ الدُّعَاءُ فَیَا طُولَ الْحُزْنِ عِنْدَ انْقِطَاعِ الْأَجَلِ ثُمَّ یُرَاحُ بِهِ عَلَی شَرْجَعٍ تُقِلُّهُ أَکُفٌّ أَرْبَعٌ فَیَضْجَعُ فِی قَبْرِهِ فِی مَحَلِّ لَبْثٍ وَ ضِیقِ جَدَثٍ فَذَهَبَتِ الْجِدَهُ وَ انْقَطَعَتِ الْمُدَّهُ وَ رَفَضَتْهُ الْعُطَفَهُ وَ قَطَعَتْهُ اللُّطَفَهُ لَا یُقَارِبُهُ الْأَخِلَّاءُ وَ لَا یُلِمُّ بِهِ الزُّوَّارُ وَ لَا اتَّسَقَتْ بِهِ الدَّارُ انْقَطَعَ دُونَهُ الْأَثَرُ وَ اسْتُعْجِمَ دُونَهُ الْخَبَرُ وَ بَکَّرَتْ وَرَثَتُهُ فَقُسِمَتْ تَرَکَتُهُ وَ لَحِقَهُ الْحُوبُ وَ أَحَاطَتْ بِهِ الذُّنُوبُ فَإِنْ یَکُنْ قَدَّمَ خَیْراً طَابَ مَکْسَبُهُ وَ إِنْ یَکُنْ قَدَّمَ شَرّاً تَبَّ مُنْقَلَبُهُ وَ کَیْفَ یَنْفَعُ نَفْساً قَرَارُهَا وَ الْمَوْتُ قَصَارُهَا وَ الْقَبْرُ مَزَارُهَا فَکَفَی بِهَذَا وَاعِظاً کَفَی یَا جَابِرُ امْضِ مَعِی فَمَضَیْتُ مَعَهُ حَتَّی أَتَیْنَا الْقُبُورَ فَقَالَ یَا أَهْلَ التُّرْبَهِ وَ یَا أَهْلَ الْغُرْبَهِ أَمَّا الْمَنَازِلُ فَقَدْ سُکِنَتْ وَ أَمَّا الْمَوَارِیثُ فَقَدْ قُسِمَتْ وَ أَمَّا الْأَزْوَاجُ فَقَدْ نُکِحْنَ هَذَا خَبَرُ مَا عِنْدَنَا فَمَا خَبَرُ مَا عِنْدَکُمْ ثُمَّ أَمْسَکَ عَنِّی مَلِیّاً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ وَ الَّذِی أَقَلَّ السَّمَاءَ فَعَلَتْ وَ سَطَحَ الْأَرْضَ فَدَحَتْ لَوْ أُذِنَ لِلْقَوْمِ فِی الْکَلَامِ لَقَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوَی ثُمَّ قَالَ یَا جَابِرُ إِذَا شِئْتَ فَارْجِعْ (2).

**[ترجمه]تحف العقول: جابر بن عبدالله انصاری می گوید: با امیرالمومنین علیه السلام در بصره بودیم. پس هنگامی که ایشان از جنگ با مخالفان خود فارغ شد، در آخر شبی نزد ما آمد و فرمود: در مورد چه چیزی صحبت می کنید؟ پس گفتیم: در نکوهش دنیا پس فرمود: ای جابر، چه چیز دنیا را نکوهش می کنید؟ سپس خداوند متعال را ثنا و ستایش نمود و فرمود: اما بعد، چرا گروهی از مردم دنیا را نکوهش می کنند و نسبت به آن بی رغبت هستند؟ دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. مسجد پیامبران خداوند متعال و محل نزول وحی خدا و جایگاه نماز فرشتگان خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می کند ای جابر، در حالی که دنیا جدایی خدا را اعلام نموده و به گسستن خود ندا داده و خود را با زوال توصیف کرده و با بلای خود بلا را مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق نموده، شب هنگام به مصیبت و صبح هنگام به نعمت و سلامت، بیم دهنده و ترغیب کننده در آید. گروهی آن را در هنگام پشیمانی مذمت کرده و گروهی دیگر آن را در هنگام سلامتی ستایش می کنند. به همه آن ها صادقانه خدمت کرده و آن ها را تذکر داده، پس متذکر شده اند و آن ها را پند داده پس بهره برده اند و آن ها را ترسانده، پس ترسیده اند و آن ها را مشتاق نموده، پس مشتاق گردیده اند. پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا هستی، چه زمانی لایق مذمت تو شد؟ بلکه چه زمانی تو را فریب داد؟ با بدن های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در خاک؟ چقدر با دستان خود بیماران را پرستاری کرده و با پنجه خود تیمار نمودی. برای آن ها تجویز دارو نمودی و پزشکان را طلب کردی. در آن خواسته ات به دست نیامد و حاجتت روا نشد، بلکه دنیا به این وسیله خود را مجسم ساخت و به حال خود، حال تو را نمایان کرد در روزی که دوستانت سودی به تو نرسانند و نه ندایت به جایی رسد، در آن زمان که به سبب مرگ، نشانه های بیماری و درد شدت گرفته و سوزدل های دردناک افزون شود، در هنگامی که ناله سود نبخشد و شیون مرگ را دفع نکند. به سبب آن سینه تنگ شود و گلو گرفته شود. نه صدایی را می شنود و نه آوایی او را بترساند. پس چقدر طولانی است اندوه در هنگام مرگ. سپس بر تابوت روان می شود و چهار دست حملش کنند. پس در قبرش می خوابد، در مکان ماندن و تنگی قبر. پس توان رفته و زمان به سر رسیده و مهرورزان او را کنار گذاشته و نوازشگران از او دست کشیده اند. نه دوستان به او نزدیک می شوند و نه دیدار کنندگان به او سر زنند و نه خانه به خود نظم گیرد. اثری از او نماند و خبری از او به دست نیاید. وارثانش صبح با شتاب آیند و اموال او را تقسیم کنند و وحشت به او رسد و گناهان او را در برگیرند. پس اگر به نیکی اقدام کرده باشد خوب به دست آورده و اگر به بدی عمل کرده باشد، سرانجامش زیانبار خواهد بود. و چگونه سود می رساند به کسی پایداری این دنیا در حالی که مرگ پایانش و قبر زیارتگاهش است. پس همین برای موعظه کردن کافی است. کافی است ای جابر همراهم بیا.

پس همراهش رفتم تا به قبور رسیدیم. پس فرمود: ای اهل خاک و ای اهل غربی، اما خانه ها پس در آن ساکن شدند و اما میراث تان پس تقسیم شد و اما همسران تان ازدواج کردند؛ این خبری است که پیش ما بود و چه خبری در نزد شماست. پس مدتی سکوت فرمود. سپس سرش را بلند کرد و فرمود: قسم به کسی که آسمان را بر پا داشت، پس اوج گرفت و زمین را گسترداند، پس گسترده شد، اگر اجازه داده می شد در سخن به این قوم، حتما می گفتند ما بهترین توشه را تقوا یافتیم. سپس فرمود: ای جابر، هرگاه خواستی بازگرد. - . تحف العقول : 183 -

**[ترجمه]

سَعِیدٍ عَنْ أَخِیهِ سَهْلٍ الْحُلْوَانِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: بَیْنَا عِیسَی فِی سِیَاحَتِهِ إِذْ مَرَّ بِقَرْیَهٍ فَوَجَدَ أَهْلَهَا مَوْتَی فِی الطُّرُقِ وَ الدُّورِ قَالَ فَقَالَ إِنَّ هَؤُلَاءِ مَاتُوا بِسَخْطَهٍ وَ لَوْ مَاتُوا بِغَیْرِهَا تَدَافَنُوا قَالَ فَقَالَ أَصْحَابُهُ وَدِدْنَا أَنَّا عَرَفْنَا قِصَّتَهُمْ فَقِیلَ لَهُ نَادِهِمْ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ فَقَالَ یَا أَهْلَ الْقَرْیَهِ فَأَجَابَهُ مُجِیبٌ مِنْهُمْ لَبَّیْکَ یَا رُوحَ اللَّهِ قَالَ مَا حَالُکُمْ وَ مَا قِصَّتُکُمْ قَالَ أَصْبَحْنَا فِی عَافِیَهٍ وَ بِتْنَا فِی الْهَاوِیَهِ قَالَ فَقَالَ مَا الْهَاوِیَهُ قَالَ بِحَارٌ مِنْ نَارٍ فِیهَا جِبَالٌ مِنْ نَارٍ قَالَ وَ مَا بَلَغَ بِکُمْ مَا أَرَی قَالَ حُبُّ الدُّنْیَا وَ عِبَادَهُ الطَّاغُوتِ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ حُبِّکُمُ الدُّنْیَا قَالَ کَحُبِّ الصَّبِیِّ لِأُمِّهِ إِذَا أَقْبَلَتْ فَرِحَ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ حَزِنَ قَالَ وَ مَا بَلَغَ مِنْ عِبَادَتِکُمُ الطَّاغُوتَ قَالَ کَانُوا إِذَا أَمَرُوا أَطَعْنَاهُمْ قَالَ فَکَیْفَ أَجَبْتَنِی أَنْتَ مِنْ بَیْنِهِمْ قَالَ لِأَنَّهُمْ مُلْجَمُونَ بِلُجُمٍ مِنْ نَارٍ عَلَیْهِمْ مَلائِکَهٌ غِلاظٌ شِدادٌ وَ إِنِّی کُنْتُ فِیهِمْ وَ لَمْ أَکُنْ

مِنْهُمْ فَلَمَّا أَصَابَهُمُ الْعَذَابُ أَصَابَنِی مَعَهُمْ فَأَنَا مُعَلَّقٌ بِشَجَرَهٍ أَخَافُ أَنْ أُکَبْکَبَ فِی النَّارِ قَالَ فَقَالَ عِیسَی علیه السلام النَّوْمُ عَلَی الْمَزَابِلِ وَ أَکْلُ خُبْزِ الشَّعِیرِ کَثِیرٌ مَعَ سَلَامَهِ الدِّینِ (1).

ثو(2)، [ثواب الأعمال] مع، [معانی الأخبار] عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدٍ الْعَطَّارِ عَنِ ابْنِ یَزِیدَ: مِثْلَهُ (3).

**[ترجمه]علل الشرایع: امام صادق علیه السلام فرمود: در همان حال که حضرت عیسی بن مریم علیه السلام در حال گشت و گذار بود، از روستایی گذر کرد و اهالی آن جا را دید که بر راه­ها و در خانه­ها مرده­اند. امام علیه السلام فرمود: حضرت عیسی علیه السلام فرمود: اینان به سبب خشم خداوند مرده­اند. اگر غیر از این بود، یکدیگر را به خاک سپرده بودند. یاران ایشان عرض کردند: دوست داریم ما را از قصّه آنان باخبر کنی. در آن هنگام به حضرت علیه السلام ندا رسید: ای روح الله! آنان را ندا ده. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: ای اهالی روستا! آن گاه یکی از آنان پاسخ داد: گوش به فرمان تواَم ای روح الله! فرمود: حال و قصّه شما چیست؟ عرض کرد: ما در تندرستی به سر می­بردیم و در هاویه افتادیم. امام صادق علیه السلام فرمود: ایشان فرمود: هاویه چیست؟ عرض کرد: دریایی است از آتش که کوه­هایی از آتش در خود دارد. فرمود: چه چیز چنین کاری بر سرتان آورد؟ عرض کرد: دوستی دنیا و بندگی طاغوتیان. فرمود: از دوستی دنیا چه به شما رسید؟ عرض کرد: همچون کودکی که مادرش را دوست بدارد؛ چون رو کرد، شاد کرد و چون پشت کرد، غمگین کرد. فرمود: و از بندگی طاغوتیان چه به شما رسید؟ عرض کرد: هرگاه فرمانمان دادند، آنان را اطاعت کردیم. فرمود: چه شد که از میان آنان تو مرا پاسخ گفتی؟ عرض کرد: زیرا آنان به لگام­هایی از آتش دهانه شده­اند و فرشتگانی درشت­خو وسخت­گیر بر آنان گماشته شده­اند. من (در دنیا) در میان آن­ها بودم، امّا از آن­ها نبودم. از این رو چون عذاب، آنان را در میان گرفت، من نیز به آن دچار شدم. اکنون من بر درختی آویخته شده­ام و می­ترسم در آتش دوزخ واژگون شوم. حضرت عیسی علیه السلام به یاران خود فرمود: اگر دین در سلامت بماند، خوابیدن در زباله­دان­ها و خوردن نان جو نیک­تر است. - . علل الشرایع 2 : 152 -

مانند این خبر در ثواب الاعمال و معانی الاخبار نیز روایت گردیده است. - . ثواب الاعمال: 227 ، معانی الاخبار: 341 -

**[ترجمه]

یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا(1).

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام علی علیه السلام درباره آیه شریفه «وَ کانَ تَحْتَهُ کَنْزٌ لَهُما» - . کهف / 81 - {و

زیر آن، گنجی متعلق به آن دو وجود داشت؛} فرمود: آن گنج، لوحی از جنس طلا بود که در آن نوشته شده بود:

بسم الله الرحمن الرحیم، لا اله إلا الله، محمد رسول الله، عجب است از کسی که به مرگ اعتقاد دارد، چگونه دلشاد است. عجب است از کسی که به قضا و قدر معتقد است، چگونه اندوهگین می شود. عجب است از کسی که به یاد آتش جهنم می افتد، چگونه می خندد. و عجب است از کسی که دنیا را می بیند که چگونه اهل آن از حالی به حالی دیگر می­شوند، چگونه باز هم به آن اطمینان می کند. - . معانی الاخبار : 200 -

**[ترجمه]

قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. مَا مُلِئَ بَیْتٌ قَطُّ خَیْرَهُ إِلَّا أَوْشَکَ أَنْ یُمْلَأَ غَیْرَهُ وَ لَا مُلِئَ بَیْتٌ قَطُّ غَیْرَهُ إِلَّا یُوشِکُ أَنْ یُمْلَأَ خَیْرَهُ (1).

**[ترجمه]قرب الإسناد: امام علی علیه السلام فرمود: هیچ خانه ای از خیر انباشته نشد، مگر این که نزدیک است از غیر آن پر شود و هیچ خانه ای از غیر آن پر نشد، مگر این که نزدیک است از خیر پر گردد - . قرب الإسناد: 57 - .

**[ترجمه]

**[ترجمه]قصص الأنبیاء علیهم السلام: امام باقر علیه السلام فرمود: در نجوای خداوند با موسی علیه السلام آمده که خداوند فرمود: دنیا ثواب مؤمن در قبال عمل او نیست و عذاب بر فاجر نیز به قدر گناهش نمی باشد. دنیا سرای ظالمان است، مگر کسی که در آن به خیر عمل کند که چه خوب سرایی برای آنان است. - . قصص الانبیا: 162 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]ارشاد: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: اما بعد، مَثَل دنیا همچون ماری است؛ بدنش نرم است ولی سمش کشنده است. پس از آنچه از آن که تو را شیفته ساخته دوری کن، زیرا مدت کوتاهی با تو خواهد بود و هرچه بیشتر به آن تمایل یافتی، بیشتر از آنچه برای اوست دوری کن. پس صاحب دنیا هرگاه به سرخوشی دنیا مشغول گردد دنیا او را به کدورتی مبتلا خواهد نمود. و السلام. - . ارشاد مفید : 112 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]سرائر: ابن ابی یعفور گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: ما دنیا را دوست داریم. حضرت علیه السلام به من فرمود: با آن چه کار می کنی؟ عرض کردم: از آن ازدواج می کنم و حج به جا می آورم و بر خانواده انفاق می کنم و به برادرانم داده و صدقه می دهم. حضرت علیه السلام به من فرمود: این ها دنیوی نیست بلکه اخروی است. - . سرائر 3 : 564 -

**[ترجمه]

لَوْ تَمَزَّزَهَا الْعَطْشَانُ (1) لَمْ یَنْقَعْ بِهَا فَأَذِّنُوا بِالرَّحِیلِ مِنْ هَذِهِ الدَّارِ الْمُقَدَّرِ عَلَی أَهْلِهَا الزَّوَالُ الْمَمْنُوعِ أَهْلُهَا مِنَ الْحَیَاهِ الْمُذَلَّلَهِ فِیهَا أَنْفُسُهُمْ بِالْمَوْتِ فَلَا حَیٌّ یَطْمَعُ فِی الْبَقَاءِ وَ لَا نَفْسٌ إِلَّا مُذْعِنَهٌ بِالْمَنُونِ فَلَا یُعَلِّلُکُمُ الْأَمَلُ وَ لَا یَطُولُ عَلَیْکُمُ الْأَمَدُ وَ لَا تَغْتَرُّوا مِنْهَا بِالْآمَالِ وَ لَوْ حَنَنْتُمْ حَنِینَ الْوُلَّهِ الْعِجَالِ (2) وَ دَعَوْتُمْ مِثْلَ حَنِینِ الْحَمَامِ (3) وَ جَأَرْتُمْ جَأْرَ مُتَبَتِّلِی الرُّهْبَانِ (4) وَ خَرَجْتُمْ إِلَی اللَّهِ تَعَالَی مِنَ الْأَمْوَالِ وَ الْأَوْلَادِ الْتِمَاسَ الْقُرْبَهِ إِلَیْهِ فِی ارْتِفَاعِ الدَّرَجَهِ عِنْدَهُ أَوْ غُفْرَانِ سَیِّئَهٍ أَحْصَتْهَا کَتَبَتُهُ وَ حَفِظَتْهَا مَلَائِکَتُهُ لَکَانَ قَلِیلًا فِیمَا أَرْجُو لَکُمْ مِنْ ثَوَابِهِ وَ أَتَخَوَّفُ عَلَیْکُمْ مِنْ عِقَابِهِ جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ مِنَ التَّائِبِینَ الْعَابِدِینَ (5).

**[ترجمه]مجالس مفید: مجاهد گوید: امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام فرمود: در این دنیائی که احدی پیش از شما از آن بهره مند نگشته، و برای احدی پس از شما باقی نخواهد ماند، زهد را پیشه سازید. راه شما در این دنیا همان راه گذشتگان است، همانا عمر دنیا بریده شده و آوای سپری شدن سر داده، و خوبی های آن زشت نما گشته است. پس پیوسته اهل خود را به فنا و نابودی، و ساکنان خود را به مرگ گوشزد می کند. راستی که شیرین آن تلخ، و زلال آن کدر گشته، و از آب زندگانی آن جز چند قطره یا جرعه ای بیش در ته این ظرف باقی نمانده که اگر تشنه لبی آن را بمکد، لب او هم تر نشود.

پس از این خانه ای که فنا و نیستی بر اهل آن مقدّر شده، و از ادامه حیات ممنوع اند - همان خانه ای که جان اهلش در آن خوار و ذلیل می گردد - عزم کوچیدن کنید، که زنده ای نیست که طمع در ماندن داشته، و نفسی نیست جز اینکه به مرگ اعتراف دارد. بنا بر این آرزوها سرگرمتان نسازد، و روزگاران و دوران فترت بر شما دراز ننماید، و با داشتن آرزوها فریب آن مخورید. و اگر به مانند شتران بچه گم کرده ای که به سرعت در پی آن است مشتاق باشید، و چون ناله کبوتران صدا برآورید، و همچون راهبان دلباخته به فغان آئید، و برای حرکت به سوی خدای متعال دست از اموال و اولاد بکشید، به تمنّای اینکه شما را درجه ای نزد خویش بالا برد، یا گناهی را - که کاتبان الهی به شمار آورده و فرشتگان خداوندی ثبت و ضبط نموده اند - ببخشاید، هر آینه همه این ها در قبال پاداشی که برایتان امید داشته، و در برابر آن کیفری که از آن بر شما هراس دارم اندک است. خداوند ما و شما را از توبه کنندگان و عبادت کنندگان قرار دهد. - . مجالس المفید: 103. -

**[ترجمه]

عَلَی الْأَوَّلِ مُزْدَجِرٌ وَ لَا اللَّبِیبُ فِیهَا بِالتَّجَارِبِ مُنْتَفِعٌ أَبَتِ الْقُلُوبُ لَهَا إِلَّا حُبّاً وَ النُّفُوسُ إِلَّا صَبّاً(1) وَ النَّاسُ لَهَا طَالِبَانِ طَالِبٌ ظَفِرَ بِهَا فَاغْتَرَّ فِیهَا وَ نَسِیَ التَّزَوُّدَ مِنْهَا لِلظَّعْنِ فَقَلَّ فِیهَا لَبْثُهُ حَتَّی خَلَتْ مِنْهَا یَدُهُ وَ زَلَّتْ عَنْهَا قَدَمُهُ وَ جَاءَتْهُ أَسَرَّ مَا کَانَ بِهَا مَنِیَّتُهُ فَعَظُمَتْ

نَدَامَتُهُ وَ کَثُرَتْ حَسْرَتُهُ وَ جَلَّتْ مُصِیبَتُهُ فَاجْتَمَعَتْ عَلَیْهِ سَکَرَاتُ الْمَوْتِ فَغَیْرُ مَوْصُوفٍ مَا نَزَلَ بِهِ وَ آخَرُ اخْتَلَجَ عَنْهَا قَبْلَ أَنْ یَظْفَرَ بِحَاجَتِهِ فَفَارَقَهَا بِغُرَّتِهِ وَ أَسَفِهِ وَ لَمْ یُدْرِکْ مَا طَلَبَ مِنْهَا وَ لَمْ یَظْفَرْ بِمَا رَجَا فِیهَا فَارْتَحَلَا جَمِیعاً مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ زَادٍ وَ قَدِمَا عَلَی غَیْرِ مِهَادٍ فَاحْذَرُوا الدُّنْیَا الْحَذَرَ کُلَّهُ وَ ضَعُوا عَنْکُمْ ثِقَلَ هُمُومِهَا لِمَا تَیَقَّنْتُمْ لَوْ شَکَّ زَوَالَهَا وَ کُونُوا أَسَرَّ مَا تَکُونُونَ فِیهَا أَحْذَرَ مَا تَکُونُونَ لَهَا فَإِنَّ طَالِبَهَا کُلَّمَا اطْمَأَنَّ مِنْهَا إِلَی سُرُورٍ أَشْخَصَهُ عَنْهَا مَکْرُوهٌ وَ کُلَّمَا اغْتَبَطَ مِنْهَا بِإِقْبَالٍ نَغَّصَهُ عَنْهَا إِدْبَارٌ وَ کُلَّمَا ثَبَتَتْ عَلَیْهِ مِنْهَا رَجُلًا طَوَتْ عَنْهُ کَشْحاً فَالسَّارُّ فِیهَا غَارٌّ وَ النَّافِعُ فِیهَا ضَارُّ وَصَلَ رَخَاؤُهَا بِالْبَلَاءِ وَ جُعِلَ بَقَاؤُهَا إِلَی الْفَنَاءِ فَرَحُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخَرُ هُمُومِهَا إِلَی الْوَهْنِ فَانْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الزَّاهِدِ الْمُفَارِقِ وَ لَا تَنْظُرْ إِلَیْهَا بِعَیْنِ الصَّاحِبِ الْوَامِقِ اعْلَمْ یَا هَذَا أَنَّهَا تَشْخَصُ الْوَادِعَ السَّاکِنَ وَ تُفَجِّعُ الْمُغْتَبِطَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مِنْهَا مَا تَوَلَّی فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ فَیُحْذَرَ أَمَانِیُّهَا کَاذِبَهٌ وَ آمَالُهَا بَاطِلَهٌ صَفْوُهَا کَدِرٌ وَ ابْنُ آدَمَ فِیهَا عَلَی خَطَرٍ إِمَّا نِعْمَهٌ زَائِلَهٌ وَ إِمَّا بَلِیَّهٌ نَازِلَهٌ وَ إِمَّا مَعْظَمَهٌ جَائِحَهٌ(2)

وَ إِمَّا مَنِیَّهٌ قَاضِیَهٌ فَلَقَدْ کَدِرَتْ عَلَیْهِ الْعِیشَهُ إِنْ عَقَلَ وَ أَخْبَرَتْهُ عَنْ نَفْسِهَا إِنْ وَعَی وَ لَوْ کَانَ خَالِقُهَا جَلَّ وَ عَزَّ لَمْ یُخْبِرْ عَنْهَا خَبَراً وَ لَمْ یَضْرِبْ لَهَا مَثَلًا وَ لَمْ یَأْمُرْ بِالزُّهْدِ فِیهَا وَ الرَّغْبَهِ عَنْهَا لَکَانَتْ وَقَائِعُهَا وَ فَجَائِعُهَا قَدْ أَنْبَهَتِ النَّائِمَ وَ وَعَظَتِ الظَّالِمَ وَ بَصَّرَتِ الْعَالِمَ وَ کَیْفَ وَ قَدْ جَاءَ عَنْهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَی زَاجِرٌ وَ أَتَتْ مِنْهُ

ص: 109

فِیهَا الْبَیِّنَاتُ وَ الْبَصَائِرُ فَمَا لَهَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْرٌ وَ لَا وَزْنٌ وَ لَا خَلْقٌ فِیمَا بَلَغَنَا خَلْقاً أَبْغَضَ إِلَیْهِ مِنْهَا وَ لَا نَظَرَ إِلَیْهَا مُذْ خَلَقَهَا وَ لَقَدْ عَرَضَتْ عَلَی نَبِیِّنَا صلی الله علیه و آله بِمَفَاتِیحِهَا وَ خَزَائِنِهَا لَا یَنْقُصُهُ ذَلِکَ مِنْ حَظِّهِ مِنَ الْآخِرَهِ فَأَبَی أَنْ یَقْبَلَهَا لِعِلْمِهِ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ أَبْغَضَ شَیْئاً فَأَبْغَضَهُ وَ صَغَّرَ شَیْئاً فَصَغَّرَهُ وَ أَنْ لَا یَرْفَعَ مَا وَضَعَهُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ وَ أَنْ لَا یُکْثِرَ مَا أَقَلَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَوْ لَمْ یُخْبِرْکَ عَنْ صِغَرِهَا عِنْدَ اللَّهِ إِلَّا أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ صَغَّرَهَا عَنْ أَنْ یُجْعَلَ خَیْرُهَا ثَوَاباً لِلْمُطِیعِینَ وَ أَنْ یُجْعَلَ عُقُوبَتُهَا عِقَاباً لِلْعَاصِینَ لَکَفَی وَ مِمَّا یَدُلُّکَ عَلَی دَنَاءَهِ الدُّنْیَا أَنَّ اللَّهَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ زَوَاهَا عَنْ أَوْلِیَائِهِ وَ أَحِبَّائِهِ نَظَراً وَ اخْتِیَاراً وَ بَسَطَهَا لِأَعْدَائِهِ فِتْنَهً وَ اخْتِبَاراً فَأَکْرَمَ عَنْهَا مُحَمَّداً نَبِیَّهُ صلی الله علیه و آله حِینَ عَصَبَ عَلَی بَطْنِهِ مِنَ الْجُوعِ وَ حَمَاهَا مُوسَی نَجِیَّهُ الْمُکَلَّمَ وَ کَانَتْ تُرَی خُضْرَهُ الْبَقْلِ مِنْ صِفَاقِ بَطْنِهِ مِنَ الْهُزَالِ وَ مَا سَأَلَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَوْمَ أَوَی إِلَی الظِّلِّ إِلَّا طَعَاماً یَأْکُلُهُ لِمَا جَهَدَهُ مِنَ الْجُوعِ وَ لَقَدْ جَاءَتِ الرِّوَایَهُ أَنَّهُ قَالَ أَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ إِذَا رَأَیْتَ الْغِنَی مُقْبِلًا فَقُلْ ذَنْبٌ عُجِّلَتْ عُقُوبَتُهُ وَ إِذَا رَأَیْتَ الْفَقْرَ مُقْبِلًا فَقُلْ مَرْحَباً بِشِعَارِ الصَّالِحِینَ وَ صَاحِبِ الرُّوحِ وَ الْکَلِمَهِ عِیسَی ابْنِ مَرْیَمَ علیه السلام إِذْ قَالَ إِدَامِیَ الْجُوعُ وَ شِعَارِیَ الْخَوْفُ وَ لِبَاسِیَ الصُّوفُ وَ دَابَّتِی رِجْلَایَ وَ سِرَاجِی بِاللَّیْلِ الْقَمَرُ وَ صَلَایَ فِی الشِّتَاءِ مَشَارِقُ الشَّمْسِ وَ فَاکِهَتِی مَا أَنْبَتَتِ الْأَرْضُ لِلْأَنْعَامِ أَبِیتُ وَ لَیْسَ لِی شَیْ ءٌ وَ لَیْسَ أَحَدٌ أَغْنَی مِنِّی وَ سُلَیْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَ مَا أُوتِیَ مِنَ الْمُلْکِ إِذْ کَانَ یَأْکُلُ خُبْزَ الشَّعِیرِ وَ یُطْعِمُ أُمَّهُ الْحِنْطَهَ وَ إِذَا جَنَّهُ اللَّیْلُ لَبِسَ الْمُسُوحَ وَ غَلَّ یَدَهُ إِلَی عُنُقِهِ وَ بَاتَ بَاکِیاً حَتَّی یُصْبِحَ وَ یُکْثِرُ أَنْ یَقُولَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَإِنْ لَمْ تَغْفِرْ لِی وَ تَرْحَمْنِی لَأَکُونَنَّ مِنَ الْخَاسِرِینَ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَکَ إِنِّی کُنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ فَهَؤُلَاءِ أَنْبِیَاءُ اللَّهِ وَ أَصْفِیَاؤُهُ تَنَزَّهُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ زَهِدُوا فِیمَا زَهَّدَهُمُ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فِیهِ مِنْهَا وَ أَبْغَضُوا مَا أَبْغَضَ وَ صَغَّرُوا مَا صَغَّرَ ثُمَّ اقْتَصَّ الصَّالِحُونَ آثَارَهُمْ

ص: 110

وَ سَلَکُوا مِنْهَاجَهُمْ وَ أَلْطَفُوا الْفِکَرَ وَ انْتَفَعُوا بِالْعِبَرِ وَ صَبَرُوا فِی هَذَا الْعُمُرِ الْقَصِیرِ مِنْ مَتَاعِ الْغُرُورِ الَّذِی یَعُودُ إِلَی الْفَنَاءِ وَ یَصِیرُ إِلَی الْحِسَابِ نَظَرُوا بِعُقُولِهِمْ إِلَی آخِرِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی أَوَّلِهَا وَ إِلَی بَاطِنِ الدُّنْیَا وَ لَمْ یَنْظُرُوا إِلَی ظَاهِرِهَا وَ فَکَّرُوا فِی مَرَارَهِ عَاقِبَتِهَا فَلَمْ یَسْتَمْرِئْهُمْ (1) حَلَاوَهُ عَاجِلِهَا ثُمَّ أَلْزَمُوا أَنْفُسَهُمُ الصَّبْرَ وَ أَنْزَلُوا الدُّنْیَا مِنْ أَنْفُسِهِمْ کَالْمَیْتَهِ الَّتِی لَا یَحِلُّ لِأَحَدٍ أَنْ یَشْبَعَ مِنْهَا إِلَّا فِی حَالِ الضَّرُورَهِ إِلَیْهَا وَ أَکَلُوا مِنْهَا بِقَدْرِ مَا أَبْقَی لَهُمُ النَّفَسَ وَ أَمْسَکَ الرُّوحَ وَ جَعَلُوهَا بِمَنْزِلَهِ الْجِیفَهِ الَّتِی اشْتَدَّ نَتْنُهَا فَکُلُّ مَنْ مَرَّ بِهَا أَمْسَکَ عَلَی فِیهِ فَهُمْ یَتَبَلَّغَونَ بِأَدْنَی الْبَلَاغِ وَ لَا یَنْتَهُونَ إِلَی الشِّبَعِ مِنَ النَّتْنِ وَ یَتَعَجَّبُونَ مِنَ الْمُمْتَلِی مِنْهَا شِبَعاً وَ الرَّاضِی بِهَا نَصِیباً إِخْوَانِی وَ اللَّهُ لَهِیَ فِی الْعَاجِلَهِ وَ الْآجِلَهِ لِمَنْ نَاصَحَ نَفْسَهُ فِی النَّظَرِ وَ أَخْلَصَ لَهَا الْفِکَرَ أَنْتَنُ مِنَ الْجِیفَهِ وَ أَکْرَهُ مِنَ الْمَیْتَهِ غَیْرَ أَنَّ الَّذِی نَشَأَ فِی دِبَاغِ الْإِهَابِ لَا یَجِدُ نَتْنَهُ وَ لَا تُؤْذِیهِ رَائِحَتُهُ مَا تُؤْذِی الْمَارَّ بِهِ وَ الْجَالِسَ عِنْدَهُ وَ قَدْ یَکْفِی الْعَاقِلَ مِنْ مَعْرِفَتِهَا عِلْمُهُ بِأَنَّ مَنْ مَاتَ وَ خَلَّفَ سُلْطَاناً عَظِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ عَاشَ فِیهَا سُوقَهً خَامِلًا أَوْ کَانَ فِیهَا مُعَافًی سَلِیماً سَرَّهُ أَنَّهُ کَانَ فِیهَا مُبْتَلًی ضَرِیراً فَکَفَی بِهَذَا عَلَی عَوْرَتِهَا وَ الرَّغْبَهُ عَنْهَا دَلِیلًا وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الدُّنْیَا کَانَتْ مَنْ أَرَادَ مِنْهَا شَیْئاً وَجَدَهُ حَیْثُ تَنَالُ یَدَهُ مِنْ غَیْرِ طَلَبٍ وَ لَا تَعَبٍ وَ لَا مَئُونَهٍ وَ لَا نَصَبٍ وَ لَا ظَعْنٍ وَ لَا دَأْبٍ غَیْرَ أَنَّ مَا أَخَذَ مِنْهَا مِنْ شَیْ ءٍ لَزِمَهُ حَقُّ اللَّهِ فِیهِ وَ الشُّکْرُ عَلَیْهِ وَ کَانَ مَسْئُولًا عَنْهُ مُحَاسَباً بِهِ لَکَانَ یَحِقُّ عَلَی الْعَاقِلِ أَنْ لَا یَتَنَاوَلَ مِنْهَا إِلَّا قُوَّتَهُ وَ بُلْغَهَ یَوْمِهِ حَذَراً مِنَ السُّؤَالِ وَ خَوْفاً مِنَ الْحِسَابِ وَ إِشْفَاقاً مِنَ الْعَجْزِ عَنِ الشُّکْرِ فَکَیْفَ بِمَنْ تَجَشَّمَ فِی طَلَبِهَا مِنْ خُضُوعِ رَقَبَتِهِ وَ وَضْعِ خَدِّهِ وَ فَرَطِ عِنَائِهِ وَ الِاغْتِرَابِ عَنْ أَحْبَابِهِ وَ عَظِیمِ أَخْطَارِهِ ثُمَّ لَا یَدْرِی مَا آخِرُ ذَلِکَ الظَّفَرُ أَمِ الْخَیْبَهُ إِنَّمَا الدُّنْیَا ثَلَاثَهُ أَیَّامٍ یَوْمٌ مَضَی بِمَا فِیهِ فَلَیْسَ بِعَائِدٍ وَ یَوْمٌ أَنْتَ فِیهِ فَحَقٌّ عَلَیْکَ اغْتِنَامُهُ وَ یَوْمٌ لَا تَدْرِی أَنْتَ مِنْ أَهْلِهِ وَ لَعَلَّکَ رَاحِلٌ فِیهِ أَمَّا الْیَوْمُ الْمَاضِی

ص: 111

فَحَکِیمٌ مُؤَدِّبٌ وَ أَمَّا الْیَوْمُ الَّذِی أَنْتَ فِیهِ فَصَدِیقٌ مُوَدِّعٌ وَ أَمَّا غَداً فَإِنَّمَا فِی یَدَیْکَ مِنْهُ الْأَمَلُ فَإِنْ یَکُنْ أَمْسِ سَبَقَکَ بِنَفْسِهِ فَقَدْ أَبْقَی فِی یَدَیْکَ حِکْمَتَهُ وَ إِنْ یَکُنْ یَوْمُکَ هَذَا آنَسَکَ بِمَقْدَمِهِ عَلَیْکَ فَقَدْ کَانَ طَوِیلَ الْغَیْبَهِ عَنْکَ وَ هُوَ سَرِیعُ الرِّحْلَهِ فَتَزَوَّدْ مِنْهُ وَ أَحْسِنْ وَدَاعَهُ خُذْ بِالثِّقَهِ مِنَ الْعَمَلِ وَ إِیَّاکَ وَ الِاغْتِرَارَ بِالْأَمَلِ وَ لَا تُدْخِلْ عَلَیْکَ الْیَوْمَ هَمَّ غَدٍ یَکْفِی الْیَوْمَ هَمُّهُ وَ غَداً دَاخِلٌ عَلَیْکَ بِشُغُلِهِ إِنَّکَ إِنْ حَمَلْتَ عَلَی الْیَوْمِ هَمَّ غَدٍ زِدْتَ فِی حُزْنِکَ وَ تَعَبِکَ وَ تَکَلَّفْتَ أَنْ تَجْمَعَ فِی یَوْمِکَ مَا یَکْفِیکَ أَیَّاماً فَعَظُمَ الْحُزْنُ وَ زَادَ الشُّغُلُ وَ اشْتَدَّ التَّعَبُ وَ ضَعُفَ الْعَمَلُ لِلْأَمَلِ وَ لَوْ أَخْلَیْتَ قَلْبَکَ مِنَ الْأَمَلِ لَجَدَّدْتَ فِی الْعَمَلِ وَ الْأَمَلُ الْمُمَثَّلُ فِی الْیَوْمِ غَداً أَضَرَّکَ فِی وَجْهَیْنِ سَوَّفْتَ بِهِ الْعَمَلَ وَ زِدْتَ بِهِ فِی الْهَمِّ وَ الْحُزْنِ أَ وَ لَا تَرَی أَنَّ الدُّنْیَا سَاعَهٌ بَیْنَ سَاعَتَیْنِ سَاعَهٌ مَضَتْ وَ سَاعَهٌ بَقِیَتْ وَ سَاعَهٌ أَنْتَ فِیهَا فَأَمَّا الْمَاضِیَهُ وَ الْبَاقِیَهُ فَلَسْتَ تَجِدُ لِرِخَائِهِمَا لَذَّهً وَ لَا لِشِدَّتِهِمَا أَلَماً فَأَنْزِلِ السَّاعَهَ الْمَاضِیَهَ وَ السَّاعَهَ الَّتِی أَنْتَ فِیهَا مَنْزِلَهَ الضَّیْفَیْنِ نَزَلَا بِکَ فَظَعَنَ الرَّاحِلُ عَنْکَ بِذَمِّهِ إِیَّاکَ وَ حَلَّ النَّازِلُ بِکَ بِالتَّجْرِبَهِ لَکَ فَإِحْسَانُکَ إِلَی الثَّاوِی یَمْحُو إِسَاءَتَکَ إِلَی الْمَاضِی فَأَدْرِکْ مَا أَضَعْتَ بِهِ عِتَابَکَ مِمَّا اسْتَقْبَلْتَ وَ احْذَرْ أَنْ تَجْمَعَ عَلَیْکَ شَهَادَتَهُمَا فَیُوبِقَاکَ وَ لَوْ أَنَّ مَقْبُوراً مِنَ الْأَمْوَاتِ قِیلَ لَهُ هَذِهِ الدُّنْیَا أَوَّلُهَا إِلَی آخِرِهَا تَخَلَّفْهَا لِوَلَدِکَ الَّذِی لَمْ یَکُنْ لَکَ هَمٌّ غَیْرُهُ أَوْ یَوْمٌ نَرُدُّهُ إِلَیْکَ فَتَعْمَلُ فِیهِ لِنَفْسِکَ لَاخْتَارَ یَوْماً یَسْتَعْتِبُ فِیهِ مِنْ سَیِّئِ مَا أَسْلَفَ عَلَی جَمِیعِ الدُّنْیَا بِهِ یُورِثُهَا وَلَداً خَلَّفَهُ فَمَا یَمْنَعُکَ أَیُّهَا الْمُغْتَرُّ الْمُضْطَرُّ الْمُسَوِّفُ أَنْ تَعْمَلَ عَلَی مَهَلٍ قَبْلَ حُلُولِ الْأَجَلِ وَ مَا یَجْعَلُ الْمَقْبُورَ أَشَدَّ تَعْظِیماً لِمَا فِی یَدَیْکَ مِنْکَ أَ لَا تَسْعَی فِی تَحْرِیرِ رَقَبَتِکَ وَ فَکَاکِ رِقِّکَ وَ وِقَاءِ نَفْسِکَ مِنَ النَّارِ الَّتِی عَلَیْها مَلائِکَهٌ غِلاظٌ شِدادٌ.

وَ قَالَ علیه السلام أُوصِیکُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ اغْتِنَامِ مَا اسْتَطَعْتُمْ عَمَلًا بِهِ مِنْ طَاعَهِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی هَذِهِ الْأَیَّامِ الْخَالِیَهِ بِجَلِیلِ مَا یَشْقَی عَلَیْکُمْ بِهِ الْفَوْتُ

ص: 112

بَعْدَ الْمَوْتِ وَ بِالرَّفْضِ لِهَذِهِ الدُّنْیَا التَّارِکَهِ لَکُمْ وَ إِنْ لَمْ تَکُونُوا تُحِبُّونَ تَرْکَهَا وَ الْمُبْلِیَهِ لَکُمْ وَ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ تَجْدِیدَهَا فَإِنَّمَا مَثَلُکُمْ وَ مَثَلُهَا کَرَکْبٍ سَلَکُوا سَبِیلًا فَکَأَنَّهُمْ قَدْ قَطَعُوهُ وَ أَمُّوا عِلْماً فَکَأَنْ قَدْ بَلَغُوهُ وَ کَمْ عَسَی مِنَ الْمَجْرَی إِلَی الْغَایَهِ أَنْ یَجْرِیَ حَتَّی یَبْلُغَهَا فَکَمْ عَسَی أَنْ یَکُونَ بَقَاءَ مَنْ لَهُ یَوْمٌ لَا یَعْدُوهُ وَ مِنْ وَرَائِهِ طَالِبُ حَثِیثٍ یَحْدُوهُ فِی الدُّنْیَا حَتَّی یُفَارِقَهَا فَلَا تَتَنَافَسُوا فِی عِزِّ الدُّنْیَا وَ فَخْرِهَا وَ لَا تُعْجَبُوا بِزِینَتِهَا وَ لَا تَجْزَعُوا مِنْ ضَرَّائِهَا وَ بُؤْسِهَا فَإِنَّ عِزَّ الدُّنْیَا وَ فَخْرَهَا إِلَی انْقِطَاعٍ وَ إِنَّ زِینَتَهَا وَ نَعِیمَهَا إِلَی زَوَالٍ وَ إِنَّ ضَرَّاءَهَا وَ بُؤْسَهَا إِلَی نَفَادٍ وَ کُلُّ مُدَّهٍ فِیهَا إِلَی مُنْتَهًی وَ کُلُّ حَیٍّ فِیهَا إِلَی فَنَاءٍ أَ وَ لَیْسَ لَکُمْ فِی آثَارِ الْأَوَّلِینَ مُزْدَجَرٌ وَ فِی آبَائِکُمُ الْمَاضِینَ تَبْصِرَهٌ وَ مُعْتَبَرٌ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ أَ لَمْ تَرَوْا إِلَی الْمَاضِینَ مِنْکُمْ لَا یَرْجِعُونَ وَ إِلَی الْخَلَفِ الْبَاقِی مِنْکُمْ لَا یَبْقَوْنَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ عَلَا وَ حَرامٌ عَلی قَرْیَهٍ أَهْلَکْناها أَنَّهُمْ لا یَرْجِعُونَ (1) الْآیَهَ وَ الَّتِی بَعْدَهَا وَ قَالَ عَزَّ وَ جَلَ کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَهُ الْمَوْتِ وَ إِنَّما تُوَفَّوْنَ أُجُورَکُمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّهَ فَقَدْ فازَ وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ(2) أَ لَسْتُمْ تَرَوْنَ أَهْلَ الدُّنْیَا یُمْسُونَ وَ یُصْبِحُونَ عَلَی أَحْوَالٍ شَتَّی مَیِّتٌ یَبْلَی وَ آخَرُ یُعَزَّی وَ صَرِیعٌ مُبْتَلًی وَ عَائِدٌ مَعُودٌ وَ آخَرُ بِنَفْسِهِ یَجُودُ وَ طَالِبٌ وَ الْمَوْتُ یَطْلُبُهُ وَ غَافِلٌ وَ لَیْسَ بِمَغْفُولٍ عَنْهُ وَ عَلَی أَثَرِ الْمَاضِی مِنَّا یَمْضِی الْبَاقِی فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظِیمِ الَّذِی یَبْقَی وَ یَفْنَی مَا سِوَاهُ وَ إِلَیْهِ مَوْئِلُ الْخَلْقِ وَ مَرْجِعُ الْأُمُورِ(3)

وَ قَالَ علیه السلام أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی أُحَذِّرُکُمُ الدُّنْیَا فَإِنَّهَا حُلْوَهٌ خَضِرَهٌ حُفَّتْ

ص: 113

بِالشَّهَوَاتِ وَ رَاقَتْ بِالْقَلِیلِ وَ تَحَبَّبَتْ بِالْعَاجِلَهِ وَ عُمِّرَتْ بِالْآمَالِ وَ تَزَیَّنَتْ بِالْغُرُورِ فَلَا تَدُومُ نِعْمَتُهَا وَ لَا تَفْنَی فَجَائِعُهَا غَدَّارَهٌ ضَرَّارَهٌ حَائِلَهٌ زَائِلَهٌ نَافِدَهٌ بَائِدَهٌ أَکَّالَهٌ غَوَّالَهٌ لَا تَعْدُو إِذَا تَنَاهَتْ إِلَی أُمْنِیَّهِ أَهْلِ الرَّغْبَهِ فِیهَا وَ الرِّضَا بِهَا کَمَا قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیماً تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَ کانَ اللَّهُ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ مُقْتَدِراً(1): مَعَ أَنَّ امْرَأً لَمْ یَکُنْ مِنْهَا فِی حَبْرَهٍ إِلَّا أَعْقَبَتْهُ مِنْهَا بَعْدُ بِعَبْرَهٍ وَ لَمْ یَلْقَ مِنْ سَرَّائِهَا بَطْناً إِلَّا أَعْطَتْهُ مِنْ ضَرَّائِهَا ظَهْراً وَ لَمْ یَطُلَّهُ فِیهَا دِیمَهُ رَخَاءٍ إِلَّا هَتَنَتْ (2) عَلَیْهِ

مِنْهَا مُزْنَهُ بَلَاءٍ وَ حَرِیٌّ إِذَا أَصْبَحَتْ لَکَ مُتَحَبِّرَهً أَنْ تُمْسِیَ لَکَ مُتَنَکِّرَهً(3) وَ إِنْ جَانِبٌ مِنْهَا اعْذَوْذَبَ لِامْرِئٍ وَ احْلَوْلَی أَمَرَّ عَلَیْهِ جَانِبٌ فَأَوْبَی وَ إِنْ آنَسَ إِنْسَانٌ مِنْ غَضَارَتِهَا رَغَباً أَرْهَقَتْهُ مِنْ بَوَائِقِهَا تَعَباً غَرَّارَهٌ غُرُورٌ مَا فِیهَا فَانٍ مَنْ عَلَیْهَا وَ لَمْ یَمَسَّ امْرُؤٌ مِنْهَا فِی جَنَاحِ أَمْنٍ إِلَّا أَصْبَحَ فِی جَوْفِ خَوْفٍ (4)

لَا خَیْرَ فِی شَیْ ءٍ مِنْ زَادِهَا إِلَّا التَّقْوَی مَنْ أَقَلَّ مِنْهَا اسْتَکْثَرَ مِمَّا یُوبِقُهُ وَ مَنِ اسْتَکْثَرَ مِنْهَا لَمْ تَدُمْ لَهُ وَ زَالَتْ عَنْهُ کَمْ وَاثِقٍ بِهَا فَجَعَتْهُ وَ ذِی طُمَأْنِینَهٍ إِلَیْهَا صَرَعَتْهُ وَ ذِی خَدَعٍ فِیهَا خَدَعَتْهُ وَ کَمْ مِنْ ذِی أُبَّهَهٍ فِیهَا قَدْ صَیَّرَتْهُ حَقِیراً وَ ذِی نَخْوَهٍ فِیهَا قَدْ رَدَّتْهُ خَائِفاً فَقِیراً وَ کَمْ مِنْ ذِی تَاجٍ قَدْ أَکَبَّتْهُ لِلْیَدَیْنِ وَ الْفَمِ سُلْطَانُهَا دُوَلٌ وَ عَیْشُهَا رَنِقٌ وَ عَذْبُهَا أُجَاجٌ وَ حُلْوُهَا صَبِرٌ وَ غِذَاؤُهَا سِمَامٌ وَ أَسْبَابُهَا رِمَامٌ وَ قِطَافُهَا سَلْعٌ حَیُّهَا بِعَرَضِ مَوْتٍ وَ صَحِیحُهَا بِعَرَضِ سُقْمٍ وَ مَنِیعُهَا بِعَرَضِ اهْتِضَامٍ وَ مُلْکُهَا مَسْلُوبٌ

ص: 114

وَ عَزِیزُهَا مَغْلُوبٌ وَ ضَیْفُهَا مَنْکُوبٌ وَ جَارُهَا مَحْرُومٌ مَعَ أَنَّ وَرَاءَ ذَلِکَ سَکَرَاتِ الْمَوْتِ وَ زَفَرَاتِهِ وَ هَوْلَ الْمُطَّلَعِ وَ الْوُقُوفَ بَیْنَ یَدَیْ إِلَهِکُمُ الْحَکَمِ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی أَ لَسْتُمْ فِی مَسَاکِنِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ کَانُوا أَطْوَلَ مِنْکُمْ أَعْمَاراً وَ أَبْقَی مِنْکُمْ آثَاراً وَ أَعَدَّ مِنْکُمْ عَدِیداً وَ أَکْثَفَ مِنْکُمْ جُنُوداً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ عُنُوداً تَعَبَّدُوا لِلدُّنْیَا أَیَّ تَعَبُّدٍ وَ آثَرُوهَا أَیَّ إِیْثَارٍ ثُمَّ ظَعَنُوا عَنْهَا بِالصَّغَارِ وَ هَلْ بَلَغَکُمْ أَنَّ الدُّنْیَا سَخَتْ لَهُمْ نَفْساً بِفِدْیَهٍ أَوْ صُدَّتْ عَنْهُمْ فِیمَا أَهْلَکَتْهُمْ بِهِ بِخَطْبٍ بَلْ أَوْهَنَتْهُمْ بِالْقَوَارِعِ وَ ضَعْضَعَتْهُمْ بِالنَّوَائِبِ وَ مَقَرَتْهُمْ بِالْمَنَاخِرِ وَ أَعَانَهَا عَلَیْهِمْ رَیْبَ الْمَنُونِ فَقَدْ رَأَیْتُمْ تَنَکُّرَهَا لِمَنْ دَانَ لَهَا وَ آثَرَهَا أَوْ أَخْلَدَ إِلَیْهَا حِینَ ظَعَنُوا عَنْهَا لِفِرَاقِ أَبَدٍ أَوْ إِلَی آخِرِ زَوَالٍ هَلْ زَوَّدَتْهُمْ إِلَّا السَّغَبُ أَوْ أَحَلَّتْهُمْ إِلَّا إِلَی الضَّنْکِ أَوْ نَوَّرَتْ لَهُمْ إِلَّا الظُّلْمَهُ أَوْ أَعْقَبَتْهُمْ إِلَّا النَّارُ أَ لِهَذِهِ تُؤْثِرُونَ أَمْ عَلَیْهَا تَرَبَّصُونَ أَمْ إِلَیْهَا تَطْمَئِنُّونَ یَقُولُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ مَنْ کانَ یُرِیدُ الْحَیاهَ الدُّنْیا وَ زِینَتَها نُوَفِّ إِلَیْهِمْ أَعْمالَهُمْ فِیها وَ هُمْ فِیها لا یُبْخَسُونَ أُولئِکَ الَّذِینَ لَیْسَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ إِلَّا النَّارُ وَ حَبِطَ ما صَنَعُوا فِیها وَ باطِلٌ ما کانُوا یَعْمَلُونَ (1) فَبِئْسَتِ الدَّارُ لِمَنْ لَمْ یَتَّهِمْهَا وَ لَمْ یَکُنْ فِیهَا عَلَی وَجَلٍ مِنْهَا اذْکُرُوا عِنْدَ تَصَرُّفِهَا بِکَمْ سُرْعَهٍ انْقِضَاؤُهَا عَنْکُمْ وَ وَشْکِ زَوَالِهَا وَ ضَعْفِ مَجَالِهَا أَ لَمْ تَجِدْکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ وَ وَجَدْتُ مَنْ کَانَ قِبَلَکُمْ عَلَی مِثَالِ مَنْ کَانَ قَبْلَهُمْ جِیلٌ بَعْدَ جِیلٍ وَ أُمَّهٌ بَعْدَ أُمَّهٍ وَ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ وَ خَلَفٌ بَعْدَ خَلَفٍ فَلَا هِیَ تَسْتَحِی مِنَ الْعَارِ وَ مَا لَا یَنْبَغِی مِنَ الْمُبْدِیَاتِ وَ لَا تَخْجَلْ مِنَ الْغَدْرِ اعْلَمُوا وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّکُمْ تَارِکُوهَا لَا بُدَّ وَ إِنَّمَا هِیَ کَمَا نَعَتَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(2) فَاتَّعِظُوا فِیهَا بِالَّذِینَ کَانُوا یَبْنُونَ بِکُلِّ رَیْعٍ آیَهً یَعْبَثُونَ وَ یَتَّخِذُونَ مَصَانِعَ

ص: 115

لَعَلَّهُمْ یَخْلُدُونَ (1) وَ بِالَّذِینَ قَالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً(2) وَ اتَّعِظُوا بِمَنْ رَأَیْتُمْ مِنْ إِخْوَانِکُمْ کَیْفَ حُمِلُوا إِلَی قُبُورِهِمْ لَا یُدْعَوْنَ رُکْبَاناً وَ أُنْزِلُوا لَا یُدْعَوْنَ ضِیفَاناً(3)

وَ جُعِلَ لَهُمْ مِنَ الضَّرِیحِ أَجْنَاناً(4)

وَ مِنَ التُّرَابِ أَکْفَاناً وَ مِنَ الرُّفَاتِ جِیرَاناً وَ هُمْ جِیرَهٌ لَا یُجِیبُونَ دَاعِیاً وَ لَا یَمْنَعُونَ ضَیْماً وَ لَا یُبَالُونَ مَنْدَبَهً وَ لَا یَعْرِفُونَ نَسَباً وَ لَا حَسَباً وَ لَا یَشْهَدُونَ زُوراً إِنْ جِیدُوا لَمْ یَفْرَحُوا(5) وَ إِنْ قُحِطُوا لَمْ یَقْنَطُوا جَمِیعٌ وَ هُمْ آحَادٌ وَ جِیرَهٌ وَ هُمْ أَبْعَادٌ وَ مُتَدَانُونَ لَا یَتَزَاوَرُونَ وَ لَا یُزَوِّرُونَ حُلَمَاءُ قَدْ بَادَتْ أَضْغَانُهُمْ جُهَلَاءُ قَدْ ذَهَبَتْ أَحْقَادُهُمْ لَا یُخْشَی فَجْعُهُمْ وَ لَا یُرْجَی دَفْعُهُمْ وَ هُمْ کَمَنْ لَمْ یَکُنْ وَ کَمَا قَالَ جَلَّ ثَنَاؤُهُ فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ (6) إِنَّ الدُّنْیَا وَهْنٌ مَطْلَبُهَا رَنِقٌ مَشْرَبُهَا رَدِغٌ مَشْرَعُهَا(7)

غَرُورٌ مَاحِلٌ (8) وَ سَمٌّ قَاتِلٌ وَ سِنَادٌ مَائِلٌ تُرِیقُ مُطَّرِفَهَا وَ تُرْدِی مُسْتَزِیدَهَا وَ تُصْرِعُ مُسْتَفِیدَهَا

ص: 116

بِإِنْفَادِ لَذَّتِهَا وَ مُوبِقَاتِ شَهَوَاتِهَا وَ أَسْرِ نَافِرِهَا قَنَصَتْ بِأَحْبُلِهَا وَ قَصَدَتْ بِأَسْهُمِهَا مَائِلًا لِهَنَاتِهَا وَ تُعَلِّلُ بِهِبَاتِهَا لَیَالِیَ عُمُرِهِ وَ أَیَّامَ حَیَاتِهِ قَدْ عَلَّقَتْهُ أَوْهَاقَ الْمَنِیَّهِ فَأَرْدَتْهُ بِمَرَائِرِهَا(1)

قَائِدَهً لَهُ بِحُتُوفِهَا إِلَی ضَنْکِ الْمَضْجَعِ وَ وَحْشَهِ الْمَرْجِعِ وَ مُجَاوَرَهِ الْأَمْوَاتِ وَ مُعَایَنَهِ الْمَحَلِّ وَ ثَوَابِ الْعَمَلِ ثُمَّ ضُرِبَ عَلَی أَدْنَاهُمْ سُبَاتُ الدُّهُورِ وَ هُمْ لَا یَرْجِعُونَ قَدِ ارْتَهَنَتِ الرِّقَابَ بِسَالِفِ الِاکْتِسَابِ وَ أُحْصِیَتِ الْآثَارُ لِفَصْلِ الْخِطَابِ وَ قَدْ خابَ مَنْ حَمَلَ ظُلْماً.

وَ قَالَ علیه السلام فِی ذَمِّ الدُّنْیَا فِی خُطْبَهٍ خَطَبَهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ أَحْمَدُهُ وَ أَسْتَعِینُهُ وَ أُومِنُ بِهِ وَ أَتَوَکَّلُ عَلَیْهِ وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ أَرْسَلَهُ بِالْحَقِّ وَ دِینِ الْهُدَی لِیُزِیحَ بِهِ عِلَّتَکُمْ وَ لِیُوقِظَ بِهِ غَفْلَتَکُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ مَیِّتُونَ وَ مَبْعُوثُونَ مِنْ بَعْدِ الْمَوْتِ وَ مَوْقُوفُونَ عَلَی أَعْمَالِکُمْ وَ مُجْزَوْنَ بِهَا فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الْحَیاهُ الدُّنْیا فَإِنَّهَا دَارٌ بِالْبَلَاءِ مَحْفُوفَهٌ وَ بِالْعَنَاءِ مَعْرُوفَهٌ وَ بِالْغَدْرِ مَوْصُوفَهٌ وَ کُلُّ مَا فِیهَا إِلَی زَوَالٍ وَ هِیَ بَیْنَ أَهْلِهَا دُوَلٌ وَ سِجَالٌ لَا تَدُومُ أَحْوَالُهَا وَ لَا یَسْلَمُ مِنْ شَرِّهَا بَیْنَا أَهْلُهَا مِنْهَا فِی رَخَاءٍ وَ سُرُورٍ إِذْ هُمْ مِنْهَا فِی بَلَاءٍ وَ غُرُورٍ أَحْوَالٌ مُخْتَلِفَهٌ وَ تَارَاتٌ مُتَصَرِّفَهٌ الْعَیْشُ فِیهَا مَذْمُومٌ وَ الرَّخَاءُ فِیهَا لَا یَدُومُ وَ إِنَّمَا أَهْلُهَا فِیهَا أَغْرَاضٌ مُسْتَهْدَفَهٌ تَرْمِیهِمْ بِسِهَامِهَا وَ تَقْصِمُهُمْ بِحِمَامِهَا وَ کُلٌّ حَتْفُهُ فِیهَا مَقْدُورٌ وَ حَظُّهُ مِنْهَا مَوْفُورٌ وَ اعْلَمُوا عِبَادَ اللَّهِ أَنَّکُمْ وَ مَا أَنْتُمْ فِیهِ مِنْ هَذِهِ الدُّنْیَا عَلَی سَبِیلِ مَنْ قَدْ مَضَی مِمَّنْ کَانَ أَطْوَلَ مِنْکُمْ بَاعاً وَ أَشَدَّ مِنْکُمْ بَطْشاً وَ أَعْمَرَ دِیَاراً وَ أَبْعَدَ آثَاراً فَأَصْبَحَتْ أَصْوَاتُهُمْ هَامِدَهً خَامِدَهً مِنْ بَعْدِ طُولٍ تَغْلِبُهَا وَ أَجْسَادُهُمْ بَالِیَهً وَ دِیَارُهُمْ خَالِیَهً وَ آثَارُهُمْ عَافِیَهً فَاسْتَبْدَلُوا بِالْقُصُورِ الْمُشَیَّدَهِ وَ السُّتُورِ وَ النَّمَارِقِ الْمُمَهَّدَهِ الصُّخُورَ وَ الْأَحْجَارَ الْمُسْنَدَهَ فِی الْقُبُورِ الَّتِی قَدْ بُنِیَ لِلْخَرَابِ فِنَاؤُهَا فَمَحَلُّهَا مُقْتَرِبٌ

ص: 117

وَ سَاکِنُهَا مُغْتَرِبٌ بَیْنَ أَهْلِ عِمَارَهٍ مُوحِشِینَ وَ أَهْلِ مَحَلَّهٍ مُتَشَاغِلِینَ لَا یَسْتَأْنِسُونَ بِالْعُمْرَانِ وَ لَا یَتَوَاصَلُونَ تَوَاصُلَ الْجِیرَانِ وَ الْإِخْوَانِ عَلَی مَا بَیْنَهُمْ مِنْ قُرْبِ الْجِوَارِ وَ دُنُوِّ الدَّارِ وَ کَیْفَ یَکُونُ بَیْنَهُمْ تَوَاصُلٌ وَ قَدْ طَحَنَهُمْ بِکَلْکَلِهِ الْبِلَی وَ أَکَلَتْهُمُ الْجَنَادِلُ وَ الثَّرَی فَأَصْبَحُوا بَعْدَ الْحَیَاهِ أَمْوَاتاً وَ بَعْدَ غَضَارَهِ الْعَیْشِ رُفَاتاً فُجِعَ بِهِمُ الْأَحْبَابُ وَ سَکَنُوا التُّرَابَ وَ ظَعَنُوا فَلَیْسَ لَهُمْ إِیَابٌ هَیْهَاتَ هَیْهَاتَ إِنَّها کَلِمَهٌ هُوَ قائِلُها وَ مِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ فَکَانَ قَدْ صِرْتُمْ إِلَی مَا صَارُوا إِلَیْهِ مِنَ الْبِلَی وَ الْوَحْدَهِ فِی الْمَثْوَی وَ ارْتَهَنْتُمْ فِی ذَلِکَ الْمَضْجَعِ وَ ضَمَّکُمْ ذَلِکَ الْمُسْتَوْدَعُ فَکَیْفَ بِکُمْ لَوْ قَدْ تَنَاهَتِ الْأُمُورُ وَ بُعْثِرَتِ الْقُبُورُ وَ حُصِّلَ مَا فِی الصُّدُورِ وَ وَقَفْتُمْ لِلتَّحْصِیلِ بَیْنَ یَدَیْ مَلَکٍ جَلِیلٍ فَطَارَتِ الْقُلُوبُ لِإِشْفَاقِهَا مِنْ سَالِفِ الذُّنُوبِ وَ هَتَکَتْ عَنْکُمُ الْحُجُبُ وَ الْأَسْتَارُ وَ ظَهَرَتْ مِنْکُمُ الْعُیُوبُ وَ الْأَسْرَارُ هُنَالِکَ تُجْزی کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ لِیَجْزِیَ الَّذِینَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَ یَجْزِیَ الَّذِینَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَی (1) وَ قَالَ وَ وُضِعَ الْکِتابُ فَتَرَی الْمُجْرِمِینَ مُشْفِقِینَ مِمَّا فِیهِ وَ یَقُولُونَ یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَهً وَ لا کَبِیرَهً إِلَّا أَحْصاها وَ وَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً وَ لا یَظْلِمُ رَبُّکَ أَحَداً(2) جَعَلَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ عَامِلِینَ بِکِتَابِهِ مُتَّبِعِینَ لِأَوْلِیَائِهِ حَتَّی یُحِلَّنَا وَ إِیَّاکُمْ دارَ الْمُقامَهِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ حَمِیدٌ مَجِیدٌ.

وَ قَالَ علیه السلام: انْظُرُوا إِلَی الدُّنْیَا نَظَرَ الزَّاهِدِینَ فِیهَا فَإِنَّهَا وَ اللَّهِ عَنْ قَلِیلٍ تُزِیلُ الثَّاوِیَ السَّاکِنَ وَ تَفْجَعُ الْمُتْرَفَ الْآمِنَ لَا یَرْجِعُ مَا تَوَلَّی عَنْهَا فَأَدْبَرَ وَ لَا یُدْرَی مَا هُوَ آتٍ مِنْهَا فَیَنْتَظِرَ سُرُورُهَا مَشُوبٌ بِالْحُزْنِ وَ آخِرُ الْحَیَاهِ فِیهَا إِلَی الضَّعْفِ وَ الْوَهْنِ فَلَا یَغُرَّنَّکُمْ کَثْرَهُ مَا یُعْجِبُکُمْ فِیهَا لِقِلَّهِ مَا یَصْحَبُکُمْ مِنْهَا

ص: 118

رَحِمَ اللَّهُ عَبْداً تَفَکَّرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ إِدْبَارَ مَا قَدْ أَدْبَرَ وَ حُضُورَ مَا قَدْ حَضَرَ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَهِ لَمْ یَزُلْ وَ کُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِیبٌ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَهً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ وَ إِنَّهَا لِذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ.

**[ترجمه]کتاب عیون الحکم و المواعظ: امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: از این دنیای مکار و خائن بر حذر باشید که با زیورهای خود تزیین شده و با فریب هایش هوش از سر مردمان ربوده است، و با جلوه دادن آرزوهایش کسان را فریب داده، و خود را در دیدگاه خواستارانش درآورده است. و مانند عروسی بزک کرده به جلوه در آمده است، چشم ها به آن خیره، و جان ها به آن شیفته، و دل ها به آن آرزومند، و خود قاتل شوهران همه؛ نه آن کس که هنوز زنده است از سرنوشت گذشتگان عبرت می گیرد، و نه آن کس که سپس می آید از بدی هایی که به دیگران کرده است از آن بیزار می گردد، و نه عاقل در کار دنیا از تجربه ها سود می برد.

دل ها جز از دوستی دنیا ابا دارند و جان ها بدان شوق دارند و مردم نسبت به دنیا طالب دو چیز هستند: طالب پیروزی به وسیله آن که در دنیا فریفته گردد و توشه بر گرفتن از آن را برای کوچ خود فراموش نموده؛ پس ماندنش در آن کوتاه گشته که دستش از آن خالی گشته و پایش در آن لغزیده و دنیا به نزد او آمده و آنچه را سبب مرگ اوست پنهان داشته، پس پشیمانی او بزرگ گشته و حسرتش زیاد شده و مصیبتش عظیم شده است؛ پس سکرات مرگ بر او جمع شده و آنچه بر او فرود می آید، وصف پذیر نیست.

و دیگری قبل از آن که به حاجت خود برسد، از دنیا رفته و از دنیا با فریب و تأسفش جدا شده و به آنچه از آن طلب نموده، نرسیده و به آنچه در آن امید داشته نرسیده؛ هر دو دسته نام برده بدون توشه از دنیا کوچ نمودند و بر محلی که فاقد آرامش است وارد شدند.

پس با تمام توان از دنیا حذر کنید و بار سنگین اندوه آن را از خود به زمین گذارید، به خاطر یقینی که دارید که زوال آن نزدیک گردد و در دنیا تا می توانید پنهان باشید و برای دنیا بسیار محتاط باشید؛ زیرا طالب دنیا هر قدر که به سروری از دنیا دل خوش دارد، امر مکروهی او را دلتنگ می کند و هر قدر که از آن به سبب اقبالش روی آورد، ادباری آن خوشی را گلوگیر می کند و هر قدر که پایی بر آن ثابت گردد، رویی از آن برتافته می شود؛ پس کسی که در دنیا مسرور است فریب دهنده است و کسی که در آن نفع ببرد، زیان دیده است. راحتی آن متصل به بلاست و بقای آن به سوی فنا قرار داده شده و شادی آن آمیخته به اندوه است و آخر اندوه آن روی به سستی می برد.

پس در دنیا به دیده زاهدی که از دنیا جدا شده بنگر و در آن به دیده یار مورد اعتماد نظر مکن .

فلانی! بدان که دنیا شخص آرام و دارای آرامش را دلتنگ می کند و خوشحال دارای ایمنی را مصیبت زده می کند، آنچه از دنیا رفته و پشت کرده بر نمی گردد و دانسته نمی شود که در آینده چه خواهد شد تا جانب احتیاط برگیرد. آرزوهای دنیا دروغین است و آمالش باطل است؛ پاکی آن کدورت دارد و فرزند آدم در آن بر خطر است؛ یا نعمتی دارد که از بین می رود و یا بلایی است که فرود می آید و یا مصیبتی نابود کننده است و یا مرگی حتمی؛ پس اگر تعقل ورزیده شود، زندگی بر شخص مکدر است و اگر گوش شنوا داشته باشد، دنیا از احوال خود به او خبر می دهد.

و اگر خالق دنیا خدای عز و جل از آن خبر نداده بود و از آن مثالی نزده بود و در آن امر به زهد و بی میلی به آن ننموده بود، خود وقایع و فجایع آن شخص خفته را بیدار می کرد و ستمکار را موعظه می کرد و عالم را بصیر می نمود. حال چگونه است که که نهی نیز از جانب خدا نسبت به آن رسیده و بینات و موجبات بینایی در آن آمده. پس نزد خدای عز و جل مقدار و وزن ندارد و تا جایی که ما رسیدیم، مخلوقی مبغوض تر از ما در دنیا آفریده نشده و خدا از روزی که دنیا را آفریده به آن نظر ننموده است.

و دنیا با تمام کلیدها و گنجینه هایش بر پیامبر ما صلی الله علیه و آله عرضه شد، در حالی که گرفتن آن از حظ اخروی ایشان کم نمی کرد، ولی حضرت از قبول آن ابا فرمود! زیرا می دانست که خدای عز و جل چیزی( دنیا) را مبغوض داشت، پس ایشان نیز آن چیز را مبغوض داشت و خدا چیزی را کوچک شمرد، پس ایشان نیز آن را کوچک می شمرد و حضرت صلی الله علیه و آله می دانست که آنچه را خداوند عز و جل پایین آورده بالا نمی رود و آنچه را خداوند کم شمرده زیاد نمی گردد، اگر چه تو را خبر ندهد که فلان چیز نزد خدا کوچک است؛ جز این که خدای عز و جل دنیا را کوچک تر از آن دانست که خیر آن را ثواب اهل طاعت خود و عقوبت دنیا را عقاب اهل معصیت خود قرار دهد.

و از اموری که تو را به پستی دنیا رهنمون می سازد، این است که خدای عز و جل دنیا را از اولیا و دوستان خود از سر عمد و اختیار دریغ داشته و آن را از باب امتحان و آزمایش برای دشمنانش بسط داده؛ پس پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله را نسبت به دنیا کرامت عطا کرد، هنگامی که از شدت گرسنگی شکم خود را بست و موسای نجواگر و حلیم خود دنیا را منع فرمود، موسایی که رنگ سبز سبزیجات از شدت لاغری او از پوست شکمش پیدا بود و روزی که به آن سایه پناه برد، از خدای عز و جل فقط طعامی خواست که بخورد، به خاطر گرسنگی که او را به زحمت انداخته بود و روایتی رسیده که خدا به موسی وحی کرد: وقتی دیدی که بی نیازی به تو روی آورده، پس بگو: من گناهی کرده ام که عقوبت آن جلو انداخته شده و وقتی دیدی فقر به تو روی می آورد، بگو: مرحبا به نشانه صالحان!

و همچنین عیسی بن مریم علیه السلام که صاحب روح و کلمه بود، که گفت: خورش من گرسنگی است و شعارم ترس از خدا و لباسم پشم و مرکب من دو پای من است و چراغم در دل شب ماه و گرمایم در زمستان طلوع گاه های خورشید است و میوه من چیزهایی است که زمین برای چارپایان می رویاند؛ من ابا کردم در حالی که چیزی ندارم و کسی از من بی نیاز تر نیست.

و سلیمان بن داود و ملکی که به او داده شد، وقتی نان جو می خورد و به مادرش گندم می خوراند و وقتی شب می شد، عبای بافته شده از موی می پوشید و دست خود را به گردنش می آویخت و تا صبح گریه می کرد و بسیار می گفت: پروردگارا! من به خود ظلم کردم؛ پس اگر تو مرا نیامرزی و به من رحم نکنی از زیان کاران خواهم بود. معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو و من از ظالمان هستم!

پس اینان انبیا و برگزیدگان خدا هستند که از دنیا فاصله گرفتند و در آنچه خداوند عز و جل آنان را در آن زاهد کرد، زهد ورزیدند و آنچه خدا مبغوض داشت و کوچک شمرد را مبغوض شمردند و کوچک انگاشتند. سپس صالحان از آثار آنان پیروی کردند و راه آنان را پیمودند و با تفکر همراهی کردند و از عبرت ها منتفع شدند و در این عمر کوتاه از متاع فریبی که بازگشت به فنا می کند، و به سمت حسابرسی می رود، بردباری به خرج دادند.

با عقول خود به آخر دنیا نظر کردند و به اول و ظاهر و باطن آن ننگریستند و در تلخی عاقبت کار دنیا تفکر کردند و شیرینی نعم زودگذر آن را گوارا نیافتند .

سپس خود را ملزم به صبر کردند و دنیا را نسبت به خود به منزله مرداری گرفتند که برای کسی حلال نیست که از آن سیر بخورد، مگر در حال اضطرار به آن و از آن به قدری که تنفسشان باقی بماند و زنده بمانند، خوردند و دنیا را به منزله لاشه ای انگاشتند که بوی گند آن شدت گرفته و هر کس از کنار آن عبور می کند، دهان خود را از آن می گیرد؛ پس آنان به کمترین حد ممکن اکتفا می کنند و به خاطر بوی بد آن، از آن سیر نمی شوند و از کسی که از آن سیر خورده و از حیث نصیب و بهره بدان راضی گشته، تعجب می کنند.

برادران من! به خدا قسم که دنیا در آینده ای زود یا دیر - نسبت به کسی که در نظر کردن به دنیا خیرخواه خویش باشد و اندیشه های خود را درباره آن خالص کند - از لاشه بدبوتر و از مردار ناپسندتر است، جز این که کسی که در دباغ خانه پوست ها رشد کرده، بوی گند آن را درک نمی کند و بوی بد آن او را آزار نمی دهد، به همان کیفیت که رهگذر و کسی که آنجا می نشیند را می آزرد و برای شناخت عاقل همین قدر بس است که بداند که کسی که بمیرد و سلطنت عظیمی از خود به جای گذارد، خوشحال می شود که به صرت عوام مردم و در خفا در آن زندگی کند یا کسی که در دنیا معاف و سالم زیسته، خوشحال می شود که در دنیا مبتلا و متضرر باشد؛ همین برای زشتی دنیا و بی میلی به آن از حیث دلیل کافی است.

به خدا قسم اگر دنیا به گونه ای بود که هر کس اراده چیزی از آن می کرد، آن را از جایی که دستش بدان می رسید، برمی داشت، بدون این که طلب و خستگی و زحمت و رنجی و کوچ و کاری لازم داشته باشد، جز این که هر چیزی از آن برداشته شود، حق خدا در آن بر عهده او می آید و شکر بر او لازم می شود و از آن چیز سؤال و بر آن حسابرسی می شود، بر عاقل لازم بود که از دنیا جز به قدر قوت و کفاف آن روزش بیشتر بر ندارد تا از سؤال در امان باشد و به خاطر خوف از حساب باید چنین می کرد و نیز به خاطر نگرانی از ادای شکر آن؛ چه رسد به کسی که در طلب دنیا فرود آمدن گردن بر او تحمیل شده و این که صورت بر خاک نهد و رنج بسیار آن را به جان بخرد و از دوستانش دور شود و خطرات بزرگی را بر خود آسان کند و دست آخر نداند که آخر آن چه خواهد شد! موفقیت یا نومیدی! دنیا سه روز است: روزی که با آنچه در آن بود گذشت و برنخواهد گشت و روزی که اکنون تو در آن هستی که غنیمت شمردن آن بر تو لازم است و روزی که نمی دانی آیا آن را درک می کنی یا نه و شاید در آن روز بمیری. اما روزی که گذشت، حکیمی تأدیب گر است و روزی که در آن هستی دوستی است که با تو وداع می کند. و اما فردا، روزی است که آرزوی آن در دست توست. اگر دیروز خود بر تو گذشت، حکمت آن را در دست تو باقی گذاشته و اگر امروز تو، با آمدنش با تو انس گرفته، بسیار از تو دور بوده و به زودی نیز از پیش تو می رود؛ پس از آن توشه برگیر و با آن به نیکی وداع کن!

از انجام دادن هر کار اطمینان پیدا کن، و از فریب خوردن آرزوها و امل بپرهیز، و غم فردا را امروز بر خود وارد مکن، که همّ و غم امروز تو را بس است، و فردا با گرفتاریهایش بر تو وارد خواهد شد. اگر غم فردا را امروز بر خود بار کنی، بر اندوه و رنج خود افزوده ای، و خود را واداشته ای تا یک روزه چیزهایی را تحمل کنی که می توانستی در خلال چندین روز تحمل کرد. و بدین گونه است که اندوه افزون می شود، و کار زیاد، و رنج فراوان؛ و کار کردن، به واسطه دل به آرزوی فردا بستن، کاهش پیدا می کند. لیکن اگر دل خویش از آرزو تهی می کردی، امروز بیشتر در کار می کوشیدی. و آرزویی که امروز پیدا کردی فردا از دو جهت به تو ضرر می رساند: به سبب آن عمل را به تأخیر انداختی و با آن آرزو، بر غم و اندوهت افزودی!

آیا نمی بینی که دنیا ساعتی بین دو ساعت است؟ ساعت گذشته، و ساعت باقی مانده، و ساعتی که در آنی؛ تو اکنون از آسایش ساعت گذشته و ساعت آینده لذتی نمی یابی، و از سختی آنها دردی احساس نمی کنی. پس ساعت گذشته و ساعتی را که اکنون در آنی را همچون دو مهمان بدان که بر تو وارد شده اند. آنکه از پیش تو رفته تو را نکوهش می کند، و آنکه بر تو وارد شده تجربه ای از گذشته برایت آورده است. پس احسان تو نسبت به ساعتی که اکنون در آنی، بد کردن تو به ساعت گذشته را محو می کند؛ پس نسبت به آینده، آنچه که عتابت را به آن ضایع نمودی جبران کن و بترس از این که شهادت آن دو روز علیه تو باشد که در نتیجه تو را هلاک کنند.

و اگر میتی از اموات که دفن شده، به او گفته شود یا این دنیا را از اول آن تا آخر آن برای فرزندت که در زندگی خود همتی جز امور او نداشتی باقی بگذار و یا یک روز از دنیا را به تو بر می گردانیم که در آن روز برای خودت کار کنی، قطعا آن میت روزی را که در آن از اعمال بدی که مرتکب شده از خدا رضایت بطلبد، بر تمام دنیا که آن را برای فرزند خود به ارث بگذارد، ترجیح می دهد! پس ای کسی که فریفته و بیچاره شده ای و امورت را به تأخیر می افکنی! چه چیز تو را منع می کند از این که تا فرصت داری و قبل از فرا رسیدن اجلت عمل کنی و چه شده که میت مدفون را از آنچه در دست داری با عظمت تر قرار داده؟ آیا برای آزادی خود از جهنم و آزاد کردن بندگی ات نسبت به دنیا تلاش نمی کنی و خود را از آتشی که فرشتگانی خشن و سختگیر بر آن موکل هستند، حفظ نمی کنی؟

و امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: ای بندگان خدا شما را سفارش می کنم به تقوای خدا و مغتنم شمردن هر گونه امکان و فرصتی برای عمل به طاعتش در این ایّام زود گذر زندگی، و نیز (سفارش می کنم) به ترک این دنیائی که شما را وا می گذارد، اگر چه شما ترک آن را خوش نمی داشته اید، و شما را کهنه می سازد اگر چه شما نو ساختن آن را دوست می داشته اید. همانا مثل شما و دنیا همچون کاروانیانی است که در راهی گام سپرده اند. چنان که گوئی آن را به پایان برده اند، و آهنگ فراز کوهی کرده اند، چنان که گوئی به آن رسیده اند (یا عن قریب خواهند رسید) و چون هر دو همچنان راه می پیمایند، چنان است که گوئی راه را به پایان رسانده اند، و چه بسیار باشد که کشتی روان شده به سوی سر منزلی همچنان جریان خود را ادامه دهد تا به آن سر منزل برسد. و چه بسیار کس باشد که بیش از یک روز تا أجل باقی ندارد، و چه بسیار باشد طالب دنیای حریصی که دنیا را پیش می راند (و در پی دنیا می تازد) تا آنگاه که از آن جدا شود.

پس (حال که وضع آدمی با دنیا چنین است) در عزّت دنیا و فخر آن رقابت مکنید. و به زینت و نعمت آن شیفته مگردید، و از سختی و ناسازگاری آن بی تاب و غمگین مشوید، زیرا عزّت و فخر دنیا رو به پایان است، و زینت و نعمتش زایل شدنی است، و سختی و ناسازگاری اش به مرور رو به نابود شدن، و هر مدّتی از آن رو به انتها است، و هر زنده ای از آن رهسپار دیار بلا و فنا است.

آیا اگر اهل تعقّل و اندیشیدن باشید. شما را در آثار پیشینیان و در سرگذشت پدران درگذشته تان عبرتی و مایه بصیرتی نیست؟ آیا به گذشتگانتان نمی اندیشید، که باز نمی گردند؟ و به نسل های باقی مانده خودتان نمی نگرید که بر یک حال توقّف نمی کنند؟ خداوند تبارک و تعالی فرموده است: «و حرام شده است بر قریه ای که ما آن را به هلاک رساندیم [بازگشت]، البتّه که ایشان بازنخواهند گشت» - . انبیا / 95 - و نیز فرموده است: «هر جانی چشنده شربت مرگ است، و همانا که در روز قیامت مزد اعمالتان را دریافت خواهید کرد، پس کسی که از آتش جهنّم به دور داشته شود، و به بهشت داخل گردد به حقیقت رستگار و برخوردار شده است. و زندگی دنیا جز متاع غرور نیست.» - . آل عمران / 185 -

آیا به اهل دنیا نمی نگرید که بر حالات مختلفی شب را صبح می کنند، و روز را به شب می رسانند: یکی مرده ای است که بر او می گریند، و دیگری بازمانده ای است که به تسلیتش می روند، و دیگری بر زمین افتاده ای است که دست و پا می زند، و عیادت کننده ای است که به دیدار بیماری می رود، و بیماری که از او عیادت می کنند و محتضری است که در حال جان کندن است، و دنیاطلبی که مرگ او را همی طلبد، و غافلی که از او غفلت نمی شود. کاروان زندگی و زندگان همچنان روان است. و بازماندگان از پی درگذشتگان رهسپارند و سپاس و ستایش خداوند را که پروردگار عوالم هستی است. پروردگار آسمان های هفتگانه و پروردگار زمین های هفتگانه، و پروردگار عرش عظیم است، همان خدائی که باقی می ماند، و ما سوای او فانی می شود، و خلق به سوی او می پیوندد، و کار به او باز می گردد.

و نیز فرمود: اما بعد، همانا من شما را از دنیای حرام می ترسانم، زیرا در کام شیرین، و در دیده انسان سبز و رنگارنگ است، در شهوات و خواهش های نفسانی پوشیده شده، و با نعمت های زودگذر دوستی می ورزد، با متاع اندک زیبا جلوه می کند، و در لباس آرزوها خود را نشان می دهد، و با زینت غرور خود را می آراید، شادی آن دوام ندارد، و کسی از اندوه آن ایمن نیست. دنیا بسیار فریبنده و بسیار زیان رساننده است، دگرگون شونده و ناپایدار، فنا پذیر و مرگبار و کشنده ای تبهکار است، و آنگاه که به دست آرزومندان افتاد و با خواهش های آنان دمساز شد می نگرند که جز سرابی بیش نیست که خدای سبحان فرمود: «زندگی چون آبی ماند که از آسمان فرو فرستادیم و به وسیله آن گیاهان فراوان رویید سپس خشک شده، باد آنها را پراکنده کرد و خدا بر همه چیز قادر و تواناست». - . کهف / 45 -

کسی از دنیا شادمانی ندید جز آن که پس از آن با اشک و آه روبرو شد هنوز با خوشی های دنیا روبرو نشده است که با ناراحتی ها و پشت کردن آن مبتلا می گردد، شبنمی از رفاه و خوشی دنیا بر کسی فرود نیامده جز آن که سیل بلاها همه چیز را از بیخ و بن می کنند. هر گاه صبحگاهان به یاری کسی برخیزد، شامگاهان خود را به ناشناسی می زند؛ اگر از یک طرف شیرین و گوارا باشد، از طرف دیگر تلخ و ناگوار است. کسی از فراوانی نعمت های دنیا کام نگرفت جز آن که مشکلات و سختی ها دامنگیر او شد؛ بسیار فریبنده است و آنچه در دنیاست نیز فریبندگی دارد ، فانی و زودگذر است، و هر کس در آن زندگی می کند فنا می پذیرد. کسی شبی را در آغوش امن دنیا به سر نبرده جز آن که صبحگاهان بال های ترس و وحشت بر سر او کوبید؛ در زاد و توشه آن جز تقوا خیری نیست. کسی که به قدر کفایت از آن بردارد در آرامش به سر می برد و آن کس که در پی به دست آوردن متاع بیشتری از دنیا باشد وسائل نابودی خود را فراهم کرده و به زودی از دست می رود.

بسا افرادی که به دنیا اعتماد کردند، ناگهان مزه تلخ مصیبت را بدان ها چشاند و بسا صاحب اطمینانی که به خاک و خونش کشید. چه انسان های با عظمتی را که خوار و کوچک ساخت و بسا فخر فروشانی را که به خاک ذلّت افکند. حکومت دنیا ناپایدار عیش و زندگانی آن تیره و تار گوارای آن شور و شیرینی آن تلخ غذای آن زهر، و اسباب و وسائل آن پوسیده است، زنده آن در معرض مردن و تندرست آن گرفتار بیماری است حکومت آن بر باد رفته و عزیزان آن شکست خورده متاع آن نکبت آلود و پناه آورنده آن محروم خواهد بود. با این که از پس این ها سکرات مرگ و نفس های بلند است و ترس کسی که آگاه شده و ایستادن در برابر معبودتان که حاکم است تا نیکوکاران را جزای نیک دهد.

آیا شما در جای گذشتگان خود به سر نمی برید؟ که عمرشان از شما طولانی تر و آثارشان با دوام تر و آرزویشان درازتر و افرادشان بیشتر و لشکریانشان انبوه تر بودند؟ دنیا را چگونه پرستیدند؟ و آن را چگونه بر خود گزیدند؟ و سپس از آن رخت بر بستند و رفتند. و آیا به شما خبر رسید که دنیا جانی به عنوان فدیه به آنان بخشید؟ یا بلایی را که هلاکشان کرد از آنان باز داشت؟ نه هرگز!! بلکه سختی و مشکلات دنیا چنان به آنها رسید که پوست و گوشتشان را درید با سختی ها آنان را سست و با مصیبت ها ذلیل و خوارشان کرد و بینی آنان را به خاک مالید و لگد مال کرد و گردش روزگار را بر ضد آنها برانگیخت.

شما دیدید که دنیا آن کس را که برابر آن فروتنی کرد و آن را برگزید، و بر همه چیز مقدّم داشت که گویا جاودانه می ماند، نشناخت و روی خوش نشان نداد تا آن که از دنیا رفت! آیا جز گرسنگی توشه ای به آنها سپرد؟ آیا جز در مضیقه فرودشان نیاورد؟ و آیا روشنی دنیا جز تاریکی و سرانجامش جز پشیمانی بود؟ و آیا جز آتش برای آنان باقی گذاشت؟ آیا شما چنین دنیایی را بر همه چیز مقدم می دارید یا در آرزوی آن به سر می برید؟ و بدان اطمینان می کنید؟ خدای عز و جل می فرماید: «کسانی که زندگی دنیا و زینت آن را بخواهند، (نتیجه) اعمالشان را در همین دنیا به طور کامل به آنها می دهیم؛ و چیزی کم و کاست از آنها نخواهد شد! (ولی) آنها در آخرت، جز آتش، (سهمی) نخواهند داشت؛ و آنچه را در دنیا (برای غیر خدا) انجام دادند، بر باد می رود؛ و آنچه را عمل می کردند، باطل و بی اثر می شود!} - . هود / 15 - 16 -

پس دنیا بد خانه ای است برای کسی که خوشبین باشد، و یا از خطرات آن نترسد. وقتی به شما روی آورد، یاد کنید که چقدر سریع دوران خوشی آن از شما منقضی می گردد و زوال آن نزدیک می گردد و محل جولان در آن به ضعف می گراید. آیا دنیا شما را مانند پیشینیان خود نمی یابد و پیشینیان شما را مانند پیشینیان آنها نمی یابد؟ نسلی بعد از نسلی و امتی پس از امتی و قرنی پس از قرنی و گروهی از پی گروهی؛ پس دنیا از ننگ، و کارهایی که شایسته نیست از اموری که آشکار می شود، حیا ندارد و از خیانت کردن خجالت زده نمی شود.

پس بدانید - و می دانید که ناچار آن را ترک می کنید و دنیا همان گونه است که خدای عز و جل آن را ستوده و فرموده: «بازی و سرگرمی و تجمّل پرستی و فخرفروشی در میان شما و افزون طلبی در اموال و فرزندان است.» - . حدید / 20 -

و پند گیرید از آنها که بنا می ساختند و بر هر مکان مرتفعی نشانه ای از روی هوا و هوس می ساختند و قصرها و قلعه های زیبا و محکم بنا می کنید شاید در دنیا جاودانه بمانند؟ و از کسانی پند بگیرید که گفتند: «چه کسی از ما نیرومندتر است؟» - . سجده / 15 - و پند گیرید از برادرانتان که آنان را دیدید که چگونه به قبورشان برده شدند و سواره خوانده نمی شدند و فرود آمدند، در حالی که مهمان خوانده نمی شدند و برای آنان قبوری قرار داده شد و از خاک برایشان کفن قرار دادند و از استخوان ها همسایگانی یافتند.

هیچ خواننده ای را پاسخ نمی دهند و هیچ ستمی را باز نمی دارند و نه به نوحه گری توجّهی دارند. و نسب و حسبی نمی شناسند و گواهی باطل نمی دهند؛ نه از باران خوشحال و نه از قحط سالی نومید می گردند. گرد هم قرار دارند و تنهایند همسایه یکدیگرند امّا از هم دورند فاصله ای با هم ندارند، ولی هیچ گاه به دیدار یکدیگر نمی روند. نزدیکان از هم دورند بردبارانی هستند که کینه ها از دل آنان رفته بی خبرانی که کینه در دلشان فرو مرده است. نه از زیان آنها ترسی و نه به دفاع آنها امیدی وجود دارد و مانند کسانی هستند که نبوده اند و خدای سبحان درباره آنان فرموده: «این خانه های آنهاست (که ویران شده)، و بعد از آنان جز اندکی کسی در آنها سکونت نکرد؛ و ما وارث آنان بودیم!» - . قصص / 58 -

طلب دنیا وهن است و نوشیدن از آن کدر است و رودخانه اش گل و لای فراوان به همراه دارد؛ فریبی است که با سخن چینی نیرنگ می زند و سمی است کشنده و معیوبی است که متمایل به فرو افتادن است و دارایی آن روشن و صاف است و کسی که زیاده طلبی کند را پست و هلاک می کند و کسی را که از آن بهره بگیرد، با تمام شدن لذتش و با شهوات هلاک کننده اش و اسیر کردن گریزنده از آن به خاک می افکند. دام های خود را افکنده و تیرهای خود را نشانه رفته و سختی های خود را متمایل ساخته و در تمام شب های عمر آدمی و ایام زندگانی او، وی را با بخشش های خود سرگرم ساخته و ریسمان های مرگ را به سمت او آویخته و ریسمان های بلند و نازک خود، آدمی را به هلاکت کشانده و او را با مرگ و میرهایش به سمت تنگی قبر و وحشت محل بازگشت و مجاورت مردگان و دیدن محل و ثواب عمل کشانده؛ سپس بر چشم کمترین از آدمیان خواب روزگاران (دراز) زده شده ( کنایه از مرگشان) در حالی که آنان برنمی گردند و آدمیان گرفتار اعمال گذشته خویش هستند و آثار و اعمالشان برای خطاب نهایی به احصا در آمده و مأیوس (و زیانکار) است آن که بار ستمی بر دوش دارد!

و حضرت درباره مذمت دنیا در خطبه ای که ایراد نمودند، فرمودند: حمد مخصوص خداست؛ او را می ستایم و از او یاری می جویم و به او ایمان دارم و بر او توکل می کنم و گواهی می دهم که معبودی جز خدای یگانه بی همتا نیست و محمد صلی الله علیه و آله بنده و فرستاده اوست که او را با حق و دین هدایتگر فرستاد، تا علت و بیماری (عقلی و روحی و عملی) را از شما بزداید، و از خواب غفلت بیدارتان سازد و بدانید که شما مردگانید و بعد از مرگ برانگیخته می شوید و بر اعمالتان متوقف می شوید و سزای آن به شما داده می شود؛ پس زندگی دنیا شما را فریفته نسازد که سرایی است که به بلا پیچیده شده و به رنج شناخته می شود و به خیانت وصف می گردد و هر آنچه در آن است به سوی زوال است و بین اهل خود در گردش و پیوستگی است؛ احوال آن دوام ندارد و از شر آن ایمنی نیست؛ در همین حین که اهل آن در دنیا مشغول راحتی و شادی هستند، در آن در ابتلا و فریب هستند؛ احوالی مختلف و شؤونی متغیر دارد؛ زندگی در آن ناپسند است و راحتی در آن دوام ندارد و اهل دنیا در آن آماجی هستند که مورد هدف قرار گرفته اند و دنیا با تیرهای خود آنان را می زند و با مرگ آنان را می شکند و هر مرگی در دنیا مقدور گشته و بهره شخص از دنیا فراوان است.

ای بندگان خدا! بدانید، شما و وضعیتی که در این دنیا در آن زندگی می کنید، بر همان راهی می روید که گذشتگان پیمودند! آنان زندگانی شان از شما طولانی تر، و قدرتشان از شما بیشتر خانه های شان آبادتر، و آثارشان از شما بیشتر بود که ناگهان صداهایشان بعد از مدت طولانی چیرگی ایشان، خاموش و آرام شد، و اجسادشان پوسیده، و سرزمینشان خالی، و آثارشان ناپدید شد! قصرهای بلند و محکم، و بساط عیش و بالش های نرم را به سنگ ها و آجرها، و قبرهای به هم چسبیده تبدیل کردند؛ گورهایی که بنای آن بر خرابی است، گورها به هم نزدیک اما ساکنان آنها از هم دور و غریبند در وادی وحشتناک به ظاهر آرام امّا اهل محله ای هستند که گرفتارند، نه در جایی که وطن گرفتند انس می گیرند، و نه با همسایگان و برادران ارتباطی دارند، در صورتی که با یکدیگر در همسایگی نزدیک، و در قرب خانه های هم به سر می برند.

چگونه یکدیگر را دیدار کنند در حالی که فرسودگی آنها را در هم کوبیده، و سنگ و خاک آنان را در کام خود فرو برده است و بعد از زنده بودن، مرده اند و بعد از شادابی زندگی پوسیده اند و دوستانشان در مرگشان مصیبت زده شده اند و ساکن خاک گشته اند و کوچ کرده اند و برگشتی ندارند؛ هیهات! هیهات! این سخنی است که او به زبان می گوید (و اگر بازگردد، کارش همچون گذشته است)! و پشت سر آنان برزخی است تا روزی که برانگیخته شوند!

شما هم راهی را خواهید رفت که آنان رفته اند، که پوسیدن در خاک و تنهایی در جایگاه است و گورها شما را به امانت خواهد پذیرفت و آن امانت گیرنده شما را در خود خواهد داشت پس چگونه خواهید بود که عمر شما به سر آید؟ و مردگان از قبرها برخیزند؟ و آنچه در سینه هاست آشکار گردد و برای به دست آوردن در برابر پادشاهی با عظمت می ایستید؛ پس دل ها از ترس گناهان گذشته از نگرانی به پرواز در می آید و حجاب ها و پرده ها از شما برداشته می شود و عیوب و اسرارتان آشکار می گردد و در آنجا به هر کس آنچه کسب کرده جزا داده می شود.

خدای عز و جل می فرماید: «تا بدکاران را به کیفر کارهای بدشان برساند و نیکوکاران را در برابر اعمال نیکشان پاداش دهد!» - . نجم / 31 - و فرمود: «و کتاب [کتابی که نامه اعمال همه انسان هاست] در آن جا گذارده می شود، پس گنهکاران را می بینی که از آنچه در آن است، ترسان و هراسانند؛ و می گویند: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته، مگر اینکه آن را به شمار آورده است؟! و (این در حالی است که) همه اعمال خود را حاضر می بینند؛ و پروردگارت به هیچ کس ستم نمی کند.» - . کهف / 49 -

خداوند ما و شما را از عاملان به کتابش و از پیروان اولیایش قرار دهد تا ما و شما را با فضل خود در این سرای اقامت (جاویدان) جای دهد که او ستوده و بزرگوار است.

و فرمود: به دنیا با نگاه زاهدان نگاه کنید که به خدا قسم دنیا به زودی کسی را که در آن مأوا گزیده و ساکن شده را از بین می برد و رفاه زده با امنیت را مصیبت زده می کند؛ آنچه از دنیا که گذشت و پشت کرد، برنمی گردد و کسی نمی داند چه خواهد آمد تا منتظر آن باشد. سرور دنیا آمیخته با حزن و آخر زندگی در آن به ضعف و سستی است؛ پس فراوانی آنچه در دنیاست شما را به شگفتی وا ندارد، زیرا مدت زمان کمی با شما همراه است.

خدا رحمت کند بنده ای را که بیندیشد و عبرت بگیرد و پشت کردن آنچه پشت کرده را ببیند و حضور آنچه اکنون حاضر است را دریابد و گویا آنچه از دنیا اکنون هست، به زودی نابود می شود و آنچه از امر آخرت محقق می شود، پیوسته هست و هر چیزی که می آید، نزدیک است؛ بدانید دنیا سرایی است که کسی از آن سالم نمی ماند مگر در خود آن و با چیزی که برای دنیا باشد، نجات نمی یابد. مردم به آزمایش دنیا مبتلا هستند؛ پس هر قدر از دنیا را که برای دنیا بگیرند، از آن بیرون رانده شده و مورد محاسبه قرار می گیرند و آنچه از دنیا را برای غیر دنیا بگیرند، بر آن وارد شده و در آن اقامت می گزینند و دنیا برای صاحبان خرد مثل سایه است؛ که هنوز گسترش نیافته، کوتاه می گردد، و هنوز فزونی نیافته کاهش می یابد.

**[ترجمه]

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الرَّغْبَهُ فِی الدُّنْیَا تُکْثِرُ الْهَمَّ وَ الْحُزْنَ وَ الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا یُرِیحُ الْقَلْبَ وَ الْبَدَنَ.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَا أَصِفُ دَاراً أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا آتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ أَوْحَی إِلَی الدُّنْیَا أَنْ أَتْعِبِی مَنْ خَدَمَکِ وَ اخْدُمِی مَنْ رَفَضَکِ وَ إِنَّ الْعَبْدَ إِذَا تَخَلَّی بِسَیِّدِهِ فِی جَوْفِ اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ نَاجَاهُ أَثْبَتَ اللَّهُ النُّورَ فِی قَلْبِهِ فَإِذَا قَالَ یَا رَبِّ یَا رَبِّ نَادَاهُ الْجَلِیلُ جَلَّ جَلَالُهُ لَبَّیْکَ عَبْدِی سَلْنِی أُعْطِکَ وَ تَوَکَّلْ عَلَیَّ أَکْفِکَ ثُمَّ یَقُولُ جَلَّ جَلَالُهُ لِمَلَائِکَتِهِ یَا مَلَائِکَتِی انْظُرُوا إِلَی عَبْدِی قَدْ تَخَلَّی فِی جَوْفِ هَذَا اللَّیْلِ الْمُظْلِمِ وَ الْبَطَّالُونَ

لَاهُونَ وَ الْغَافِلُونَ نِیَامٌ اشْهَدُوا أَنِّی قَدْ غَفَرْتُ لَهُ ثُمَّ قَالَ علیه السلام عَلَیْکُمْ بِالْوَرَعِ وَ الِاجْتِهَادِ وَ الْعِبَادَهِ وَ ازْهَدُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا الزَّاهِدَهِ فِیکُمْ فَإِنَّهَا غَرَّارَهٌ دَارُ فَنَاءٍ وَ زَوَالٍ کَمْ مِنْ مُغْتَرٍّ بِهَا قَدْ أَهْلَکَتْهُ وَ کَمْ مِنْ وَاثِقٍ بِهَا قَدْ خَانَتْهُ وَ کَمْ مِنْ مُعْتَمِدٍ عَلَیْهَا قَدْ خَدَعَتْهُ وَ أَسْلَمَتْهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّ أَمَامَکُمْ طَرِیقاً بَعِیداً وَ سَفَراً مَهُولًا وَ مَمَرّاً عَلَی الصِّرَاطِ وَ لَا بُدَّ لِلْمُسَافِرِ مِنْ زَادٍ وَ مَنْ لَمْ یَتَزَوَّدْ وَ سَافَرَ عَطِبَ وَ هَلَکَ وَ خَیْرُ الزَّادِ التَّقْوَی إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ.

قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام: کَانَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ یَا بَنِی آدَمَ اهْرُبُوا مِنَ الدُّنْیَا إِلَی اللَّهِ وَ أَخْرِجُوا قُلُوبَکُمْ عَنْهَا فَإِنَّکُمْ لَا تَصْلُحُونَ لَهَا وَ لَا تَصْلُحُ لَکُمْ وَ لَا تَبْقُونَ لَهَا وَ لَا تَبْقَی لَکُمْ هِیَ الْخَدَّاعَهُ الْفَجَّاعَهُ الْمَغْرُورُ مَنِ اغْتَرَّ بِهَا الْمَفْتُونُ مَنِ اطْمَأَنَّ إِلَیْهَا الْهَالِکُ مَنْ أَحَبَّهَا وَ أَرَادَهَا فَتُوبُوا إِلی اللَّهِ بارِئِکُمْ وَ اتَّقُوا رَبَّکُمْ وَ اخْشَوْا یَوْماً لا یَجْزِی والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَیْئاً.

ص: 120

أَیْنَ آبَاؤُکُمْ وَ أُمَّهَاتُکُمْ أَیْنَ إِخْوَانُکُمْ أَیْنَ أَخَوَاتُکُمْ أَیْنَ أَوْلَادُکُمْ دُعُوا فَأَجَابُوا وَ اسْتُودِعُوا الثَّرَی وَ جَاوَرُوا الْمَوْتَی وَ صَارُوا فِی الْهَلْکَی وَ خَرَجُوا عَنِ الدُّنْیَا وَ فَارَقُوا الْأَحِبَّهَ وَ احْتَاجُوا إِلَی مَا قَدَّمُوا وَ اسْتَغْنَوْا عَمَّا خَلَّفُوا کَمْ تُوعَظُونَ وَ کَمْ تُزْجَرُونَ وَ أَنْتُمْ لَاهُونَ سَاهُونَ مَثَلُکُمْ فِی الدُّنْیَا مَثَلُ الْبَهَائِمِ أَهَمَّتْکُمْ بُطُونُکُمْ وَ فُرُوجُکُمْ أَ مَا تَسْتَحْیُونَ مِمَّنْ خَلَقَکُمْ قَدْ وَعَدَ مَنْ عَصَاهُ النَّارَ وَ لَسْتُمْ مِمَّنْ یَقْوَی عَلَی النَّارِ وَ وَعَدَ مَنْ أَطَاعَهُ الْجَنَّهَ وَ مُجَاوَرَتَهُ فِی الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَی فَتَنَافَسُوا وَ کُونُوا مِنْ أَهْلِهِ وَ أَنْصِفُوا مِنْ أَنْفُسِکُمْ وَ تَعَطَّفُوا عَلَی ضُعَفَائِکُمْ وَ أَهْلِ الْحَاجَهِ مِنْکُمْ وَ تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَهً نَصُوحاً وَ کُونُوا عَبِیداً أَبْرَاراً وَ لَا تَکُونُوا مُلُوکاً جَبَابِرَهً وَ لَا مِنَ الْفَرَاعِنَهِ الْمُتَمَرِّدِینَ عَلَی اللَّهِ قَهَرَهُمْ بِالْمَوْتِ جَبَّارُ الْجَبَابِرَهِ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَ رَبُّ الْأَرْضِ وَ إِلَهُ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ مَالِکُ یَوْمِ الدِّینِ شَدِیدُ الْعِقَابِ الْأَلِیمُ الْعَذَابِ لَا یَنْجُو مِنْهُ ظَالِمٌ وَ لَا یَفُوتُهُ شَیْ ءٌ وَ لَا یَتَوَارَی مِنْهُ شَیْ ءٌ أَحْصَی کُلَّ شَیْ ءٍ عِلْمَهُ وَ أَنْزَلَهُ مَنْزِلَهُ فِی جَنَّهٍ أَوْ نَارٍ ابْنَ آدَمَ الضَّعِیفَ أَیْنَ تَهْرُبُ مِمَّنْ یَطْلُبُکَ فِی سَوَادِ لَیْلِکَ وَ بَیَاضِ نَهَارِکَ وَ فِی کُلِّ حَالٍ مِنْ حَالاتِکَ فَقَدْ أَبْلَغَ مَنْ وَعَظَ وَ أَفْلَحَ مَنِ اتَّعَظَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَا مُوسَی إِنَّ الدُّنْیَا دَارُ عُقُوبَهٍ وَ جَعَلْتُهَا مَلْعُونَهً مَلْعُونٌ مَا فِیهَا إِلَّا مَا کَانَ لِی یَا مُوسَی إِنَّ عِبَادِیَ الصَّالِحِینَ زَهِدُوا فِیهَا بِقَدْرِ عِلْمِهِمْ وَ سَائِرَهُمْ مِنْ خَلْقِی رَغِبُوا فِیهَا بِقَدْرِ جَهْلِهِمْ وَ مَا مِنْ خَلْقِی أَحَدٌ عَظَّمَهَا فَقَرَّتْ عَیْنُهُ وَ لَمْ یُحَقِّرْهَا أَحَدٌ إِلَّا انْتَفَعَ بِهَا.

ثُمَّ قَالَ الصَّادِقُ علیه السلام إِنْ قَدَرْتُمْ أَلَّا تُعْرَفُوا فَافْعَلُوا وَ مَا عَلَیْکَ إِنْ لَمْ یُثْنِ عَلَیْکَ النَّاسُ وَ مَا عَلَیْکَ أَنْ تَکُونَ مَذْمُوماً عِنْدَ النَّاسِ إِذَا کُنْتَ عِنْدَ اللَّهِ مَحْمُوداً إِنَّ عَلِیّاً علیه السلام کَانَ یَقُولُ لَا خَیْرَ فِی الدُّنْیَا إِلَّا لِأَحَدِ رَجُلَیْنِ رَجُلٍ یَزْدَادُ کُلَّ یَوْمٍ إِحْسَاناً وَ رَجُلٍ یَتَدَارَکُ سَیِّئَهً بِالتَّوْبَهِ وَ أَنَّی لَهُ بِالتَّوْبَهِ وَ اللَّهِ لَوْ سَجَدَ حَتَّی یَنْقَطِعَ عُنُقُهُ مَا قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ إِلَّا بِوَلَایَتِنَا.

ص: 121

وَ قَالَ الْمَسِیحُ علیه السلام: مَثَلُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ کَمَثَلِ رَجُلٍ لَهُ ضَرَّتَانِ إِنْ أَرْضَی إِحْدَاهُمَا أَسْخَطَتِ الْأُخْرَی.

وَ قِیلَ لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله: کَیْفَ یَکُونُ الرَّجُلُ فِی الدُّنْیَا قَالَ کَمَا تَمُرُّ الْقَافِلَهُ قِیلَ فَکَمِ الْقَرَارُ فِیهَا قَالَ کَقَدْرِ الْمُتَخَلِّفِ عَنِ الْقَافِلَهِ قَالَ فَکَمْ مَا بَیْنَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ قَالَ غَمْضَهُ عَیْنٍ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَهً مِنْ نَهارٍ(1) الْآیَهَ.

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا حُلُمُ الْمَنَامِ أَهْلُهَا عَلَیْهَا مُجَازَوْنَ مُعَاقَبُونَ.

وَ قِیلَ: إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله مَرَّ عَلَی سَخْلَهٍ مَنْبُوذَهٍ عَلَی ظَهْرِ الطَّرِیقِ فَقَالَ أَ تَرَوْنَ هَذِهِ هَیِّنَهً عَلَی أَهْلِهَا فَوَ اللَّهِ الدُّنْیَا أَهْوَنُ عَلَی اللَّهِ مِنْ هَذِهِ عَلَی أَهْلِهَا.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الدُّنْیَا دَارُ مَنْ لَا دَارَ لَهُ وَ مَالُ مَنْ لَا مَالَ لَهُ وَ لَهَا یَجْمَعُ مَنْ لَا عَقْلَ لَهُ وَ شَهَوَاتِهَا یَطْلُبُ مَنْ لَا فَهْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یُعَادِی مَنْ لَا عِلْمَ لَهُ وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.

وَ رُوِیَ أَنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله: قَرَأَ أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ (2) فَقَالَ إِنَّ النُّورَ إِذَا وَقَعَ فِی الْقَلْبِ انْفَسَحَ لَهُ وَ انْشَرَحَ قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلْ لِذَلِکَ عَلَامَهٌ یُعْرَفُ بِهَا قَالَ التَّجَافِی عَنْ دَارِ الْغُرُورِ وَ الْإِنَابَهُ إِلَی دَارِ الْخُلُودِ وَ الِاسْتِعْدَادُ لِلْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ الْمَوْتِ.

قَالَ صلی الله علیه و آله لِابْنِ عُمَرَ: کُنْ کَأَنَّکَ غَرِیبٌ أَوْ عَابِرُ سَبِیلٍ وَ اعْدُدْ نَفْسَکَ مَعَ الْمَوْتَی.

**[ترجمه]روضه الواعظین: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ من و دنیا را چه تناسبی هست؟ همانا مَثَل من و دنیا، مَثَل سواره ای است که در روز بسیار گرمی بالای سرش درختی باشد. پس در زیر آن درخت بخوابد؛ سپس برود و آن درخت را جا گذارد.

- و فرمود: نیست دنیا در مقابل آخرت مگر به مانند آنکه یکی از شما انگشتش را در دریا فرو برده و بعد بنگرد و ببیند که چه مقدار تر شده است.

- امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا محل آرزوهایی است که نابود می شود و اهلش از آن کوچ می کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می شتابد و در دل بیننده خود منزل می کند. پس از این دنیا به بهترین توشه ای که فراهم نموده اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه بشما رسیده از آن طلب نکنید.

- و فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی ماند مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی شود. مردم به آن آزمایش می شوند و از آنچه که از دنیا برگرفته اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده اند برای آنها مانده و بر آن وارد می شوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه ای است که آن را گسترده می بینی، ولی جمع می شود و زیاد است ولی کم می گردد.

- و فرمود: شیرینی دنیا تلخی آخرت است و تلخی آخرت، شیرینی دنیاست.

- و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: به راستی خدای جل جلاله به دنیا خطاب کرد که خادم خود را به رنج افکن و تارک خود را خدمت کن و چون بنده در نیمه شب تار با آقای خود خلوت کند و راز گوید خدا نور را در دلش برجا دارد چون گوید: یا رب یا رب، جلیل جل جلاله او را ندا کند لبیک عبد من، بخواه تا به تو بدهم بر من توکل کن تا تو را کفایت کنم. سپس خدای جل جلاله به ملائکه خود فرماید: ای ملائکه! ببینید بنده مرا که در دل شب تار با من خلوت گرده و بیهودگان در بازی و غفلتند و به خواب اندرند؛ گواه باشید که من او را آمرزیدم. پس از آن فرمود: بر شما باد به ورع و کوشش و عبادت و بی رغبت باشید در این دنیا که به شما بی رغبت است، زیرا که پرفریب دهنده است، خانه فنا و زوال است، بسیار کسی که فریب آن خورد و نابودش کرد و بدان تکیه زد خیانتش نمود و بسیار کسی که بدان اعتماد کرد و فریبش داد و او را وانهاد. بدانید که در پیش شما راهی است هراسناک و سفری است دراز و گذشت شما بر صراط است و به ناچار مسافر را توشه باید و هر که بی توشه سفر کند در رنج افتد و هلاک شود و بهترین توشه، تقوا است، تا آخر خبر.

امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم علیهما السلام به اصحابش می فرمود: ای فرزندان آدم، از دنیا بگریزید به سوی خدا و دل از آن بردارید که آن را نشائید و آنهم برای شما نشاید؛ در آن نمانید و برای شما نماند هم آن است پر فریب و پرماجرا. فریب خورده است کسی که بدان مغرور شود، مغبون است آنکه بدان دل دهد، هلاک است آنکه آن را دوست دارد. و بخواهید به درگاه آفریننده خود بازگردید و از پروردگار خود بپرهیزید و بترسید از روزی که پدر مجازات پسر را نکشد و فرزند به جای پدر مجازات نشود، کجایند پدرانتان؟ کجایند برادرانتان؟ کجایند خواهرانتان؟ کجایند فرزندانتان؟ آنها را دعوت کردند و اجابت نمودند و با این وطن وداع کردند و با مردگان آرمیدند و در زمره نابودان درآمدند، از دنیا برآمدند و از دوستان جدا شدند و نیازمند آنچه پیش فرستاده بودند گردیدند و از آنچه به جا نهادند مستغنی شدند. تا چند پند داده شوید و تا چند جلوگیری شوید و شما در بازی و پشت سر اندازی هستید؟ شما در دنیا چون جانورید، در اندیشه شکم و شهوتید، شرم ندارید از آنکه شما را آفریده با آنکه نافرمان خود را به دوزخ تهدید کرده و شما تاب آن ندارید و فرمانبر خود را وعده بهشت و مجاورت فردوس اعلی داده، در آن رقابت کنید و از اهل آن باشید، نسبت به خود انصاف دهید و بر ناتوانان خود لطف داشته باشید و هم بر حاجتمندان خود و به خدا توبه با اخلاص کنید، نیکان باشید نه پادشاهان جبار و نه سرکشان فرعون شعار متمرد بر آنکه به مرگ بر آنها چیره باشد. و جبار جباران است و پروردگار آسمان ها و زمین و معبود اولین و آخرین و مالک یوم دین، سخت کیفر و دردناک شکنجه ستمکاری از دست او به در نرود و چیزی از او فوت نشود و چیزی بر او نهان نماند و چیزی از او نهفته نگردد، هر چیز را دانش او آمار کرده و به جای خود مقرر نموده از بهشت یا دوزخ، ای آدمیزاده ناتوان! کجا گریزی از کسی که تو را در روشنی روزت و سیاهی شبت می جوید و در هر حال باشی، خوب تبلیغ کرد هر که پند داد و رستگار است هر که پند گرفت.

- خدای متعال فرمود: ای موسی! دنیا خانه کیفر است، من دنیا را ملعونه قرار دادم، آنچه در آن است ملعون است مگر آنچه برای من باشد. ای موسی! بندگان شایسته من به اندازه دانششان در دنیا زهد ورزیدند، و دیگران به اندازه نادانی شان بدان رغبت کردند، و کسی نیست که آن را بزرگ شمارد و چشمش در آن روشن گردد، و هیچ کس آن را زبون و پست نشمرد جز آنکه بدان بهره مند شود.

سپس امام صادق علیه السلام فرمود: اگر توانستید طوری باشید که شناخته نشوید، آن طور باشید و اگر مردم تو را ثنا نگویند، چه اتفاقی رخ می دهد؟ و وقتی نزد خدا محبوب بودی، چه گزندی بر تو است که نزد مردم ناپسند باشی؟ علی علیه السلام مکرر می فرمود: در دنیا خیری نیست مگر برای یکی از این دو نفر: کسی که هر روز کار نیکش بیشتر شود و کسی که گناهی را با توبه جبران کند و کجا توبه او مقبول می شود؟ به خدا قسم اگر آن قدر سجده کند تا گردنش قطع شود، خدا از او جز به ولایت ما قبول نمی کند.

- و مسیح علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا و آخرت همچون مردی است که دو همسر دارد؛ اگر یکی از آن دو را خشنود کند، دیگری را خشمگین نموده است.

- و از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله پرسیده شد: انسان در دنیا چگونه باید باشد؟ فرمود: همچون کسی که در پی قافله عبور است. گفته شد: چقدر در دنیا می ماند؟ فرمود: به اندازه رسیدن کسی که از قافله جا مانده. گفت: پس فاصله میان دنیا و آخرت چقدر است؟ فرمود: چشم بر هم زدنی. خداوند متعال فرمود: «کَأَنَّهُمْ یَوْمَ یَرَوْنَ ما یُوعَدُونَ لَمْ یَلْبَثُوا إِلَّا ساعَهً مِنْ نَهارٍ» - . احقاف / 35 - {هنگامی که وعده هایی را که به آنها داده می شود ببینند، احساس می کنند که گویی فقط ساعتی از یک روز (در دنیا) توقّف داشتند.}

- پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا همچون خواب های خوشی است که شخص خوابیده می بیند، ولی اهل دنیا بر اثر دنیاخواهی خود مجازات و عقاب می شوند.

- و گفته شده پیامبر صلی الله علیه و آله از کنار لاشه بزغاله ای که در راه افتاده بود گذر می کردند. پس فرمودند: آیا می نگرید که این لاشه برای صاحبش چقدر بی قیمت است؟ پس به خدا قسم دنیا در نزد خدا از این مردار در نزد صاحبش بی ارزش تر است.

- و فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی می پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می کند.

- و روایت شده است که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله تلاوت فرمود: «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلی نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» - . زمر / 22 -

{آیا کسی که خدا سینه اش را برای اسلام گشاده است و بر فراز مرکبی از نور الهی قرار گرفته.} پس فرمود: هنگامی که نور بر دل افتد، دل را گشاده و گسترده می سازد. گفتند: ای پیامبر خدا! پس آیا برای این نشانه هست تا به وسیله آن شناخته شود؟ فرمود: جدا شدن از خانه فریب و بازگشت به خانه جاودان و آمادگی برای مرگ پیش از رسیدن آن.

- پیامبر صلی الله علیه و آله به ابن عمر گفت: چنان باش گویی تو غریب یا رهگذر هستی و خودت را در زمره مردگان بدان.

**[ترجمه]

وَ عَلَیْهَا یَحْسُدُ مَنْ لَا فِقْهَ لَهُ وَ لَهَا یَسْعَی مَنْ لَا یَقِینَ لَهُ.

وَ عَنْ عَلِیٍّ علیه السلام: الدُّنْیَا قَدْ نَعَتْ إِلَیْکَ نَفْسَهَا وَ تَکَشَّفَتْ لَکَ عَنْ مَسَاوِیهَا وَ إِیَّاکَ أَنْ تَغْتَرَّ بِمَا تَرَی مِنْ إِخْلَادِ أَهْلِهَا إِلَیْهَا وَ تَکَالُبِهِمْ عَلَیْهَا فَإِنَّهُمْ کِلَابٌ عَاوِیَهٌ وَ سِبَاعٌ ضَارِیَهٌ یَهِرُّ بَعْضُهَا عَلَی بَعْضٍ یَأْکُلُ عَزِیزُهَا ذَلِیلَهَا وَ یَقْهَرُ کَبِیرُهَا صَغِیرَهَا نَعَمٌ مُعَقَّلَهٌ وَ أُخْرَی مُهْمَلَهٌ قَدْ أَضَلَّتْ عُقُولَهَا وَ رَکِبَتْ مَجْهُولَهَا.

**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امام حسن علیه السلام بسیار این شعر را می خواند:

ای دوستداران لذت های دنیا! آن ها بقا ندارند. فریفته شدن به سایه ای که رفتنی است حماقت است

- و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه ندارد و دارایی کسی است که مالی ندارد. کسی که عقل ندارد برای دنیا جمع می کند. و کسی که فهم ندارد، در پی شهوات آن باشد. و کسی که دانش ندارد بر سر آن به دشمنی پردازد. و کسی که بینش ندارد بر آن حسادت می ورزد و کسی که یقین ندارد برای آن تلاش می کند.

- و امیرالمومنین علیه السلام فرمود: دنیا خود را برای تو وصف نموده و از بدی های خود برای تو پرده برداشته است. و مبادا که به آنچه که می بینی از وابستگی دنیاداران به دنیا و درنده خویی آن ها بر سر دنیا تو را بفریبد. چرا که آن ها سگانی زوزه کن و درندگانی درنده هستند که بر یکدیگر نعره می زنند. قوی آن ها ذلیلشان را می خورد و بزرگ شان بر کوچک شان غلبه می کند. شترانی عقال کرده شده اند و برخی دیگرشان رها شده اند که عقال شان را گم کرده اند و به کسی که نمی شناسند سواری می دهند. - . تنبیه الخواطر : 69 و70 و77 -

**[ترجمه]

أَبُو ذَرٍّ رَحِمَهُ اللَّهُ: یَوْمُکَ جَمَلُکَ إِذَا أَخَذْتَ بِرَأْسِهِ أَتَاکَ ذَنَبُهُ یَعْنِی إِذَا کُنْتَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ فِی خَیْرٍ لَمْ تَزَلْ فِیهِ إِلَی آخِرِهِ.

لُقْمَانُ قَالَ لِابْنِهِ: یَا بُنَیَّ لَا تَدْخُلْ فِی الدُّنْیَا دُخُولًا یُضِرُّ بِآخِرَتِکَ وَ لَا تَتْرُکْهَا تَرْکاً تَکُونُ کَلًّا عَلَی النَّاسِ.

عَلِیٌّ علیه السلام. قَلَّمَا اعْتَدَلَ بِهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ خُطْبَتِهِ أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ بِخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَهِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بِأَعْلَی هِمَّتِهِ کَالْآخَرِ الَّذِی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَهِ بِأَدْنَی سَهْمَتِهِ (1).

**[ترجمه]تنبیه الخواطر: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: از دنیا بپرهیزید، چرا که آن خانه کندن است و خانه آسایش نیست. خانه ای است که خوار است بر صاحبش، پس خیر آن را به شر آن و شیرینی اش را به تلخی اش مخلوط کرده است. از دنیا برای دوستان خود راضی نشده و آن را از دشمنان خود باز نداشته است. چه بسا کاری در وقت خودش انجام می شود و سنت می شود و اشتباهی در وقت خود انجام شده و گناه می شود.

عمر بر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله وارد شد در حالی که ایشان بر روی حصیر بودند و نقش حصیر بر روی بدن شریفشان مانده بود. پس گفت: ای پیامبر خدا! اگر زیراندازی نرم تر از این اختیار کنید بهتر است. پس حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: مرا با دنیا چکار است؟ مَثَل من و دنیا، نیست مگر همچون سواره ای است که در روز بسیار گرمی در حرکت است. پس ساعتی از روز را زیر سایه درختی نشسته، سپس برود و آن درخت را جا گذارد.

- امیرالمومنین علی علیه السلام فرمود: بدانید خداوند رحمت تان کند شما در زمانی هستید که گوینده حق در آن کم و زبان از راستگویی ناتوان و همراه حق خوار است. مردم آن به نافرمانی رو کرده و به ظاهرسازی مشغولند. جوان شان بدرفتار و پیرشان گناهکار و دانشمندان شان منافق و قاری قرآن شان ریاکار است. و کوچک آن ها بزرگ شان را احترام نمی گذارد و ثروتمندشان از مستمند دستگیری نمی کند.

- یکی از بزرگان می گوید: از غم خوردن برای فردا بپرهیز! برای فردا به خدای فردا رضایت بده.

- ابوذر رحمه الله می فرمود: روزی که در آن به سر می بری همچون شتر توست؛ اگر سرش را بگیری، دمش هم به سمت تو می آید. یعنی اگر از اول روز در خیر باشی تا آخرش خیر از بین نمی رود.

- لقمان به پسرش فرمود: ای پسرم! وارد دنیا نشو، وارد شدنی که به آخرتت ضرر برساند و آن را به گونه ای ترک نکن که سربار مردم شوی.

- علی علیه السلام کمتر بر منبر می نشست، مگر آنکه در ابتدای سخنش می فرمود: ای مردم! از خدا بترسید. پس هیچ کس بیهوده خلق نشد تا به لهو پردازد و به حال خود رها نشده تا به لغو مشغول شود و دنیایی که برای او زیبا جلوه کرده در نظرش جایگزین آخرتی نشود که با بدبینی آن را زشت می پندارد. و مغروری که در دنیا با بالاترین همت خود پیروز گشته، همانند کسی که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده است نیست. - . تنبیه الخواطر : 77 و 78 و 79 -

**[ترجمه]

قَالَ قَالَ لِی أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: یَا إِسْحَاقُ کَمْ تَرَی أَصْحَابَ هَذِهِ الْآیَهِ فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ (1) ثُمَّ قَالَ لِی هُمْ أَکْثَرُ مِنْ ثُلُثَیِ النَّاسِ.

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ قَالَ: سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام یَقُولُ فِی هَذِهِ الْآیَهِ وَ لَوْ لا أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّهً واحِدَهً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّهٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ (2) قَالَ لَوْ فَعَلَ لَکَفَرَ النَّاسُ جَمِیعاً.

**[ترجمه]نوادر: اسحاق بن غالب گفت: امام صادق علیه السلام به من فرمود: ای اسحاق، کسانی که شامل این آیه شریفه می شوند را چند نفر می پنداری؟ «فَإِنْ أُعْطُوا مِنْها رَضُوا وَ إِنْ لَمْ یُعْطَوْا مِنْها إِذا هُمْ یَسْخَطُونَ» - . توبه / 58 - {اگر از آن (غنایم، سهمی) به آنها داده شود، راضی می شوند؛ و اگر داده نشود، خشم می گیرند.} سپس به من فرمود: آنها بیش از دو سوم مردم هستند.

و به همین سند اسحاق گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که در باره آیه «ولولا أَن یکُونَ النَّاسُ أُمَّهً واحِدَهً لَجَعَلْنا لِمَنْ یَکْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّهٍ وَ مَعارِجَ عَلَیْها یَظْهَرُونَ» - . زخرف / 33 - {اگر (تمکّن کفّار از مواهب مادی) سبب نمی شد که همه مردم امت واحد (گمراهی) شوند، ما برای کسانی که به (خداوند) رحمان کافر می شدند خانه هایی قرار می دادیم با سقف هایی از نقره و نردبان هایی که از آن بالا روند،} فرمود: اگر خداوند چنین می کرد، همه مردم کافر می شدند. - . الزهد: 47 -

**[ترجمه]

تَمَثَّلَتِ الدُّنْیَا لِعِیسَی علیه السلام فِی صُورَهِ امْرَأَهٍ زَرْقَاءَ فَقَالَ لَهَا کَمْ تَزَوَّجْتِ قَالَتْ کَثِیراً قَالَ فَکُلٌّ طَلَّقَکِ قَالَتْ بَلْ کُلًّا قَتَلْتُ قَالَ فَوَیْحَ أَزْوَاجِکَ الْبَاقِینَ کَیْفَ لَا یَعْتَبِرُونَ بِالْمَاضِینَ قَالَ وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ الْبَحْرِ الْمَالِحِ کُلَّمَا شَرِبَ الْعَطْشَانُ مِنْهُ ازْدَادَ عَطَشاً حَتَّی یَقْتُلَهُ.

**[ترجمه]نوادر: طلحه بن زید می گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: دنیا برای حضرت عیسی علیه السلام در ظاهر زن کبود چشمی ظاهر شد. پس حضرت عیسی علیه السلام به آن فرمود: چند شوهر کرده ای؟ پاسخ داد: بسیار. فرمود: همه آن ها تو را طلاق دادند؟ پاسخ داد: نه بلکه همه آن ها را کشتم. فرمود: وای بر شوهران زنده ات! چگونه از گذشتگان عبرت نگرفتند. طلحه گوید و همچنین امام صادق علیه السلام فرمود: مَثَل دنیا همچون دریای آب شوری است که شخص تشنه هرچه از آن بنوشد بر تشنگی وی افزوده می شود تا بمیرد. - . الزهد: 48 -

**[ترجمه]

عَلَی الْحَرِیرِ وَ الدِّیبَاجِ وَ أَنْتَ عَلَی هَذَا الْحَصِیرِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لَأَنَا خَیْرٌ مِنْهُمَا وَ اللَّهِ لَأَنَا أَکْرَمُ مِنْهُمَا وَ اللَّهِ مَا أَنَا وَ الدُّنْیَا إِنَّمَا مَثَلُ الدُّنْیَا کَمَثَلِ رَجُلٍ رَاکِبٍ مَرَّ عَلَی شَجَرَهٍ وَ لَهَا فَیْ ءٌ فَاسْتَظَلَّ تَحْتَهَا فَلَمَّا أَنْ مَالَ الظِّلُّ عَنْهَا ارْتَحَلَ فَذَهَبَ وَ تَرَکَهَا.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: مردی بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله وارد شد در حالی که حضرت روی حصیری بود که اثر آن حصیر بر بدن حضرت صلی الله علیه و آله باقی مانده بود و بالش حضرت صلی الله علیه و آله از لیف خرما بود که اثر آن هم بر صورت ایشان مانده بود. آن مرد بر صورت پیامبر صلی الله علیه و آله دست کشید و گفت: کسری و قیصر به این زندگی رضایت نمی دهند. آنها بر ابریشم و دیبا می خوابند و شما بر این حصیر! امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبراسلام صلی الله علیه و آله فرمود: من از آنها بهترم. به خدا قسم که مرا به دنیا کاری نیست. مَثَل دنیا، مَثَل سواره ای است که بر درختی گذر می کند. و برای آن درخت سایه ای است. پس در زیر سایه آن فرود آید؛ پس هنگامی که سایه برود و کوچ کرده و می رود و آن درخت را جا گذارد. - . الزهد: 50 -

**[ترجمه]

الْآخِرَهِ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ وَ اللَّهِ إِنَّا لَنَطْلُبُ الدُّنْیَا فَقَالَ لَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام تَصْنَعُ بِهَا مَا ذَا قَالَ أَعُودُ بِهَا عَلَی نَفْسِی وَ عَلَی عِیَالِی وَ أَتَصَدَّقُ مِنْهَا وَ أَصِلُ مِنْهَا وَ أَحُجُّ مِنْهَا قَالَ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لَیْسَ هَذَا طَلَبَ الدُّنْیَا هَذَا طَلَبُ الْآخِرَهِ(1).

**[ترجمه]امالی شیخ طوسی: امام صادق علیه السلام فرمود: دوستی دنیا سرآمد هر گناهی است.

هشام گوید از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: ما دنیا را دوست داریم و اگر دنیا به ما داده نشود بهتر است. و هیچ کس چیزی از دنیا داده نشد مگر آنکه بهره ای از آخرت را از دست داد. هشام گوید: مردی به امام عرض کرد: به خدا قسم ما دنیا را می خواهیم. امام صادق علیه السلام به او فرمود: با دنیا چکار می کنی؟ او گفت: از آن به خود نیاز خود و خانواده ام را تأمین کرده و از آن صدقه می دهم و از آن صله می دهم و از آن حج به جا می آورم. هشام گوید: امام صادق علیه السلام گفت: این دنیا خواهی نیست، بلکه آخرت خواهی است. - . امالی طوسی 2 : 276- 275 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]نهج البلاغه: ضرار بن ضمره در هنگام حضورش در نزد معاویه و در پاسخ پرسش معاویه در مورد امیرالمومنین علیه السلام گفت: پس شهادت می دهم که امام علی علیه السلام را در برخی مواقف دیدم، در حالی شب پرده های خود را انداخته بود و او در محراب خود به عبادت ایستاده و محاسن خود را در دست گرفته و همچون مارگزیده به خود می پیچید و غمگینانه گریه می کرد و می گفت: ای دنیا! ای دنیا! از من دور باش. آیا خود را بر من عرضه می کنی؟ یا مشتاقم شده ای؟ مبادا که به من واصل شوی! هرگز! غیر از مرا فریب بده. به تو هیچ نیازی ندارم. تو را سه طلاق دادم که رجوعی در آن نیست. زندگی ات کوتاه و ارزشت ناچیز و آرزویت کوچک است. آه از کمی توشه و طولانی بودن راه و دوری سفر و بزرگی قیامت و سختی قبر. - . نهج البلاغه حکمت : 77 -

**[ترجمه]

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا دَارُ مَمَرٍّ إِلَی دَارِ مَقَرٍّ وَ النَّاسُ فِیهَا رَجُلَانِ رَجُلٌ بَاعَ نَفْسَهُ فَأَوْبَقَهَا وَ رَجُلٌ ابْتَاعَ نَفْسَهُ فَأَعْتَقَهَا(1).

وَ قَالَ علیه السلام: لِکُلِّ مُقْبِلٍ إِدْبَارٌ وَ مَا أَدْبَرَ کَأَنْ لَمْ یَکُنْ (2).

وَ قَالَ علیه السلام: الْأَمْرُ قَرِیبٌ وَ الِاصْطِحَابُ قَلِیلٌ (3).

وَ قَالَ علیه السلام: الرَّحِیلُ وَشِیکٌ (4).

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّمَا الْمَرْءُ فِی الدُّنْیَا غَرَضٌ تَنْتَضِلُ فِیهِ الْمَنَایَا وَ نَهْبٌ تُبَادِرُهُ الْمَصَائِبُ وَ مَعَ کُلِّ جُرْعَهٍ شَرَقٌ وَ فِی کُلِّ أَکْلَهٍ غَصَصٌ وَ لَا یَنَالُ الْعَبْدُ نِعْمَهً إِلَّا بِفِرَاقِ أُخْرَی وَ لَا یَسْتَقْبِلُ یَوْماً مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا(5) بِفِرَاقِ آخَرَ مِنْ أَجَلِهِ فَنَحْنُ أَعْوَانُ الْمَنُونِ وَ أَنْفُسُنَا نُصُبُ الْحُتُوفِ فَمِنْ أَیْنَ نَرْجُو الْبَقَاءَ وَ هَذَا اللَّیْلُ وَ النَّهَارُ لَمْ یَرْفَعَا مِنْ شَیْ ءٍ شَرَفاً إِلَّا أَسْرَعَا الْکَرَّهَ فِی هَدْمِ مَا بَنَیَا وَ تَفْرِیقِ مَا جَمَعَا(6).

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ لَهِجَ قَلْبُهُ بِحُبِّ الدُّنْیَا الْتَاطَ مِنْهَا بِثَلَاثٍ هَمٍّ لَا یُغِبُّهُ وَ حِرْصٍ لَا یَتْرُکُهُ وَ أَمَلٍ لَا یُدْرِکُهُ (7).

وَ قَالَ علیه السلام: وَ اللَّهِ لَدُنْیَاکُمْ هَذِهِ أَهْوَنُ فِی عَیْنِی مِنْ عُرَاقِ خِنْزِیرٍ فِی یَدِ مَجْذُومٍ (8).

ص: 130

قَالَ علیه السلام: مَرَارَهُ الدُّنْیَا حَلَاوَهُ الْآخِرَهِ وَ حَلَاوَهُ الدُّنْیَا مَرَارَهُ الْآخِرَهِ(1).

وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ فِی الدُّنْیَا عَامِلَانِ عَامِلٌ فِی الدُّنْیَا لِلدُّنْیَا قَدْ شَغَلَتْهُ دُنْیَاهُ عَنْ آخِرَتِهِ یَخْشَی عَلَی مَنْ یَخْلُفُ الْفَقْرَ وَ یَأْمَنُهُ عَلَی نَفْسِهِ فَیُفْنِی عُمُرَهُ فِی مَنْفَعَهِ غَیْرِهِ وَ عَامِلٌ عَمِلَ فِی الدُّنْیَا لِمَا بَعْدَهَا فَجَاءَهُ الَّذِی لَهُ مِنَ الدُّنْیَا بِغَیْرِ عَمَلٍ فَأَحْرَزَ الْحَظَّیْنِ مَعاً وَ مَلَکَ الدَّارَیْنِ جَمِیعاً فَأَصْبَحَ وَجِیهاً عِنْدَ اللَّهِ لَا یَسْأَلُ اللَّهَ شَیْئاً فَیَمْنَعَهُ (2).

وَ قَالَ علیه السلام: النَّاسُ أَبْنَاءُ الدُّنْیَا وَ لَا یُلَامُ الرَّجُلُ عَلَی حُبِّ أُمِّهِ (3).

وَ قَالَ علیه السلام: یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبِئٌ (4)

فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا حُکِمَ عَلَی مُکْثِرِیهَا بِالْفَاقَهِ وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بِالرَّاحَهِ مَنْ رَاقَهُ زِبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً(5) وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بِهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبِهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ هَمٌّ یَحْزُنُهُ کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ (6) فَیُلْقَی بِالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بِعَیْنِ الِاعْتِبَارِ

ص: 131

وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا بِبَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بِأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی (1)

وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بِالْبَقَاءِ حُزِنَ لَهُ بِالْفَنَاءِ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ (2).

**[ترجمه]نهج البلاغه: هنگامی که امیرالمومنین علیه السلام شنید که شخصی دنیا را نکوهش می کند، فرمود: پس ای نکوهش کننده دنیا که فریب خورده فریب دنیا و نیرنگ خورده پوچی های آن هستی، آیا خود فریب آن را خورده ای سپس نکوهشش می کنی؟ تو دنیا را مجرم می دانی یا آن تو را مجرم می داند؟ چه زمانی دنیا به تو اظهار علاقه نمود؟ یا چه زمانی تو را با خود فریب داد؟ با بدن های پوسیده پدرانت یا با گورهای مادرانت در زیر خاک؟ چقدر با پنجه خود تیمار کرده و با دستان خود بیماران را پرستاری نمودی. برای آن ها درخواست بهبودی نموده و برای آن ها پزشکان را در نظر گرفتی. مهربانی تو یکی از آن ها را سودی نبخشید و خواسته تو درباره آن محقق نگشت و نتوانستی با نیروی خود [بیماری را] از آن ها دفع نمایی. دنیا به همین وسیله خود را برای تو نمایان ساخت و قتلگاهت را به واسطه قتلگاه دیگری به تو نشان داد. دنیا خانه راستی است برای کسی که آن را باور کند و خانه سلامتی است برای کسی که آن را بفهمد و خانه توانگری است برای کسی که از آن توشه برگیرد. و خانه پند است برای کسی که به واسطه آن پند بگیرد .

مسجد دوستان خداوند متعال و جایگاه نماز فرشتگان خدا و محل نزول وحی خدا و خانه دوستان خدا و محل تجارت یاران خدا در آن است. در دنیا رحمت را به دست آورده و بهشت را از آن سود بردند. پس چه کسی دنیا را نکوهش می کند. در حالی که دنیا جدایی خود را اعلام نموده و به دورگشتن خود ندا داده و خود و اهلش را توصیف کرده و با بلای خود بلا را برای آن ها مجسم ساخته و با سرور خود به سرور تشویق شان نموده است. به سلامت شب گذرد و به مصیبت روز سپری شود، ترغیب کننده و بیم دهنده و ترساننده و هشدار دهنده. پس گروهی در فردای پشیمانی آن را مذمت کنند و گروهی دیگر در روز قیامت آن را ستایش کنند. دنیا آن ها را تذکر داده پس متذکر شدند و با آن ها سخن گفت، پس تصدیقش نمودند و آن ها را پند داده پس بهره بردند. - . نهج البلاغه حکمت : 131 -

- و فرمود: دنیا محل گذر به سوی محل ماندگاری است و مردم در آن دو دسته اند: دسته ای که خود را فروخت پس هلاک کرد و دسته ای که خود را خرید پس آزاد کرد. - . نهج البلاغه حکمت : 133 -

- و فرمود: هرچه رو آورد، پشت کند و آنچه پشت کند گویی نبوده است. - . نهج البلاغه حکمت : 152 -

- و فرمود: امر نزدیک است و مصاحبت اندک است - . نهج البلاغه حکمت : 168 - .

- و فرمود: کوچ کردن به سرعت انجام می شود. - . نهج البلاغه حکمت : 187 -

- و فرمود: انسان در دنیا هدفی است که کمان های مرگ برای او کشیده شده اند و غنیمتی است که گرفتاری ها بر آن پیشی می گیرند. و با هر جرعه آبی گرفتاری و با هر لقمه غذایی، غصه هایی است. و بنده به نعمتی نمی رسد مگر با از دست دادن نعمتی دیگر و هیچ روز از عمرش را درک نمی کند مگر با از دست دادن روزی دیگر از عمر خود. پس ما یاران مرگ هستیم و جان های ما هدف نابودی است. پس از کجا به بقا امید داریم؟ و این شب و روز، شرافت چیزی را بالا نبرند مگر اینکه شتاب کنند در نابودی آنچه بنیان نهاده اند و پراکنده ساختن آنچه جمع کرده اند. - . نهج البلاغه حکمت : 191 -

- و فرمود: کسی که دلش به دوستی دنیا گرفتار شود از آن به سه امر گرفتار می شود. اندوهی که رهایش نکند و حرصی که ترکش ننماید و آرزویی که بدان نرسد. - . نهج البلاغه حکمت : 228 -

- و فرمود: به خدا سوگند که این دنیای شما در چشم من از استخوان بی گوشت خوکی که در دست انسان مبتلا به جذام باشد بی ارزش تر است. - . نهج البلاغه حکمت : 236 -

- فرمود: تلخی دنیا شیرینی آخرت است و شیرینی دنیا تلخی آخرت است. - . نهج البلاغه حکمت : 251 -

- و فرمود: مردم در دنیا دو دسته اند: کسی که در دنیا برای دنیا کار می کند. دنیای او، وی را از آخرتش مشغول کرده. او بر بازماندگان نسبت به فقر می ترسد درحالی که خود را ایمن می داند. پس عمرش به سود دیگری تمام از دست می رود. و دیگری کسی که در دنیا برای آخرت کار می کند. پس آنچه از دنیا قسمت اوست بدون کارکردن به او می رسد پس سود دنیا و آخرت را با هم به دست می آورد و مالک خانه دنیا و آخرت می شود. پس در نزد خداوند آبرومند شده و از خداوند چیزی را نمی خواهد که آن دریغ شود. - . نهج البلاغه حکمت : 269 -

- مردم فرزندان دنیا هستند و کسی به سبب دوست داشتن مادرش سرزنش نمی شود. - . نهج البلاغه حکمت : 303 -

- و فرمود: ای مردم، کالای دنیا هیزمی است وبادار. پس از چراگاه آن دوری کنید که دل کندن از آن سودمندتر از دل بستن به آن است و بهره کم از آن پاک تر از مال بسیار است. بر ثروتمندان آن به تنگدستی حکم شده است. و هر کس از آن بی نیازی جوید به آسایش خود کمک کرده است. هر کس را زیورش به شگفت آورد، کوری مادرزاد به دنبالش آید. و هر کس دلدادگی به آن را نمایان سازد، ضمیرش را از اندوه هایی پر کند که در ژرفای دل او به پایکوبی مشغول شوند. غمی او را مشغول کند و غمی او را اندوهگین سازد و این چنین باشد تا گلویش را بفشارد و به جایی پرتابش کند. رگ های قلبش بریده، مرگش برای خداوند ساده و دفنش برای برادران آسان است. و فقط مومن است که به دیده عبرت بین به دنیا می نگرد و از آن به میزان ضرورت غذا می خورد و در آن با گوش دشمنی و عداوت می شنود. اگر گفته شود ثروت مند شد گفته می شود فقیر شد و اگر برای آن به بقا شادمان شود، برای آن به نابودی اندوهگین می شود. با این حال هنوز فرا نرسیده روزی که در آن اندوهگین هستند. - . نهج البلاغه حکمت : 367 -

**[ترجمه]

الْجَنَّهُ فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا(1).

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ طَالِبُ عِلْمٍ وَ طَالِبُ دُنْیَا(2).

وَ قَالَ علیه السلام: الدُّنْیَا خُلِقَتْ لِغَیْرِهَا وَ لَمْ تُخْلَقْ لِنَفْسِهَا(3).

وَ مِنْ خُطْبَهٍ لَهُ علیه السلام: أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا دَارٌ لَا یُسْلَمُ مِنْهَا إِلَّا فِیهَا وَ لَا یُنْجَی بِشَیْ ءٍ کَانَ لَهَا ابْتُلِیَ النَّاسُ بِهَا فِتْنَهً فَمَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لَهَا أُخْرِجُوا مِنْهُ وَ حُوسِبُوا عَلَیْهِ وَ مَا أَخَذُوهُ مِنْهَا لِغَیْرِهَا قَدِمُوا عَلَیْهِ وَ أَقَامُوا فِیهِ فَإِنَّهَا عِنْدَ ذَوِی الْعُقُولِ کَفَیْ ءِ الظِّلِّ بَیْنَا تَرَاهُ سَابِغاً حَتَّی قَلَصَ وَ زَائِداً حَتَّی نَقَصَ (4).

وَ قَالَ علیه السلام: مَا أَصِفُ مِنْ دَارٍ أَوَّلُهَا عَنَاءٌ وَ آخِرُهَا فَنَاءٌ فِی حَلَالِهَا حِسَابٌ وَ فِی حَرَامِهَا عِقَابٌ مَنِ اسْتَغْنَی فِیهَا فُتِنَ وَ مَنِ افْتَقَرَ فِیهَا حَزِنَ وَ مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ وَ مَنْ قَعَدَ عَنْهَا وَاتَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ وَ مَنْ أَبْصَرَ إِلَیْهَا أَعْمَتْهُ (5).

**[ترجمه]نهج البلاغه: روایت شده است که امیرالمومنین علیه السلام کمتر بر منبر می نشست، مگر آنکه در ابتدای سخنش می فرمود: ای مردم! از خدا بترسید. پس هیچ کس بیهوده خلق نشد تا به لهو پردازد و به حال خود رها نشده تا به لغو مشغول شود و دنیایی که برای او زیبا جلوه کرده در نظرش جایگزین آخرتی نشود که با بدبینی آن را زشت می پندارد. و مغروری که در دنیا با بالاترین همت خود پیروز گشته، همانند کسی که در آخرت به کمترین نصیبی رسیده است نیست. - . نهج البلاغه حکمت : 370 -

- و فرمود: چه بسیار کسانی که روز را آغاز کردند اما به پایان نبردند و چه بسیار کسانی که در اول شب بر آن ها غطبه خورده می شد و در آخر شب بر آن ها گریسته می شد. - . نهج البلاغه حکمت : 380 -

- و فرمود: تکیه بر دنیا در حالی که خود شاهد امور آن هستی، نادانی است. - . نهج البلاغه حکمت : 384 -

- و فرمود: از خواری دنیا بر خدا این است که معصیت نمی شود خدا، مگر در دنیا و کسی نمی رسد به آنچه نزد خداست، مگر به ترک دنیا - . نهج البلاغه حکمت : 385 - .

- در ویژگی دنیا فرمود: دنیا فریب می دهد و زیان می رساند و می گذرد. خداوند متعال دنیا را به عنوان پاداش دوستان خود و کیفر دشمنان خود نپسندیده است. و مردم دنیا مانند مسافرانی هستند که تا فرود آیند، کاروان سالارشان فریاد زند که حرکت کنید. - . نهج البلاغه حکمت : 415 -

- و فرمود: آیا آزاد مردی نیست که این غذای نیم خورده را برای اهلش واگذارد. قیمت جان های شما جز بهشت نیست، پس آن را به غیر بهشت نفروشید. - . نهج البلاغه حکمت : 456 -

- و فرمود: دو گرسنه اند که سیر نمی شوند: طالب دانش و طالب دنیا. - . نهج البلاغه حکمت : 457 -

- و فرمود: دنیا برای غیرش خلق شده و برای خودش خلق نگردیده است. - . نهج البلاغه حکمت : 463 -

- و از خطبه های آن حضرت است که فرمود: دنیا محلی است که هیچ کس از آن سالم نمی ماند، مگر در آن و به وسیله چیزی که برای دنیا باشد نجات حاصل نمی شود. مردم به آن آزمایش می شوند و از آنچه که از دنیا برگرفته اند جدا شده و نسبت به آن حساب پس می دهند. و آنچه که برای غیر دنیا تهیه کرده اند برای آنها مانده و بر آن وارد می شوند. دنیا در نزد خردمندان مانند سایه ای است که آن را گسترده می بینی، ولی جمع می شود و زیاد است ولی کم می گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 61 -

- و فرمود: چه وصف کنم خانه ای را که آغاز آن سختی و پایان آن نابودی است. در حلالش حساب و در حرامش عقاب است. کسی که در آن توانگر شود، گرفتار می گردد و کسی که نیازمند باشد غمگین می شود و کسی که در به دست آوردن آن بکوشد به جایی نرسد و کسی که از آن دست کشد، دنیا نزد وی مهار می شود و کسی که از آن عبرت گیرد، بینا شده و کسی که به آن چشم بدوزد، نابینا می گردد. - . نهج البلاغه خطبه : 80 -

**[ترجمه]

الْأَمْوَاجِ تَحْفِزُهُ الرِّیَاحُ بِأَذْیَالِهَا وَ تَحْمِلُهُ عَلَی أَهْوَالِهَا فَمَا غَرِقَ مِنْهَا فَلَیْسَ بِمُسْتَدْرَکٍ وَ مَا نَجَا مِنْهَا فَإِلَی مَهْلَکٍ عِبَادَ اللَّهِ الْآنَ فَاعْمَلُوا وَ الْأَلْسُنُ مُطْلَقَهٌ وَ الْأَبْدَانُ صَحِیحَهٌ وَ الْأَعْضَاءُ لَدْنَهٌ وَ الْمُتَقَلَّبُ فَسِیحٌ وَ الْمَجَالُ عَرِیضٌ قَبْلَ إِرْهَاقِ الْفَوْتِ وَ حُلُولِ الْمَوْتِ فَحَقِّقُوا عَلَیْکُمْ نُزُولَهُ وَ لَا تَنْتَظِرُوا قُدُومَهُ (1).

**[ترجمه]نهج البلاغه: در خطبه ای از امیرالمومنین علیه السلام آمده است: خداوند متعال، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را مبعوث فرمود هنگامی که دانشی برپا نبود و مناره ای بلند نبود و راهی آشکار نبود. سفارش می کنم شما بندگان خدا را به تقوای خداوند متعال و برحذر می دارم شما را از دنیا که آن محل رفتن و جایگاه کدورت است. ساکن آن رونده و مقیم آن جدا شونده است. مضطرب می گردد به اهل خود همچون اضطراب کشتی که بادها در گرداب های دریاها بر آن بوزد. پس برخی از آن ها غرق شده و نابود شده و برخی دیگر نجات یافته بر بالای موج ها که باد آن ها را کوچ دهد با دامن های خود و حمل کند او را بر هراس های خود. پس آنچه از آن غرق شد درک نمی شود و آنچه از آن نجات یافت، به سوی هلاکت می رود. بندگان خدا، هم اکنون عمل کنید، در حالی که زبان شما آزاد و بدن های شما سالم و عضوها تازه و میدان کار گسترده و مجال پهن است، قبل از احاطه فوت و حلول مرگ، پس فرود آمدن مرگ بر شما محقق گردیده و منتظر آمدنش نباشید. - . نهج البلاغه خطبه : 194 -

**[ترجمه]

مَأْیُوسٍ مِنْ مَغْفِرَتِهِ وَ لَا مُسْتَنْکِفٍ مِنْ عِبَادَتِهِ الَّذِی لَا تَبْرَحُ مِنْهُ رَحْمَهٌ وَ لَا تُفْقَدُ لَهُ نِعْمَهٌ وَ الدُّنْیَا دَارٌ مُنِیَ لَهَا الْفَنَاءُ وَ لِأَهْلِهَا مِنْهَا الْجَلَاءُ وَ هِیَ حُلْوَهٌ خَضِرَهٌ قَدْ عَجِلَتْ لِلطَّالِبِ وَ الْتَبَسَتْ بِقَلْبِ النَّاظِرِ فَارْتَحِلُوا عَنْهَا بِأَحْسَنِ مَا بِحَضْرَتِکُمْ مِنَ الزَّادِ وَ لَا تَسْأَلُوا فَوْقَ الْکَفَافِ وَ لَا تَطْلُبُوا مِنْهَا أَکْثَرَ مِنَ الْبَلَاغِ (1).

**[ترجمه]نهج البلاغه: امام علی علیه السلام فرمود: ستایش برای خداوندی است که از رحمتش یأسی نیست و از نعمت هایش نتوان بیرون رفت و یأسی از مغفرتش نیست و سرپیچی از عبادتش سزاوار نیست. اوست کسی که رحمتش از بین نمی رود و نعمتش تمام نمی شود. دنیا محل آرزوهایی است که نابود می شود و اهلش از آن کوچ می کنند. دنیا شیرین و خرم به سوی خواهان خود می شتابد و در دل بیننده خود منزل می کند. پس از این دنیا به بهترین توشه ای که فراهم نموده اید کوچ کنید و از دنیا بیش از نیاز خود نخواهید و بیش از آنچه به شما رسیده از آن طلب نکنید. - . نهج البلاغه خطبه : 45 -

**[ترجمه]

القصص: إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَهِ أُولِی الْقُوَّهِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدِینَ قالَ إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدِی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّهً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فِی زِینَتِهِ قالَ الَّذِینَ یُرِیدُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظِیمٍ وَ قالَ الَّذِینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلَّا الصَّابِرُونَ فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَهٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرِینَ وَ أَصْبَحَ الَّذِینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُونَ (1)

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (2)

التغابن: إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِیمٌ (3)

المعارج: تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی وَ جَمَعَ فَأَوْعی (4)

الفجر: فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَنِ کَلَّا بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتِیمَ وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکِینِ وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلًا لَمًّا وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا کَلَّا إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا

ص: 136

وَ جِی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری یَقُولُ یا لَیْتَنِی قَدَّمْتُ لِحَیاتِی فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ(1)

العادیات: إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ وَ إِنَّهُ عَلی ذلِکَ لَشَهِیدٌ وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدِیدٌ أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبِیرٌ(2)

الهمزه: وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ الَّذِی جَمَعَ مالًا وَ عَدَّدَهُ یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ کَلَّا لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَهِ وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَهُ نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَهُ الَّتِی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَهِ إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَهٌ فِی عَمَدٍ مُمَدَّدَهٍ

lt;meta info="- وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ أَنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . انفال / 28 -

{و بدانید که اموال و فرزندان شما [وسیله] آزمایش [شما] هستند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

- وَ الَّذینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّهَ وَ لا یُنْفِقُونَها فی سَبیلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلیم *یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ. - . توبه / 34 - 35 -

{و کسانی که زر و سیم را گنجینه می کنند و آن را در راه خدا هزینه نمی کنند، ایشان را از عذابی دردناک خبر ده. روزی که آن [گنجینه]ها را در آتش دوزخ بگدازند، و پیشانی و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ کنند [و گویند:] «این است آنچه برای خود اندوختید، پس [کیفر] آنچه را می اندوختید بچشید.»}

- الْمالُ وَ الْبَنُونَ زینَهُ الْحَیاهِ الدُّنْیا. - . کهف / 45 -

{مال و پسران زیور زندگی دنیایند.}

- إِنَّ قارُونَ کانَ مِنْ قَوْمِ مُوسی فَبَغی عَلَیْهِمْ وَ آتَیْناهُ مِنَ الْکُنُوزِ ما إِنَّ مَفاتِحَهُ لَتَنُوأُ بِالْعُصْبَهِ أُولِی الْقُوَّهِ إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحینَ *وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ وَ لا تَبْغِ الْفَسادَ فِی الْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُفْسِدینَ *قالَ إِنَّما أُوتیتُهُ عَلی عِلْمٍ عِنْدی أَ وَ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ قَدْ أَهْلَکَ مِنْ قَبْلِهِ مِنَ الْقُرُونِ مَنْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ قُوَّهً وَ أَکْثَرُ جَمْعاً وَ لا یُسْئَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ *فَخَرَجَ عَلی قَوْمِهِ فی زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیاهَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما أُوتِیَ قارُونُ إِنَّهُ لَذُو حَظٍّ عَظیمٍ *وَ قالَ الَّذینَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَیْلَکُمْ ثَوابُ اللَّهِ خَیْرٌ لِمَنْ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً وَ لا یُلَقَّاها إِلاَّ الصَّابِرُون *فَخَسَفْنا بِهِ وَ بِدارِهِ الْأَرْضَ فَما کانَ لَهُ مِنْ فِئَهٍ یَنْصُرُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ ما کانَ مِنَ المُنْتَصِرینَ *وَ أَصْبَحَ الَّذینَ تَمَنَّوْا مَکانَهُ بِالْأَمْسِ یَقُولُونَ وَیْکَأَنَّ اللَّهَ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَ یَقْدِرُ لَوْ لا أَنْ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْنا لَخَسَفَ بِنا وَیْکَأَنَّهُ لا یُفْلِحُ الْکافِرُون. - . قصص / 76 - 82 -

{قارون از قوم موسی بود و بر آنان ستم کرد، و از گنجینه ها آن قدر به او داده بودیم که کلیدهای آنها بر گروه نیرومندی سنگین می آمد، آنگاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی کنندگان را دوست نمی دارد. و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن، و همچنانکه خدا به تو نیکی کرده نیکی کن و در زمین فساد مجوی که خدا فسادگران را دوست نمی دارد. [قارون] گفت: «من اینها را در نتیجه دانش خود یافته ام.» آیا وی ندانست که خدا نسل هایی را پیش از او نابود کرد که از او نیرومندتر و مال اندوزتر بودند؟ و[لی این گونه] مجرمان را [نیازی] به پرسیده شدن از گناهانشان نیست. پس [قارون] با کوکبه خود بر قومش نمایان شد؛ کسانی که خواستار زندگی دنیا بودند گفتند: «ای کاش مثل آنچه به قارون داده شده به ما [هم] داده می شد؛ واقعاً او بهره بزرگی [از ثروت] دارد.» و کسانی که دانش [واقعی] یافته بودند، گفتند: «وای بر شما! برای کسی که گرویده و کار شایسته کرده پاداش خدا بهتر است، و جز شکیبایان آن را نیابند.» آنگاه [قارون] را با خانه اش در زمین فرو بردیم، و گروهی نداشت که در برابر [عذابِ] خدا او را یاری کنند و [خود نیز] نتوانست از خود دفاع کند. و همان کسانی که دیروز آرزو داشتند به جای او باشند، صبح می گفتند: «وای، مثل اینکه خدا روزی را برای هر کس از بندگانش که بخواهد گشاده یا تنگ می گرداند، و اگر خدا بر ما منّت ننهاده بود، ما را [هم] به زمین فرو برده بود؛ وای، گویی که کافران رستگار نمی گردند.»}

- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُون. - . منافقون / 9 -

{ای کسانی که ایمان آورده اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.}

- إِنَّما أَمْوالُکُمْ وَ أَوْلادُکُمْ فِتْنَهٌ وَ اللَّهُ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظیمٌ. - . تغابن / 15 -

{اموال شما و فرزندانتان صرفاً [وسیله] آزمایشی [برای شما]یند، و خداست که نزد او پاداشی بزرگ است.}

- تَدْعُوا مَنْ أَدْبَرَ وَ تَوَلَّی *وَ جَمَعَ فَأَوْعی. - . معارج / 17 - 18 -

{هر که را پشت کرده و روی برتافته،و گرد آورده و انباشته [و حسابش را نگاه داشته] فرا می خواند.}

- فَأَمَّا الْإِنْسانُ إِذا مَا ابْتَلاهُ رَبُّهُ فَأَکْرَمَهُ وَ نَعَّمَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَکْرَمَنِ *وَ أَمَّا إِذا مَا ابْتَلاهُ فَقَدَرَ عَلَیْهِ رِزْقَهُ فَیَقُولُ رَبِّی أَهانَن *کَلاَّ بَلْ لا تُکْرِمُونَ الْیَتیمَ *وَ لا تَحَاضُّونَ عَلی طَعامِ الْمِسْکینِ وَ تَأْکُلُونَ التُّراثَ أَکْلاً لَمًّا *وَ تُحِبُّونَ الْمالَ حُبًّا جَمًّا *کَلاَّ إِذا دُکَّتِ الْأَرْضُ دَکًّا دَکًّا *وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا *وَ جی ءَ یَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ یَوْمَئِذٍ یَتَذَکَّرُ الْإِنْسانُ وَ أَنَّی لَهُ الذِّکْری *یَقُولُ یا لَیْتَنی قَدَّمْتُ لِحَیاتی *فَیَوْمَئِذٍ لا یُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَد *وَ لا یُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ. - . فجر / 15 - 26 -

{امّا انسان، هنگامی که پروردگارش وی را می آزماید، و عزیزش می دارد و نعمت فراوان به او می دهد، می گوید: «پروردگارم مرا گرامی داشته است.» و امّا چون وی را می آزماید و روزی اش را بر او تنگ می گرداند، می گوید: «پروردگارم مرا خوار کرده است.» ولی نه، بلکه یتیم را نمی نوازید؛ و بر خوراک[دادن] بینوا همدیگر را بر نمی انگیزید؛ و میراث [ضعیفان] را چپاولگرانه می خورید؛ و مال را دوست دارید، دوست داشتنی بسیار. نه چنان است، آنگاه که زمین، سخت در هم کوبیده شود، و [فرمان] پروردگارت و فرشته[ها] صف درصف آیند، و جهنّم را در آن روز [حاضر] آورند، آن روز است که انسان پند گیرد؛ و[لی] کجا او را جای پندگرفتن باشد؟ گوید: «کاش برای زندگانی خود [چیزی] پیش فرستاده بودم.» پس در آن روز هیچ کس چون عذاب کردن او، عذاب نکند. و هیچ کس چون دربند کشیدن او، دربند نکشد.}

- إِنَّ الْإِنْسانَ لِرَبِّهِ لَکَنُودٌ *وَ إِنَّهُ عَلی ذلِکَ لَشَهید *وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدید *أَ فَلا یَعْلَمُ إِذا بُعْثِرَ ما فِی الْقُبُورِ *وَ حُصِّلَ ما فِی الصُّدُورِ *إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ یَوْمَئِذٍ لَخَبیرٌ. - . عادیات / 6 - 11 -

{که انسان نسبت به پروردگارش سخت ناسپاس است، و او خود بر این [امر]، نیک گواه است. و راستی او سخت شیفته مال است. مگر نمی داند که چون آنچه در گورهاست بیرون ریخته گردد، و آنچه در سینه هاست فاش شود، در چنان روزی پروردگارشان به [حال] ایشان نیک آگاه است؟}

- وَیْلٌ لِکُلِّ هُمَزَهٍ لُمَزَهٍ *الَّذی جَمَعَ مالاً وَ عَدَّدَهُ *یَحْسَبُ أَنَّ مالَهُ أَخْلَدَهُ *کَلاَّ لَیُنْبَذَنَّ فِی الْحُطَمَهِ *وَ ما أَدْراکَ مَا الْحُطَمَهِ * نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَهُ *الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الْأَفْئِدَهِ *إِنَّها عَلَیْهِمْ مُؤْصَدَهٌ *فی عَمَدٍ مُمَدَّدَهٍ. - . همزه / 1 - 9 -

{وای بر هر بدگوی عیبجویی، که مالی گرد آورد و برشمردش. پندارد که مالش او را جاوید کرده؛ ولی نه! قطعاً در آتش خردکننده فرو افکنده خواهد شد. و تو چه دانی که آن آتشِ خردکننده چیست؟ آتشِ افروخته خدا[یی] است. [آتشی] که به دل ها می رسد. و [آتشی که] در ستون هایی دراز، آنان را در میان فرامی گیرد.}

**[ترجمه]

**[ترجمه]امالی صدوق: ابن عباس گفت: اولین درهم و دیناری که در زمین ضرب شد، ابلیس به آن ها نظر کرد. پس وقتی آن ها را دید، آن ها را برداشت و بر چشمان خود گذاشت. سپس بر سینه خود چسبانیدشان. سپس فریاد بلندی سر داد و به سینه چسبانیدشان. سپس گفت: شما نور چشم من و میوه دل من هستید. من اشکالی نمی بینیم که بنی آدم پس از آن که شما را دوست بدارند دیگر بت نپرستند. برای من کافی است از بنی آدم که شما را دوست بدارند. - . امالی صدوق : 121 -

**[ترجمه]

بِحَقِّ اللَّهِ تَعَالَی فِیهَا وَ أَدَّی زَکَاتَهَا فَذَاکَ الَّذِی طَابَتْ وَ خَلَصَتْ لَهُ وَ مَنْ أُکْثِرَ لَهُ مِنْهَا فَبَخِلَ بِهَا وَ لَمْ یُؤَدِّ حَقَّ اللَّهِ فِیهَا وَ اتَّخَذَ مِنْهَا الْآنِیَهَ فَذَاکَ الَّذِی حَقَّ عَلَیْهِ وَعِیدُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی کِتَابِهِ یَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی یَوْمَ یُحْمی عَلَیْها فِی نارِ جَهَنَّمَ فَتُکْوی بِها جِباهُهُمْ وَ جُنُوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هذا ما کَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِکُمْ فَذُوقُوا ما کُنْتُمْ تَکْنِزُونَ (1).

**[ترجمه]امالی طوسی: از امام باقر علیه السلام در باره دینار و درهم پرسیدند و این که مردم چه مقداری از آن را باید بپردازند؟ امام باقر علیه السلام فرمود: آنها امانت خدا در زمین او است و خدا آنها را برای منفعت خلق خویش قرار داده است و به وسیله آن امور و حاجت­هایشان سامان می یابد. هر که مقدار زیادی از آنها در دستش باشد و حق خدای عز و جل را در مورد آنها ادا کرده باشد و زکات آنها را پرداخته باشد، آن پول برای او پاکیزه و خالص می باشد و هر که مقدار بسیاری از آن دارا باشد، اما به آنها بخل بورزد و حق خدا را از آن ادا نکند و از آنها ساختمان سازی کند، او همان است که تهدید و هشدار خدای عز و جل در کتابش، در مورد او انجام خواهد شد. خدای عز و جل می فرماید: «َیوْمَ یُحْمَی عَلَیْهَا فِی نَارِجَهَنَّمَ فَتُکْوَی بِهَا جِبَاهُهُمْ وَ جُنوبُهُمْ وَ ظُهُورُهُمْ هَ-ذَا مَاکَنَزْتُمْ لأَنفُسِکُمْ فَذُوقُواْ مَا کُنتُمْ تَکْنِزُون» - . توبه / 35 - {در آن روز که آن را در آتش جهنم، گرم و سوزان کرده، و با آن صورت ها و پهلوها و پشت هایشان را داغ می کنند؛ (و به آنها می گویند): این همان چیزی است که برای خود اندوختید (و گنجینه ساختید)! پس بچشید چیزی را که برای خود می اندوختید!} - . امالی طوسی 2 : 133 -

**[ترجمه]

مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی الْجَارُودِ عَنِ ابْنِ طَرِیفٍ عَنِ ابْنِ نُبَاتَهَ قَالَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْفِتَنُ ثَلَاثٌ حُبُّ النِّسَاءِ وَ هُوَ سَیْفُ الشَّیْطَانِ وَ شُرْبُ الْخَمْرِ وَ هُوَ فَخُّ الشَّیْطَانِ وَ حُبُّ الدِّینَارِ وَ الدِّرْهَمِ وَ هُوَ سَهْمُ الشَّیْطَانِ فَمَنْ أَحَبَّ النِّسَاءَ لَمْ یَنْتَفِعْ بِعَیْشِهِ وَ مَنْ أَحَبَّ الْأَشْرِبَهَ حَرُمَتْ عَلَیْهِ الْجَنَّهُ وَ مَنْ أَحَبَّ الدِّینَارَ وَ الدِّرْهَمَ فَهُوَ عَبْدُ الدُّنْیَا.

وَ قَالَ: قَالَ عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ علیه السلام الدِّینَارُ دَاءُ الدِّینِ وَ الْعَالِمُ طَبِیبُ الدِّینِ فَإِذَا رَأَیْتُمُ الطَّبِیبَ یَجُرُّ الدَّاءَ إِلَی نَفْسِهِ فَاتَّهِمُوهُ وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ غَیْرُ نَاصِحٍ لِغَیْرِهِ (1).

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: فتنه ها چیز هستند: دوستی زنان و آن شمشیر شیطان است. نوشیدن شراب و آن تله شیطان است و دوستی دینار و درهم و آن تیر شیطان است. پس هر کس زنان را دوست بدارد، از زندگی خود بهره ای نبرد و هر کس شرابخواری را دوست بدارد، بهشت بر او حرام می شود و هرکه دینار و درهم را دوست بدارد، پس او بنده دنیا است.

و فرمود: عیسی بن مریم علیه السلام فرمود: دینار، بیماری دین و عالم، طبیب دین است. پس هرگاه طبیب را دیدید که که بیماری را به جانب خود می کشد، او را متهم کنید و بدانید که او نصحیت کننده دیگران نیست. - . خصال 1 : 56 -

**[ترجمه]

النَّارِ مَنْ جَمَعَهُ وَ لَمْ یُنْفِقْهُ فِی طَاعَهِ اللَّهِ أَوْرَثَهُ النَّارَ فَقَالَ الْیَهُودِیُّ صَدَقْتَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ (1).

**[ترجمه]علل الشرایع: علی بن محمد می گوید: یک یهودی بر امیرالمومنین علیه السلام وارد شد و از ایشان در خصوص مسائلی پرسش کرد. پس در میان پرسش های او این بود که چرا درهم به درهم و دینار به دینار نامیده شده اند؟ حضرت علیه السلام فرمود: درهم «درهم» نامیده شد برای آنکه دارِ هم و اندوه است. هر کس آن را گرد آورد و در طاعت خدا انفاق نکند، به آتش افتد. و دینار «دینار» نامیده شده برای آنکه دارِ نار و آتش است. هر کس آن را گرد آورد و در طاعت خدا انفاقش نکند به آتش افتد. پس یهودی گفت: درست فرمودی ای امیرالمومنین. - . علل الشرایع 1 : 4 -

**[ترجمه]

أروه عن شیخنا محمد بن الحسن بن أحمد بن الولید و لکنه صحیح عندی

یُؤَیِّدُهُ الْخَبَرُ الْمَنْقُولُ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام أَنَّهُ قَالَ: أَنَا یَعْسُوبُ الْمُؤْمِنِینَ وَ الْمَالُ یَعْسُوبُ الظَّلَمَهِ وَ الْمَالُ لَا یَدُوسُ إِنَّمَا یُدَاسُ بِهِ.

فهو کنایه عمن ذهب بالدین و أفاض الکفر و إنما وقعت الکنایه بهما لأنهما أثمان کل شی ء کما أن الذین کنی عنهم أصول کل کفر و ظلم (1).

**[ترجمه]معانی الاخبار: هارون بن خارجه از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: خداوند لعنت کند طلا و نقره را کسی آن دو را دوست ندارد مگر از جنس آن ها باشد. هارون گوید عرض کردم: فدایت شوم، منظور همین طلا و نقره است؟ فرمود: خیر آن گونه که تصور کردی نیست. منظور از طلا شخصی است که دین را از بین ببرد و منظور از نقره شخصی است که به کفر درآید .

شیخ صدوق رحمه الله فرمود: این خبر را من فقط از حسن بن حمزه علوی شنیدم و آن را از شیخ مان محمد بن حسن بن احمد بن ولید نشنیدم، ولی نزد من خبری صحیح است و آن را خبری که از امیرالمومنین علیه السلام نقل گردیده است تایید می نماید که فرمود: من پیشوای مومنین و مال، پیشوای ستمکاران است و مال نمی کوبد و پایمال نمی کند، بلکه با مال کوبیده و پایمال می شود. پس طلا و نقره کنایه از کسانی است که دین را بردند و کفر را لبریز کرد و تعبیر کنایی از طلا و نقره شده به این جهت که این دو بها و ثمن همه چیز هستند، کما این که کسانی که نامشان به کنایه برده شد، اصل و ریشه هر کفر و ظلمی هستند.

**[ترجمه]

وَ الْفِضَّهَ إِنَّمَا عَنَی بِذَلِکَ مَا جَاوَزَ أَلْفَیْ دِرْهَمٍ (1).

**[ترجمه]تفسیر عیاشی: امام باقر علیه السلام درباره فرموده خداوند متعال: «وَالَّذِینَ یَکْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّهَ وَلاَ یُنفِقُونَهَا فِی سَبِیلِ اللّهِ فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِیمٍ» - . توبه / 34 - {و کسانی که طلا و نقره را گنجینه (و ذخیره و پنهان) می سازند، و در راه خدا انفاق نمی کنند، به مجازات دردناکی بشارت ده!} فرمود: همانا منظور او از آن، مبلغی است که از دو هزار درهم تجاوز کند. - . تفسیر عیاشی 2 : 87 -

**[ترجمه]

فَرَجَعَ إِلَیْهِمْ عِیسَی علیه السلام وَ هُمْ مَوْتَی حَوْلَهُ فَأَحْیَاهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ قَالَ أَ لَمْ أَقُلْ لَکُمْ إِنَّ هَذَا یَقْتُلُ النَّاسَ.

**[ترجمه]روضه الواعظین: امام صادق علیه السلام فرمود: عیسی بن مریم با سه نفر از یارانش به دنبال کاری می رفت. پس بر خشت هایی از طلا که در کنار راه افتاده بود گذر کرد و به یارانش فرمود این طلاها مردم را می کشد. سپس از کنار آن ها عبور کردند. پس یکی از همراهان وی گفت برای من کاری پیش آمده و از آن ها جدا شد. سپس دیگری گفت برای من کاری پیش آمده و او هم جدا شد. سپس نفر سوم هم گفت برای من کاری پیش آمده و او هم جدا شد. پس هر سه خود را به طلاها رساندند. پس دوتن از آن ها به نفر سوم گفتند: برای ما غذایی بخر. پس آن نفر سوم رفت و برای آن دو غذایی خرید و درونش سمی ریخت تا آن دو را بکشد تا آن دو با او در طلاها شریک نشوند. و آن دو نیز گفتند هرگاه آن سومی بازگشت او را خواهیم کشت تا با ما شریک نباشد. پس هنگامی که سومی آمد، آن دو برخاسته و او را کشتند. سپس غذا را خورده و خود نیز مردند. پس عیسی علیه السلام به نزد آنان آمد و آنان را در کنار طلاها مرده یافت. پس آنان را به امر خدای عز و جل زنده کرد و فرمود: آیا به شما نگفتم که این طلا مردم را می کشد. - . روضه الواعظین 2 : 428 -

**[ترجمه]

فِیهِ بِمَعْصِیَهِ اللَّهِ فَشَقِیَ بِمَا جَمَعْتَ لَهُ وَ لَیْسَ أَحَدُ هَذَیْنِ أَهْلًا أَنْ تُؤْثِرَهُ عَلَی نَفْسِکَ وَ تَحْمِلَ لَهُ عَلَی ظَهْرِکَ فَارْجُ لِمَنْ مَضَی رَحْمَهَ اللَّهِ وَ لِمَنْ بَقِیَ رِزْقَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَ (1).

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ای فرزند آدم! آنچه بیش از قوت خود به دست می آوری پس تو نسبت به آن ذخیره کننده برای دیگری هستی. - . نهج البلاغه حکمت : 192 -

- و آن حضرت علیه السلام از کنار مدفوعی که در زباله دان افتاده بود گذشت و فرمود: این چیزی است که بخیلان به دادنش بخل ورزیدند. و روایت شده که فرمود: این چیزی است که دیروز بر سرش رقابت داشتید. - . نهج البلاغه حکمت : 195 -

- و فرمود: از مال نمی رود آنچه تو را پند داده باشد. - . نهج البلاغه حکمت : 196 -

- و فرمود: برای هر کس در مالش دو شریک هست: وارث و حوادث. - . نهج البلاغه حکمت : 335 -

- و به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود: ای فرزندم! از خود چیزی از مال دنیا به جای مگذار. چرا که آن مال را برای یکی از این دو نفر وا می گذاری. یا برای شخصی که در طاعت خدا آن را به کار می گیرد. پس او به واسطه چیزی تو با آن بدبخت شده ای سعادتمند می شود و یا برای شخصی که در معصیت خدا آن را به کار می گیرد. پس تو او را در معصیتش یاری نموده ای. پس هیچ یک از این دو سزاوار نیستند که بر خود مقدمشان داری.

و این سخن به شکل دیگری نیز روایت شده و آن این است: اما بعد، پس این چیزی که در اختیار توست قبل از تو صاحبی داشت و پس از تو نیز مال دیگران می شود. و تو مال دنیا را برای یکی از دو نفر گرد می آوری. شخصی که آنچه تو گرد آورده ای در طاعت خدا به کار می گیرد و به واسطه آنچه که مایه شقاوت تو شده سعادتمند می گردد یا برای شخصی که آن را برای معصیت خدا به کار می گیرد، پس به واسطه آنچه تو گرد آورده ای بدبخت می شود و هیچ یک از این دو سزاوار نیست که بر خود مقدمشان داری و برای او بار بر دوش خود بگذاری. نسبت به گذشته خود به رحمت خدا و نسبت به آینده به روزی خداوند عزوجل امیدوار باش. - . نهج البلاغه حکمت : 416 -

**[ترجمه]

و یؤیده ما سیأتی فی باب حب الدنیا مثله (1) هکذا بأفسد فیها من حب المال و الشرف فی دین المسلم.

و قیل فی دین المسلم حال عن الرئاسه قدم علیه و لا یخفی ما فیه و فیه تحذیر عن طلب الرئاسه و للرئاسه أنواع شتی منها ممدوحه و منها مذمومه فالممدوحه منها الرئاسه التی أعطاها الله تعالی خواص خلقه من الأنبیاء و الأوصیاء علیهم السلام لهدایه الخلق و إرشادهم و دفع الفساد عنهم و لما کانوا معصومین مؤیدین بالعنایات الربانیه فهم مأمونون من أن یکون غرضهم من ذلک تحصیل الأغراض الدنیه و الأغراض الدنیویه فإذا طلبوا ذلک لیس غرضهم إلا الشفقه علی خلق الله و إنقاذهم من المهالک الدنیویه و الأخرویه کما قال یوسف علیه السلام اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ (2).

و أما سائر الخلق فلهم رئاسات حقه و رئاسات باطله و هی مشتبهه بحسب نیاتهم و اختلاف حالاتهم فمنها القضاء و الحکم بین الناس و هذا أمر خطیر و للشیطان فیه تسویلات و لذا وقع التحذیر عنه فی کثیر من الأخبار و أما من یأمن ذلک من نفسه و یظن أنه لا ینخدع من الشیطان، فإذا کان فی زمان حضور الإمام علیه السلام و بسط یده علیه السلام و کلفه ذلک یجب علیه قبوله و أما فی زمان الغیبه فالمشهور أنه یجب علی الفقیه الجامع لشرائط الحکم و الفتوی ارتکاب ذلک إما عینا و إما کفایه.

فإن کان غرضه من ارتکاب ذلک إطاعه إمامه و الشفقه علی عباد الله و إحقاق حقوقهم و حفظ فروجهم و أموالهم و أعراضهم عن التلف و لم یکن غرضه الترفع علی الناس و التسلط علیهم و لا جلب قلوبهم و کسب المحمده منهم فلیست رئاسته رئاسه باطله بل رئاسه حقه أطاع الله تعالی فیها و نصح إمامه.

ص: 146

و إن کان غرضه کسب المال الحرام و جلب قلوب الخواص و العوام و أمثال ذلک فهی الرئاسه الباطله التی حذر عنها و أشد منها من ادعی ما لیس له بحق کالإمامه و الخلافه و معارضه أئمه الحق فإنه علی حد الشرک بالله و قریب منه ما فعله الکذابون المتصنعون الذین کانوا فی أعصار الأئمه علیهم السلام و کانوا یصدون الناس عن الرجوع إلیهم کالحسن البصری و سفیان الثوری (1) و أبی حنیفه و أضرابهم.

و من الرئاسات المنقسمه إلی الحق و الباطل ارتکاب الفتوی و التدریس و الوعظ فمن کان أهلا لتلک الأمور عالما بما یقول متبعا للکتاب و السنه و کان غرضه هدایه الخلق و تعلیمهم مسائل دینهم فهو من الرئاسه الحقه و یحتمل وجوبه إما عینا أو کفایه و من لم یکن أهلا لذلک و یفسر الآیات برأیه و الأخبار مع عدم فهمها و یفتی الناس بغیر علم فهو ممّن قال الله سبحانه فیهم قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا وَ هُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً(2).

و کذلک من هو أهل لتلک الأمور من جهه العلم لکنه مراء متصنع یحرف الکلم عن مواضعه و یفتی الناس بخلاف ما یعلم أو کان غرضه محض الشهره و جلب القلوب أو تحصیل الأموال و المناصب فهو أیضا من الهالکین و منها أیضا إمامه الجمعه و الجماعه فهذا أیضا إن کان أهله و صحت نیته فهو من الرئاسات الحقه و إلا فهو أیضا من أهل الفساد.

و الحاصل أن الرئاسه إن کانت بجهه شرعیه و لغرض صحیح فهی ممدوحه و إن کانت علی غیر الجهات الشرعیه أو مقرونه بالأغراض الفاسده فهی مذمومه فهذه الأخبار محموله علی أحد هذه الوجوه الباطله أو علی ما إذا کان المقصود نفس الرئاسه و التسلط.

ص: 147

قال بعض المحققین معنی الجاه ملک القلوب و القدره علیها فحکمها حکم ملک الأموال فإنه غرض من أغراض الحیاه الدنیا و ینقطع بالموت کالمال و الدنیا مزرعه الآخره فکلما خلق الله فی الدنیا فیمکن أن یتزود منه إلی الآخره و کما أنه لا بد من أدنی مال لضروره المطعم و الملبس فلا بد من أدنی جاه لضروره المعیشه مع الخلق و الإنسان کما لا یستغنی عن طعام یتناوله فیجوز أن یحب الطعام و المال الذی یبتاع به الطعام فکذلک لا یخلو عن الحاجه إلی خادم یخدمه و رفیق یعینه و أستاد یعلمه و سلطان یحرسه و یدفع عنه ظلم الأشرار.

فحبه أن یکون له فی قلب خادمه من المحل ما یدعوه إلی الخدمه لیس بمذموم و حبه لأن یکون فی قلب رفیقه من المحل ما یحسن به مرافقته و معاونته لیس بمذموم و حبه لأن یکون فی قلب أستاذه من المحل ما یحسن به إرشاده و تعلیمه و العنایه به لیس بمذموم و حبه لأن یکون له من المحل فی قلب سلطانه ما یحثه ذلک علی دفع الشر عنه لیس بمذموم فإن الجاه وسیله إلی الأغراض کالمال: فلا فرق بینهما إلا أن التحقیق فی هذا یفضی إلی أن یکون المال و الجاه فی أعیانهما محبوبین بل ینزل ذلک منزله حب الإنسان أن یکون فی داره بیت ماء لأنه یضطر إلیه لقضاء حاجته و بوده لو استغنی عن قضاء الحاجه حتی یستغنی عن بیت الماء و هذا علی التحقیق لیس بحب لبیت الماء فکل ما یراد به التوصل إلی محبوب فالمحبوب هو المقصود المتوصل إلیه.

و تدرک التفرقه بمثال و هو أن الرجل قد یحب زوجته من حیث إنه یدفع بها فضله الشهوه کما یدفع ببیت الماء فضله الطعام و لو کفی مئونه الشهوه لکان یهجر زوجته کما لو کفی قضاء الحاجه لکان لا یدخل بیت الماء و لا یدور به و قد یحب زوجته لذاتها حب العشاق و لو کفی الشهوه لبقی مستصحبا لنکاحها.

ص: 148

فهذا هو الحب دون الأول فکذلک الجاه و المال قد یحب کل واحد منهما من هذین الوجهین فحبهما لأجل التوسل إلی مهمات البدن غیر مذموم و حبهما لأعیانهما فیما یجاوز ضروره البدن و حاجته مذموم و لکنه لا یوصف صاحبه بالفسق و العصیان ما لم یحمله الحب علی مباشره معصیه و ما لم یتوصل إلی اکتسابه بعباده فإن التوصل إلی المال و الجاه بالعباده خیانه علی الدین و هو حرام و إلیه یرجع معنی الرئاء المحظور کما مر.

فإن قلت طلب الجاه و المنزله فی قلب أستاذه و خادمه و رفیقه و سلطانه و من یرتبط به أمره مباح علی الإطلاق کیف ما کان أو مباح إلی حد مخصوص أو علی وجه مخصوص فأقول یطلب ذلک علی ثلاثه أوجه وجهان منها مباح و وجه منها محظور.

أما المحظور فهو أن یطلب قیام المنزله فی قلوبهم باعتقادهم فیه صفه هو منفک عنها مثل العلم و الورع و النسب فیظهر لهم أنه علوی أو عالم أو ورع و لا یکون کذلک فهذا حرام لأنه تلبیس و کذب إما بالقول و إما بالفعل.

و أما المباح فهو أن یطلب المنزله بصفه و هو متصف بها کقول یوسف علیه السلام اجْعَلْنِی عَلی خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّی حَفِیظٌ عَلِیمٌ (1) فإنه طلب المنزله فی قلبه بکونه حفیظا علیما و کان محتاجا إلیه و کان صادقا فیه.

و الثانی أن یطلب إخفاء عیب من عیوبه و معصیه من معاصیه حتی لا یعلمه فلا تزول منزلته به فهذا أیضا مباح لأن حفظ الستر علی القبائح جائز و لا یجوز هتک الستر و إظهار القبح فهذا لیس فیه تلبیس بل هو سد لطریق العلم بما لا فائده فی العلم به کالذی یخفی عن السلطان أنه یشرب الخمر و لا یلقی إلیه أنه ورع فإن قوله إنی ورع تلبیس و عدم إقراره بالشرب لا یوجب اعتقاده الورع بل یمنع العلم بالشرب.

و من جمله المحظورات تحسین الصلاه بین یدیه لأن تحسن فیه اعتقاده فإن

ص: 149

ذلک رئاء و هو ملبس إذ یخیل إلیه أنه من المخلصین الخاشعین لله و هو مراء بما یفعله فکیف یکون مخلصا فطلب الجاه بهذا الطریق حرام و کذا بکل معصیه و ذلک یجری مجری اکتساب المال من فرق و کما لا یجوز له أن یتملک مال غیره بتلبیس فی عوض أو غیره فلا یجوز له أن یتملک قلبه بتزویر و خداع فإن ملک القلوب أعظم من ملک الأموال.

**[ترجمه]«إنه ذکر رجلا» ضمایر در «أنه» و «ذکر» و «فقال» در اول روایت به معمر بن خلاد برمی گردند و احتمال دارد به امام علیه السلام نیز برگردد. و «الریاسه» به معنای شرف و علوّ بر مردم است و از «رأس الرجل یرأس» با همزه گرفته شده و راء و همزه هر دو مفتوح هستند. و «ریاسه» یعنی بزرگ شد و قدر و منزلت آن بالا رفت. پس او رئیس است و جمع آن رؤساء است مثل شریف و شرفاء. و «الضاری» یعنی درنده ای که به شکار و کشتن آن عادت دارد و «الرعاء» به کسر و الف ممدوده جمع راعی و اسم فاعل است و به ضم راء اسم جمع است که صاحب مصباح به مطلب اولی و قاضی به مطلب دومی تصریح کرده و «تفرق رعاء» برای بیان شدت ضرر است؛ زیرا چوپان وقتی حاضر باشد، گرگ را از ضرر زدن باز می دارد و گله را حمایت و حفاظت می کند.

ظاهرا عبارت «فی دین المسلم» صله برای ضرر مقدر باشد، یعنی ضرر دو گرگ در بین گوسفندان شدیدتر از ضرر ریاست در دین مسلم نیست؛ پس کلام حاوی تقدیر و تأخیر است.

و مؤید این معناست روایاتی که در باب دوستی دنیا مثل آن خواهد آمد که دارد: «خراب کننده تر از حب مال و شرف در دین مسلمان نیست.»

و گفته شده: «فی دین المسلم» حال است برای ریاست و بر آن مقدم شده و اشکالی که این قول دارد، مخفی نیست. این روایت انسان را از طلب ریاست بر حذر می دارد. ریاست انواع مختلفی دارد؛ بخشی از آن ممدوح و بخشی از آن مذموم است. پس ریاست ممدوح آن ریاستی است که خدای متعال به خواص از خلق خود یعنی انبیا و اوصیا علیهم السلام اعطا فرموده تا خلق را هدایت و ارشاد کنند و فساد را از آن باز دارند و چون معصوم بودند، با عنایات ربانی تأیید می شدند. پس اینان ایمنی دارند از این که غرضشان به دست آوردن اغراض پست و دنیوی باشد. پس وقتی اینان طلب ریاست می کنند، غرضشان تنها دلسوزی بر خلق خدا و نجات آنان از مهالک دنیوی و اخروی است، چنانچه یوسف علیه السلام عرض کرد: «مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده، که نگهدارنده و آگاهم!» - . یوسف / 55

-

اما سایر مردم نیز ریاسات به حق و ریاسات باطلی دارند و این به حسب نیات آنها و اختلاف احوالشان مختلف می شود؛ از جمله این نیت ها، قضاوت و حکومت بین مردم است و این امری خطیر است و شیطان در آن آراستن های زیادی دارد و به همین خاطر در بسیاری از اخبار از آن بر حذر داشته شده، اما کسی که خود را از فریب شیطان ایمن می داند، و می داند که فریب شیطان را نمی خورد، اگر در زمان حضور امام علیه السلام و باز بودن دست حضرت باشد و حضرت امر قضاوت را بر عهده آن شخص بگذرد، واجب است که قبول نماید و اما در زمان غیبت، مشهور این است که بر فقیه جامع الشرایط که حق حکم کردن و فتوا دادن دارد، واجب است که قضاوت نماید و این وجوب یا عینی است و یا کفایی.

پس اگر غرض شخص از این امر اطاعت امامش و دلسوزی بر بندگان خدا و احقاق حقوق خلق و حفظ فروج و اموال و آبروی مردم از تلف شدن باشد، و غرض او بالادستی نمودن بر مردم و تسلط بر ایشان و جلب قلوبشان و کسب ستایش آنان نباشد، ریاست او ریاست باطل نیست بلکه ریاست به حق است که خدا را در ان اطاعت نموده و خیر امام خویش ررا خواسته است.

اما اگر غرض او کسب مال حرام و جلب قلوب خواص و عوام مردم و مانند آن باشد، این همان ریاست باطلی است که از آن بر حذر داشته شده و بدتر از آن این است که کسی ادعای امری را کند که برای او نیست، مانند امامت و خلافت و معارضه با امامان حق که در حد شرک به خداست و نزدیک به این عمل، فعل دروغگویان و بازیگرانی است که در اعصار امامان علیهم السلام بودند و مردم را از رجوع به ائمه علیهم السلام باز می داشتند، مثل حسن بصری و سفیان ثوری و ابو حنیفه و امثال اینان.

و از جمله ریاساتی که به حق و باطل تقسیم می گردد، تصدی فتوا و تدریس و وعظ است؛ پس هر کس اهل این امور باشد و عالم به آنچه می گوید باشد، و تابع کتاب و سنت باشد و غرض او هدایت مردم و تعلیم مسائل دینی به مردم باشد، از قبیل ریاست حق است و احتمال دارد به صورت عینی یا کفائی واجب باشد؛ و کسی که اهل آن نباشد، و آیات قرآن را تفسیر به رأی کند و اخبار را با عدم فهم خود، به رأی خود تفسیر کند و برای مردم فتوای بدون علم بدهد، از جمله کسانی است که خدای سبحان در حق ایشان فرمود: «بگو: «آیا به شما خبر دهیم که زیانکارترین (مردم) در کارها، چه کسانی هستند؟ آنها که تلاش هایشان در زندگی دنیا گم (و نابود) شده؛ با این حال، می پندارند کار نیک انجام می دهند!» - . کهف / 103 - 104 -

و همچنین کسانی که از جهت علم و دانش اهل این امور هستند، اما اهل ریا و ظاهرسازی هستند و سخنان را از جای آن تحریف می کنند و بر خلاف آنچه می دانند برای مردم فتوا می دهند، یا غرض ایشان صرفا شهرت طلبی است و جلب قلوب مردم و یا تحصیل اموال و مناصب ، این دسته نیز از هلاک شوندگانند. و نیز از این قبیل است امامت جماعت و جمعه که در این مورد نیز اگر شخص اهل آن بوده و نیتش صحیح باشد، از ریاسات حق است و گر نه، او نیز از اهل فساد است.

و حاصل این که ریاست اگر به جهت شرعی و برای غرض صحیحی باشد، ممدوح است وگرنه، اگر بر غیر جهات شرعیه بوده یا مقرون به اهداف فاسد باشد، مذموم است و این اخبار حمل می شود بر یکی از این وجوه باطل یا بر فرضی که هدف، نفس ریاست و تسلط باشد.

برخی از محققین گفته اند: معنای جاه، مالک شدن دل ها و قدرت بر آن پیدا کردن است و حکم آن حکم مالک شدن اموال است؛ زیرا جاه نیز اهدفی از اهداف دنیاست و مثل مال، با مرگ شخص منقطع می شود و دنیا مزرعه آخرت است. پس هر آنچه را خدا در دنیا آفریده، ممکن است از آن برای آخرت توشه بر گرفت و همان طور که برای خوراک و پوشاک ضروری کمترین میزان مال لازم است، کمترین حد از ریاست نیز برای زندگی با خلق لازم است و انسان به همان صورت که از غذایی که می خورد، بی نیاز نیست، جایز است غذا و مالی را که با آن غذا می خرد را دوست داشته باشد و به همین ترتیب بی نیاز از خادمی که او را خدمت کند و رفیقی که او را یاری دهد و استادی که او را تعلیم نماید و سلطانی که او را حراست کند و ستم اشرار را از او دفع کند نیست.

پس این که دوست دارد در قلب خادم خود جایی داشته باشد که خادم به او خدمت کند، مذموم نیست و این که دوست دارد در قلب رفیق خود جایی داشته باشد که رفیقش با او به نیکی همراهی و معاونت کند، مذموم نیست. و این که دوست دارد در قلب استاد خود جایی داشته باشد که استاد به او به نیکی ارشاد و تعلیم و تجه کند، کند، مذموم نیست. و این که دوست دارد در قلب سلطان خود جایی داشته باشد که سلطان را وادار به دفع شر از او کند، مذموم نیست؛ زیرا جاه نیز مانند مال وسیله ای برای اغراض آدمی است.

پس فرقی بین مال و جاه نیست، جز این که تحقیق در این معنا منجر می شود به این که مال و جاه خود نیز مستقلّا محبوب باشند؛ بلکه این حب تنزیل پیدا می کند به این که آدمی دوست دارد در خانه اش بیت الخلا داشته باشد، زیرا برای قضای حاجت بدان محتاج است و به خاطر دوست داشتن بیت الخلا اگر از قضاء حاجت بی نیاز باشد، دوست دارد از بیت الخلا بی نیاز باشد و این حقیقتاً از قبیل دوست داشتن بیت الخلا نیست؛ پس هر چیزی که برای رسیدن به محبوب به آن نیاز پیدا می شود، محبوب شخص همان مقصودی است که به آن توسل جسته است.

و تفاوت بین محبوب و آن وسیله با مثالی قابل درک است: مردی همسرش را از این جهت که به وسیله او شهوت زیادی خود را دفع می کند، دوست می دارد، چناچه با بیت الخلا زیادی غذای خود را دفع می نماید، و اگر زحمت شهوتش از او برداشته می شد، از همسرش جدا می گشت، کما این که اگر زحمت قضاء حاجت از او برداشته می شد، داخل بیت الخلا نمی شد و در آن دور نمی زد؛ ولی همسرش را مستقلّا مانند عاشقان دوست دارد و اگر شهوت هم نداشته باشد، باز هم عقد نکاح با آن زن را ادامه می دهد.

این دومی حب است نه اولی؛ و جاه و مال نیز این چنین است که شخص، گاهی هر یک از آن دو را از این دو جهت دوست می دارد؛ پس محبت مال و جاه برای رسیدن به مهمات بدن مذموم نیست ولی محبت آن دو به طور مستقلّ و بیش از حد ضرورت بدن و احتیاج آن ناپسند است؛ ولی با این حال صاحب آن متصف به فسق و عصیان نمی گردد، مادامی که این محبت او را وادار به انجام معصیتی نکند و مادامی که با عبادت کردن به دنبال کسب مال و جاه نباشد، زیرا رسیدن به مال و جاه با عبادت کردن، خیانت به دین است و حرام می باشد و معنای ریایی که حرام و ممنوع است نیز چنانچه گذشت، به این معنا برمی گردد.

پس اگر بگویی طلب وجاهت و منزلت در دل استاد و خادم و رفیق و سلطان او و کسی که کار شخص مرتبط به اوست، مطلقاً و به هر کیفیتی که باشد، امری مباح است؟ یا تا حد مخصوص و بر گونه مخصوصی مباح است؟ من در پاسخ می گویم: این امر بر سه وجه دنبال می شود که دو وجه آن مباح و یک وجه آن ممنوع است:

اما وجهی که ممنوع است این است که احترام در قلوب این اشخاص طلب می شود تا آنها خیال کنند که در این شخص صفتی وجود دارد، ولی آن شخص این صفت را ندارد، مثل علم و ورع و نسب بلند. پس برای مردم آشکار گردد که این شخص علویّ نسب و یا عالم یا پرهیزگار است، ولی این شخص چنین نیست؛ پس این حرام بوده، چرا که امر را مشتبه نمودن و دروغ است یا با قول و یا با فعل!

اما فرض مباح آنجاست که طالب منزلت باشد به سبب وصفی و خود نیز متصف به آن وصف باشد، مانند سخن یوسف علیه السلام که گفت: «مرا سرپرست خزائن سرزمین (مصر) قرار ده، که نگهدارنده و آگاهم!» - . یوسف / 55 - این امر طلب منزلت در قلوب است به این که من فردی نگهدارنده و عالم هستم و به این وصف نیاز است و حضرت نیز در کلام خود راستگوست.

وجه دوم مباح این است که بخواهد عیبی از عیوب خود و گناهی از گناهان خود را مخفی بدارد تا کسی نداند و منزلت او در دل اشخاص با علم به آن گناه از بین نرود. این نیز مباح است؛ زیرا پوشاندن کارهای قبیح جایز است و پرده دری و اظهار زشتی جایز نیست؛ در این قسم امر را مشتبه ساختن راه ندارد؛ بلکه سدّ راه علم است به طریقی که علم به آن قبیح فائده ای ندارد، مانند کسی که از سلطان مخفی می دارد که خمر می نوشد و به سلطان القا نمی کند که من با ورع هستم؛ زیرا این که می گوید: «من پرهیزگارم» فریبکاری است و عدم اقرار او به شرب خمر موجب نمی شود که سلطان اعتقاد به ورع این شخص پیدا کند، بلکه مانع از علم او به شرب خمر توسط این شخص می شود.

و از جمله امور ممنوع این است که در مقابل سلطان نیکو نماز گزارد تا سلطان در او اعتقاد نیکو پیدا کند؛ زیرا این عمل ریا و فریبکاری است؛ زیرا سلطان خیال می کند این شخص از مخلصان و خاشعان خداست، در حالی که این شخص با این عمل خود مشغول ریا کردن است، پس چگونه مخلص باشد؟ پس جاه طلبی از این راه حرام است و همچنین جاه طلبی با هر معصیتی و این جاه طلبی جاری مجرای مال طلبی است و فرقی بین آن دو نیست؛ پس همان طور که برای فرد جایز نیست که مال غیر را با فریب در مقابل عوض یا غیر آن تملک کند، با تزویر و خدعه نیز جایز نیست که قلب کسی را تملک کند؛ زیرا مالک شدن قلوب از مالک شدن اموال بزرگ تر است.

**[ترجمه]

أَمَّا الرِّئَاسَهُ فَقَدْ عَرَفْتُهَا وَ أَمَّا أَنْ أَطَأَ أَعْقَابَ الرِّجَالِ (1)

فَمَا ثُلُثَا مَا فِی یَدِی إِلَّا مِمَّا وَطِئْتُ أَعْقَابَ الرِّجَالِ فَقَالَ لِی لَیْسَ حَیْثُ تَذْهَبُ إِیَّاکَ أَنْ تَنْصِبَ رَجُلًا دُونَ الْحُجَّهِ فَتُصَدِّقَهُ فِی کُلِّ مَا قَالَ (2).

**[ترجمه]کافی: ابوحمزه ثمالی نقل می کند که امام صادق علیه السلام فرمود: بپرهیز از ریاست و بپرهیز از اینکه پشت سر اشخاص راه بروی. ابوحمزه گوید: گفتم فدایت شوم، اما ریاست را می شناسم ولی درباره پشت سر اشخاص راه رفتن، دو سوم آنچه در اختیار من است جز از راه رفتن پشت سر اشخاص حاصل نشده است. پس فرمود: آنگونه که پنداشتی نیست، بلکه بپرهیز از اینکه شخصی را که کمتر از حجت خداست بپذیری و تمام سخنان او را تصدیق کنی. - . کافی 2 : 297 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]کافی: ابو ربیع شامی نقل می کند که امام باقر علیه السلام به من فرمود: وای بر تو ای ابا ربیع! ریاست را طلب مکن و پشت سر کسی نباش و به واسطه ما اموال مردم را نخور که خداوند متعال تو را فقیر می کند. و درباره ما نگو آنچه را که ما درباره خودمان نمی گوییم. پس تو بی تردید بازداشته شده و مورد سوال هستی پس اگر راستگو باشی تصدیقت می کنیم و اگر دروغگو باشی تکذیبت می نماییم. - . کافی 2 : 298 -

**[ترجمه]

متعلق بلا بد تقدیره لا بد لنا من کذاب و قیل أی لا بد فی الأرض من کذاب یطلب الرئاسه و من عاجز الرأی یتبعه.

**[ترجمه]«أتری» بنا بر این که معلوم یا مجهول باشد، استفهام انکاری است. «إنه لا بدّ» گفته شده: ضمیر اسم إنّ است و به «أن یوطأ» بر می گردد و «لا بدّ» جمله معترضه است و «من کذاب» خبر «إنّ» و «من» مبتداست یا ضمیر «انه» ضمیر شأن است و «من کذاب» ظرف لغو و متعلق است به «لا بدّ» و تقدیر آن چنین است: چاره ای بر ما نیست از این که کذاب باشد و گفته شده: ناچار در زمین باید کذابی باشد که ریاست طلبی کند و باید شخص سست عنصری باشد که او را تبعیت کند.

**[ترجمه]

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: از ریاست طلبی بپرهیز پس احدی ریاست طلب نمی شود مگر اینکه هلاک می گردد. به او گفتم فدایت شوم، پس ما هلاک شده ایم، چرا که همه ما از یادکردن و قصد کردن و تصدی ریاست خشنود هستیم. پس فرمود: آن گونه که گمان کردی نیست، بلکه منظور آن است که کسی را که کمتر از حجت خداست بپذیری و تمام سخنانش را تصدیق کنی و مردم را به سخن او دعوت کنی. - . معانی الاخبار: 180 -

**[ترجمه]

ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلَّا اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ لاهِیَهً قُلُوبُهُمْ (1)

و قال تعالی: لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فِیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ (2)

و قال: یا وَیْلَنا قَدْ کُنَّا فِی غَفْلَهٍ مِنْ هذا بَلْ کُنَّا ظالِمِینَ (3)

المؤمنون: حَتَّی إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِیهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ یَجْأَرُونَ لا تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ (4)

القصص: وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَهٍ بَطِرَتْ مَعِیشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِیلًا وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثِینَ (5)

و قال تعالی: إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحِینَ وَ ابْتَغِ فِیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا(6)

الروم: وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَهً فَرِحُوا بِها(7)

سبأ: وَ ما أَرْسَلْنا فِی قَرْیَهٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالًا وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبِینَ إلی قوله تعالی وَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَیْناهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلِی فَکَیْفَ کانَ نَکِیرِ(8)

المؤمن: ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (9)

حمعسق: وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَهً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ

ص: 155

بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ(1)

الزخرف: وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَهٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّهٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ (2)

و قال تعالی: وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ حَتَّی إِذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنِی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرِینُ وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ (3)

و قال تعالی: فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذِی یُوعَدُونَ (4)

الذاریات: قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ الَّذِینَ هُمْ فِی غَمْرَهٍ ساهُونَ (5)

الواقعه: إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفِینَ (6)

الحدید: لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ (7)

المجادله: اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ (8)

الحشر: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ (9)

المنافقون: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ (10)

المزمل: وَ ذَرْنِی وَ الْمُکَذِّبِینَ أُولِی النَّعْمَهِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلِیلًا(11)

ص: 156

lt;meta info="- وَ لا تَکُنْ مِنَ الْغافِلینَ. - . اعراف / 205 -

{و از غافلان مباش.}

- وَ الَّذینَ هُمْ عَنْ آیاتِنا غافِلُونَ * أُولئِکَ مَأْواهُمُ النَّارُ بِما کانُوا یَکْسِبُونَ. - . یونس / 7 - 8 -

{و کسانی که از آیات ما غافلند، آنان به [کیفر] آنچه به دست می آوردند، جایگاهشان آتش است.}

- وَ إِنَّ کَثیراً مِنَ النَّاسِ عَنْ آیاتِنا لَغافِلُونَ. - . یونس / 92 -

{و بی گمان، بسیاری از مردم از نشانه های ما غافلند.}

- وَ اتَّبَعَ الَّذینَ ظَلَمُوا ما أُتْرِفُوا فیهِ وَ کانُوا مُجْرِمینَ. - . هود / 116 -

{و کسانی که ستم کردند به دنبال ناز و نعمتی که در آن بودند رفتند، و آنان بزهکار بودند.}

- وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَهً أَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً. - . اسراء / 16 -

{و چون بخواهیم شهری را هلاک کنیم، خوشگذرانانش را وا می داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند، و در نتیجه عذاب بر آن [شهر] لازم گردد، پس آن را [یکسره] زیر و زبر کنیم.} - وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَهِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ وَ هُمْ فی غَفْلَهٍ وَ هُمْ لا یُؤْمِنُونَ. - . مریم / 39 -

{و آنان را از روز حسرت بیم ده، آنگاه که داوری انجام گیرد، و حال آنکه آنها [اکنون] در غفلتند و سرِ ایمان آوردن ندارند.}

- اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسابُهُمْ وَ هُمْ فی غَفْلَهٍ مُعْرِضُونَ *ما یَأْتیهِمْ مِنْ ذِکْرٍ مِنْ رَبِّهِمْ مُحْدَثٍ إِلاَّ اسْتَمَعُوهُ وَ هُمْ یَلْعَبُونَ *لاهِیَهً قُلُوبُهُمْ. - . انبیا 1 و 2 -

{برای مردم [وقت] حسابشان نزدیک شده است، و آنان در بی خبری رویگردانند. هیچ پند تازه ای از پروردگارشان نیامد، مگر اینکه بازی کنان آن را شنیدند. در حالی که دل هایشان مشغول است}

- لا تَرْکُضُوا وَ ارْجِعُوا إِلی ما أُتْرِفْتُمْ فیهِ وَ مَساکِنِکُمْ لَعَلَّکُمْ تُسْئَلُونَ. - . انبیا / 13 -

{[هان] مگریزید، و به سوی آنچه در آن متنعّم بودید و [به سوی] سراهایتان بازگردید، باشد که شما مورد پرسش قرار گیرید.}

- یا وَیْلَنا قَدْ کُنَّا فی غَفْلَهٍ مِنْ هذا بَلْ کُنَّا ظالِمین. - . انبیا / 97 -

{ای وای بر ما که از این [روز] در غفلت بودیم، بلکه ما ستمگر بودیم.}

- حَتَّی إِذا أَخَذْنا مُتْرَفیهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ یَجْأَرُونَ *لا تَجْأَرُوا الْیَوْمَ إِنَّکُمْ مِنَّا لا تُنْصَرُونَ. - . مومنون / 64 - 65 -

{تا وقتی خوشگذرانان آنها را به عذاب گرفتار ساختیم، بناگاه به زاری درمی آیند. امروز زاری مکنید که قطعاً شما از جانب ما یاری نخواهید شد.}

- وَ کَمْ أَهْلَکْنا مِنْ قَرْیَهٍ بَطِرَتْ مَعیشَتَها فَتِلْکَ مَساکِنُهُمْ لَمْ تُسْکَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلیلاً وَ کُنَّا نَحْنُ الْوارِثینَ. - . قصص / 58 -

{و چه بسیار شهرها که هلاکش کردیم، [زیرا] زندگی خوش، آنها را سرمست کرده بود. این است سراهایشان که پس از آنان - جز برای عدّه کمی - مورد سکونت قرار نگرفته، و ماییم که وارث آنان بودیم.}

- إِذْ قالَ لَهُ قَوْمُهُ لا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْفَرِحینَ *وَ ابْتَغِ فیما آتاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَهَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا. - . قصص / 76 - 77 -

{آنگاه که قوم وی بدو گفتند: «شادی مکن که خدا شادی کنندگان را دوست نمی دارد. و با آنچه خدایت داده سرای آخرت را بجوی و سهم خود را از دنیا فراموش مکن.}

- وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَهً فَرِحُوا بِها. - . روم / 36 -

{و چون مردم را رحمتی بچشانیم، بدان شاد می گردند.}

- وَ ما أَرْسَلْنا فی قَرْیَهٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ *وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبینَ الی قوله تعالی وَ کَذَّبَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَ ما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَیْناهُمْ فَکَذَّبُوا رُسُلی فَکَیْفَ کانَ نَکیرِ. - . سبأ / 34 - 35 -

{و [ما] در هیچ شهری هشداردهنده ای نفرستادیم جز آنکه خوشگذرانان آنها گفتند: «ما به آنچه شما بدان فرستاده شده اید کافریم.» و گفتند: «ما دارایی و فرزندانمان از همه بیشتر است و ما عذاب نخواهیم شد.» - تا آنجا که فرمود: - و کسانی که پیش از اینان بودند، [نیز] تکذیب کردند، در حالی که اینان به ده یک آنچه بدیشان داده بودیم نرسیده اند. [آری،] فرستادگانِ مرا دروغ شمردند؛ پس چگونه بود کیفر من؟}

- ذلِکُمْ بِما کُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ بِما کُنْتُمْ تَمْرَحُون. - . غافر / 75 -

{این [عقوبت] به سبب آن است که در زمین به ناروا شادی و سرمستی می کردید و بدان سبب است که [سخت به خود] می نازیدید.} - وَ إِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَهً فَرِحَ بِها وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَیِّئَهٌ بِما قَدَّمَتْ أَیْدیهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ کَفُورٌ. - . شوری / 48 -

{و ما چون رحمتی از جانب خود به انسان بچشانیم، بدان شاد و سرمست گردد، و چون به [سزای] دستاورد پیشین آنها، به آنان بدی رسد، انسان ناسپاسی می کند.}

- وَ کَذلِکَ ما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ فی قَرْیَهٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلی أُمَّهٍ وَ إِنَّا عَلی آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ. - . زخرف / 23 -

{و بدین گونه در هیچ شهری پیش از تو هشداردهنده ای نفرستادیم مگر آنکه خوشگذرانان آن گفتند: «ما پدران خود را بر آیینی [و راهی] یافته ایم و ما از پی ایشان راه سپریم.»}

- وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرینٌ *وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبیلِ وَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ *حَتَّی إِذا جاءَنا قالَ یا لَیْتَ بَیْنی وَ بَیْنَکَ بُعْدَ الْمَشْرِقَیْنِ فَبِئْسَ الْقَرینُ *وَ لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْیَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّکُمْ فِی الْعَذابِ مُشْتَرِکُونَ. - . زخرف / 36 - 39 -

{و هر کس از یاد [خدای] رحمان دل بگرداند، بر او شیطانی می گماریم تا برای وی دمسازی باشد. و مسلّماً آنها ایشان را از راه باز می دارند و [آنها] می پندارند که راه یافتگانند. تا آنگاه که او [با دمسازش] به حضور ما آید، [خطاب به شیطان] گوید: «ای کاش میان من و تو، فاصله خاور و باختر بود، که چه بد دمسازی هستی!» و امروز هرگز [پشیمانی] برای شما سود نمی بخشد، چون ستم کردید؛ در حقیقت، شما در عذاب، مشترک خواهید بود.}

- فَذَرْهُمْ یَخُوضُوا وَ یَلْعَبُوا حَتَّی یُلاقُوا یَوْمَهُمُ الَّذی یُوعَدُونَ. - . زخرف / 83 -

{پس آنان را رها کن تا در یاوه گویی خود فروروند و بازی کنند تا آن روزی را که بدان وعده داده می شوند دیدار کنند.}

- قُتِلَ الْخَرَّاصُونَ*الَّذینَ هُمْ فی غَمْرَهٍ ساهُونَ. - . ذاریات / 10 - 11 -

{مرگ بر دروغپردازان! همانان که در ورطه نادانی بی خبرند.}

- إِنَّهُمْ کانُوا قَبْلَ ذلِکَ مُتْرَفینَ. - . واقعه / 45 -

{اینان بودند که پیش از این ناز پروردگان بودند.}

- لِکَیْلا تَأْسَوْا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا تَفْرَحُوا بِما آتاکُمْ. - . حدید / 23 -

{تا بر آنچه از دست شما رفته اندوهگین نشوید و به [سبب] آنچه به شما داده است شادمانی نکنید.}

- اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّیْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ. - . مجادله / 19 -

{شیطان بر آنان چیره شده و خدا را از یادشان برده است؛ آنان حزب شیطانند. آگاه باش که حزب شیطان همان زیانکارانند.}

- وَ لا تَکُونُوا کَالَّذینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُون. - . حشر / 19 -

{و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خودفراموشی کرد؛ آنان همان نافرمانانند.}

- یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُلْهِکُمْ أَمْوالُکُمْ وَ لا أَوْلادُکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ فَأُولئِکَ هُمُ الْخاسِرُونَ. - . منافقون / 9 -

{ای کسانی که ایمان آورده اید، [زنهار] اموال شما و فرزندانتان شما را از یاد خدا غافل نگرداند، و هر کس چنین کند، آنان خود زیانکارانند.} - وَ ذَرْنی وَ الْمُکَذِّبینَ أُولِی النَّعْمَهِ وَ مَهِّلْهُمْ قَلیلاً. - . مزمل / 11 -

{و مرا با تکذیب کنندگانِ توانگر واگذار و اندکی مهلتشان ده.}

**[ترجمه]

وَ قَالَ علیه السلام: قَطَعَ الْعِلْمُ عُذْرَ الْمُتَعَلِّلِینَ (1).

وَ قَالَ علیه السلام: کُلُّ مُعَاجَلٍ یَسْأَلُ الْإِنْظَارَ وَ کُلُّ مُؤَجَّلٍ یَتَعَلَّلُ بِالتَّسْوِیفِ (2).

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: بین شما و بین موعظه حجابی از غرور است. - . نهج البلاغه حکمت : 282 -

- و فرمود: نادان شما گناه بر گناه بیفزاید و دانشمند شما کار امروز را به فردا افکند. - . نهج البلاغه حکمت : 283 -

- و فرمود: علم، عذر بهانه تراش را قطع می کند. - . نهج البلاغه حکمت : 284 -

- و فرمود: هر شتاب کننده ای مهلت می خواهد و هر که مهلت دارد کار را به عقب می اندازد. - . نهج البلاغه حکمت : 285 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]نوادر راوندی: امام کاظم علیه السلام فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: ترسناک ترین چیزی که مرا نسبت به امتم بعد از خود می ترساند، این معاملات حرام و شهوت نهانی و ربا است. - . نوادر راوندی : 17 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]خصال: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: ده نفر هستند که خود را می فریبند تا آنجا که فرمود: و کسی که می خواهد چیزی را که در نمی یابد. - . خصال 1 : 54 -

**[ترجمه]

حَرَارَهً مِنَ النَّارِ(1).

کِتَابُ الْغَایَاتِ، مُرْسَلًا: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]خصال و امالی صدوق: امام صادق علیه السلام فرمود: از حکیمی نقل شده که گفت: شخص بسیار حریص از آتش سوزان تر است. - . خصال 2 : 5 -

در کتاب الغایات نیز همانند این روایت شده است .

**[ترجمه]

وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَاناً وَ لَا حَرِیصاً وَ لَا شَحِیحاً(1).

**[ترجمه]خصال: امام باقر علیه السلام فرمود: شخصی که در او بخل و حسد و ترس باشد ایمان ندارد و مومن ترسو و حریص و بخیل نمی شود. - . خصال 1 : 41 -

**[ترجمه]

أَنَّهُ قَالَ لَهُ مَا الْفَقْرُ قَالَ الْحِرْصُ وَ الشَّرَهُ (1).

**[ترجمه]معانی الاخبار: از جمله پرسش هایی که امیرالمومنین علیه السلام از امام حسن علیه السلام فرمود: فقر چیست؟ فرمود: حرص و شر آن. - . معانی الاخبار : 244 -

**[ترجمه]

قَالَ: مَنْ أَطَالَ أَمَلَهُ سَاءَ عَمَلُهُ (1).

**[ترجمه]خصال: امام صادق علیه السلام فرمود: امام علی علیه السلام فرمود: هر کس آرزویش دراز شود عملش بد می شود. - . خصال 1 : 11 -

**[ترجمه]

عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مِهْزَمٍ قَالَ: وُجِدَ فِی زَمَنِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ حَجَرٌ فِیهِ کِتَابٌ بِغَیْرِ الْعَرَبِیَّهِ فَطُلِبَ مَنْ یَقْرَؤُهُ فَلَمْ یُوجَدْ حَتَّی أُتِیَ بِهِ ابْنَ مُنَبِّهٍ وَ کَانَ صَاحِبَ کُتُبٍ فَقَرَأَهُ فَإِذَا فِیهِ یَا ابْنَ آدَمَ لَوْ رَأَیْتَ قِصَرَ مَا بَقِیَ مِنْ أَجَلِکَ لَزَهِدْتَ فِی طُولِ مَا تَرْجُو مِنْ أَمَلِکَ وَ لَقَلَّ حِرْصُکَ وَ طَلَبُکَ وَ رَغِبْتَ فِی الزِّیَادَهِ فِی عَمَلِکَ فَإِنَّکَ إِنَّمَا تَلَقَّی یَوْمَکَ لَوْ قَدْ زَلَّتْ قَدَمُکَ فَلَا أَنْتَ إِلَی أَهْلِکَ بِرَاجِعٍ وَ لَا فِی عَمَلِکَ بِزَائِدٍ فَاعْمَلْ لِیَوْمِ الْقِیَامَهِ قَبْلَ الْحَسْرَهِ وَ النَّدَامَهِ(1).

**[ترجمه]علل الشرایع: در زمان وهب بن منبه سنگی یافت شد که در آن نوشته ای به غیر عربی وجود داشت. پس خواسته شد که کسی آن را بخواند، ولی کسی پیدا نشد. تا آن را به نزد ابن منبه بردند و او صاحب کتاب هایی بود پس او آن را خواند. در آن نوشته بود: ای فرزند آدم! اگر کوتاهی مابقی عمرت را می دیدی، از درازی آرزوهایی که به آن ها امید داری می کاستی و حتما از حرص و خواسته هایت کاسته می شد و به افزون شدن عملت رغبت می نمودی. پس تو روزی را خواهی دید که اگر قدمت لغزیده باشد، دیگر امکان بازگشت به اهل خود را نداشته و نیز امکان انجام کار دیگری را نداری. پس قبل از حسرت و پشیمانی برای روز قیامت کار کن. - . علل الشرایع 2 : 151 -

**[ترجمه]

حَرِیصاً وَ الْیَقِینُ أَرْضُ الْإِسْلَامِ وَ سَمَاءُ الْإِیمَانِ (1).

**[ترجمه]مصباح الشریعه: امام صادق علیه السلام فرمود: به چیزی حریص نباش که اگر آن را رها کنی به تو می رسد و با ترک آن در نزد خداوند متعال آسوده و مورد لطف می باشی و با تعجیل در به دست آوردنش و ترک توکل بر خداوند متعال و ترک رضایت به قسمت الهی مورد نکوهش باشی. پس خداوند متعال دنیا را خلق کرد به منزله سایه تو اگر آن را بخواهی به زحمت می افتی و ابدا به آن نمی رسی و اگر آن را رها کنی خود به دنبالت آمده و تو آسوده هستی.

- و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: حریص محروم است و با وجود محرومیتش در هر چیزی که باشد، مورد نکوهش است و چگونه محروم نباشد در حالی که از پیمان خداوند فرار کرده و با کلام خداوند عز و جل مخالفت نموده آنجا که خداوند متعالی می فرماید: «الَّذِی خَلَقَکُمْ ثُمَّ رَزَقَکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ» - . روم / 40 - {سپس به سوی او بازگردانده می شوید. (بنابر این، نه حیات و زندگی شما از شماست، و نه مرگتان؛ آنچه دارید از خداست).} و حریص در هفت آفت سخت، گرفتار است. فکری که به بدنش زیان رسانده و سود نمی رساند و اندوهی که درازی آن پایان ندارد و زحمتی که از آن آسوده نمی شود مگر در هنگام مرگ و در هنگام آسودگی زحمتش بیشتر می شود و ترسی که حاصلی ندارد جز اندیشه گرفتاری در آن، و حزنی که زندگی اش را بی فایده مکدر نموده و حسابی که او را از عذاب خداوند رها نمی کند مگر آنکه خداوند او را ببخشد و عذابی که برای او فراری و چاره ای از آن نیست. و کسی که بر خداوند توکل کرده در حمایت خداوند روزگار می گذراند و خداوند به سرعت نیازش را برآورده سازد و برای او از درجات والا مهیا ساخته که خداوند به آن آگاه است. و حرص چیزی است که در منفذهای غصب خداوند جریان داشته، و تا بنده ای از یقین محروم نشود، حریص نمی شود و یقین زمین اسلام و آسمان ایمان است. - . مصباح الشریعه : 22 -

**[ترجمه]

وَ قَالَ علیه السلام: لَوْ رَأَی الْعَبْدُ الْأَجَلَ وَ مَسِیرَهُ لَأَبْغَضَ الْأَمَلَ وَ غُرُورَهُ (1).

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هر کس پیشاپیش آرزویش حرکت کند، در اجلش می افتد. - . نهج البلاغه حکمت : 18 -

- شریف ترین توانگری، ترک آرزوهاست. - . نهج البلاغه حکمت : 34 -

- هر کس آرزو را دراز دارد، کار را زشت می کند. - . نهج البلاغه حکمت : 36 -

- چه بسا که یک خوراکی مانع می شود از سایر خوراکی ها. - . نهج البلاغه حکمت : 171 -

- اگر بنده، اجل و راه آن را ببیند، آرزو و مغرور شدن به آن برایش زشت می شود. - . نهج البلاغه حکمت : 334 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]کنز کراجکی: خداوند متعال فرمود: ای فرزند آدم! در هر روز روزی ات به تو داده می شود و تو اندوهگینی و از عمرت کاسته می شود و تو اندوهگین نیستی. درخواست داری آن چه را که موجب طغیان تو می شود، در حالی که آن چه در نزدت هست، تو را کافی است.

- و پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که آرزو دارد که فردا زنده باشد، پس او آرزو دارد که همیشه زنده باشد.

امیرالمومنین علیه السلام فرمود: کسی که یقین داشته باشد که از دوستان جدا و در خاک ساکن و با حساب رو به رو می گردد، و از آن چه به جای گذاشت، بی نیاز و به آن چه پیش فرستاد، نیازمند است، سزاوار است که آرزو را کوتاه و عمل را زیاد کند. - . کنز الفوائد 2 : 31 -

- و روایت شده است که از امیرالمومنین علیه السلام از حرص سوال شد که چیست، حضرت علیه السلام فرمود: آن کم خواستن با زیاد ضایع کردن است .

**[ترجمه]

**[ترجمه]امالی طوسی: امام رضا علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل فرمود: ابو ایوب خالد بن زید به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، سفارشم کن و کوتاه سفارش کن، شاید به خاطرم بماند. فرمود: تو را به پنج چیز سفارش می کنم: به یأس از آنچه در دست مردم است که این عین توانگری است و از طمع بپرهیز که آن فقر حاضر است و چنان نماز بخوان گویی که آخرین نماز توست و از آنچه نسبت به آن عذر داری بپرهیز و آنچه را برای خود می پسندی برای برادرت نیز بپسند. - . امالی طوسی 2 : 122 -

**[ترجمه]

کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ (1).

وَ قَالَ علیه السلام: وَ الطَّمَعُ رِقٌّ مُؤَبَّدٌ(2).

وَ قَالَ علیه السلام: أَکْثَرُ مَصَارِعِ الْعُقُولِ تَحْتَ بُرُوقِ الْمَطَامِعِ (3).

وَ قَالَ علیه السلام: الطَّامِعُ فِی وِثَاقِ الذُّلِ (4).

وَ قَالَ علیه السلام: مَنْ أَتَی غَنِیّاً فَتَوَاضَعَ لِغِنَاهُ ذَهَبَ ثُلُثَا دِینِهِ (5).

وَ قَالَ علیه السلام: إِنَّ الطَّمَعَ مُورِدٌ غَیْرُ مُصْدِرٍ وَ ضَامِنٌ غَیْرُ وَفِیٍّ وَ رُبَّمَا شَرِقَ شَارِبُ الْمَاءِ قَبْلَ رَیِّهِ فَکُلَّمَا عَظُمَ قَدْرُ الشَّیْ ءِ الْمُتَنَافَسِ فِیهِ عَظُمَتِ الرَّزِیَّهُ لِفَقْدِهِ وَ الْأَمَانِیُّ تُعْمِی أَعْیُنَ الْبَصَائِرِ وَ الْحَظُّ یَأْتِی مَنْ لَا یَأْتِیهِ (6).

وَ قَالَ علیه السلام: فِی وَصِیَّتِهِ لِلْحَسَنِ علیه السلام الْیَأْسُ خَیْرٌ مِنَ الطَّلَبِ إِلَی النَّاسِ مَا أَقْبَحَ الْخُضُوعَ عِنْدَ الْحَاجَهِ وَ الْجَفَاءَ عِنْدَ الْغَنَاءِ(7).

**[ترجمه]نهج البلاغه: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: عیب دار نموده است خود را کسی لباس طمع بر تن کرده باشد و راضی شده به خواری کسی که بدحالی خود را آشکار سازد. - . نهج البلاغه حکمت : 2 -

- و فرمود: طمع داشتن موجب اسارت ابدی است. - . نهج البلاغه حکمت : 180 -

- و فرمود: بیشترین لغزش های عقل در اثر جوشش طمع هاست. - . نهج البلاغه حکمت : 219 -

- و فرمود: شخص طمع کننده در بند خواری است. - . نهج البلاغه حکمت : 226 -

- و فرمود: هر کس به ثروتمندی رسد پس برای ثروت او تواضع کند، دو سوم دین خود را از دست داده است. - . نهج البلاغه حکمت : 228 -

- و فرمود: طمع به هلاکت کشانده و نجات نمی دهد و ضمانت نموده و وفا نمی کند و چه بسیار نوشنده ای که قبل از سیراب شدن گلوگیرشده و بمیرد. پس هرچه ارزش چیزی که نسبت به آن طمع هست بزرگ تر باشد، مصیبت فقدانش هم بزرگ تر است. آرزوها چشم های دل را کور می کند و بخت برای کسی می آید که به دنبال آن نبوده است. - . نهج البلاغه حکمت : 275 -

- و در وصیتش به امام حسن علیه السلام فرمود: نا امیدی بهتر از درخواست از مردم است. چقدر زشت است خضوع نمودن هنگام نیازمندی و ستم نمودن هنگام توانگری. - . نهج البلاغه حکمت: 31 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: بدترین بنده، بنده ای است که در اختیار طمعش باشد و بدترین بنده، بنده ای است که رغبتش خوارش کند. - . کافی 2 : 320 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]ورع عبارت است از اجتناب محرمات و امور شبهه ناک و به قرینه مقابله اشاره ایست به این که طمع مستلزم ارتکاب محرمات و شبهه هاست.

**[ترجمه]

من المتاعب و ما یرون فیها من الشدائد و المصائب وَ تَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ: أی فیموتوا کافرین مشتغلین بالتمتع عن النظر فی العاقبه فیکون ذلک استدراجا لهم (1).

و قال فی الأخری تکریر للتأکید و الأمر حقیق به فإن الأبصار طامحه إلی الأموال و الأولاد و النفوس مغتبطه علیها و یجوز أن یکون هذه فی فریق غیر الأول (2).

وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ قال فی الکشاف أی نظر عینیک و مد النظر تطویله و أن لا یکاد یرده استحسانا للمنظور إلیه و تمنیا أن یکون له مثله و فیه أن النظر غیر الممدود معفو عنه و ذلک مثل نظر من باده الشی ء بالنظر ثم غض الطرف و قد شدد العلماء من أهل التقوی فی وجوب غض البصر عن أبنیه الظلمه و عدد الفسقه فی اللباس و المراکب و غیر ذلک لأنهم إنما اتخذوا هذه الأشیاء لعیون النظاره فالناظر إلیها محصل لغرضهم و کالمغری لهم علی اتخاذها.

أَزْواجاً مِنْهُمْ قال البیضاوی أصنافا من الکفره و یجوز أن یکون حالا من الضمیر فی به و المفعول منهم أی إلی الذی متعنا به و هو أصناف بعضهم و ناسا منهم زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا منصوب بمحذوف دل علیه مَتَّعْنا أو به علی تضمینه معنی أعطینا أو بالبدل من محل بِهِ أو من أَزْواجاً بتقدیر مضاف و دونه أو بالضم و هی الزینه و البهجه لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ لنبلوهم و نختبرهم فیه أو لنعذبهم فی الآخره بسببه وَ رِزْقُ رَبِّکَ و ما ادخره لک فی الآخره أو ما رزقک من الهدی و النبوه خَیْرٌ مما منحهم فی الدنیا وَ أَبْقی فإنه لا ینقطع (3).

و إنما ذکرنا تتمه الآیتین لأنهما مرادتان و ترکنا اختصارا فإن دخلک من ذلک أی من إطماح البصر أو من جملته شی ء أو بسببه شی ء من الرغبه فی الدنیا فاذکر لعلاج ذلک و إخراجه عن نفسک عیش رسول الله صلی الله علیه و آله أی

ص: 173

طریق تعیشه فی الدنیا لتسهل علیک مشاق الدنیا و القناعه فیها فإنه إذا کان أشرف المکونات هکذا تعیشه فکیف لا یرضی من دونه به و إن کان شریفا رفیعا عند الناس مع أن التأسی به صلی الله علیه و آله لازم.

فإنما کان قوته الشعیر أی خبزه غالبا و حلواه التمر قال فی المصباح الحلواء التی تؤکل تمد و تقصر و جمع الممدود حلاوی مثل صحراء و صحاری بالتشدید و جمع المقصور حلاوی بفتح الواو و قال الأزهری الحلواء اسم لما یؤکل من الطعام إذا کان معالجا بحلاوه و وقوده السعف الوقود بالفتح الحطب و ما یوقد به و السعف أغصان النخل ما دامت بالخوص فإن زال الخوص عنها قیل جریده الواحده سعفه ذکره فی المصباح و فی القاموس السعف محرکه جرید النخل أو ورقه و أکثر ما یقال إذا یبست و الضمیر فی إن وجده راجع إلی کل من الأمور المذکوره أو إلی السعف وحده و فسر بعضهم السعف بالورق و قال الضمیر راجع إلیه و المعنی أنه کان یکتفی فی خبز الخبز و نحوه بورق النخل فإذا انتهی ذلک و لم یجده کان یطبخ بالجرید بخلاف المسرفین فإنهم یطرحون الورق و یستعملون الجرید ابتداء.

**[ترجمه]«أن تطمح بصرک» ظاهرا از باب افعال است و «بصر» منصوب است و ممکن است ثلاثی مجرد باشد و «بصر» مرفوع باشد؛ یعنی دیده تو نباید بلند گردد به این صورت که در دنیا به ما فوق خود بنگری و تمنای حال او را داشته باشی و به آنچه خدا به تو داده راضی نباشی و وقتی در دنیا به ما دون خود نظر کنی، به آنچه داری راضی می شوی و خدا را بر آنچه داری شکر می گویی و بدان قناعت می ورزی؛ در قاموس گفته: «طمح بصره الیه» بر وزن منع یعنی بلند گردید و اسم فاعل آن «طامح» است و «أطمح بصره» یعنی دیده خود را بلند نمود. پایان کلام صاحب قاموس.

«فکفی بما قال الله» «باء» زائده است، یعنی برای پندپذیری و قبول آنچه من ذکر کردم کافی است آنچه خدا به پیامبرش فرمود، اگر چه در آیه غیر از پیامبر مقصود و طرف خطاب خداوند است. «و لا تعجبک» در نسخه هایی که نزد ماست چنین آمده و ظاهرا «فلا» باشد؛ زیرا این آیه در سوره توبه است که یک جا «فلا تعجبک اموالهم و لا اولادهم» - . توبه / 55 - و در موضع دیگر «و لا تعجبک اموالهم و اولادهم» - . توبه / 85 - دارد. و آیه ای که این جا ذکر شده موافق با هیچ یک نیست، اگر چه احتمال دارد که نقل به معنا باشد و اشاره به هر دو آیه باشد.

بیضاوی در مورد آیه اول گفته: «فلا تعجبک» تا آخر آیه این به تدریج گرفتار عذاب کردن آنها است و وبالی بر آنان است، چنانچه فرمود: « إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ بِها.» به سبب رنجی که برای جمع و حفظ آن به جان می خرند و به خاطر آنچه از شدائد و مصائب می بینند. «و تزهق انفسهم» یعنی که کافر و به سبب متمتع شدن، از نظر به عاقبتشان غفلت دارند و این به تدریج گرفتار عذاب شدن آنان است.

و در مورد آیه دوم گفته: این تکرار به منظور تأکید است و امر به چنین چیزی رواست زیرا چشم ها به اموال و اولاد دوخته شده و جان ها بر آن غبطه می خورند و جایز است که این آیه مخصوص یک گروه خاص باشد، ولی آیه اولی مخصوص گروهی نیست.

«و لا تمدنّ عینیک» زمخشری در کشاف گفته: یعنی نگاه دو چشمت را مکِش و مدّ نظر یعنی نگاه طولانی و این که از باب نیک شمردن آنچه بدان می نگرد، نمی خواهد نظر از آن بردارد و آرزو دارد که مثل آن را داشته باشد و اشکالی که این تفسیر دارد این است که نگاهی که کشیده نشود، مورد بخشش است و آن مانند نگاه کسی است که چیزی در منظر چشم او نابود شد و سپس دیده خود را کوتاه نماید و علمای اهل تقوا در وجوب دیده فرو بستن از نگاه به ساختمان های ستمگران و ادوات فاسقان از قبیل لباس و مرکب و غیر آن شدت به خرج داده اند؛ زیرا اهل ظلم و فسق این اشیا را برای دیدن بینندگان گرفته اند و بیننده آنان غرض آنان را تحصیل می کند و گویا آنان را بر گرفتن چنین چیزهایی تحریک می کند.

«ازواجا منهم» بیضاوی گفته: یعنی گروه هایی از کفار و جایز است حال از ضمیر «به» باشد و مفعول آن «منهم» است یعنی به سوی کسی که به سبب او متمتع ساختیم و آنان گروه هایی از این ها و مردمی از ایشان هستند. «زهره الحیاه الدنیا» منصوب است به سبب محذوفی که دلالت بر آن دارد. «متّعنا» یا «متّعنا به» بنا بر این که متضمن معنای «اعطینا» باشد یا بدل از محل «به» باشد یا بدل از «ازواجا» به تقدیر مضافی برای آن یا بدون تقدیر مضاف؛ یا این که «ازواج» به ضم خوانده شود که زینت و سرور است. «لنفتنهم فیه» یعنی تا آنان را بیازماییم و در آن مورد امتحانشان کنیم یا در آخرت به سبب آن عذابشان کنیم. «و رزق ربک» یعنی آنچه خدایت برای تو ذخیره فرموده در آخرت یا آنچه از هدایت و نبوت روزی تو کرده. «خیر» یعنی از آنچه در دنیا به آنان بخشیده «و ابقی» زیرا منقطع نمی شود.

و ما شرح تتمه دو آیه را در کلام مفسرین ذکر کردیم، زیرا آن تتمه مقصود است و ترک شده و ما مختصرا بیان نمودیم. «فإن دخلک من ذلک» یعنی از دیده بلند کردن یا از همه آن امور؛ « شیء» یعنی یا به سبب آن چیزی از رغبت در دنیا. «فاذکر» برای علاج آن و اخراج آن از خودت. «عیش رسول الله» یعنی روش زندگی آن حضرت در دنیا تا مشقات دنیا و قناعت در آن برایت آسان گردد؛ چون وقتی ایشان اشرف مخلوقات است و این زندگی اوست، پس چگونه کسی که از ایشان پائین تر است به آن راضی نشود، اگر چه بین مردم شریف و بلند درجه باشد، با این که تأسی به ایشان صلی الله علیه و آله لازم است.

«فإنما کان قوته الشعیر» یعنی نان غالب ایشان «و حلواه التمر» در مصباح گفته: حلوا آن است که خورده می شود و هم با الف ممدوده و هم با الف مقصوره می آید. جمع ممدود آن «حلاویّ» مثل صحرائ و صحاری به تشدید یاء است و جمع مقصور آن «حلاوی» به فتح واو است و ازهری گفته: حلوا اسم طعامی است که خورده می شود، وقتی که شیرینی در آن غالب باشد. «و وقود السعف» «وقود» به فتح واو چوب و آتشگیره است و سعف شاخه خرما را گویند، مادامی که به برگ نخل چسبیده باشد؛ و وقتی برگ از آن جدا گشت، به آن جریده گفته می شود و مفرد آن «سعفه» است. این مطلب را در مصباح فرموده و در قاموس گفته: «السعف» به تحریک سین و عین، چوب نخل یا برگ آن است و بیشتر وقتی خشک می شود از آن به «سعف» تعبیر می شود و ضمیر در «ان وجده» راجع به هر یک از امور مذکور است یا به سعف به تنهایی و برخی از مفسران سعف را به معنای برگ گرفته اند و گفته شده ضمیر به آن بر می گردد و معنا این می شود که آن حضرت در نان پختن و مانند آن به برگ درخت نخل اکتفا می فرمود و وقتی برگ تمام می شد و حضرت پیدا نمی کرد با شاخه می پخت؛ بر خلاف اسراف کاران که برگ را می اندازند و در ابتدای امر از سوزاندن شاخه بهره می گیرند.

**[ترجمه]

**[ترجمه]«من استغنی» یعنی از مردم و طلب کردن از آنان را ترک کند. «أغناه الله» یعنی خدا او را از طلبش بی نیاز می کند، به این نحو که آنچه بدان احتیاج دارد را به او می دهد .

**[ترجمه]

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: در تورات نوشته شده: فرزند آدم! هرگونه که می خواهی باش که همان طور که پاداش می دهی به تو پاداش می دهند. هر کس نسبت به خداوند به روزی کم رضایت دهد، خداوند از او عمل کم را می پذیرد و هر کس به حلال اندک راضی شود، زحمت کسب درآمد بر او آسان شود و کسبش پاک شود و از مرز وقوع در حرام دور دور می شود. - . کافی 2 : 138 -

**[ترجمه]

ما لا تکتفی به و ترید أزید منه فلا تصل إلی مقصودک و لا تنتهی إلی حد فإنه إن حصل لک جمیع الدنیا ترید أزید منها لما مر أن کثره المال یصیر سببا لکثره الحرص و سیأتی أوضح من ذلک.

**[ترجمه]«ما یکفیک» یعنی آن مقداری که تو به آن اکتفا و قناعت می کنی به مقدار کفاف و ضرورت و «فإنّ أیسر» از قبیل قرار دادن دلیل در جایگاه مدلول است؛ یعنی مراد تو حاصل می شود زیرا به کمترین مقدار از آنچه در دنیاست، می توان اکتفا نمود. «و إن کنت ترید ما لا یکفیک» یعنی مقداری که به آن اکتفا نکنی و بیش از آن بخواهی، به مقصودت نمی رسی و به حد یقفی نمی رسی؛ زیرا اگر تمام دنیا برای تو حاصل شود، بیش از آن را می خواهی به خاطر دلیلی که گذشت که کثرت مال، موجب کثرت حرص می شود و اموری واضح تر از این نیز خواهد آمد.

**[ترجمه]

مَنْ أَرَادَ أَنْ یَکُونَ أَغْنَی النَّاسِ فَلْیَکُنْ بِمَا فِی یَدِ اللَّهِ أَوْثَقَ مِنْهُ بِمَا فِی یَدِ غَیْرِهِ (1).

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس که می خواهد توانگرترین مردم باشد، پس باید به آنچه در دست خداست اعتماد بیشتری کند تا به آنچه در دست غیر اوست. - . کافی 2 : 139 -

**[ترجمه]

اللغه و لکن إن همز أجزأ فهو بمعنی کفی و فیه نظر لأنه إن أراد امتناع التسهیل فقد توقف فی غیر موضع التوقف فإن تسهیل همزه الطرف فی الفعل المزید و تسهیل الهمزه الساکنه قیاسی فیقال أرجأت الأمر و أرجیته و أنسأت و أنسیت و أخطأت و أخطیت.

**[ترجمه]«أجزأ» مهموز است و گاهی مخفف می شود و «أجزی» خوانده می شود، یعنی بی نیاز کرد و کفایت کرد. در مصباح گفته: ازهری می گوید: و فقها درباره این ریشه می گویند: «أجزی» بدون همزه صحیح است و من این را از احدی از پیشوایان لغت نیافتم؛ اما اگر همزه داشته باشد و «أجزأ» باشد به معنی کفایت کرد می باشد، اما در این کلام ازهری اشکال است؛ زیرا اگر مقصود او امتناع این واژه از حذف همزه و مخفف شدن آن باشد، در غیر موضعی که باید توقف کند، توقف نموده؛ زیرا تخفیف همزه ای که در آخر واژه است، در فعل ثلاثی مزید و تخفیف همزه ساکن، قیاسی است و ملاک دارد؛ پس در نتیجه گفته می شود: «أرجأت الامر و أرجیته» و «أنسأت و أنسیت» و «أخطأت و أخطیت» .

**[ترجمه]

و قال: قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذِی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ (1)

و قال تعالی: قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ (2)

و قال: فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ (3)

و قال تعالی: سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ (4)

یونس: فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ (5)

هود: حاکیا عن قوم نوح فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ إلی قوله وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فِی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ (6)

و قال: حاکیا عن قوم شعیب قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثِیراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَراکَ فِینا ضَعِیفاً وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطِی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحِیطٌ(7)

إبراهیم: وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ(8)

ص: 180

و قال تعالی: وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحِیصٍ (1)

النحل: فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ (2)

و قال تعالی: فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (3)

و قال تعالی: وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ (4)

أسری: وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولًا(5)

المؤمنون: ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبِینٍ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (6)

الفرقان: لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً(7)

الشعراء: وَ ما أَنْتَ إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُنا وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکاذِبِینَ (8)

القصص: وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُونَ (9)

لقمان: وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ(10)

ص: 181

التنزیل: وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ (1)

فاطر: اسْتِکْباراً فِی الْأَرْضِ (2)

الصافات: إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قِیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ یَسْتَکْبِرُونَ (3)

ص: إِلَّا إِبْلِیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرِینَ إلی قوله تعالی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (4)

الزمر: بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتِی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرِینَ إلی قوله تعالی أَ لَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ (5)

المؤمن: وَ قالَ مُوسی إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ (6)

و قال تعالی: کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ(7)

و قال تعالی: وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِیباً مِنَ النَّارِ قالَ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فِیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ(8)

و قال تعالی: إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ(9)

و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ (10)

و قال تعالی: فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (11)

السجده: فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً أَ وَ لَمْ

ص: 182

یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ (1)

نوح: وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً(2)

المدثر: ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ فَقالَ إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ یُؤْثَرُ(3)

lt;meta info="- أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُم. - . بقره / 87 -

{پس چرا هر گاه پیامبری چیزی را که خوشایند شما نبود برایتان آورد، کبر ورزیدید؟}

- وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّهُ بِالْإِثْمِ فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ. - . بقره / 206 -

{و چون به او گفته شود: «از خدا پروا کن» نخوت، وی را به گناه کشاند. پس جهنم برای او بس است، و چه بد بستری است.}

- إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُوراً. - . نساء / 34 -

{خدا کسی را که متکبّر و فخرفروش است دوست نمی دارد.}

- بِأَنَّ مِنْهُمْ قِسِّیسینَ وَ رُهْباناً وَ أَنَّهُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ. - . مائده / 82 -

{زیرا برخی از آنان دانشمندان و رهبانانی اند و آنان تکبر نمی ورزند.}

- فَما یَکُونُ لَکَ أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها فَاخْرُجْ إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرینَ. - . اعراف / 13 -

{تو را نرسد که در آن [جایگاه] تکبّر نمایی. پس بیرون شو که تو از خوارشدگانی.} - وَ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ الی قوله تعالی إِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِ الْخِیاط. - . اعراف / 36 - 40 -

{و کسانی که آیات ما را دروغ انگاشتند و از [پذیرش] آنها تکبّر ورزیدند آنان همدم آتشند [و] در آن جاودانند. - تا آن جا که فرمود: - در حقیقت، کسانی که آیات ما را دروغ شمردند و از [پذیرفتن] آنها تکبّر ورزیدند، درهای آسمان را برایشان نمی گشایند و در بهشت درنمی آیند مگر آنکه شتر در سوراخ سوزن داخل شود.}

- وَ نادی أَصْحابُ الْأَعْرافِ رِجالاً یَعْرِفُونَهُمْ بِسیماهُمْ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ. - . اعراف / 48 -

{و اهل اَعراف، مردانی را که آنان را از سیمایشان می شناسند، ندا می دهند [و] می گویند: «جمعیّت شما و آن [همه] گردنکشی که می کردید، به حال شما سودی نداشت.»}

- قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ أَ تَعْلَمُونَ أَنَّ صالِحاً مُرْسَلٌ مِنْ رَبِّهِ قالُوا إِنَّا بِما أُرْسِلَ بِهِ مُؤْمِنُونَ *قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا بِالَّذی آمَنْتُمْ بِهِ کافِرُونَ. - . اعراف / 75 - 76 -

{سران قوم او که استکبار می ورزیدند، به مستضعفانی که ایمان آورده بودند، گفتند: «آیا می دانید که صالح از طرف پروردگارش فرستاده شده است؟» گفتند: «بی تردید، ما به آنچه وی بدان رسالت یافته است مؤمنیم.» کسانی که استکبار می ورزیدند، گفتند: «ما به آنچه شما بدان ایمان آورده اید کافریم.»}

- قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لَنُخْرِجَنَّکَ یا شُعَیْبُ. - . اعراف / 88 -

{سران قومش که تکبر می ورزیدند، گفتند: «ای شعیب، یا تو را از شهر خودمان بیرون خواهیم کرد}

- فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمین. - . اعراف / 133 -

{و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودند.}

- سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَق. - . اعراف / 146 -

{به زودی کسانی را که در زمین، بناحق تکبّر می ورزند، از آیاتم رویگردان سازم .}

- فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمینَ. - . یونس / 75 -

{و باز سرکشی کردند و گروهی بدکار بودند.}

- فَقالَ الْمَلَأُ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ ما نَراکَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا وَ ما نَراکَ اتَّبَعَکَ إِلاَّ الَّذینَ هُمْ أَراذِلُنا بادِیَ الرَّأْیِ وَ ما نَری لَکُمْ عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبین الی قوله تعالی وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ *وَ یا قَوْمِ مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللَّهِ إِنْ طَرَدْتُهُمْ أَ فَلا تَذَکَّرُونَ *وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ وَ لا أَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری أَعْیُنُکُمْ لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً اللَّهُ أَعْلَمُ بِما فی أَنْفُسِهِمْ إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ. - . هود / 27 - 31 -

{پس، سران قوم نوح که کافر بودند، گفتند: «ما تو را جز بشری مثل خود نمی بینیم، و جز [جماعتی از] فرومایگانِ ما، آن هم نسنجیده، نمی بینیم کسی تو را پیروی کرده باشد، و شما را بر ما امتیازی نیست، بلکه شما را دروغگو می دانیم.» تا آنجا که فرمود: و کسانی را که ایمان آورده اند طرد نمی کنم. قطعاً آنان پروردگارشان را دیدار خواهند کرد، ولی شما را قومی می بینم که نادانی می کنید.» و ای قوم من! اگر آنان را برانم، چه کسی مرا در برابر خدا یاری خواهد کرد؟ آیا عبرت نمی گیرید؟ «و به شما نمی گویم که گنجینه های خدا پیش من است، و غیب نمی دانم، و نمی گویم که من فرشته ام، و در باره کسانی که دیدگان شما به خواری در آنان می نگرد، نمی گویم خدا هرگز خیرشان نمی دهد. خدا به آنچه در دل آنان است آگاه تر است. [اگر جز این بگویم] من در آن صورت از ستمکاران خواهم بود.»}

- قالُوا یا شُعَیْبُ ما نَفْقَهُ کَثیراً مِمَّا تَقُولُ وَ إِنَّا لَنَراکَ فینا ضَعیفاً وَ لَوْ لا رَهْطُکَ لَرَجَمْناکَ وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزیزٍ *قالَ یا قَوْمِ أَ رَهْطی أَعَزُّ عَلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا إِنَّ رَبِّی بِما تَعْمَلُونَ مُحیطٌ. - . هود / 91 - 92 -

{( قوم شعیب) گفتند: «ای شعیب! بسیاری از آنچه را که می گویی نمی فهمیم، و واقعاً تو را در میان خود ضعیف می بینیم، و اگر عشیره تو نبود قطعاً سنگسارت می کردیم، و تو بر ما پیروز نیستی.» گفت: «ای قوم من، آیا عشیره من پیش شما از خدا عزیزتر است که او را پشت سر خود گرفته اید [و فراموشش کرده اید]؟ در حقیقت، پروردگار من به آنچه انجام می دهید احاطه دارد.»}

- وَ اسْتَفْتَحُوا وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنیدٍ. - . ابراهیم / 15 -

{و [پیامبران از خدا] گشایش خواستند، و [سرانجام] هر زورگوی لجوجی نومید شد.}

- وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمیعاً فَقالَ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ لَهَدَیْناکُمْ سَواءٌ عَلَیْنا أَ جَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا ما لَنا مِنْ مَحیص. - . ابراهیم / 21 -

{و همگی در برابر خدا ظاهر می شوند. پس ناتوانان به گردنکشان می گویند: «ما پیروان شما بودیم. آیا چیزی از عذاب خدا را از ما دور می کنید؟» می گویند: «اگر خدا ما را هدایت کرده بود، قطعاً شما را هدایت می کردیم. چه بی تابی کنیم، چه صبر نماییم برای ما یکسان است. ما را راه گریزی نیست.»}

- فَالَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ *لا جَرَمَ أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ ما یُسِرُّونَ وَ ما یُعْلِنُونَ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ. - . نحل / 22 - 23 -

{پس کسانی که به آخرت ایمان ندارند، دل هایشان انکارکننده [حق] است و خودشان متکبرند. شک نیست که خداوند آنچه را پنهان می دارند و آنچه را آشکار می سازند، می داند، و او گردنکشان را دوست نمی دارد.}

- فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ - . نحل / 29 - {و حقّا که چه بد است جایگاه متکبران.}

- وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُون. - . نحل / 49 -

{و تکبّر نمی ورزند.}

- وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّکَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَ لَنْ تَبْلُغَ الْجِبالَ طُولاً. - . اسراء / 37 - 38 -

{و در [روی] زمین به نخوت گام برمدار، چرا که هرگز زمین را نمی توانی شکافت، و در بلندی به کوه ها نمی توانی رسید.}

- ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسی وَ أَخاهُ هارُونَ بِآیاتِنا وَ سُلْطانٍ مُبینٍ *إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً عالینَ *فَقالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ. - . مومنون / 45 - 47 -

{سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیم، به سوی فرعون و سران [قوم] او، ولی تکبر نمودند و مردمی گردنکش بودند، پس گفتند: «آیا به دو بشر که مثل خود ما هستند و طایفه آنها بندگان ما می باشند ایمان بیاوریم؟»}

- لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبیراً. - . فرقان / 21 -

{قطعاً در مورد خود تکبر ورزیدند و سخت سرکشی کردند.}

- وَ ما أَنْتَ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا وَ إِنْ نَظُنُّکَ لَمِنَ الْکاذِبین. - . شعراء / 186 -

{«و تو جز بشری مانند ما [بیش] نیستی، و قطعاً تو را از دروغگویان می دانیم.} - وَ اسْتَکْبَرَ هُوَ وَ جُنُودُهُ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُون. - . قصص / 39 -

{و او و سپاهیانش در آن سرزمین به ناحق سرکشی کردند و پنداشتند که به سوی ما بازگردانیده نمی شوند.}

- وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَ مُخْتالٍ فَخُورٍ. - . لقمان / 18 -

{و از مردم [به نِخوت] رُخ برمتاب، و در زمین خرامان راه مرو که خدا خودپسندِ لافزن را دوست نمی دارد.}

- وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ. - . تنزیل / 15 -

{و تکبّر نمی ورزند.}

- اسْتِکْباراً فِی الْأَرْضِ. - . فاطر / 43 -

{[انگیزه] این کارشان فقط گردنکشی در [رویِ] زمین.}

- إِنَّهُمْ کانُوا إِذا قیلَ لَهُمْ لا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ یَسْتَکْبِرُون. - . صافات / 35 -

{چرا که آنان بودند که وقتی به ایشان گفته می شد: «خدایی جز خدای یگانه نیست»، تکبّر می ورزیدند.}

- إِلاَّ إِبْلیسَ اسْتَکْبَرَ وَ کانَ مِنَ الْکافِرینَ الی قوله تعالی أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالینَ *قالَ أَنَا خَیْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طینٍ. - . ص / 74 - 76 -

{مگر ابلیس [که] تکبّر نمود و از کافران شد. - تا آنجا که فرمود: - آیا تکبّر نمودی یا از [جمله] برتری جویانی؟» گفت: «من از او بهترم؛ مرا از آتش آفریده ای و او را از گِل آفریده ای.»} - بَلی قَدْ جاءَتْکَ آیاتی فَکَذَّبْتَ بِها وَ اسْتَکْبَرْتَ وَ کُنْتَ مِنَ الْکافِرینَ الی قوله تعالی أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ. - . زمر / 59 - 60 -

{[به او گویند:] آری، نشانه های من بر تو آمد و آنها را تکذیب کردی و تکبّر ورزیدی و از [جمله] کافران شدی آیا جای سرکشان در جهنم نیست؟}

- وَ قالَ مُوسی إِنِّی عُذْتُ بِرَبِّی وَ رَبِّکُمْ مِنْ کُلِّ مُتَکَبِّرٍ لا یُؤْمِنُ بِیَوْمِ الْحِسابِ. - . غافر / 27 -

{و موسی گفت: «من از هر متکبّری که به روز حساب عقیده ندارد، به پروردگار خود و پروردگار شما پناه برده ام.»}

- کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ. - . غافر / 35 -

{این گونه، خدا بر دل هر متکبّر و زورگویی مُهر می نهد.}

- وَ إِذْ یَتَحاجُّونَ فِی النَّارِ فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصیباً مِنَ النَّارِ *قالَ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا إِنَّا کُلٌّ فیها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَکَمَ بَیْنَ الْعِبادِ. - . غافر / 47 - 48 -

{و آنگاه که در آتش شروع به آوردن حجّت می کنند، زیردستان به کسانی که گردنکش بودند، می گویند: «ما پیرو شما بودیم؛ پس آیا می توانید پاره ای از این آتش را از ما دفع کنید؟» کسانی که گردنکشی می کردند، می گویند: «[اکنون] همه ما در آن هستیم. خداست که میان بندگان [خود] داوری کرده است.»}

- إِنْ فی صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغیهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ. - . غافر / 56 -

{در دل هایشان جز بزرگنمایی نیست [و] آنان به آن [بزرگی که آرزویش را دارند] نخواهند رسید. پس به خدا پناه جوی، زیرا او خود شنوای بیناست.}

- إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرین. - . غافر / 60 -

{در حقیقت، کسانی که از پرستش من کبر می ورزند به زودی خوار در دوزخ درمی آیند.»}

- فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ. - . غافر / 76 -

{وه چه بد [جایی] است جای سرکشان!»}

- فَأَمَّا عادٌ فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ وَ قالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّهً أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذی خَلَقَهُمْ هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّهً وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُون. - . سجده / 15 -

{و امّا عادیان، به ناحقّ، در زمین سر برافراشتند و گفتند: «از ما نیرومندتر کیست؟» آیا ندانسته اند که آن خدایی که خلقشان کرده خود از ایشان نیرومندتر است؟ و در نتیجه آیات ما را انکار می کردند.}

- وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً. - . نوح / 7 -

{و اصرار ورزیدند و هر چه بیشتر بر کبر خود افزودند.}

- ثُمَّ أَدْبَرَ وَ اسْتَکْبَرَ *فَقالَ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ یُؤْثَرُ. - . مدثر / 23 - 24 -

{آنگاه پشت گردانید و تکبّر ورزید. و گفت: «این [قرآن] جز سحری که [به برخی] آموخته اند نیست.}

**[ترجمه]

مکان الخاشع المطیع قیل فیه تنبیه علی أن التکبر لا یلیق بأهل الجنه و أنه تعالی إنما طرده و أهبطه للتکبر لا بمجرد عصیانه إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرِینَ أی ممن أهانه الله تعالی لکبره.

وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها(1) أی عن الإیمان بها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ لأدعیتهم و أعمالهم و لنزول البرکه علیهم و لصعود أرواحهم إذا ماتوا وَ فِی الْمَجْمَعِ (2)، عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: أَمَّا الْمُؤْمِنُونَ فَتُرْفَعُ أَعْمَالُهُمْ وَ أَرْوَاحُهُمْ إِلَی السَّمَاءِ فَتُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُهَا وَ أَمَّا الْکَافِرُ فَیَصْعَدُ بِعَمَلِهِ وَ رُوحِهِ حَتَّی إِذَا بَلَغَ إِلَی السَّمَاءِ نَادَی مُنَادٍ اهْبِطُوا بِهِ إِلَی سِجِّینٍ وَ هُوَ وَادٍ بِحَضْرَمَوْتَ یُقَالُ لَهُ بَرَهُوتُ.

وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیاطِ أی لا یدخلون الجنه حتی یکون ما لا یکون أبدا.

الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا(3) أی أنفوا من اتباعه لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا أی للذین استضعفوهم و أذلوهم لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بدل الذین أَ تَعْلَمُونَ قالوه علی سبیل الاستهزاء فَاسْتَکْبَرُوا(4) أی من الإیمان.

سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ (5) أی المنصوبه فی الآفاق و الأنفس أو معجزات الأنبیاء و فی المجمع (6)

ذکر فی معناه وجوه أحدها أنه أراد سأصرف عن نیل الکرامه المتعلقه بآیاتی و الاعتزاز بها کما یناله المؤمنون فی الدنیا و الآخره المستکبرین و ثانیها أن معناه سأصرفهم عن زیاده المعجزات التی أظهرها علی الأنبیاء بعد قیام الحجه بما تقدم من المعجزات و ثالثها أن معناه سأمنع من الکذابین و المتکبرین آیاتی و معجزاتی و أصرفهم عنها و أخص بها الأنبیاء و رابعها أن یکون الصرف معناه المنع من إبطال الآیات و الحجج و القدح فیها

ص: 184

و خامسها أن المراد سأصرف عن إبطال آیاتی و المنع من تبلیغها هؤلاء المتکبرین.

فَاسْتَکْبَرُوا(1) أی عن اتباعها وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ أی معتادین الأجرام فلذلک تهاونوا فی رساله ربهم و اجترءوا علی ردها.

ما نَراکَ إِلَّا بَشَراً مِثْلَنا(2) أی لا مزیه لک علینا تخصک بالنبوه و وجوب الطاعه إِلَّا الَّذِینَ هُمْ أَراذِلُنا أی أخساؤنا(3)

و قال علی بن إبراهیم (4) یعنی المساکین و الفقراء بادِیَ الرَّأْیِ أی ظاهر الرأی من غیر تعمق من البدو أو أول الرأی من البدء و إنما استرذلوهم لفقرهم فإنهم لما لم یعلموا إلا ظاهرا من الحیاه الدنیا کان الأحظ بها أشرف عندهم و المحروم أرذل وَ ما نَری لَکُمْ أی لک و لمتبعیک عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ یؤهلکم للنبوه و استحقاق المتابعه بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبِینَ أنت فی دعوی النبوه و إیاهم فی دعوی العلم بصدقک.

وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذِینَ آمَنُوا(5) یعنی الفقراء و هو جواب لهم حین سألوا طردهم إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ یلاقونه و یفوزون بقربه فیخاصمون طاردهم فکیف أطردهم وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ الحق و أهله و تتسفهون علیهم بأن تدعوهم أراذل مَنْ یَنْصُرُنِی مِنَ اللَّهِ یدفع انتقامه إِنْ طَرَدْتُهُمْ و هم بتلک المثابه أَ فَلا تَذَکَّرُونَ لتعرفوا أن التماس طردهم و توفیق الإیمان علیه لیس بصواب.

وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدِی خَزائِنُ اللَّهِ (6) أی خزائن رزقه حتی جحدتم فضلی وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ أی و لا أقول أنا أعلم الغیب حتی تکذبونی استبعادا أو

ص: 185

حتی أعلم أن هؤلاء اتبعونی بادی الرأی من غیر بصیره و عقد قلب وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ حتی تقولوا ما أنت إلا بشر مثلنا وَ لا أَقُولُ لِلَّذِینَ تَزْدَرِی أَعْیُنُکُمْ أی و لا أقول فی شأن من استرذلتموهم لفقرهم من زری علیه إذا عابه و إسناده إلی الأعین للمبالغه و التنبیه علی أنهم استرذلوهم بادی الرأی من غیر رؤیه لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً فإن ما أعد الله لهم فی الآخره خیر مما آتاکم فی

الدنیا إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمِینَ إن قلت شیئا من ذلک ما نَفْقَهُ (1) أی ما نفهم ضَعِیفاً أی لا قوه لک و لا عز و قال علی بن إبراهیم (2) قد کان ضعف بصره وَ لَوْ لا رَهْطُکَ أی قومک و عزتهم عندنا لکونهم علی ملتنا لَرَجَمْناکَ أی لقتلناک شر قتله وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزِیزٍ فتمنعنا عزتک عن القتل بل رهطک هم الأعزه علینا وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا و جعلتموه کالمنسی المنبوذ وراء الظهر لا یعبأ به.

وَ اسْتَفْتَحُوا(3) أی سألوا من الله الفتح علی أعدائهم أو القضاء بینهم و بین أعادیهم من الفتاحه بمعنی الحکومه

وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ فِی التَّوْحِیدِ عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله مَنْ أَبَی أَنْ یَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.

وَ رَوَی عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ (4)

عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام قَالَ: الْعَنِیدُ الْمُعْرِضُ عَنِ الْحَقِّ.

وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمِیعاً(5) یعنی یبرزون یوم القیامه فَقالَ الضُّعَفاءُ أی ضعفاء الرأی و هم الأتباع لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا أی لرؤسائهم

وَ فِی الْمُتَهَجِّدِ: فِی خُطْبَهِ الْغَدِیرِ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام بَعْدَ تِلَاوَتِهِ لَهَا أَ فَتَدْرُونَ الِاسْتِکْبَارَ مَا هُوَ هُوَ تَرْکُ الطَّاعَهِ لِمَنْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ وَ التَّرَفُّعُ عَلَی مَنْ

ص: 186

نُدِبُوا إِلَی مُتَابَعَتِهِ.

إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً فی تکذیب الرسل و الإعراض عن نصائحهم فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا أی دافعون عنا مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ للإیمان و النجاه من العذاب و قال علی بن إبراهیم (1)

الهدی هنا الثواب مِنْ مَحِیصٍ أی منجی و مهرب من العذاب قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ(2) فی المجمع (3) أی جاحده للحق یستبعد ما یرد علیها من المواعظ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ عن الانقیاد للحق دافعون له

من غیر حجه و الاستکبار طلب الترفع بترک الإذعان للحق إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ أی المتعظمین الذین یأنفون أن یکونوا أتباعا للأنبیاء أی لا یرید ثوابهم و تعظیمهم

**[ترجمه]«أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ» خطاب متوجه یهود است. «رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ» در تفسیر امام علیه السلام آمده: یعنی عهد و پیمان های شما بر آنچه که دوست نمی دارید، یعنی تبعیت از پیامبر صلی الله علیه و آله و بذل طاعت اولیای خدا. «اسْتَکْبَرْتُمْ» از ایمان آوردن و تبعیت کردن؛ «فَفَریقاً کَذَّبْتُمْ» مانند موسی و عیسی. «وَ فَریقاً تَقْتُلُونَ» یعنی پیشینیان شما مانند زکریا و یحیی و شما نیز قصد کشتن محمد و علی صلوات الله علیهما را داشتید، پس خدا تلاش شما را به نومیدی کشاند .

«وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ» و سوء رفتارت را رها کن. «أَخَذَتْهُ الْعِزَّهُ بِالْإِثْمِ» یعنی خود بزرگ بینی و تعصب جاهلیت گونه او، وی را وادار به گناهی کرد که امر به تقوا نسبت به آن شده بود و از سر لجاجت این اخلاق رذیله او را وادار به ارتکابش کرد و این از عبارت «اخذته بکذا» یعنی او را وادار به فلان چیز کردم و ملزم به آن نمودم گرفته شده؛ پس شرّی بر شرور سابق خود می افزاید و به ظلم خود ستمی می افزاید. «فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ» یعنی از حیث جزا و عذاب بر کرده بد خود، او را کفایت می کند. «وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ» یعنی بستری که برای خود مهیا می کند و دائما در آن است؛ در تفسیر امام علیه السلام چنین آمده.

«من کان مختالا» یعنی کسی که متکبر باشد و نسبت به اقارب و همسایگان و یاران خود تکبر می ورزد و گرد آنان جمع نمی شود. «فخورا» یعنی بر آنان تفاخر می کند.

«و انهم لا یستکبرون» یعنی از قبول حقیقت، وقتی آن را فهمیدند و تواضع به خرج می دهند.

«فَما یَکُونُ لَکَ» یعنی برای تو صحیح نیست. «أَنْ تَتَکَبَّرَ فیها» و عصیان کنی؛ زیرا بهشت جای شخص خاشع و مطیع است؛ گفته شده: در این آیه هشداری است بر این که تکبر شایسته اهل بهشت نیست و خدای تعالی شیطان را راند و هبوطش داد، به خاطر تکبری که داشت نه به جهت مجرد عصیان و نافرمانی او. «إِنَّکَ مِنَ الصَّاغِرینَ» یعنی از کسانی که خدا به خاطر کبرشان خوارشان نموده است.

«وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها» یعنی از ایمان به آن. «لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ» یعنی برای دعاها و اعمالشان و برای نزول برکت بر آنان و برای بالا رفتن ارواحشان وقتی مردند و در مجمع البیان از امام باقر علیه السلام نقل کرده که فرمود: امام ارواح مؤمنان و اعمالشان به آسمان صعود می کند و درهای آسمان برای آنان گشوده می شود؛ اما کافر عمل و روحش بالا برده می شود، تا وقتی به آسمان رسید، منادی ندا می دهد: او را به «سجین» ببرید و سجین بیابانی در حضرموت است که به آن برهوت گفته می شود. «وَ لا یَدْخُلُونَ الْجَنَّهَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فی سَمِّ الْخِیاطِ» یعنی وارد بهشت نمی شوند، تا زمانی که اتفاقی بیفتد که هرگز تا ابد نخواهد افتاد! «الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا» یعنی از تبعیت از او سر باز زدند. «لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا» یعنی به کسانی که آنان را به استضعاف کشیدند و خوارشان نمودند، «لِمَنْ آمَنَ مِنْهُمْ» بدل است برای «الذین». «أَ تَعْلَمُونَ» این کلام را از باب تمسخر گفتند؛ «فاستکبروا» یعنی از ایمان آوردن تکبر ورزیدند.

«سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ» یعنی آیات من که در آفاق و انفس برافراشته گشته یا مراد معجزات انبیاست و در مجمع البیان فرموده: در معنای این عبارت وجوهی گفته شده: یکی این که یعنی من مستکبران را از رسیدن به کرامتی که به آیاتم تعلق دارد، و از این که به سبب آیات من عزیز گردند، بازشان می دارم، همان طور که مؤمنان در دنیا و آخرت به این عزت می رسند. دوم این که معنا این است که آنان را از معجزات اضافی، علاوه بر معجزاتی که سابقا گذشت، که بعد از قیام حجت و دلیل به دست انبیا آشکار می کنم، منصرف می سازم. سوم این که معنا این است که آیات و معجزاتم را از کذابان و متکبران منع می کنم و آنان را از این امور منصرف می سازم و انبیا را مخصوص این امور قرار می دهم. چهارم این که معنای صرف در آیه منع از ابطال آیات و حجت ها و منع از مناقشه در آن باشد. پنجم این که مراد این است که این متکبران را از باطل نمودن آیاتم و منع از تبلیغ آن بازمی دارم.

«فاستکبروا» یعنی از پیروی از آن؛ «و کانوا قوما مجرمین» یعنی به گناهان اعتیاد پیدا کرده بودند و به همین جهت در مورد پیام های پروردگارشان سستی ورزیده و بر ردّ آن جرأت ورزیدند.

«ما نَراکَ إِلاَّ بَشَراً مِثْلَنا» یعنی تو مزیّتی بر ما نداری که سبب شود شخص تو پیامبر شوی و اطاعتت واجب گردد. «إِلاَّ الَّذینَ هُمْ أَراذِلُنا» یعنی کسانی از ما که فرومایه هستند و علی بن ابراهیم فرموده: یعنی مساکین و فقرا. «بادِیَ الرَّأْیِ» یعنی کسانی که رأیشان آشکار است بدون تعمق. این کلمه از «بدو» گرفته شده یا از «بدأ» یعنی تازه رأی و نظری پیدا کرده اند و آنان به خاطر فقر پیروان انبیا، ایشان را پست می دانستند؛ زیرا وقتی تنها ظاهری از زندگی دنیا را می دانستند، ثروتنمدانشان نزد آنان با شرافت تر بودند و محروم در بینشان پست و فرومایه بود. «وَ ما نَری لَکُمْ» یعنی برای تو و پیروانت. «عَلَیْنا مِنْ فَضْلٍ» یعنی فضیلتی که شما را شایستگی نبوت و استحقاق متابعت بخشد؛ «بَلْ نَظُنُّکُمْ کاذِبین» یعنی تو در ادعای نبوت و آنان در این ادعا که به صدق تو عالم هستند.

«وَ ما أَنَا بِطارِدِ الَّذینَ آمَنُوا» یعنی فقیران و این کلام جوابی بر مشرکان بود، وقتی از نوح علیه السلام خواستار راندن مؤمنان شدند. «إِنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ» یعنی پروردگارشان را ملاقات می کنند و از نزدیکی و قررب او رستگار می شوند و بر کسی که آنان را براند، احتجاج می کنند؛ پس چگونه من آنان را برانم؟! «وَ لکِنِّی أَراکُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ» یعنی شما حق و اهل آن را نمی شناسید و آنان را کودن می دانید که لقب فرومایگی به ایشان داده اید. «مَنْ یَنْصُرُنی مِنَ اللَّهِ» یعنی چه کسی انتقام خدا را از من دفع می کند؟ «إِنْ طَرَدْتُهُمْ» در حالی که آنان این گونه هستند! «أَ فَلا تَذَکَّرُونَ» تا بدانید که درخواست طرد ایشان و طرد این توفیق ایمان به نوح علیه السلام درست نیست؟

«وَ لا أَقُولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائِنُ اللَّهِ» یعنی گنجینه های روزی او تا فضل مرا منکر شوید. «وَ لا أَعْلَمُ الْغَیْبَ» یعنی من مدعی نیستم که غیب می دانم تا شما از سر استبعاد مرا تکذیب کنید تا من علم پیدا کنم که اینان که مرا تبعیت نموده اند در حالی که بدویّ الرأی هستند، ایمانشان بدون بصیرت و عقد محکم قلبی بوده است. «وَ لا أَقُولُ إِنِّی مَلَکٌ» تا بگویید: تو صرفا بشری مثل ما هستی. «وَ لا أَقُولُ لِلَّذینَ تَزْدَری أَعْیُنُکُمْ» یعنی درباره کسانی که به خاطر فقرشان خوارشان شمردید، از «زری علیه» یعنی بر او عیب شمرد گرفته شده و نسبت داردن خوار شمردن به چشمان برای مبالغه و تنبیه بر این امر است که مؤمنان را بدون رؤیت، اراذلی ساده لوح انگاشتند. «لَنْ یُؤْتِیَهُمُ اللَّهُ خَیْراً» زیرا آنچه خدا در آخرت برای اینان مهیا فرموده بهتر است از آنچه در دنیا به شما داده. «إِنِّی إِذاً لَمِنَ الظَّالِمینَ» یعنی اگر من چیزی از این سخنان را که شما انتظار دارید بگویم، از ظالمان خواهم بود!

«ما نَفْقَهُ» یعنی نمی فهمیم! «ضَعیفاً» یعنی تو قوت و عزتی بین ما نداری و علی بن ابراهیم فرموده: چشم حضرت شعیب علیه السلام ضعیف شده بود. «وَ لَوْ لا رَهْطُکَ» یعنی اگر قوم تو نبودند و نبود عزتی که نزد ما دارند به این خاطر که بر آیین ما هستند، «لَرَجَمْناکَ» یعنی تو را به بدترین وضع می کشتیم. «وَ ما أَنْتَ عَلَیْنا بِعَزیزٍ» تا عزت تو ما را از کشتنت باز دارد؛ بلکه قوم تو هستند که بر ما عزیز و گزان قدر هستند. «وَ اتَّخَذْتُمُوهُ وَراءَکُمْ ظِهْرِیًّا» و او را مانند کسی که فراموش شده و پشت گوش انداخته شده که به او اعتنایی نمی شود قرار داده اید.

«واستفتحوا» یعنی از خدا پیروزی بر دشمنانشان را خواستند یا از خدا قضاوت بین آنان و دشمنان خود را طلب کردند که از «فتاحه» به معنای حکومت گرفته شده. «و خاب کل جبار عنید» در توحید صدوق از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که فرمود: گردن کش منحرف کسی است که از گفتن لا اله الا الله، ابا ورزد و علی بن ابراهیم از امام باقر علیه السلام روایت کرده که حضرت فرمود: عنید کسی است که از حقیقت روی گردان گشته است.«وَ بَرَزُوا لِلَّهِ جَمیعاً» یعنی روز قیامت همگی ظاهر می شوند. «فَقالَ الضُّعَفاءُ» یعنی کسانی که رأیشان ضعیف بود که مراد همان پیروان انبیاست. «لِلَّذینَ اسْتَکْبَرُوا» یعنی به رؤسای خود. و در کتاب مصباح المتهجد در خطبه غدیر امیر المؤمنین علیه السلام است که حضرت بعد از تلاوت این آیه فرمود: آیا می دانید استکبار چیست؟ استکبار ترک طاعت کسی است که به اطاعت او مأمور شدند و سرکشی بر کسی است که به پیروی از او دعوت شدند. «إِنَّا کُنَّا لَکُمْ تَبَعاً» در تکذیب رسولان و روی گرداندن از خیرخواهی های ایشان. «فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا» یعنی از ما دفع می کنید. «مِنْ عَذابِ اللَّهِ مِنْ شَیْ ءٍ قالُوا لَوْ هَدانَا اللَّهُ» یعنی اگر خدا ما را برای ایمان و نجات از عذاب هدایت می کرد؛ و علی بن ابراهیم فرموده: هدایت در اینجا به معنای ثواب است؛ «مِنْ مَحیصٍ» یعنی نجات بخش و جایی که محل فرار از عذاب خدا باشد.

«قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ» در مجمع آمده که دل هایشان حق را منکر است و مواعظی را که بر دل هایشان وارد می شود، بعید می داند. «وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ» یعنی از انقیاد در برابر حق استکبار می ورزند و آن را بی دلیل دفع می کنند و استکبار به معنای طلب بزرگی به سبب ترک اعتراف به حقیقت است. «إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ» یعنی کسانی که خود را بزرگ می پندارند و از این که پیرو انبیا باشند، تکبر می ورزند و خدا آنان را دوست ندارد یعنی نمی خواهد به آنان ثواب دهد و آنان را بزرگ بدارد .

**[ترجمه]

قال ذلک لأن من الناس من یمشی فی الأرض بطرا یدق قدمیه علیها لیری بذلک قدرته و قوته و یرفع رأسه و عنقه فبین الله سبحانه أنه ضعیف مهین لا یقدر أن یخرق الأرض بدق قدمیه علیها حتی ینتهی إلی آخرها و إن طوله لا یبلغ الجبال و إن کان طویلا علم سبحانه عباده التواضع و المروءه و الوقار.

فَاسْتَکْبَرُوا(1) أی عن الإیمان و المتابعه وَ کانُوا قَوْماً عالِینَ أی متکبرین وَ قَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ یعنی أن بنی إسرائیل لنا خادمون منقادون لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ (2) أی فی شأنهم وَ عَتَوْا أی تجاوزوا الحد فی الظلم عُتُوًّا کَبِیراً بالغا أقصی مراتبه حیث عاینوا المعجزات القاهره فأعرضوا عنها و اقترحوا لأنفسهم الخبیثه ما سدت دونه مطامح النفوس القدسیه.

بِغَیْرِ الْحَقِ (3) أی بغیر الاستحقاق فإن الکبریاء رداء الله لا یُرْجَعُونَ أی بالنشور.

وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ (4) قیل أی لا تمله عنهم و لا تولهم صفحه خدک کما یفعله المتکبرون من الصعر و هو داء یعتری البعیر فیلوی عنقه و فی المجمع (5) أی و لا تمل وجهک من الناس تکبرا و لا تعرض عمّن یکلمک استخفافا به و هذا معنی قول ابن عباس و أبی عبد الله علیه السلام و قیل هو أن یسلم علیک فتلوی عنقک تکبرا وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً أی بطرا و خیلاء إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ أی کل متکبر فَخُورٍ علی الناس و قال علی بن إبراهیم (6) وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ أی لا تذل لِلنَّاسِ طمعا فیما عندهم وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً أی فرحا و فی روایه أبی الجارود عن أبی جعفر علیه السلام أی بالعظمه.

ص: 188

وَ هُمْ لا یَسْتَکْبِرُونَ (1) قیل أی عن الإیمان و الطاعه.

یَسْتَکْبِرُونَ (2) أی عن کلمه التوحید أو علی من یدعوهم إلیه.

اسْتَکْبَرَ(3) قیل أی تعظم و صار من الکافرین باستنکاره أمر الله تعالی و استکباره عن المطاوعه أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنْتَ مِنَ الْعالِینَ قیل أی تکبرت من غیر استحقاق أو کنت ممن علا و استحق التفوق و قیل استکبرت الآن أم لم تزل کنت من المستکبرین.

**[ترجمه]علامه مجلسی رحمه الله می فرماید: می گویم: عیاشی روایت کرده که حسین بن علی علیهما السلام از کنار عده ای از مساکین عبور می کرد که عبای خود را پهن کرده و قدری نان خشک روی آن انداخته بودند؛ پس گفتند: یابن رسول الله! بفرمایید! حضرت ( ران خود را خم فرمودند) نشستند و با آنان هم غذا شدند! سپس این آیه را تلاوت فرمودند: «خدا مستکبران را دوست نمی دارد»

«فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» یعنی جهنم مراد است. «و هم لا یَستَکبرونَ» یعنی از عبادت او تکبر نمی ورزند؛

«مَرَحا» یعنی دارای تکبر. در مجمع البیان فرموده: معنا این است که مانند شخص بی خیال و سرمست و مغرور و متکبر راه مرو! زجاج گفته: معنای آیه این است که بر روی زمین از سر تکبر و فخر فروشی راه مرو و گفته شده: «المرح» یعنی شدت خوشحالی به امور باطل. «انک لن تخرق الارض« الخ، این مثالی است که خداوند زده و فرموده: ای انسان! تو زمین زیر پایت را به سبب تکبر خود نخواهی شکافت و با سرکشی خود به کوه ها نخواهی رسید و معنا این است که به چیزی که می خواهی برسی، خیلی هم نخواهی رسید، چنانچه بر تو ممکن نیست که به این درجه (شکافتن زمین و رسیدن به کوه ها) برسی! پس حال که چنین است، علت این که تکبر خود را ادامه می دهی چیست؟ با این که حکمت و تعقل از تکبر منع می کند. و خداوند این را فرمود، از این جهت که برخی از روی سر مستی تکبر روی زمین راه می روند و پای خود را بر روی زمین می کوبند تا با این عمل قدرت و قوتشان به رخ کشیده شود و سر و گردنشان بالا گرفته شود. پس خدای سبحان تبیین فرمود که متکبر ضعیف و خوار است و با کوبیدن پای خود بر زمین نمی تواند زمین را سوراخ کند تا به آخر زمین برسد و سرکشی او نیز به کوه ها نمی رسد، اگر چه قامت او بلند باشد؛ خدای سبحان به بندگان خود، تواضع و مروت و وقار آموخت.

«فاستکبروا» یعنی از ایمان و متابعت. «و کانوا قوما عالین» یعنی متکبر بودند. «و قومهما لنا عابدون» یعنی بنی اسرائیل خادم و مطیع ما بودند .

«لقد استکبروا فی انفسهم» یعنی درشأن خود. «و عتوا» یعنی در ظلم و ستم از حد گذشتند. «عتوّا کبیرا» یعنی به بالاترین مراتب سرکشی و تجاوز رسیدند، چون معجزات پیروز را دیدند و از آن روی گرداندند و برای نفس های خبیث خود چیزی را پسندیدند که خواست نفوس قدسی، جلوی آن را سدّ می کند.

«بغیر الحق» یعنی بدون استحقاق؛ زیرا کبریا و بزرگی ردای عظمت خداست. «لا یرجعون» یعنی با زنده شدن.

«وَ لا تُصَعِّرْ خَدَّکَ لِلنَّاسِ» گفته شده: یعنی روی از مردم بر نگردان، همان طور که متکبران چنین می کنند! این فعل از «صعر» گرفته شده که مرضی است که عارض بر شتر می شود و گردن او خم می شود؛ در مجمع البیان آمده: یعنی از روی تکبر روی خود را از مردم برنگردان و از سر خفیف و خوار شمردن کسی که با تو سخن می گوید، از او اعراض مکن! و این همان معنایی است که ابن عباس و امام صادق علیه السلام برای آیه فرموده اند. و گفته شده: معنا این است که کسی به تو سلام کند و تو از سر تکبر گردن خود را به سمت دیگری بپیچانی. «وَ لا تَمْشِ فِی الْأَرْضِ مَرَحاً» یعنی از روی سر مستی و تکبر. «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ» یعنی متکبر؛ «فَخُورٍ» یعنی فخر فروش بر مردم. و علی بن ابراهیم گفته: «و لا تصعر خدک» یعنی از سر طمع بر آنچه مردم دارند، برای آنان ذلیل مشو. «ولا تمشِ فی الارض مرحاً» یعنی از شدت شادمانی و در روایت ابی جارود از امام باقر علیه السلام یعنی از سر بزرگی.

«و هم یستکبرون» گفته شده: یعنی از ایمان و طاعت.

«یستکبرون» یعنی از کلمه توحید یا تکبر بر کسی که پیامبر آنان را به سوی او می خواند. «استکبر» گفته شده: یعنی خود را بزرگ شمرد و از کافران شد، به این جهت که امر خدای متعال را منکر گشت و از اطاعت او تکبر ورزید. «استکبرت ام کنتَ من العالین» گفته شده: یعنی بدون این که مستحق بزرگی باشی، تکبر ورزیدی یا این که آیا تو از کسانی که برتر بودند، بودی و مستحق برتری گشتی؟ و گفته شده: یعنی آیا اکنون تکبر می ورزی یا دائما در جرگه مستکبران بوده ای؟

**[ترجمه]

بعد ذکر هذه الآیه فسمیت دعاءک عباده و ترکه استکبارا و توعدت علی ترکه دخول جهنم داخرین.

فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (1) فَاسْتَکْبَرُوا(2) أی فتعظموا فیها علی أهلها بغیر استحقاق و اغتروا بقوتهم و شوکتهم هُوَ أَشَدُّ مِنْهُمْ قُوَّهً أی قدره وَ کانُوا بِآیاتِنا یَجْحَدُونَ أی یعرفون أنها حق و ینکرونها.

ثُمَّ أَدْبَرَ(3) أی عن الحق وَ اسْتَکْبَرَ عن اتباعه و یُؤْثَرُ أی یروی و یتعلم.

**[ترجمه]در برخی روایات دارد که مراد از «العالین» انوار معصومین علیهم السلام بوده است.

« قَدْ جاءَتْکَ آیاتی» علی بن ابراهیم فرموده: مراد از آیات در این آیه امامان علیهم السلام هستند. «مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» یعنی متکبران از ایمان و طاعت. علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: در جهنم وادی ای برای متکبران است که آن را «سقر» می نامند. این وادی به خدای متعال از شدت حرارتش شکایت کرد و از او خواست که نفسی بکشد؛ خدا نیز به او اذن داد؛ پس نفسی کشید که جهنم آتش گرفت. «إِنْ فی صُدُورِهِمْ إِلاَّ کِبْرٌ» بیضاوی گفته: در دل هایشان جز تکبر از حق و خود بزرگ بینی در تفکر و تعلم یا اندیشه ریاست نیست، یا این که نبوت و پادشاهی جز برای آنان نیست. «ما هم ببالغیه» یعنی نمی توانند آیات را دفع کنند یا مقصود خداوند را باز دارند. «فاستعذ بالله» یعنی به او پناه ببر. «إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیرُ» نسبت به گفتار و کردارتان.

«عن عبادتی» در اخبار عبادت در اینجا به «دعاء» تفسیر شده است. «داخرین» یعنی خوارشدگان. و در کافی از امام باقر علیه السلام نقل شده که در مورد این آیه فرمود: مراد دعا است و بهترین عبادت دعا کردن است و اخبار در این زمینه فراوان است و در کتاب دعا خواهد آمد ان شاء الله. و در صحیفه سجادیه بعد از ذکر این آیه عرضه می دارد: پس دعایت را عبادت نامیدی و ترک آن را استکبار خواندی و بر ترک عبادتت وعده کردی که با خواری داخل جهنم شوند.

«فاستکبروا» یعنی قوم عاد بدون شایستگی، در زمین بر اهل آن تکبر ورزیدند و با قوت و شوکت خود فریفته شدند. «هو اشد منهم قوهً» یعنی از حیث قدرت. «و کانوا بآیاتنا یجحدون» یعنی می دانستند حق است ولی باز انکار می کردند.

«ثمّ ادبر» یعنی از حق. «و استکبر» یعنی از تبعیت از حق. «یؤثر» یعنی روایت می شود و تعلیم داده می شود .

**[ترجمه]

هو المذموم.

و علی هذا ما ورد فی القرآن و هو ما قال تعالی أَبی وَ اسْتَکْبَرَ أَ فَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ وَ أَصَرُّوا وَ اسْتَکْبَرُوا اسْتِکْباراً(1) و قال تعالی فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقِینَ (2) و قال تعالی الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ (3) و قال تعالی إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ (4) و قوله تعالی فَیَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا قابل المستکبرین بالضعفاء تنبیها علی أن استکبارهم کان بما لهم من القوه فی البدن و المال و قال تعالی قالَ الْمَلَأُ الَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا(5) فقابل بالمستکبرین المستضعفین و قال عز و جل ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلَائِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ (6) نبه تعالی بقوله فَاسْتَکْبَرُوا علی تکبرهم و إعجابهم بأنفسهم و تعظمهم عن الإصغاء إلیه و نبه بقوله وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمِینَ علی أن الذی حملهم علی ذلک هو ما تقدم من جرمهم فإن ذلک لم یکن شیئا حدث منهم بل کان ذلک دأبهم.

قال فَالَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ و قال بعده إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرِینَ (7).

ص: 191

و التکبر یقال علی وجهین أحدهما أن تکون الأفعال الحسنه کثیره فی الحقیقه و زائده علی محاسن غیره و علی هذا وصف الله تعالی بالمتکبر و قال تعالی الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ(1) الثانی أن یکون متکلفا لذلک متشبعا و ذلک فی وصف عامه الناس نحو قوله

عز و جل فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (2) و قوله تعالی کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ(3) و من وصف بالتکبر علی الوجه الأول فمحمود و من وصف به علی الوجه الثانی فمذموم.

و یدل علی أنه قد یصح أن یوصف الإنسان بذلک و لا یکون مذموما قوله تعالی سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذِینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِ (4) فجعل المتکبرین بغیر الحق مصروفا.

و الکبریاء هی الترفع عن الانقیاد و ذلک لا یستحقه غیر الله قال تعالی وَ لَهُ الْکِبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ (5) و لما قلنا

رُوِیَ عَنْهُ علیه السلام: یَقُولُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَی الْکِبْرِیَاءُ رِدَائِی وَ الْعَظَمَهُ إِزَارِی فَمَنْ نَازَعَنِی فِی شَیْ ءٍ مِنْهُمَا قَصَمْتُهُ.

قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنِینَ (6) انتهی (7).

و أقول الآیات و الأخبار فی ذم الکبر و مدح التواضع أکثر من أن تحصی قال الشهید قدس الله روحه الکبر معصیه و الأخبار کثیره فی ذلک

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّهَ مَنْ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّهٍ مِنَ الْکِبْرِ فَقَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَحَدَنَا یُحِبُّ أَنْ یَکُونَ ثَوْبُهُ حَسَناً وَ فِعْلُهُ حَسَناً فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ جَمِیلٌ یُحِبُّ الْجَمَالَ وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ بَطَرُ الْحَقِّ وَ غَمْصُ النَّاسِ.

بطر الحق رده علی قائله و الغمص بالصاد المهمله الاحتقار و الحدیث مؤول بما یؤدی إلی الکفر أو یراد أنه لا یدخل الجنه مع دخول غیر المتکبر بل بعده

ص: 192

و بعد العذاب فی النار و قد علم منه أن التجمل لیس من التکبر فی شی ء انتهی.

و قیل الکبر ینقسم إلی باطن و ظاهر و الباطن هو خلق فی النفس و الظاهر هو أعمال تصدر من الجوارح و اسم الکبر بالخلق الباطن أحق و أما الأعمال فإنها ثمرات لذلک الخلق و لذلک إذا ظهر علی الجوارح یقال له تکبر و إذا لم یظهر یقال له فی نفسه کبر فالأصل هو الخلق الذی فی النفس و هو الاسترواح إلی رؤیه النفس فوق المتکبر علیه فإن الکبر یستدعی متکبرا علیه و متکبرا به و به ینفصل الکبر عن العجب فإن العجب لا یستدعی غیر المعجب.

بل لو لم یخلق الإنسان إلا وحده تصور أن یکون معجبا و لا یتصور أن یکون متکبرا إلا أن یکون مع غیره و هو یری نفسه فوق ذلک الغیر فی صفات الکمال بأن یری لنفسه مرتبه و لغیره مرتبه ثم یری مرتبه نفسه فوق مرتبه غیره فعند هذه الاعتقادات الثلاثه یحصل فیه خلق الکبر لا أن هذه الرؤیه هی الکبر بل هذه الرؤیه و هذه العقیده تنفخ فیه فیحصل فی قلبه اغترار و هزه و فرح و رکون إلی ما اعتقده و عز فی نفسه بسبب ذلک فتلک العزه و الهزه و الرکون إلی المعتقد هو خلق الکبر

وَ لِذَلِکَ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: أَعُوذُ بِکَ مِنْ نَفْخَهِ الْکِبْرِیَاءِ.

فالکبر عباره عن الحاله الحاصله فی النفس من هذه الاعتقادات و یسمی أیضا عزا و تعظما و لذلک قال ابن عباس فی قوله تعالی إِنْ فِی صُدُورِهِمْ إِلَّا کِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِیهِ (1) فقال عظمه لا یبلغوها ثم هذه العزه تقتضی أعمالا فی الظاهر و الباطن و هی ثمراته و یسمی ذلک تکبرا فإنه مهما عظم عنده قدر نفسه بالإضافه إلی غیره حقر من دونه و ازدراه و أقصاه من نفسه و أبعده و ترفع عن مجالسته و مؤاکلته و رأی أن حقه أن یقوم ماثلا بین یدیه إن اشتد کبره.

فإن کان کبره أشد من ذلک استنکف عن استخدامه و لم یجعله أهلا للقیام بین یدیه فإن کان دون ذلک یأنف عن مواساته و یتقدم علیه فی مضایق الطرق و ارتفع علیه فی المحافل و انتظر أن یبدأه بالسلام و إن حاج أو ناظر

ص: 193

استنکف أن یرد علیه و إن وعظ أنف من القبول و إن وعظ عنف فی النصح و إن رد علیه شی ء من قوله غضب و إن علم لم یرفق بالمتعلمین و استذلهم و انتهرهم و امتن علیهم و استخدمهم و ینظر إلی العامه کما ینظر إلی الحمیر استجهالا لهم و استحقارا.

و الأعمال الصادره من الکبر أکثر من أن تحصی فهذا هو الکبر و آفته عظیمه و فیه یهلک الخواص و العوام و کیف لا تعظم آفته وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَا یَدْخُلُ الْجَنَّهَ مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّهٍ مِنْ کِبْرٍ.

و إنما صار حجابا عن الجنه لأنه یحول بین المرء و بین أخلاق المؤمنین کلها و تلک الأخلاق هی أبواب الجنه و الکبر و عز النفس تغلق تلک الأبواب کلها لأنه مع تلک الحاله لا یقدر علی حبه للمؤمنین ما یحب لنفسه و لا علی التواضع و هو رأس أخلاق المتقین و لا علی کظم الغیظ و لا علی ترک الحقد و لا علی الصدق و لا علی ترک الحسد و الغضب و لا علی النصح اللطیف و لا علی قبوله و لا یسلم من الإزراء بالناس و اغتیابهم فما من خلق ذمیم إلا و صاحب الکبر و العز مضطر إلیه لیحفظ به عزه و ما من خلق محمود إلا و هو عاجز عنه خوفا من أن یفوته عزه فعن هذا لم یدخل الجنه.

و شر أنواع الکبر ما یمنع من استفاده العلم و قبول الحق و الانقیاد له و فیه وردت الآیات التی فیها ذم المتکبرین کقوله سبحانه وَ کُنْتُمْ عَنْ آیاتِهِ تَسْتَکْبِرُونَ (1) و أمثالها کثیره وَ لِذَلِکَ ذَکَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: جُحُودَ الْحَقِّ فِی حَدِّ الْکِبْرِ وَ الْکَشْفِ عَنْ حَقِیقَتِهِ.

وَ قَالَ: مَنْ سَفِهَ الْحَقَّ وَ غَمَصَ النَّاسَ.

ثم اعلم أن المتکبر علیه هو الله أو رسله أو سائر الخلق فهو بهذه الجهه ثلاثه أقسام الأول التکبر علی الله و هو أفحش أنواعه و لا مثار له إلا الجهل المحض و الطغیان مثل ما کان لنمرود و فرعون.

الثانی التکبر علی الرسل و الأوصیاء علیهم السلام کقولهم أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ

ص: 194

مِثْلِنا(1) وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (2) و قالوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ أَوْ نَری رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فِی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبِیراً(3) و هذا قریب من التکبر علی الله عز و جل و إن کان دونه و لکنه تکبر عن قبول أمر الله.

الثالث التکبر علی العباد و ذلک بأن یستعظم نفسه و یستحقر غیره فتأبی نفسه عن الانقیاد لهم و تدعوه إلی الترفع علیهم فیزدریهم و یستصغرهم و یأنف عن مساواتهم و هذا و إن کان دون الأول و الثانی فهو أیضا عظیم من وجهین.

أحدهما أن الکبر [و العزه و العظمه لا یلیق إلا بالمالک القادر فأما العبد الضعیف الذلیل المملوک العاجز الذی لا یقدر علی شی ء فمن أین یلیق به الکبر](4) فمهما تکبر العبد فقد نازع الله تعالی فی صفه لا تلیق إلا بجلاله و إلی هذا المعنی الإشاره بقوله تعالی العظمه إزاری و الکبریاء ردائی فمن نازعنی فیهما قصمته أی أنه خاص صفتی و لا یلیق إلا بی و المنازع فیه منازع فی صفه من صفاتی فإذا کان التکبر علی عباده لا یلیق إلا به فمن تکبر علی عباده فقد جنی علیه إذ الذی استرذل خواص غلمان الملک و یستخدمهم و یترفع علیهم و یستأثر بما حق الملک أن یستأثر به منهم فهو منازع له فی بعض أمره و إن لم یبلغ درجته درجه من أراد الجلوس علی سریره و الاستبداد بملکه کمدعی الربوبیه.

و الوجه الثانی أنه یدعو إلی مخالفه الله تعالی فی أوامره لأن المتکبر إذا سمع الحق من عبد من عباد الله استنکف عن قبوله و یتشمر بجحده و لذلک تری المناظرین فی مسائل الدین یزعمون أنهم یتباحثون عن أسرار الدین

ص: 195

ثم إنهم یتجاحدون تجاحد المتکبرین و مهما اتضح الحق علی لسان أحدهم أنف الآخر من قبوله و یتشمر بجحده و یحتال لدفعه بما یقدر علیه من التلبیس و ذلک من أخلاق الکافرین و المنافقین إذ وصفهم الله تعالی فقال وَ قالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ (1) و کذلک یحمل ذلک علی الأنفه من قبول الوعظ کما قال تعالی وَ إِذا قِیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّهُ بِالْإِثْمِ (2) و تکبر إبلیس من ذلک.

فهذه آفه من آفات الکبر عظیمه. وَ لِذَلِکَ شَرَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله الْکِبْرَ بِهَاتَیْنِ الْآفَتَیْنِ: إِذْ سَأَلَهُ ثَابِتُ بْنُ قَیْسٍ فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِنِّی امْرُؤٌ حُبِّبَ إِلَیَّ مِنَ الْجَمَالِ مَا تَرَی أَ فَمِنَ الْکِبْرِ هُوَ فَقَالَ صلی الله علیه و آله لَا وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ مِنْ بَطَرِ الْحَقِّ وَ غَمْصِ النَّاسِ. وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: مِنْ سَفَهِ الْحَقِّ.

و قوله غمص الناس أی ازدراهم و استحقرهم و هم عباد الله أمثاله و خیر منه و هذه الآفه الأولی و قوله سفه الحق هو رده به و هذه الآفه الثانیه.

ثم اعلم أنه لا یتکبر إلا من استعظم نفسه و لا یستعظمها إلا و هو یعتقد لها صفه من صفات الکمال و مجامع ذلک یرجع إلی کمال دینی أو دنیوی و الدینی هو العلم و العمل و الدنیوی هو النسب و الجمال و القوه و المال و کثره الأنصار فهذه سبعه.

الأول العلم و ما أسرع الکبر إلی العلماء وَ لِذَلِکَ قَالَ صلی الله علیه و آله: آفَهُ الْعِلْمِ الْخُیَلَاءُ. فهو یتعزز بعز العلم و یستعظم نفسه و یستحقر الناس و ینظر إلیهم نظره إلی البهائم و یتوقع منهم الإکرام و الابتداء بالسلام و یستخدمهم و لا یعتنی بشأنهن هذا فیما یتعلق بالدنیا و أما فی الآخره فبأن یری نفسه عند الله أعلی و أفضل منهم فیخاف علیهم أکثر مما یخافه علی نفسه و یرجو لنفسه أکثر مما یرجو لهم و هذا بأن یسمی جاهلا أولی من أن یسمی عالما بل العلم الحقیقی

ص: 196

هو الذی یعرف الإنسان به نفسه و ربه و خطر الخاتمه و حجه الله علی العلماء و عظم خطر العمل (1)

فیه و هذه العلوم تزید خوفا و تواضعا و تخشعا و یقتضی أن یری أن کل الناس خیر منه لعظم حجه الله علیه بالعلم و تقصیره فی القیام بشکر نعمه العلم.

فإن قلت فما بال بعض الناس یزداد بالعلم کبرا و أمنا.

فاعلم أن له سببین أحدهما أن یکون اشتغاله بما یسمی علما و لیس بعلم حقیقی و إنما العلم الحقیقی ما یعرف العبد به نفسه و ربه و خطر أمره فی لقاء الله و الحجاب عنه و هذا یورث الخشیه و التواضع دون الکبر و الأمن قال الله تعالی إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ(2) فأما ما وراء ذلک کعلم الطب و الحساب و اللغه و الشعر و النحو و فصل الخصومات و طرق المجادلات فإذا تجرد الإنسان لها حتی امتلأ بها امتلأ کبرا و نفاقا و هذه بأن تسمی صناعات أولی بأن تسمی علوما بل العلم هو معرفه العبودیه و الربوبیه و طریق العباده و هذا یورث التواضع غالبا.

السبب الثانی أن یخوض العبد فی العلم و هو خبیث الدخله ردی النفس سیئ الأخلاق فلم یشتغل أولا بتهذیب نفسه و تزکیه قلبه بأنواع المجاهدات و لم یرض نفسه فی عباده ربه فبقی خبیث الجوهر فإذا خاض فی العلم أی علم کان صادف العلم من قلبه منزلا خبیثا فلم یطب ثمره و لم یظهر فی الخیر أثره.

و قد ضرب وهب لهذا مثلا فقال العلم کالغیث ینزل من السماء حلوا صافیا فتشربه الأشجار بعروقها فتحوله علی قدر طعومها فیزداد المر مراره و الحلو حلاوه و کذلک العلم یحفظه الرجال فیحوله علی قدر هممهم و أهوائهم فیزید المتکبر تکبرا و المتواضع تواضعا و هذا لأن من کانت همته الکبر و هو جاهل فإذا حفظ العلم وجد ما یتکبر به فازداد کبرا و إذا کان الرجل خائفا مع جهله فإذا ازداد علما علم أن الحجه قد أکدت علیه فیزداد خوفا و إشفاقا و تواضعا فالعلم من أعظم ما به یتکبر.

ص: 197

الثانی العمل و العباده و لیس یخلو عن رذیله العز و الکبر و استماله قلوب الناس الزهاد و العباد و یترشح الکبر منهم فی الدنیا و الدین أما الدنیا فهو أنهم یرون غیرهم بزیارتهم أولی من أنفسهم بزیاره غیرهم و یتوقعون قیام الناس بحوائجهم و توقیرهم و التوسیع لهم فی المجالس و ذکرهم بالورع و التقوی و تقدیمهم علی سائر الناس فی الحظوظ إلی غیر ذلک مما مر فی حق العلماء و کأنهم یرون عبادتهم منه علی الخلق.

و أما فی الدین فهو أن یری الناس هالکین و یری نفسه ناجیا و هو الهالک تحقیقا مهما رأی ذلک قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِذَا سَمِعْتُمُ الرَّجُلَ یَقُولُ هَلَکَ النَّاسُ فَهُوَ أَهْلَکُهُمْ.

وَ رُوِیَ: أَنَّ رَجُلًا فِی بَنِی إِسْرَائِیلَ یُقَالُ لَهُ خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ لِکَثْرَهِ فَسَادِهِ مَرَّ بِرَجُلٍ یُقَالُ لَهُ عَابِدُ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَ کَانَتْ عَلَی رَأْسِ الْعَابِدِ غَمَامَهٌ تُظِلُّهُ لَمَّا مَرَّ الْخَلِیعُ بِهِ فَقَالَ الْخَلِیعُ فِی نَفْسِهِ أَنَا خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَیْفَ أَجْلِسُ بِجَنْبِهِ وَ قَالَ الْعَابِدُ هُوَ خَلِیعُ بَنِی إِسْرَائِیلَ کَیْفَ یَجْلِسُ إِلَیَّ فَأَنِفَ مِنْهُ وَ قَالَ لَهُ قُمْ عَنِّی فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی نَبِیِّ ذَلِکَ الزَّمَانِ مُرْهُمَا فَلْیَسْتَأْنِفَا الْعَمَلَ فَقَدْ غَفَرْتُ لِلْخَلِیعِ وَ أَحْبَطْتُ عَمَلَ الْعَابِدِ.

وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: فَتَحَوَّلَتِ الْغَمَامَهُ إِلَی رَأْسِ الْخَلِیعِ.

و هذه آفه لا ینفک عنها أحد من العباد إلا من عصمه الله لکن العلماء و العباد فی آفه الکبر علی ثلاث درجات.

الدرجه الأولی أن یکون الکبر مستقرا فی قلبه یری نفسه خیرا من غیره إلا أنه یجتهد و یتواضع و یفعل فعل من یری غیره خیرا من نفسه و هذا قد رسخت فی قلبه شجره الکبر و لکنه قطع أغصانها بالکلیه.

الثانیه أن یظهر ذلک علی أفعاله بالترفع فی المجالس و التقدم علی الأقران و إظهار الإنکار علی من یقصر فی حقه و أدنی ذلک فی العالم أن یصعر خده للناس کأنه معرض عنهم و فی العابد أن یعبس وجهه و یقطب جبینه کأنه متنزه عن الناس مستقذر لهم أو غضبان علیهم و لیس یعلم المسکین أن الورع لیس فی الجبهه حتی یقبطها و لا فی الوجه حتی یعبس و لا فی الخد حتی یصعر و لا

ص: 198

فی الرقبه حتی یطأطئ و لا فی الذیل حتی یضم إنما الورع فی القلوب قال صلی الله علیه و آله التقوی هاهنا و أشار إلی صدره.

و هؤلاء أخف حالا ممن هو فی المرتبه الثالثه و هو الذی یظهر الکبر علی لسانه حتی یدعوه إلی الدعوی و المفاخره و المباهاه و تزکیه النفس أما العابد فإنه یقول فی معرض التفاخر لغیره من العباد من هو و ما عمله و من أین زهده فیطیل اللسان فیهم بالتنقص ثم یثنی علی نفسه و یقول إنی لم أفطر منذ کذا و کذا و لا أنام باللیل و فلان لیس کذلک و قد یزکی نفسه ضمنا فیقول قصدنی فلان فهلک ولده و أخذ ماله أو مرض و ما یجری مجراه هذا یدعی الکرامه لنفسه.

و أما العالم فإنه یتفاخر و یقول أنا متفنن فی العلوم و مطلع علی الحقائق رأیت من الشیوخ فلانا و فلانا و من أنت و ما فضلک و من لقیته و من ذا الذی سمعت من الحدیث کل ذلک لیصغره و یعظم نفسه فهذا کله أخلاق الکبر و آثاره التی یثمرها التعزز بالعلم و العمل و أین من یخلو عن جمیع ذلک أو عن بعضه یا لیت شعری من عرف هذه الأخلاق من نفسه

وَ سَمِعَ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله. لَا یَدْخُلُ الْجَنَّهَ مَنْ کَانَ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ کِبْرٍ.

کیف یستعظم نفسه و یتکبر علی غیره و هو بقول رسول الله صلی الله علیه و آله من أهل النار و إنما العظیم من خلا عن هذا و من خلا عنه لم یکن فیه تعظم و تکبر.

الثالث التکبر بالنسب و الحسب فالذی له نسب شریف یستحقر من لیس له ذلک النسب و إن کان أرفع منه عملا و علما و ثمرته علی اللسان التفاخر به و ذلک عرق رقیق فی النفس لا ینفک عنه نسیب و إن کان صالحا أو عاقلا إلا أنه قد لا یترشح منه عند اعتدال الأحوال فإن غلب غضب أطفأ ذلک نور بصیرته و ترشح منه.

الرابع التفاخر بالجمال و ذلک یجری أکثره بین النساء و یدعو ذلک إلی التنقص و التسبب و الغیبه و ذکر عیوب الناس.

الخامس الکبر بالمال و ذلک یجری بین الملوک فی الخزائن و بین التجار

ص: 199

فی بضائعهم و بین الدهاقین فی أراضیهم و بین المتجملین فی لباسهم و خیولهم و مراکبهم فیستحقر الغنی الفقیر و یتکبر علیه و من ذلک تکبر قارون.

السادس الکبر بالقوه و شده البطش و التکبر به علی أهل الضعف.

السابع التکبر بالأتباع و الأنصار و التلامیذ و الغلمان و العشیره و الأقارب و البنین و یجری ذلک بین الملوک فی المکاثره فی الجنود و بین العلماء بالمکاثره بالمستفیدین و بالجمله فکل ما هو نعمه و أمکن أن یعتقد کمالا و إن لم یکن فی نفسه کمالا أمکن أن یتکبر به حتی إن المخنث لیتکبر علی أقرانه بزیاده قدرته و معرفته فی صفه المخنثین لأنه یری ذلک کمالا فیفتخر به و إن لم یکن فعله إلا نکالا.

و أما بیان البواعث علی التکبر فاعلم أن الکبر خلق باطن و أما ما یظهر من الأخلاق و الأعمال فهو ثمرتها و نتیجتها و ینبغی أن یسمی تکبرا و یخص اسم الکبر بالمعنی الباطن الذی هو استعظام النفس و رؤیه قدر لها فوق قدر الغیر و هذا الباب الباطن له موجب واحد و هو العجب فإنه إذا أعجب بنفسه و بعلمه و عمله أو بشی ء من أسبابه استعظم نفسه و تکبر و أما الکبر الظاهر فأسبابه ثلاثه سبب فی المتکبر و سبب فی المتکبر علیه و سبب یتعلق بغیرهما أما السبب الذی فی المتکبر فهو العجب و الذی یتعلق بالمتکبر علیه فهو الحقد و الحسد و الذی یتعلق بغیرهما هو الرئاء فالأسباب بهذا الاعتبار أربعه العجب و الحقد و الحسد و الرئاء.

أما العجب فقد ذکرنا أنه یورث الکبر الباطن و الکبر الباطن یثمر التکبر الظاهر فی الأعمال و الأقوال و الأفعال.

و أما الحقد فإنه قد یحمل علی التکبر من غیر عجب و یحمله ذلک علی رد الحق إذا جاء من جهته و علی الأنفه من قبول نصحه و علی أن یجتهد فی التقدم علیه و إن علم أنه لا یستحق ذلک.

و أما الحسد فإنه یوجب البغض للمحسود و إن لم یکن من جهته إیذاء

ص: 200

و سبب یقتضی الغضب و الحقد و یدعو الحسد أیضا إلی جحد الحق حتی یمتنع من قبول النصح و تعلم العلم فکم من جاهل یشتاق إلی العلم و قد بقی فی الجهل لاستنکافه أن یستفید من واحد من أهل بلده و أقاربه حسدا و بغیا علیه.

و أما الرئاء فهو أیضا یدعو إلی أخلاق المتکبرین حتی إن الرجل لیناظر من یعلم أنه أفضل منه و لیس بینه و بینه معرفه و لا محاسده و لا حقد و لکن یمتنع من قبول الحق منه خیفه من أن یقول الناس إنه أفضل منه.

و أما معالجه الکبر و اکتساب التواضع فهو علمی و عملی أما العلمی فهو أن یعرف نفسه و ربه و یکفیه ذلک فی إزالته فإنه مهما عرف نفسه حق المعرفه علم أنه أذل من کل ذلیل و أقل من کل قلیل بذاته و أنه لا یلیق به إلا التواضع و الذله و المهانه و إذا عرف ربه علم أنه لا یلیق العظمه و الکبریاء إلا بالله.

أما معرفه ربه و عظمته و مجده فالقول فیه یطول و هو منتهی علم الصدیقین و أما معرفه نفسه فکذلک أیضا یطول و یکفیه أن یعرف معنی آیه واحده من کتاب الله تعالی فإنه فی القرآن علم الأولین و الآخرین لمن فتحت بصیرته و قد قال تعالی قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَهٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ (1) فقد أشار الآیه إلی أول خلق الإنسان و إلی آخر أمره و إلی وسطه فلینظر الإنسان ذلک لیفهم معنی هذه الآیه أما أول الإنسان فهو أنه لم یکن شیئا مذکورا و قد کان ذلک فی کتم العدم دهورا بل لم یکن لعدمه أول فأی شی ء أخس و أقل من المحو و العدم و قد کان کذلک فی القدم ثم خلقه الله تعالی من أذل الأشیاء ثم من أقذرها إذ خلقه مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَهٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَهٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَهٍ ثم جعله عظاما ثم کسی العظام لحما.

فقد کان هذا بدایه وجوده حیث صار شیئا مذکورا فما صار مذکورا إلا

ص: 201

و هو علی أخس الأوصاف و النعوت إذ لم یخلق فی ابتدائه کاملا بل خلقه جمادا میتا لا یسمع و لا یبصر و لا یحس و لا یتحرک و لا ینطق و لا یبطش و لا یدرک و لا یعلم فبدأ بموته قبل حیاته و بضعفه قبل قوته و بجهله قبل علمه و بعماه قبل بصره و بصممه قبل سمعه و ببکمه قبل نطقه و بضلالته قبل هداه و بفقره قبل غناه و بعجزه قبل قدرته.

فهذا معنی قوله تعالی هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ کذلک خلقه أولا ثم امتن علیه فقال ثُمَّ السَّبِیلَ یَسَّرَهُ و هذه إشاره إلی ما تیسر له فی مده حیاته إلی الموت و لذلک قال مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِیهِ فَجَعَلْناهُ سَمِیعاً بَصِیراً إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ و معناه أنه أحیاه بعد أن کان جمادا میتا ترابا أولا و نطفه ثانیا و أبصره بعد ما کان فاقد البصر و قواه بعد الضعف و علمه بعد الجهل و خلق له الأعضاء بما فیها من العجائب و الآیات بعد الفقد لها و أغناه بعد الفقر و أشبعه بعد الجوع و کساه بعد العری و هداه بعد الضلال.

فانظر کیف دبره و صوره و إلی السبیل کیف یسره و إلی طغیان الإنسان ما أکفره و إلی جهل الإنسان کیف أظهره فقال تعالی أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذا هُوَ خَصِیمٌ مُبِینٌ (1) وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ (2) فانظر إلی نعمه الله علیه کیف نقله من تلک القله و الذله و الخسه و القذاره إلی هذه الرفعه و الکرامه فصار موجودا بعد العدم و حیا بعد الموت و ناطقا بعد البکم و بصیرا بعد العمی و قویا بعد الضعف و عالما بعد الجهل و مهدیا بعد الضلاله و قادرا بعد العجز و غنیا بعد الفقر فکان فی ذاته لا شی ء و أی شی ء أخس من لا شی ء و أی قله أقل من العدم المحض ثم صار بالله شیئا و إنما خلقه من التراب الذلیل و النطفه القذره بعد العدم المحض لیعرفه خسه ذاته فیعرف به نفسه و إنما أکمل

ص: 202

النعمه علیه لیعرف بها ربه و یعلم بها عظمته و جلاله و أنه لا یلیق الکبریاء إلا به عز و جل.

فلذلک امتنّ علیه فقال تعالی أَ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَیْنَیْنِ وَ لِساناً وَ شَفَتَیْنِ وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ (1) و عرف خسته أولا فقال أَ لَمْ یَکُ نُطْفَهً مِنْ مَنِیٍّ یُمْنی ثُمَّ کانَ عَلَقَهً(2) ثم ذکر مننه فقال فَخَلَقَ فَسَوَّی فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَیْنِ الذَّکَرَ وَ الْأُنْثی لیدوم وجوده بالتناسل کما حصل وجوده ابتداء بالاختراع فمن کان هذا بدؤه و هذا أحواله فمن أین له البطر و الکبریاء و الفخر و الخیلاء و هو علی التحقیق أخسّ الأخسّاء و أضعف الضعفاء.

نعم لو أکمله و فوض إلیه أمره و أدام له الوجود باختیاره لجاز أن یطغی و ینسی المبدأ و المنتهی و لکنه سلط علیه فی دوام وجوده الأمراض الهائله و الأسقام العظیمه و الآفات المختلفه و الطبائع المتضاده من المره و البلغم و الریح و الدم لیهدم البعض من أجزائه البعض شاء أم أبی رضی أم سخط فیجوع کرها و یعطش کرها و یمرض کرها و یموت کرها لا یملک لنفسه نفعا و لا ضرا و لا خیرا و لا شرا یرید أن یعلم الشی ء فیجهله و یرید أن یذکر الشی ء فینساه و یرید أن ینسی الشی ء فیغفل عنه فلا یغفل و یرید أن یصرف قلبه إلی ما یهمه فیجول فی أودیه الوسواس و الأفکار بالاضطرار فلا یملک قلبه قلبه و لا نفسه نفسه.

یشتهی الشی ء و ربما یکون هلاکه فیه و یکره الشی ء و یکون حیاته فیه یستلذ الأطعمه فتهلکه و تردیه و یستبشع الأدویه و هی تنفعه و تحییه لا یأمن فی لحظه من لیله و نهاره أن یسلب سمعه و بصره و علمه و قدرته و تفلج أعضاؤه و یختلس عقله و یختطف روحه و یسلب جمیع ما یهواه فی دنیاه و هو مضطر ذلیل إن ترک ما بقی و إن اختطف فنی عبد مملوک لا یقدر علی شی ء من نفسه و لا من غیره فأی شی ء أذل منه لو عرف نفسه و أنی یلیق الکبر به لو لا جهله؟

ص: 203

فهذا أوسط أحواله فلیتأمله و أما آخره و مورده فهو الموت المشار إلیه بقوله تعالی ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ (1) و معناه أنه یسلب روحه و سمعه و بصره و علمه و قدرته و حسه و إدراکه و حرکته فیعود جمادا کما کان أول مره لا تبقی إلا شبه أعضائه و لا صورته لا حس فیها و لا حرکه ثم یوضع فی التراب فیصیر جیفه منتنه قذره کما کان فی الأول نطفه قذره ثم تبلی أعضاؤه و صورته و تفتت أجزاؤه و تنخر عظامه فتصیر رمیما و رفاتا فتأکل الدود أجزاءه فیبتدئ بحدقتیه فیقلعهما و بخدیه فیقطعهما و بسائر أجزائه فتصیر روثا فی أجواف الدیدان و تکون جیفه تهرب منه الحیوان و یستقذره کل إنسان و یهرب منه لشده الإنتان: و أحسن أحواله أن یعود إلی ما کان فیصیر ترابا یعمل منه الکیزان أو یعمر به البنیان و یصیر مفقودا بعد ما کان موجودا و صار کأن لم یغن بالأمس حصیدا کما کان أول مره أمدا مدیدا.

و لیته بقی کذلک فما أحسنه لو ترک ترابا لا بل یحییه بعد طول البلی لیقاسی شدائد البلاء فیخرج من قبره بعد جمع أجزائه المتفرقه و یخرج إلی أهوال القیامه فینظر إلی قیامه قائمه و سماء ممزقه مشققه و أرض مبدله و جبال مسیره و نجوم منکدره و شمس منکسفه و أحوال مظلمه و ملائکه غلاظ شداد و جحیم تزفر و جنه ینظر إلیها المجرم فیتحسر.

و یری صحائف منشوره فیقال له اقْرَأْ کِتابَکَ فیقول و ما هو فیقال کان قد وکل بک فی حیاتک التی کنت تفرح بها و تتکبر بنعیمها و تفتخر بأسبابها ملکان رقیبان یکتبان علیک ما تنطق به أو تعمله من قلیل و کثیر و نقیر و قطمیر و أکل و شرب و قیام و قعود و قد نسیت ذلک و أحصاه الله فهلم إلی الحساب و استعد للجواب أو یساق إلی دار العذاب فینقطع قلبه هول هذا الخطاب من قبل أن ینشر الصحف و یشاهد ما فیها من مخازیه فإذا شاهدها قال یا وَیْلَتَنا ما لِهذَا

ص: 204

الْکِتابِ لا یُغادِرُ صَغِیرَهً وَ لا کَبِیرَهً إِلَّا أَحْصاها فهذا آخر أمره و هو معنی قوله عز و جل ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ فما لمن هذا حاله و التکبر بل ما له و للفرح فی لحظه فضلا عن البطر و التجبر فقد ظهر له أول حاله و وسطه و لو ظهر آخره و العیاذ بالله ربما اختار أن یکون کلبا و خنزیرا لیصیر مع البهائم ترابا و لا یکون إنسانا یسمع خطابا و یلقی عذابا و إن کان عند الله مستحقا للنار فالخنزیر أشرف منه و أطیب و أرفع إذ أوله التراب و آخره التراب و هو بمعزل عن الحساب و العذاب و الکلب و الخنزیر لا یهرب منه الخلق.

و لو رأی أهل الدنیا العبد المذنب فی النار لصعقوا من وحشه خلقته و قبح صورته و لو وجدوا ریحه لماتوا من نتنه و لو وقعت قطره من شرابه الذی یسقاه فی بحار الدنیا لصارت أنتن من الجیف فمن هذا حاله فی العاقبه إلا أن یعفی عنه و هو علی شک من العفو فکیف یتکبر و کیف یری نفسه شیئا حتی یعتقد لها فضلا و أی عبد لم یذنب ذنبا استحق به العقوبه إلا أن یعفو الکریم بفضله.

أ رأیت من جنی علی بعض الملوک بما استحق به ألف سوط فحبس فی السجن و هو منتظر أن یخرج إلی العرض و یقام علیه العقوبه علی ملإ من الخلق و لیس یدری أ یعفی عنه أم لا فکیف یکون ذله فی السجن و ما من عبد مذنب إلا و الدنیا سجنه و قد استحق العقوبه من الله تعالی و لا یدری کیف یکون أمره فیکفیه ذلک حزنا و خوفا و إشفاقا و مهانه و ذلا.

فهذا هو العلاج العلمی القاطع لأصل الکبر و أما العلاج العملی فهو التواضع بالفعل لله تعالی و لسائر الخلق بالمواظبه علی أخلاق المتواضعین و ما وصل إلیه من أحوال الصالحین و من أحوال رسول الله صلی الله علیه و آله حتی أنه کان یأکل علی الأرض و یقول إنما أنا عبد آکل کما یأکل العبد.

و قیل لسلمان لم لا تلبس ثوبا جیدا فقال إنما أنا عبد فإذا أعتقت یوما لبست. أشار به إلی العتق فی الآخره.

ص: 205

و لا یتم التواضع بعد المعرفه إلا بالعمل فمن عرف نفسه فلینظر إلی کل ما یتقاضاه الکبر من الأفعال فلیواظب علی نقیضها حتی یصیر التواضع له خلقا و قد ورد فی الأخبار الکثیره علاج الکبر بالأعمال و بیان أخلاق المتواضعین.

قیل اعلم أن التکبر یظهر فی شمائل الرجل کصعر فی وجهه و نظره شزرا و إطراقه رأسه و جلوسه متربعا و متکئا و فی أقواله حتی فی صوته و نغمته و صفته فی الإیراد و یظهر فی مشیته و تبختره و قیامه و جلوسه فی حرکاته و سکناته و فی تعاطیه لأفعاله و سائر تقلباته فی أقواله و أفعاله و أعماله.

فمن المتکبرین من یجمع ذلک کله و منهم من یتکبر فی بعض فمنها التکبر بأن یحب قیام الناس له أو بین یدیه

وَ قَدْ قَالَ عَلِیٌّ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ: وَ مَنْ أَرَادَ أَنْ یَنْظُرَ إِلَی رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَلْیَنْظُرْ إِلَی رَجُلٍ قَاعِدٍ وَ بَیْنَ یَدَیْهِ قَوْمٌ قِیَامٌ.

و قال أنس لم یکن شخص أحب إلیهم من رسول الله صلی الله علیه و آله و کانوا إذا رأوه لا یقومون له لما یعلمون من کراهته لذلک.

و منها أن لا یمشی إلا و معه غیره یمشی خلفه.

قال أبو الدرداء لا یزال العبد یزداد من الله بعدا ما مشی خلفه و کان رسول الله صلی الله علیه و آله فی بعض الأوقات یمشی مع الأصحاب فیأمرهم بالتقدم و یمشی فی غمارهم.

و منها أن لا یزور غیره و إن کان یحصل من زیارته خیر لغیره فی الدین و هو ضد التواضع.

و منها أن یستنکف من جلوس غیره بالقرب منه إلا أن یجلس بین یدیه و التواضع خلافه

قال أنس کانت الولیده من ولائد المدینه تأخذ بید رسول الله صلی الله علیه و آله و لا ینزع منها یده حتی تذهب به حیث شاءت.

و منها أن یتوقی مجالسه المرضی و المعلولین و یتحاشی عنهم و هو کبر دخل رجل علی رسول الله صلی الله علیه و آله و علیه جدری قد یقشر و عنده أصحابه یأکلون فما جلس عند أحد إلا قام من جنبه فأجلسه النبی صلی الله علیه و آله بجنبه.

و منها أن لا یتعاطی بیده شغلا فی بیته و التواضع خلافه و منها أن لا یأخذ

ص: 206

متاعا و یحمله إلی بیته و هذا خلاف عاده المتواضعین کان رسول الله یفعل ذلک وَ قَالَ عَلِیٌّ علیه السلام. لَا یَنْقُصُ الرَّجُلُ مِنْ کَمَالِهِ مَا حَمَلَ مِنْ شَیْ ءٍ إِلَی عِیَالِهِ.

وَ قَالَ بَعْضُهُمْ: رَأَیْتُ عَلِیّاً اشْتَرَی لَحْماً بِدِرْهَمٍ فَحَمَلَهُ فِی مِلْحَفَتِهِ فَقَالَ أَحْمِلُ عَنْکَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ قَالَ لَا أَبُو الْعِیَالِ أَحَقُّ أَنْ یَحْمِلَ.

و منها اللباس إذ یظهر به التکبر و التواضع وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الْبَذَاذَهُ مِنَ الْإِیمَانِ. قیل هی الدون من الثیاب وَ عُوتِبَ عَلِیٌّ علیه السلام فِی إِزَارٍ مَرْقُوعٍ فَقَالَ: یَقْتَدِی بِهِ الْمُؤْمِنُ وَ یَخْشَعُ لَهُ الْقَلْبُ.

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: جَوْدَهُ الثِّیَابِ خُیَلَاءُ الْقَلْبِ.

وَ قَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ تَرَکَ زِینَهً لِلَّهِ وَ وَضَعَ ثِیَاباً حَسَنَهً تَوَاضُعاً لِلَّهِ وَ ابْتِغَاءَ وَجْهِهِ کَانَ حَقّاً عَلَی اللَّهِ أَنْ یُدْخِلَهُ عَبْقَرِیَّ الْجَنَّهِ.

فإن قلت فقد قال عیسی علیه السلام جوده الثیاب خیلاء القلب وَ قَدْ سُئِلَ نَبِیُّنَا صلی الله علیه و آله: مِنَ الْجَمَالِ فِی الثِّیَابِ هَلْ هُوَ مِنَ الْکِبْرِ فَقَالَ لَا وَ لَکِنَّ الْکِبْرَ مِنْ سَفَهِ الْحَقِّ وَ غَمْصِ النَّاسِ.

فکیف طریق الجمع بینهما. فاعلم أن الثوب الجید لیس من ضرورته أن یکون من التکبر فی حق کل أحد فی کل حال و هو الذی أشار إلیه رسول الله صلی الله علیه و آله و هو الذی عرفه رسول الله صلی الله علیه و آله من حال ثابت بن قیس إذ قال إنی امرؤ حبب إلی الجمال ما تری فعرفه أن میله إلی النظافه و جوده الثیاب لا لیتکبر علی غیره فإنه لیس من ضرورته أن یکون من الکبر و قد یکون ذلک من الکبر کما أن الرضا بالثوب الدون قد یکون من التواضع فإذا انقسمت الأحوال نزل قول عیسی علیه السلام علی بعض الأحوال علی أن قوله خیلاء القلب یعنی قد یورث خیلاء فی القلب و قول نبینا إنه لیس من الکبر یعنی أن الکبر لا یوجبه و یجوز أن لا یوجبه الکبر ثم یکون هو مورثا للکبر.

و بالجمله فالأحوال تختلف فی مثل هذا و المحمود الوسط من اللباس الذی لا یوجب شهره بالجوده و لا بالرذاله

وَ قَدْ قَالَ صلی الله علیه و آله: کُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ الْبَسُوا وَ تَصَدَّقُوا فِی غَیْرِ سَرَفٍ وَ لَا بُخْلٍ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ أَنْ یَرَی أَثَرَ نِعْمَتِهِ عَلَی عَبْدِهِ.

ص: 207

و قال بکر بن عبد الله المزنی البسوا ثیاب الملوک و أمیتوا قلوبکم بالخشیه و إنما خاطب بهذا قوما یطلبون التکبر بثیاب أهل الصلاح

وَ قَالَ عِیسَی علیه السلام: مَا لَکُمْ تَأْتُونِّی وَ عَلَیْکُمْ ثِیَابُ الرُّهْبَانِ وَ قُلُوبُکُمْ قُلُوبُ الذِّئَابِ الضَّوَارِی الْبَسُوا ثِیَابَ الْمُلُوکِ وَ أَلِینُوا قُلُوبَکُمْ بِالْخَشْیَهِ.

و منها أن یتواضع بالاحتمال إذا سب و أوذی و أخذ حقه فذلک هو الأفضل.

و بالجمله فمجامع حسن الأخلاق و التواضع سیره رسول الله صلی الله علیه و آله فبه ینبغی أن یقتدی و منه ینبغی أن یتعلم و قد قال

ابن أبی سلمه قلت لأبی سعید الخدری ما تری فی ما أحدث الناس من الملبس و المشرب و المرکب و المطعم فقال یا ابن أخی کل لله و اشرب لله و کل شی ء من ذلک دخله زهو أو مباهاه أو رئاء أو سمعه فهو معصیه و سرف.

و عالج فی بیتک من الخدمه ما کان رسول الله صلی الله علیه و آله یعالج فی بیته کان یعلف الناضح و یعقل البعیر و یقمّ البیت و یحلب الشاه و یخصف النعل و یرقع الثوب و یأکل مع خادمه و یطحن عنه إذا أعیا و یشتری الشی ء من السوق و لا یمنعه الحیاء أن یعلقه بیده أو یجعله فی طرف ثوبه فینقلب إلی أهله یصافح الغنی و الفقیر و الصغیر و الکبیر و یسلم مبتدئا علی کل من استقبله من صغیر أو کبیر أسود أو أحمر حر أو عبد من أهل الصلاه.

لیس له حله لمدخله و حله لمخرجه لا یستحیی من أن یجیب إذا دعی و إن کان أشعث أغبر و لا یحقر ما دعی إلیه و إن لم یجد إلا حشف الدقل (1) لا یرفع غداء لعشاء و لا عشاء لغداء هین المقوله لین الخلقه کریم الطبیعه جمیل المعاشره طلق الوجه بساما من غیر ضحک محزونا من غیر عبوس شدیدا من غیر عنف متواضعا من غیر مذله جوادا من غیر سرف رحیما بکل

ص: 208

ذی قربی قریبا من کل ذمی و مسلم رقیق القلب دائم الإطراق لم یبشم قط من شبع و لا یمد یده إلی طمع.

قال أبو سلمه فدخلت علی عائشه فحدثتها کل هذا من أبی سعید فقالت ما أخطأ فیه حرفا و لقد قصر إذ ما أخبرک أن رسول الله صلی الله علیه و آله لم یمتلئ قط شبعا و لم یبث إلی أحد شکوی و إن کانت الفاقه أحب إلیه من الیسار و الغنی و إن کان لیظل جائعا یتلوی لیلته حتی یصبح فما یمنعه ذلک عن صیام یومه و لو شاء أن یسأل ربه فیؤتی کنوز الأرض و ثمارها و رغد عیشها من مشارقها و مغاربها لفعل.

و ربما بکیت رحمه له مما أوتی من الجوع فأمسح بطنه بیدی فأقول نفسی لک الفداء لو تبلغت من الدنیا بقدر ما یقوتک و یمنعک من الجوع فیقول یا عائشه إخوانی من أولی العزم من الرسل قد صبروا علی ما هو أشد من هذا فمضوا علی حالهم فقدموا علی ربهم فأکرم مآبهم و أجزل ثوابهم فأجدنی أستحیی إن ترفهت فی معیشتی أن یقصر بی دونهم فأصبر أیاما یسیره أحب إلی من أن ینقص حظی غدا فی الآخره و ما من شی ء أحب إلی من اللحوق بإخوانی و أخلائی فقالت عائشه فو الله ما استکمل بعد ذلک جمعه حتی قبضه الله تعالی.

فما نقل من أخلاقه صلی الله علیه و آله یجمع جمله أخلاق المتواضعین فمن طلب التواضع فلیقتد به و من رأی نفسه فوق محله صلی الله علیه و آله و لم یرض لنفسه بما رضی هو به فما أشد جهله فلقد کان رسول الله صلی الله علیه و آله أعظم خلق الله تعالی منصبا فی الدین و الدنیا فلا عزه و لا رفعه إلا فی الاقتداء به و لذلک لما عوتب بعض الصحابه فی بذاذه هیئته قال أنا قوم أعزنا الله تعالی بالإسلام فلا نطلب العز فی غیره.

**[ترجمه]راغب می گوید: «ألحد فلان» یعنی از حق منحرف گردید و إلحاد بر دو قسم است: إلحاد به شرک به خدا و إلحاد به شرک به اسباب؛ قسم اول با ایمان منافات دارد و ایمان را نابود می کند و قسم دوم ریسمان های ایمان را سست می کند ولی آن را نابود نمی نماید و از قسم دوم است آیه شریفه: «وَ مَنْ یُرِدْ فیهِ بِإِلْحادٍ بِظُلْمٍ نُذِقْهُ مِنْ عَذابٍ أَلیمٍ .» - . حج / 25 - {و هر کس بخواهد در این سرزمین از راه حق منحرف گردد و دست به ستم زند، ما از عذابی دردناک به او می چشانیم!}

و گفته: کبر آن حالتی است که مخصوص انسان است و ناشی از شگفتی همراه با تحسین انسان نسبت به خود به وجود می آید به این شکل که انسان خود را از غیر خود بزرگ تر می بیند و بزرگ ترین قسم تکبر، تکبر بر خدای عز و جل است به این که انسان از قبول حقیقت سر باز زند و اعتراف به عبادت او ننماید. و استکبار بر دو قسم اطلاق می شود: یکی آنکه انسان چیزی را طلب کند و آن را برتری دهد و بخواهد بزرگ باشد و این امر زمانی که به خاطر چیزی باشد که واجب است و در مکان و زمانی روی دهد که واجب باشد، این نوع استکبار محمود و ستودنی است و دوم آن که بسیار خودبزرگ بین شود و از خود اموری را که مربوط به او نیست بروز دهد و این استکبار مذموم و ناپسند است.

آنچه در قرآن وارد شده این معنای مذموم است که خدای متعال فرمود: «أَبی وَ اسْتَکْبَر. أفَکُلَّما جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ. و أصرّوا و استکبروا استکبارا» - . بقره / 34 - 78 ، نوح / 7 - و فرمود: «فَاسْتَکْبَرُوا فِی الْأَرْضِ وَ ما کانُوا سابِقینَ.» - . عنکبوت / 35 - و فرمود: «الذین یستکبرون فی الارض بغیر الحق.» - . در نسخه کمپانی چنین آمده و مصدر نیز چنین است و در مصحف آمده: «فاستکبروا فی الارض بغیر الحق» - و فرمود: «إِنَّ الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا وَ اسْتَکْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوابُ السَّماءِ. قالُوا ما أَغْنی عَنْکُمْ جَمْعُکُمْ وَ ما کُنْتُمْ تَسْتَکْبِرُونَ.» - . اعراف / 40 - 48 -

و در آیه «فیقول الضعفاء للذین استکبروا» مستکبرین را در مقابل ضعیفان قرار داد تا به این مطلب توجه دهد که علت استکبار آنها قوتی بود که در جسم و مال خود داشتند و خدای تعالی فرمود: «قالَ الْمَلَأُ الَّذینَ اسْتَکْبَرُوا مِنْ قَوْمِهِ لِلَّذینَ اسْتُضْعِفُوا» - . اعراف / 75 - در اینجا هم مستضعفان را در مقابل مستکبران قرار داد. و نیز فرمود: «ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسی وَ هارُونَ إِلی فِرْعَوْنَ وَ مَلاَئِهِ بِآیاتِنا فَاسْتَکْبَرُوا وَ کانُوا قَوْماً مُجْرِمینَ.» - . یونس / 75 - خدای تعالی با کلمه «فاستکبروا» تنبه داد بر این که آنان متکبر و خودپسند بودند و از این که به کلام موسی و هارون گوش فرا دهند، تکبر می ورزیدند؛ و با آیه «و کانوا قوما مجرمین» به این مسأله تنبه داد که چیزی که آن فرعونیان را وادار به چنین امری کرد، همان جرمی بود که سابقا مرتکب شده بودند. چرا که استکبار امری نبود که یک بار از آنان سر بزند، بلکه دأب و شیوه آنان بود.

راغب ادامه می دهد: «فَالَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَهِ قُلُوبُهُمْ مُنْکِرَهٌ وَ هُمْ مُسْتَکْبِرُونَ» {امّا کسانی که به آخرت ایمان نمی آورند، دل هایشان (حق را) انکار می کند و مستکبرند.} و بعد از آن می فرماید: « إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْتَکْبِرینَ» - . نحل / 22 - 23 - {او مستکبران را دوست ندارد.}

و تکبر بر دو جه اطلاق می شود: اول آن که افعال نیک شخص در واقع زیاد باشد و از افعال نیک دیگران نیز بیشتر باشد؛ طبق این معنا خدای متعال متصف به صفت متکبر می شود که در قرآن فرمود: «العزیز الجبّار المتکبر.» - . حشر / 23 -

دوم آن که مردم خود را به خاطر خودبزرگ بینی چنین تلقی کنند که این از اوصاف عموم مردم است؛ مانند آیه: «فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرینَ» - . زمر / 72 - {چه بد جایگاهی است جایگاه متکبّران!} و نیز آیه «کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ» - . غافر / 35 - {این گونه خداوند بر دل هر متکبّر جبّاری مُهر می نهد!} و کسی که به تکبر به معنای اول آن وصف شود، محمود و ستوده است و کسی که به تکبر به معنای دوم آن وصف شود، مذموم و ناپسند است.

و آیه «سَأَصْرِفُ عَنْ آیاتِیَ الَّذینَ یَتَکَبَّرُونَ فِی الْأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ» - . اعراف / 146 - {به زودی کسانی را که در روی زمین به نا حق تکبّر می ورزند، از (ایمان به) آیات خود، منصرف می سازم!} دلالت دارد بر این که صحیح است که انسان متصف به کبر بشود و چنین کبری مذموم نباشد؛ زیرا خداوند کسانی را که به ناحق تکبر می کنند، منصرف می سازد.

و کبریا عبارت است بالا بودن از انقیاد و اطاعت و این امر را کسی غیر خدای متعال استحقاق ندارد؛ خداوند می فرماید: «وَ لَهُ الْکِبْرِیاءُ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزیزُ الْحَکیمُ» - . جاثیه / 37 - {و برای اوست کبریا و عظمت در آسمان ها و زمین، و اوست عزیز و حکیم!} و به خاطر آنچه گفتیم که از حضرت رسول صلی الله علیه و آله نقل شده که از قول خدای متعال فرمود: «بزرگی ردای من و عظمت پوشش من است؛ پس هر آن کس در چیزی از این امور با من ستیز کند، او را می شکنم.» «قالُوا أَ جِئْتَنا لِتَلْفِتَنا عَمَّا وَجَدْنا عَلَیْهِ آباءَنا وَ تَکُونَ لَکُمَا الْکِبْرِیاءُ فِی الْأَرْضِ وَ ما نَحْنُ لَکُما بِمُؤْمِنینَ» - . یونس / 78 - {گفتند: «آیا آمده ای که ما را، از آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم، منصرف سازی؛ و بزرگی (و ریاست) در روی زمین، از آن شما دو تن باشد؟! ما (هرگز) به شما ایمان نمی آوریم!} پایان کلام راغب اصفهانی .

می گویم

آیات و روایات در مذمت تکبر و مدح تواضع، بیش از آن است که به شمارش آید؛ شهید قدس الله روحه فرموده: کبر معصیت است و اخبار در این زمینه فراوان است؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که در قلبش مثقال ذره ای تکبر باشد، داخل بهشت نمی گردد؛ اصحاب گفتند: یا رسول الله! هر یکی از ما دوست دارد که لباس او نیک و کردارش نیکو باشد! فرمود: خداوند زیباست و زیبایی را دوست دارد؛ لکن منظور از کبر، عدم قبول حق و تحقیر نمودن مردم است.

«بطر الحق» یعنی حق را به گوینده آن برگرداند و «غمص» با صاد، به معنای حقیر شمردن است و این حدیث باید تأویل شود به کبری که منجر به کفر شود یا مراد این است که متکبر همراه با متواضع وارد بهشت نمی شود، بلکه بعد از او و بعد از معذب شدن در آتش داخل می شود و از این حدیث استفاده می شود که تجمل غیر هیچ نسبتی با تکبر ندارد. پایان کلام شهید.

و گفته شده: کبر به دو قسم کبر باطنی و کبر ظاهری تقسیم می شود. کبر باطن، اخلاقی نفسانی است و کبر ظاهری اعمالی است که از جوارح صادر می شود و نامیدن کبر به خلق و خوی باطنی شایسته تر است و اعمال ثمرات و نتایج آن خلق و خوی هستند و به همین خاطر کبر وقتی از جوارح بروز پیدا می کند، گفته می شود که فلانی تکبر ورزید، ولی وقتی بروز پیدا نکند، گفته می شود: فلانی در نفسش کبر وجود دارد؛ پس اصل همان خلقی است که در نفس است و آن خلق عبارت است از آرامش یافتن نفس از این که خود را بالای کسی می بیند که بر او تکبر می ورزد؛ زیرا کبر یک «متکبر علیه» یعنی کسی که بر او تکبر ورزیده می شود و یک «متکبر به» یعنی چیزی که به سبب آن بزرگی فروخته می شود نیاز دارد و با این تعریف، کبر از عجب که خودپسندی است جدا می گردد؛ زیرا «عجب» مستلزم وجود کسی غیر از شخص خود پسند نیست.

بلکه اگر فقط انسان به تنهایی خلق شده باشد، باز هم متصور است که خودپسندی باشد، ولی تصور نمی شود که کسی متکبر باشد، مگر آنکه غیری نیز در کار باشد که خود را در صفات کمال بالا دست آن غیر ببیند؛ به این صورت که برای نفس خود مرتبه ای و برای غیر خود نیز مرتبه ای ببیند و سپس مرتبه نفس خود را فوق مرتبه غیر خود ببیند؛ پس هنگامی که این اعتقادات سه گانه را دارا باشد، خلق و خوی کبر در او حاصل می شود؛ زیرا چنین بینشی کبر است و بلکه این بینش و این عقیده در کبر می دمد و در نتیجه در قلبش فریب و نشاط و شادمانی حاصل می شود و به آنچه اعتقاد پیدا کرده اعتماد می کند و در نفسش به این سبب عزتی به وجود می آید؛ پس این عزت و نشاط و اعتماد به چیزی که به آن اعتقاد پیدا کرده، «کبر» نام دارد و به همین خاطر پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدایا! من به تو از باد خودبزرگ بینی به تو پناه می برم.

پس کبر عبارت است از حالتی که از این اعتقادات در نفس حاصل می شود و هچنین «عزّ» و «تعظّم» نیز نامیده می شود و به همین سبب ابن عباس درباره آیه «إن فی صدورهم الا کبر ما هم ببالغیه» - . غافر / 55 - {در سینه هایشان فقط تکبّر (و غرور) است، و هرگز به خواسته خود نخواهند رسید،} گفته: مراد، عظمتی است که بدان نرسند.

سپس این عزت، مقتضی اعمالی در ظاهر و باطن است که همان ثمرات آن است و تکبر نامیده می شود؛ زیرا که هرچه منزلت نفسش نسبت به غیر، پیش او بزرگ شود، پایین دست خود را تحقیر و خوار می کند و او را از نفس خود دور نموده و عقب می راند و از نشستن و با او غذا خوردن، خود را بالاتر می بیند و اگر کبرش شدت پیدا بکند، به این نظر می رسد که حق اوست که شخص مادون او مقابل او به صورت مستخدم حاضر بایستد.

پس اگر کبر او از این درجه هم بالا تر برود، از استخدام مادون خود نیز تکبر می ورزد و او را لایق ایستادن در مقابل خود نمی بیند و اگر آن شخص از این مقدار هم پایین تر باشد، از دوستی با او سرپیچی می کند و در راه های باریک بر او مقدم می شود و در محافل بر او بالادستی می کند و منتظر است که ابتدا او به وی سلام کند و اگر آن شخص مادون، با او محاجّه یا مناظره کند، از این که جواب سخن او را بدهد استنکاف می کند و اگر موعظه شود، از قبول خودداری می کند و اگر نصیحت و موعظه کند، در نصیحت کردن سخت می گیرد و اگر چیزی از کلامش ردّ شود، عصبانی می شود و اگر معلم شود به آموزندگان خود ارفاق نمی کند و آنان را ذلیل می کند و سؤال کنندگان را نهیب می زند و بر آنان منت می نهد و آنان را به خدمت خود می گیرد و به عامه مردم مانند نگاه به خران، نگاه می کند از این جهت که می خواهد عامه مردم را جاهل و حقیر بداند.

و اعمالی که از خصلت کبر صادر می شود نیز از حیث کثرت به شمار نمی آید؛ این کبر و آفت عظیم آن است و خواص و عوام در این ورطه هلاک می شوند و چگونه آفت آن عظیم نباشد، در حالی که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: «کسی که در قلبش مثقال ذره ای از کبر باشد، داخل بهشت نمی گردد.»

و این اخلاق مانع دخول بنده به بهشت می شود، زیرا بین شخص و تمام اخلاقیات خوب مؤمنین حائل می شود و این اخلاقیات درهای بهشت هستند و کبر و عزّ نفس تمام آن درها را می بندد؛ زیرا شخص متکبر با این حالت، نمی تواند آنچه برای خود دوست می دارد برای مؤمنین نیز دوست بدارد؛ و نمی تواند تواضع که در رأس اخلاق مؤمنان است به خرج دهد و نمی تواند کظم غیظ و ترک کینه کند و راست بگوید و حسد و غضب را کنار نهد و نمی تواند با لطف کسی را نصیحت کند و نمی تواند قبول نصیحت نماید و از خوار شمردن مردم و غیبت کردنشان نیز سالم نمی ماند؛ پس هیچ اخلاق ناپسندی نیست مگر این که شخص متکبر و خودبزرگ بین به آن به شدت نیاز دارد تا عزت پوشالی خود را با آن حفظ کند و هیچ اخلاق محمودی نیست مگر این که این شخص از آن عاجز است؛ زیرا می ترسد آن اخلاق آن عزت پوشالی اش را از بین ببرد؛ پس به این دلیل است که متکبر داخل بهشت نمی گردد.

و بدترین انواع کبر آن حالتی است که متکبر را از فراگیری علم و قبول حق و انقیاد در برابر آن بازمی دارد و آیاتی که حاوی مذمت متکبران است، در خصوص چنین متکبری وارد شده است: «و کنتم عن آیاته تستکبرون» - . انعام / 93 -

{نسبت به آیات او تکبر می ورزیدید} و امثال این آیه فراوان است و به همین جهت رسول خدا صلی الله علیه و آله انکار حق را تعریف کبر دانستند و پرده از حقیقت کبر برداشتند و فرمودند: متکبر کسی است که به حقیقت نفهم باشد و مردم را تحقیر نماید.

لازم به ذکر است که آن کسی که نسبت به او تکبر ورزیده می شود، خدا یا رسولان او یا سایر مردم هستند؛ پس «متکبر علیه» از این جهت بر سه قسم است: اول: تکبر بر خداست که بدترین انواع تکبر است و جز جهالت محض و طغیان عاملی ندارد، مانند تکبری که نمرود و فرعون داشتند.

دوم: تکبر بر رسولان و اوصیای ایشان علیهم السلام است؛ مثل آیه «أنؤمنُ لبشرینِ مثلِنا» - . مؤمنون / 47 - {آیا به دو بشر که مثل ما هستند ایمان بیاوریم؟} و «وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ» - . مؤمنون / 34 - {و اگر از بشری چون خودتان اطاعت کنید، شما بنا بر این زیان کارید} و «لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَیْنَا الْمَلائِکَهُ أَوْ نَری رَبَّنا لَقَدِ اسْتَکْبَرُوا فی أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا کَبیراً» - . فرقان / 21 - {چرا فرشتگان بر ما نازل نشدند و یا پروردگارمان را با چشم خود نمی بینیم؟!» آنها درباره خود تکبّر ورزیدند و طغیان بزرگی کردند!} و این قسم از تکبر نیز نزدیک به تکبر بر خدای عز و جل است، اگر چه از آن پایین تر است ولی این تکبر از قبول فرمان خداست.

سوم: تکبر بر بندگان خداست و آن به این شکل است که خود را بزرگ بشمارد و غیر خود را تحقیر کند و نفس خود را از اطاعت آنان باز دارد و نفسش او را دعوت به برتری جویی نسبت به آنان نماید، پس آنان را خوار شمرده و کوچک انگارد و از مساوات با آنان خودداری کند و این، اگر چه از قسم اول و دوم پایین تر است، اما از دو جهت بزرگ و ناپسند است:

یکی آن که کبر و عزت و عظمت جز برای مالک قادر شایست نیست؛ اما بنده ضعیف و ذلیل و مملوک ناتوانی که قدرت بر چیزی ندارد، کبر کجا برای او شایسته است؟ پس هر بار که عبد تکبر ورزد، با خدای متعال در صفتی که تنها شایسته جلال و بزرگی اوست، ستیز کرده. و به این معنا اشاره دارد حدیث قدسی که فرمود: «عظمت پوشش من و کبریا ردای من است و کسی که با من در هر یک از این ها ستیز کند او را خواهم شکست»، یعنی این اوصاف خاص من است و فقط سزاوار من است و کسی که در این ها با من نزاع کند، در صفتی از صفاتم با من ستیز کرده؛ پس وقتی تکبر بر بندگان فقط سزاوار خداست، پس کسی که بر بندگان خدا تکبر بورزد، بر خدا جنایت کرده است؛ زیرا کسی که خواص از غلامان پادشاه را تحقیر کند و آنان را به خدمت خود در آورد و بر آنان بزرگی بفروشد و نسبت به غلامان، چیزی را ویژه خود قرار دهد که حق پادشاه است که آن را ویژه خود قرار دهد، پس در برخی امور پادشاه با او نزاع نموده؛ اگر چه درجه چنین شخصی درجه کسی نیست که بر تخت پادشاه بنشیند و خود را پادشاه بداند؛ مانند کسی که ادعای ربوبیت نماید.

وجه دوم آن است که چنین رذیله ای انسان را به مخالفت خدا در اوامرش دعوت می کند؛ زیرا وقتی متکبر، حقیقت را از بنده ای از بندگان خدا شنید، از قبول آن سر باز می زند و مهیای انکار آن می شود و به همین جهت می بینی که مناظره کنندگان در امور دینی می پندارند که از اسرار دین بحث می کنند، سپس مانند انکار متکبران، حقایق را انکار می کنند و وقتی حق بر لسان یکی از آنان واضح می گردد، دیگری از قبول آن خود داری نموده و مهیای انکار آن می شود و برای دفع نظر حق، با فریبکاری که تحت قدرت او باشد، چاره می اندیشد. و این اخلاق کافران و منافقان است؛ زیرا خدای متعال آنان را وصف نمود و فرمود: «وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَ الْغَوْا فیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ» - . فصلت / 26 - {کافران گفتند: «گوش به این قرآن فراندهید؛ و به هنگام تلاوت آن جنجال کنید، شاید پیروز شوید!»} و همچنین این تکبر انسان متکبر را وادار به خود داری از قبول اندرز می کند، چنانچه خدای متعال فرمود: «وَ إِذا قیلَ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ أَخَذَتْهُ الْعِزَّهُ بِالْإِثْم» - . بقره / 206 - {و هنگامی که به آنها گفته شود: «از خدا بترسید!» (لجاجت آنان بیشتر می شود)، و لجاجت و تعصب، آنها را به گناه می کشاند.} و ابلیس نیز از قبول حق تکبر ورزید .

پس این آفت بزرگی از آفات کبر است و به همین خاطر رسول خدا صلی الله علیه و آله کبر را به این دو آفت شرح داد، هنگامی که ثابت بن قیس از ایشان پرسید: یا رسول الله! من کسی هستم که آنچه از زیبایی که می بینی برای من محبوب است؛ آیا این از قبیل کبر است؟ حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: «نه؛ بلکه کبر آن است که کسی حق را نپذیرد و مردم را تحقیر کند.» و در حدیث دیگری دارد: «کبر آن است که کسی نسبت به حق نفهمی داشته باشد» و عبارت «غمص الناس» یعنی مردم را خوار و حقیر قلمداد کند، در حالی که آنان بندگان خدایند و مثل او و از او بهترند و این آفت نخست است و این که فرمود: «سفه الحق» یعنی حق را به سبب تکبرش رد می کند و این آفت دوم کبر است.

سپس این را هم بدان که تنها کسی که خود را عظیم می انگارد، تکبر می کند و چنین شخصی خود را بزرگ نمی شمارد، مگر به این جهت که برای خود صفتی از صفات کمال معتقد است و محل جمع شدن صفات کمال، کمال دینی یا دنیوی است؛ کمال دینی همان علم و عمل است و کمال دنیوی نسب و زیبایی و قدرت و مال و کثرت یاور. پس این امور هفت قسم هستند:

اول: علم است و چقدر کبر به علما زود راه پیدا می کند! به همین سبب رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: آفت علم تکبر است؛ عالم به عزت و بزرگی علم، به مردم عزت می یابد و خود را بزرگ می انگارد و مردم را حقیر می شمارد و مانند نگاهی که به چارپایان دارد، به مردم نظر می کند و از آنان توقع اکرام و ابتدا سلام نمودن به او دارد و آنان را خادم خود می داند و به شؤون آنها کاری ندارد؛ این از متعلقات دنیوی تکبر به علم؛ اما از جهت اخروی به این صورت است که خود را نزد خدا اعلی و افضل از مردم می داند و بر مردم بیش از آن مقداری که برای خود می ترسد، بیمناک است و برای خود بیش از آن مقداری که برای خود امیدوار است، امید دارد؛ چنین شخصی جاهل نامیده شود بهتر است از این که عالم نام نهاده شود؛ بلکه علم حقیقی آن است که انسان با آن علم، خود و پروردگارش و خطر عاقبت امرش و حجت خدا بر علما و بزرگی خطر علم در خصوص این امور را بشناسد و این علوم موجب ازدیاد خوف و تواضع و فروتنی است و اقتضا می کند که عالم به خاطر بزرگی حجت خدا بر او به سبب علمی که دارد و این که در قیام به شکر نعمت علم کوتاهی نموده است، همه مردم را از خود بهتر بداند.

پس اگر بگویی: پس برخی مردم چه فکری دارند که به سبب علم، کبر و احساس امنیتشان بیشتر می شود؟ پس بدان که این امر دو سبب دارد: یکی اشتغال اوست بدانچه علم نامیده می شود، در حالی که آنچه وی بدان مشغول است علم حقیقی نیست؛ علم حقیقی آن علمی است که بنده با آن خود و پروردگارش را بشناسد و امر خطیر و حساس خود را در ملاقات پروردگار بداند و پوششی برای روز ملاقات با خدا پیدا کند و این امر موجب خشیت و تواضع است نه تکبر و احساس امنیت! خدای متعال می فرماید: «إِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَما» - . فاطر / 28 - {از میان بندگان خدا، تنها دانشمندان از او می ترسند؛} اما علوم دیگر غیر از علم خداشناسی مانند علم طب و حساب و لغت و شعر و نحو و فصل خصومت و راه های مجادله، وقتی انسان صرفا این ها را فرا بگیرد و خود را انباشته از این علوم کند، از کبر و نفاق انباشته می شود؛ این علوم اگر «صناعات» نامیده شود، سزاوارتر است از این که علم نام نهاده شود؛ بلکه علم تنها معرفت عبودیت و ربوبیت و راه عبادت است و این علوم، غالبا تواضع را به دنبال دارد.

سبب دوم آن است که بنده، در علوم فرو می رود، در حالی که نیتی پلید دارد و نفسی پست و اخلاقی بد؛ پس اولا این شخص با انواع مجاهدات، به تهذیب نفس و تزکیه قلب، نپرداخته و نفس او در عبادت پروردگارش تمرین نکرده و در نتیجه جوهر نفس او پلید باقی مانده؛ پس وقتی در علم و دانش فرو می رود، هر علمی که باشد، علم در قلب او با منزلی پلید مواجه می شود و در نتیجه میوه نیکویی نمی دهد و اثرر آن علم در کار خیری ظاهر نمی گردد.

وهب برای این امر مثالی زده است. وی می گوید: علم مانند باران است که از آسمان، شیرین و زلال فرود می آید و درختان با ریشه های خود آن آب را می نوشند و به قدر مزه های آن درختان، آن آب باران دگرگون می شود؛ پس درخت تلخ بر مرارات و تلخی آن می افزاید و درخت شیرین بر شیرینی آن آب می افزاید؛ همچنین است حال علمی که مردان آن را حفظ می کنند و آن را به قدر همت ها و امیال خود دگرگون می سازند؛ پس متکبر بر تکبرش و متواضع بر تواضعش افزوده می گردد و این بدین خاطر است که کسی که همتش تکبر باشد، در حالی که خود جاهل است، وقتی علم را حفظ می کند، چیزی می یابد که با آن تکبر کند و از کبر او افزون می گردد و وقتی فرد با وجود جهالت خود، خوف داشته باشد، وقتی علمش زیاد شد، می داند که حجت بر او مؤکّدتر گردیده پس خوف و دلسوزی و تواضع او بیشتر می گردد. پس علم از بزرگ ترین چیزهایی است که به سبب آن تکبر ورزیده می شود.

دوم: عمل و عبادت است که از رذیله عزّ و کبر و طلب تمایل دل های مردم توسط زاهدان و متعبدان و خالی نمی باشد و کبر از اینان در دنیا و دین فرومی ریزد؛ اما دنیا از این باب است که اینان از این که مردم آنها را زیارت کنند و ببینند را از این که آنها مردم را زیارت کنند، سزاوارتر می بینند و توقع دارند مردم به دنبال حوائج ایشان بروند و آنان را اکرام نموده و در جلسات آنان را بزرگ بدارند و آنان را به ورع و تقوا یاد کنند و در بهره ها و حظوظ آنان را بر سایر مردم مقدم بدارند. و غیر از این ها اموری که در حق علما گذشت و گویا این دسته عبادت خود را منتی بر خلق خدا می دانند.

اما در دین از این جهت که مردم را هلاک شده می انگارند و خود را نجات یافته؛ ولی در حقیقت اینان هستند که هلاک گشته اند، تا چنین دیدی داشته باشند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: وقتی شنیدید کسی می گوید: مردم نابود شدند، بدانید که خود او از همه بدتر هلاک گشته. و روایت شده که مردی در میان بنی اسرائیل بود که به خاطر فساد فراوانش به او «بی بند و بار بنی اسرائیل» گفته می شد! وی از کنار مردی که به او «عابد بنی اسرائیل» گفته می شد، عبور کرد در حالی که بالای سر آن عابد، سایه ای بود که او را زیر خود داشت؛ وقتی آن شخص بی بند و بار از کنار او گذشت، با خود گفت: من بی بند و بار قوم بنی اسرائیل هستم! چگونه در کنار این فرد بنشینم؟ و عابد گفت: این شخص، بی بند و بار بنی اسرائیل است؛ چگونه نزد من بنشیند؟ پس از او متکبرانه روی برگرداند و به او گفت: از کنار من برخیز! خدا به پیامبر آن زمان وحی کرد: به این دو امر کن که هر دو عمل خود را از نو شروع کنند! زیرا من آن بی بند و بار را آمرزیدم و اعمال آن عابد را حبط نمودم. و در حدیث دیگری دارد: آن ابر به بالای سر آن شخص بی بند و بار آمد!

این آفتی است که احدی از اهل عبادت از آن جدا نیستند، مگر کسانی که خدا آنان را حفظ کند؛ اما علما و اهل عبادت در آفت کبر خود بر سه دسته هستند:

اول: آن است که تکبر در قلب او مستقر شده باشد و خود را از غیر خود برتر ببیند، اما تلاش می کند و تواضع به خرج می دهد و کارهای کسانی را انجام می دهد که غیر خود را از خود بهتر می بینند و درخت کبر در قلب این شخص رسوخ نموده؛ اما تمام شاخه های آن را بریده است!

دوم: آن است که کبر خود را بر کارهایش بروز دهد به این که در مجالس برتری طلبی کند و بر امثال خود مقدم گردد و انکار خود را در خصوص کسی که در حق او کوتاهی کند، آشکار نماید و کمترین حد این درجه در عالم این است که روی خود را از مردم برگرداند که گویا از آنان اعراض کرده و در اهل عبادت این است که روی خود را ترش نموده و چهره خود را در هم کشد، گویا از مردم بری است، آنان را پلید می داند و بر آنان غضب می کند و بیچاره نمی داند که پرهیزگاری به چهره در هم کشیدن نیست و در روی ترش نمودن هم نیست و در صورت برگرداندن هم نمی باشد و در گردن هم نیست که آن را پایین افکند و در پایین دامن نیست که آن را بالا بیاورد و بر زمین نکشد؛ همانا پرهیزگاری در قلب جای دارد؛ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: تقوا در این جا جای دارد و به سینه مبارکش اشاره فرمود.

و این دو دسته حالشان سبک تر است از کسانی که در دسته سوم هستند و آنها کسانی هستند که تکبر را بر زبان جاری می سازند و کبر آنان را وادار به ادعا و فخر فروشی و مباهات و خود را تبرئه کردن می کند؛ اما شخص اهل عبادت، در مقام تفاخر بر دیگر بندگان می گوید: او که باشد؟ عملش چیست؟ زهدش از کجاست؟ پس در نقص وارد کردن بر مردم زبانش را دراز می کند و سپس خود را می ستاید و می گوید: من از فلان تاریخ روزه هستم و شب ها نمی خوابم و فلانی چنین نیست؛ و به طور ضمنی نفس خود را تزکیه می کند و می گوید: فلان کس قصد بدی نسبت به من داشت، اما فرزندانش هلاک شدند و مالش گرفته شد و بیمار گشت و سخنانی از این قبیل می گوید و ادعای کرامت نفس خویش می نماید.

اما عالم متکبر تفاخر نموده و می گوید: من در علوم مهارت دارم و بر حقایق مطلع هستم و از استادان، محضر فلان و فلان کس را درک نموده ام! تو که باشی؟ فضل علمی تو چیست؟ که را دیده ای؟ از که استماع حدیث نموده ای؟ تمام این سخنان را برای تحقیر دیگران و بزرگداشت خود می گوید؛ تمام این ها از اخلاق کبر آمیز است و آثاری که این اخلاق به جای می گذارد، طلب عزت و بزرگی به سبب علم و عمل است و کجایند علمایی که تمام این رذایل یا از برخی از آنان را نداشته باشند؟ ای کاش می دانستم کسی که این اخلاق را در درون خود می بیند، در حالی که سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله را می شنود که فرمود: «کسی که مثقال ذره ای از کبر در قلبش باشد داخل بهشت نمی گردد» چطور چنین کسی خود را بزرگ می شمارد و بر غیر خود تکبر می ورزد؟ در حالی که طبق فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله از اهل دوزخ است و بزرگ کسی است که از این رذیله پاک باشد و کسی که از این رذیله پاک باشد، در او تکبر و خود بزرگ بینی نخواهد بود.

سوم: تکبر به سبب نسب و حسب است؛ پس کسی که دارای نسب شریفی است، کسی را که آن نسب را ندارد، حقیر می انگارد، اگر چه آن شخص از حیث عمل و علم از او برتر باشد و ثمره این خصلت آن است که به این خصلت تفاخر می ورزد و این ریشه ای نازک در نفس است که شخص صاحب نسب از آن خالی نمی گردد، اگر چه انسان صالح یا عاقلی باشد؛ فقط در هنگامی که احوال روحی او اعتدال دارد، این خصلت از او پیدا نمی شود ولی اگر غضب بر او چیره گردد، این خصلت نور بصیرت او را خاموش می کند و این تکبر به سبب نسب از او سر می زند.

چهارم: تفاخر به سبب زیبایی است و این قسم از تکبر اکثرا بین زنان جاری است و موجب می شود که انسان به ذکر نقص و عیب و غیبت و عیوب مردم بپردازد؛ پنجم: کبر به سبب مال است و این خصلت بین پادشاهان در خزائنشان و بین بازرگانان در کالاهایشان و بین کشاورزان در زمین هایشان و بین اهل تجمل در البسه و اسب ها و مراکبشان جاری است که در نتیجه شخص ثروتمند، فقیر را حقیر می شمرد و بر او تکبر می ورزد و قارون از همین باب تکبر ورزید.

ششم: تکبر به سبب قدرت و شدت گرفتن قهرآمیز است و با آن بر ناتوانان تکبر ورزیده می شود.

هفتم: تکبر به سبب پیروان و یاوران و شاگردان و غلامان و قبیله و خویشان و فرزندان است و این در پادشاهان ظاهر می شود که لشکریان خود را زیاد می انگارند و بین علما با کثرت شاگردان ایجاد می شود و به طور کلی هر چیزی که نعمت خدا شمرده شود و سزاوار باشد که کمالی دانسته شود، اگر چه به خودی خود کمالی نباشد، می توان به آن تکبر ورزید؛ تا جایی که شخص زن نما بر اقران خود تکبر می ورزد، به این خاطر که قدرت و معرفت خود را در وصف زن نمایان زیاد می بیند؛ زیرا این شخص این علم و قدرت خود را کمالی برای خود می پندارد که با آن افتخار بورزد، گرچه فعل او جز عذاب چیز دیگری نیست.

اما بیان انگیزه هایی که باعث تکبر می شوند: بدان که کبر اخلاق درون است و اخلاق و اعمالی که ظهور بیرونی دارند، ثمره و نتیجه کبر است و سزاوار است که «تکبر» نامیده شود و اسم «کبر» مخصوص آن وصف درونی باشد که همان خودبزرگ بینی و دیدن مرتبه ای برای تفس فوق مرتبه دیگران است. و این باب باطنی تنها یک عامل دارد و آن عجب و خودپسندی است؛ پس وقتی انسان به خویش و عمل و علم خود، یا به چیزی از اسباب علم و عملش عجب ورزید، نفس خود را عظیم می شمرد و تکبر می ورزد؛ اما اسباب کبر ظاهری سه چیز است: یک عامل در شخص متکبر است و یک عامل در کسی که نسبت به او تکبر ورزیده می شود و یک عامل که به غیر این دو تعلق می گیرد؛ اما سببی که در خود متکبر وجود دارد، همان عجب است و آن عامل که در شخصی است که نسبت به او تکبر می شود، کینه و حسد است و عاملی که به غیر این دو متعلق است، ریاء است؛ پس به این اعتبار، اسباب کبر چهار سبب است: عجب و کینه و حسد و ریاء .

اما عجب و خودپسندی را که گفتیم موجب کبر باطنی است و میوه کبر باطنی، تکبر ظاهری در اعمال و گفتارها و افعال است.

اما حقد و کینه، گاهی باعث تکبر بدون عجب می شود و نیز حقد و کینه باعث رد حق می شود، وقتی آن حق از جانب شخصی که نسبت به او تکبر ورزیده می شود، آمده باشد و همچنین حقد و کینه، او را وادار به استنکاف از قبول نصیحت او می کند و او را وادار می کند که بر تقدم بر آن شخص تلاش کند، اگر چه بداند که مستحق این تقدم و برتری بر آن شخص نیست.

اما حسد موجب کینه شخص مورد حسادت می شود، اگر چه از جانب آن محسود عاملی برای ایذا و سببی که مقتضی غضب و کینه باشد، وجود نداشته باشد؛ همچنین حسد شخص را وادار به انکار حقیقت می کند تا از قبول نصیحت و آموختن علم امتناع ورزد؛ پس چه بسا جاهلی که به علم اشتیاق دارد ولی در جهل می ماند چرا که به خاطر حسادت بر آنان و غرض ورزی که دارد، از این که از یکی از اهل شهر خود و خویشانش چیزی بیاموزد، استنکاف می کند.

اما ریاء نیز دعوت به اخلاق متکبران می کند تا جایی که شخص، با کسی که می داند از او فضل بیشتری دارد، مناظره می کند و بین آن دو شناخت قبلی و حسادت و کینه ای هم وجود ندارد؛ ولی از این که حق را از او قبول کند امتناع می ورزد زیرا از این می ترسد که مردم بگویند: آن شخص از او فضل بیشتری دارد.

و اما راه علاج کبر و کسب تواضع یا راه علمی است و یا راه عملی؛ اما راه علمی آن است که خود و پروردگارش را بشناسد و همین مقدار در از بین بردن کبر، او را کفایت می کند؛ زیرا وقتی خود را به حقیقت معرفت، شناخت، می فهمد که او خوار تر از هر خوار است و به از نظر ذاتی کمتر از هر کمی است و جز تواضع و خواری و افتادگی چیزی شایسته او نیست و وقتی پروردگارش را شناخت می فهمد که عظمت و کبریایی فقط سزاوار خداست.

اما معرفت پروردگار و عظمت و مجد او که سخن در آن به درازا می انجامد و آن غایت علم صدّیقین است؛ اما شناخت خویشتن خویش نیز به طول می انجامد و او را کافی است که معنای یک آیه از قرآن را بفهمد؛ زیرا علم اولین و آخرین برای کسی که بصیرتش باز باشد، در قرآن وجود دارد؛ خدای متعال می فرماید: «قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ مِنْ أَیِّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ مِنْ نُطْفَهٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَه ثُمَّ السَّبیلَ یَسَّرَهُ ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَه ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَه» - . عبس / 17 - 22 - {مرگ بر این انسان، چقدر کافر و ناسپاس است! (خداوند) او را از چه چیز آفریده است؟! او را از نطفه ناچیزی آفرید، سپس اندازه گیری کرد و موزون ساخت، سپس راه را برای او آسان کرد، بعد او را میراند و در قبر پنهان نمود، سپس هرگاه بخواهد او را زنده می کند} آیه نخست به اول خلقت انسان اشاره می کند و به آخر و وسط امر او؛ پس انسان باید این سه مرحله را ببیند تا معنای این آیه را بفهمد؛ اما اول انسان این بود که چیز قابل ذکری نبود و این زمانی بود که روزگارانی را در پرده نیستی بود؛ بلکه عدم او زمان نداشت؛ پس چه چیزی پست تر و کمتر از محو و عدم است و در لا زمان انسان این گونه بود؛ سپس خدای تعالی او را از خوارترین چیزها و سپس از پلیدترین اشیا آفرید؛ زمانی که او را از خاک و سپس از نطفه خلق کرد و سپس از خون بسته و سپس از گوشت جویده و سپس به او استخوان داد و سپس به استخوان ها گوشت پوشاند!

این ابتدای وجود انسان بوده که تبدیل به چیز قابل ذکری گشته و در خور ذکر نگشته مگر این که پست ترین اوصاف و نعت ها را داشته؛ چون در ابتدای امر کامل خلق نشده، بلکه به صورت جمادی مرده بوده که نه می شنیده و نه می دیده و نه حس و حرکتی داشته و نه قدرت سخن و اقدام عقاب آمیزی داشته و چیزی نمی دانسته و درک نمی کرده؛ پس قبل از حیاتش با مرگ شروع کرده و قبل از قوت با ضعف و قبل از علم با جهل و قبل از بینایی با کوری و قبل از شنوایی با کری و قبل از سخن گفتن با لالی و قبل از هدایت با گمراهی و قبل از بی نیازی با فقر و قبل از قدرت با عجز و ناتوانی آغاز نموده است.

این است معنای آیه : «هَلْ أَتی عَلَی الْإِنْسانِ حینٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ یَکُنْ شَیْئاً مَذْکُوراً إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلیهِ.» - . انسان / 1 - 2 -

{آیا زمانی طولانی بر انسان گذشت که چیز قابل ذکری نبود؟! ما انسان را از نطفه مختلطی آفریدیم، و او را می آزماییم؛ (بدین جهت) او را شنوا و بینا قرار دادیم!} خدا در بدو امر او را این گونه آفرید و سپس بر او منت نهاد و فرمود: «ثم السیبلَ یسَّره» و این اشاره است به آنچه در مدت حیاتش تا دم مرگ برای او فراهم فرموده و به همین جهت فرمود: «مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلیهِ فَجَعَلْناهُ سَمیعاً بَصیراً إنّا هَدَیناه السَّبیل» و معنای آیه این است که خداوند اولا او را بعد از آن که جمادی مرده و از خاک بود زنده فرمود و در مرحله دوم او را از نطفه احیا کرد و پس از آن که فاقد چشم بود، او را بینا فرمود و پس از ضعف او را قوت بخشید و بعد از جهالت او را علم آموخت و بعد از آن که فاقد اعضا و جوارح بود آنها را برای او با عجائبش خلقت فرمود و او را پس از فقر بی نیاز فرمود و بعد از گرسنگی سیرش نمود و بعد از عریانی او را پوشاند و بعد از گمراهی او را هدایت کرد.

پس ببین چگونه امر او را تدبیر نمود و انسان را صورتگری کرد و راه را برای او روشن فرمود راه طغیانگری انسان را نیز برایش باز گذارد؛ چه کافر است انسان و چگونه خدا جهالت انسان را آشکار کرد. خدای تعالی فرمود: «أَ وَ لَمْ یَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَهٍ فَإِذا هُوَ خَصیمٌ مُبین» - . یس / 77 - {آیا

انسان نمی داند که ما او را از نطفه ای بی ارزش آفریدیم؟! و او (چنان صاحب قدرت و شعور و نطق شد که) به مخاصمه آشکار (با ما) برخاست!؟} و فرمود: «وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ إِذا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ» - . روم / 20 -

{از نشانه های او این است که شما را از خاک آفرید، سپس بناگاه انسان هایی شدید و در روی زمین گسترش یافتید!} پس به نعمت خدا بر انسان بنگر که چگونه او را از آن کمی و خواری و پستی و پلیدی به این رفعت و کرامت رسانده و بعد از نیستی مبدل به موجودی گشته و بعد از مردگی زنده شده و بعد از گنگی به سخن آمده و بعد از کوری بینا گشته و بعد از ناتوانی قوی گشته و بعد از جهالت عالم گشته و بعد از گمراهی هدایت یافته و بعد از ناتوانی قادر گشته و بعد از نداری بی نیاز گشته. پس در حد ذات خود چیزی نبوده و چه چیزی از لا شیء - نیستی محض - پست تر است و چه کمی کمتر از عدم محض؟ سپس به سبب امر خدا شیء گردیده و خدا او را از خاک ذلیل و نطفه پلید خلق فرموده بعد از نیستی مطلق تا پستی ذاتی خود را درک کند و خود را با آن بشناسد و خدا نعمت را بر او اتمام فرموده تا پروردگارش را با آن نعمت بشناسد و با آن معرفت عظمت و بزرگی خدایش را بداند و بفهمد که بزرگی جز برای ذات خدای عز و جل شایسته کسی نیست.

به همین سبب خدای متعال بر او منت نهاده و فرموده: «ألم نجعل له عینین و لسانا و شفتین و هدیناه النجدین» - . بلد / 8 - 10 - {آیا ما برای او دو چشم و یک زبان و دو لب قرار ندادیم و او را به راه خیر و شر هدایت نکردیم؟ و پستی اولیه او را به او شناساند و فرمود: «ألم یک نطفه من منی یمنی ثم کان علقه» - . قیامت / 37 -

{آیا او نطفه ای که درر رحم ریخته می شود نبود، سپس خون بسته شد؟} سپس منت های خود بر او را ذکر فرمود: «فخلق فسوّی فجعل منه الزوجین الذکر و الانثی» - . قیامت / 38 - 39 - {پس او را آفرید و هماهنگی بخشید و از آن دو زوج مذکر و مؤنث قرار داد} تا وجود انسان با تناسل تداوم یابد، همان طور که وجود انسان در ابتدا با ابداع به وجود آمد؛ پس کسی که این ابتدای وجود او و این احوال اوست، چطور حق را نمی پذیرد و تکبر می ورزد و فخر و کبر می ورزد و چنین شخصی حقیقتاً پست ترین اشخاص پست و ضعیف ترین ضعیفان خواهد بود. بله اگر خدا انسان را به کمال برساند و امورش را به خودش واگذار کند و وجود او را به اختیار خود ادامه دهد، ممکن است که طغیان کند و مبدأ و منتهی را فراموش کند؛ اما خدا در دوام وجودش، امراض هولناک و بیماری های بزرگ و آفات مختلف و طبایع متضاد، از قبیل تلخی و بلغم و باد و خون را بر او مسلط می کند تا برخی از اجزای او، برخی دیگر را از بین ببرد؛ وی این امور را بخواهد یا نخواهد؛ خشنود باشد یا نباشد؛ پس ناخواسته گرسنه می شود و تشنه می شود و مریض می شود و می میرد و برای خود نفع و ضرر و خیر و شرّی مالک نمی شود؛ می خواهد چیزی را بداند، اما آن را درک نمی کند و می خواهد چیزی را به یاد بیاورد، اما آن را فراموش می کند و می خواهد چیزی را فراموش کند و از آن غفلت بورزد، اما از آن غافل نمی شود و می خواهد قلبش را متوجه چیزی کند که برایش مهم است اما از سر اضطرار در درّه های وسوسه و افکار جولان می دهد؛ پس قلب او مالک قلبش و نفس او مالک نفسش نمی شود.

چیزی را می خواهد و چه بسا آن چیز موجب هلاکت او گردد و از چیزی کراهت دارد ولی حیات او در آن چیز است؛ غذاهایی را لذیذ می داند ولی آن غذاها او را هلاک و نابود می کند و برخی دواها را ناپسند می یابد در حالی که آن دوا به نفع اوست و او را زندگی می بخشد؛ در لحظه ای از شب و روزش ایمنی ندارد که گوش و چشم و علم و قدرتش از او سلب گردد و اعضایش فلج شود و عقلش از او به زور گرفته شود و روحش ربوده شود و تمام آنچه در دنیا بدان علاقه دارد، از او گرفته شود، در حالی که مضطر و ذلیل است؛ اگر رها شود باقی نمی ماند و اگر ربوده شود، نابود می شود. بنده مملوکی که قدرتی بر هیچ چیز از نفس و غیر خود ندارد؛ پس اگر خود را بشناسد، چه چیزی از او خوارتر است و کجا کبر شایسته اوست؟ اگر جهل او نبود؛ هرگز متکبر نمی شد. (این جهالت اوست که موجب کبر اوست.)

پس این وسط احوال آدمی است که باید انسان متکبر در آن تأمل کند؛ اما آخر زندگی او نیز مرگ است که در آیه کریمه «ثم أماته فأقبره ثم اذا شاء أنشره» - . عبس / 21 - 22 -

{سپس او را میراند و در قبر نهانش ساخت و سپس وقتی بخواهد او را زنده می کند.} و معنای این آیه آن است که روح و گوش و چشم و علم و قدرت و حس و ادراک و حرکت او از وی سلب می شود و تبدیل به جماد می شود؛ همان طور که اول بار بود و (پس از مرگ) تنها چیزی شبیه اجزا و صورت او که فاقد حس و حرکت است از وی باقی می ماند؛ سپس در خاک نهاده می شود و مبدل به لاشه ای بدبو و ناپاک می شود، چنانچه در اول امر نطفه ای ناپاک بود؛ سپس اعضا و صورت او می پوسد و اجزایش از هم می پاشد و استخوان هایش از هم گسیخته می شود و پوسیده و از هم گسیخته می شود؛ پس کرم ها اجزای او را می خورند و ابتدا دو حدقه چشمش را از جا در می آورند و گونه ها و سایر اجزای او را جدا می کنند و تبدیل به مدفوع در بدن کرم ها می شود و تبدیل به لاشه ای می شود که حیوان از او می گریزد و هر انسانی او را ناپاک می شمرد و به خاطر شدت بوی بد او از وی می گریزد.

و بهترین حال او این است که به وضعی که بود برگردد و خاکی شود که از او کوزه بسازند یا با او بنا بسازند و پس از آن که موجود بود، مفقود می گردد و به گونه ای می گردد که گویی دیروز وجود نداشته و درو شده، همان طور که بار اول مدت های مدید معدوم بود.

و کاش چنین باقی می ماند؛ چه نیکو بود که انسان به صورت خاک رها می شد! نه چنین است؛ چون خدا او را بعد از مدت طولانی پوسیده بودن زنده می کند و بلاهای شدید را تحمل کند و بعد از جمع کردن اجزای پراکنده شده او از قبرش جمع می شود و به سوی بیم های قیامت می رود و به قیامت که بر پا شده می نگرد و به آسمان متلاشی و شکافته و به زمین تبدیل یافته و کوه های روان و ستارگان کدر شده و خورشید گرفته و احوال تاریک و ملائکه سخت گیر و خشن و جهنمی که می نالد و بهشتی که مجرم بدان می نگرد و حسرت می خورد، نگاه می کند.

و نامه های اعمال را می بیند که گشوده شده و به او گفته می شود: «نامه عملت را خود بخوان!» وی می گوید: آن چیست؟ پس در جواب او گفته می شود: در حیات و زندگی ات که با آن شاد بودی و با نعمت های آن تکبر می ورزیدی و به اسباب آن افتخار می کردی دو فرشته بر تو گمارده شده بودند که مراقب تو بودند و هر چه می گفتی و عمل می کردی - چه کم بود و چه زیاد و چه اندک بود و چه به قدر پوست نازک هسته خرما و خوردن و نوشیدن و ایستادن و نشستن تو - را می نوشتند و تو آن را فراموش کرده ای و خدا آن را احصا کرده؛ پس به سوی حسابرسی خود بیا و آماده جواب دادن شو؛ یا به سوی خانه عذاب سوق داده می شود و قلب او از ترس این خطاب، قبل از آن که نامه اعمال گشوده شود و خفّت های او در آن مشاهده شود، پاره می گردد. وقتی نامه عملش را دید می گوید: «ای وای بر ما! این چه کتابی است که هیچ عمل کوچک و بزرگی را فرونگذاشته مگر اینکه آن را به شمار آورده است!»

پس این آخر امر انسان متکبر است و این است معنای آیه «سپس وقتی بخواهد او را زنده می کند» پس کسی که چنین حالی دارد را با تکبر چه کار؟ و بلکه او را با شادی در لحظه ای چه کار؟ چه رسد به سرمستی و تکبر ورزیدن؟ اول و وسط حال او آشکار شده است و اگر - پناه بر خدا - آخر کار او نیز آشکار شود، چه بسا که این را برگزیند که سگ یا خوکی باشد تا همراه چارپایان تبدیل به خاک شود و انسان نباشد که سخنی بشنود و عذابی ببیند و اگر نزد خدا مستحق آتش دوزخ باشد، خوک از او شرافتمند تر و پاک تر و بلندتر است زیرا اول خوک، خاک وآخر آن نیز خاک است و از حساب و کتاب نیز به دور است و خلق خدا از سگ و خوک گریزان نیستند.

اگر اهل دنیا بنده گنهکار را در آتش ببینند، از وحشت خلقت و قبح صورت او فریاد می زنند و اگر باد او به مشامشان بخورد، از شدت بوی گند آن می میرند و اگر قطره ای از آن شرابی که در دنیا می نوشید، در دریاهای دنیا بریزد، آب دریاها بدبوتر از لاشه مرده می شود؛ پس کسی که حال او در عاقبت کار چنین است - مگر این که بخشوده شود، در حالی که خودش نسبت به عفوش در تردید است - پس چگونه تکبر ورزد؟ و چگونه خود را چیزی بداند تا برای خود به فضیلتی معتقد گردد؟ و کدام بنده است که گناهی نکرده که به سبب آن مستحق عقوبت نشده باشد؟ مگر آن که خدای کریم با فضلش از او در گذرد.

آیا دیده ای کسی را که بر برخی پادشاهان جنایتی می کند که به سبب آن سزاوار هزار تازیانه است، پس او را در زندان حبس می کنند و منتظر است تا برای عرض جنایتش او را از زندان خارج کنند و در ملأ عام خلق عقوبتش نمایند، و او نمی داند که بخشیده می شود یا نه، ذلت و خواری چنین شخصی در زندان چگونه خواهد بود؟ هیچ بنده گنهکاری نیست مگر این که دنیا زندان اوست و مستحق عقوبت از جانب خدای متعال است و نمی داند که عاقبت امر او چه خواهد شد؛ همین امر از حیث حزن و خوف و نگرانی و خواری و ذلت برای او کافی است .

پس این راه علاج علمی برای ریشه کبر است. اما علاج عملی این است که به صورت بالفعل برای خدا و سایر خلق او تواضع به خرج دهد به این صورت که بر اخلاق اهل تواضع و بر احوال صالحان و حالات رسول خدا صلی الله علیه و آله که به او می رسد، مواظبت کند، تا آنجا که آن حضرت روی زمین غذا میل می فرمود و می فرمود: من بنده ای هستم که غذا می خورم، همان طور که یک بنده و عبد غذا می خورد.

و به سلمان گفته شد: چرا لباس نیکویی به بر خود نمی کنی؟ فرمود: من بنده هستم؛ روزی که آزاد شدم لباس نیک خواهم پوشید و مراد او آزادی در آخرت بود.

و تواضع بعد از معرفت جز با عمل تمام نمی شود؛ پس کسی که خودش را شناخت، پس باید به تمام افعالی که مقتضای کبر است بنگرد و بر نقیض آن فعل مواظبت کند تا تواضع برای او تبدیل به یک اخلاق بشود و در اخبار فراوانی علاج کبر را با اعمال و بیان اخلاق متواضعان میسر دانسته اند.

گفته شده: بدان که تکبر در شکل و شمایل شخص متکبر ظاهر می شود؛ مانند روی برگرداندن و نگاه با گوشه چشم و سر را پایین انداختن و چهار زانو و در حال تکیه دادن نشستن و در اقوال شخص نیز ظاهر می شود، حتی در صدا و آهنگ و چگونه ایراد سخن کردن و در راه رفتن و متمایل به راست و چپ شدن و ایستادن و نشستن در حرکات و سکنات شخص و در انجام افعال و رفتارش در گفتار و کردار و اعمالش بروز می کند.

برخی از متکبران همه این خصوصیات را با هم دارند و برخی هم در بخشی از آن تکبر دارند؛ از جمله تکبر در این که دوست دارد مردم برای او قیام کنند یا مقابل او بایستند و حضرت علی صلوات الله علیه فرمود: کسی که می خواهد به مردی از اهل اتش نگاه کند، پس بنگرد به کسی که نشسته و مقابل او قومی ایستاده اند. و انس می گوید: کسی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله پیش اصحاب آن حضرت محبوب تر نبود و اصحاب چون ایشان را می دیدند، برای حضرتش قیام نمی کردند؛ زیرا کراهت ایشان را نسبت به این امر می دانستند .

و برخی تکبر دارند به این که دوست دارند که هنگام راه رفتن کسانی نیز پشت سر او راه بروند. ابو الدرداء می گوید: تا زمانی که پشت سر بنده ای راه رفته شود، آن بنده پیوسته از خدا دور و دورتر می شود و رسول خدا صلی الله علیه و آله در برخی از اوقات با اصحاب که می رفتند امر می فرمودند که اصحاب از ایشان پیشی بگیرند و حضرت در گروه و دسته آنان راه می رفتند و برخی از عادات متکبرانه این است که دوست دارد کسی غیر از او مورد زیارت و دیدار قرار نگیرد، اگر چه از زیارت کسی غیر او خیری برای غیر او در دین حاصل شود و این روحیه ضد تواضع است.

و از جمله این که از این که غیر، نزدیک او بنشیند، خودداری می کند، مگر آن که آن شخص مقابل او بنشیند و تواضع بر خلاف آن است. انس می گوید: گاهی بچه ای از بچه های مدینه دست رسول خدا صلی الله علیه و آله را می گرفت و حضرت دست خود را رها نمی کرد تا آن بچه حضرت را هر جا می خواست می برد.

و از جمله این که از مجالست با افراد بیمار و معلول پرهیز کرده و از آنان وحشت دارد و این کبر است؛ مردی بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد، در حالی که آبله ای بر بدن داشت که گاهی پوست آن کنده می شد و اصحاب نیز خدمت حضرت بودند و غذا می خوردند؛ پس آن مرد کنار هیچ کس نمی نشست مگر این که آن صحابی از کنارش بر می خواست؛ پس پیامبر صلی الله علیه و آله آن مرد آبله روی را کنار خود جای داد.

و از جمله این که در خانه اش کاری را با دست خود انجام نمی دهد و تواضع بر خلاف آن است و دیگر این که کالایی را نمی گیرد و به خانه نمی برد و این بر خلاف دأب متواضعان است و رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین می کرد. و علی علیه السلام فرمود: از کمال مرد چیزی کم نمی شود که چیزی را برای عیال خود ببرد و برخی از اصحاب می گویند: علی علیه السلام را دیدم که با پولی مقداری گوشت خریدند و آن را در پارچه خود پیچیدند؛ به او گفته شد: یا امیر المؤمنین! ما برای شما این را می آوریم! فرمود: نه؛ پدر عیال سزاوارتر است به حمل آن .

و از جمله لباس شخص است که تکبر و تواضع شخص را بروز می دهد و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده: بذاذت از ایمان است؛ گفته شده: مراد از بذاذت، لباس کم ارزش است و علی علیه السلام را در مورد شلواری پینه دار سرزنش کردند؛ فرمود: مؤمن از این عمل سرمش می گیرد و قلب با دیدن آن خاشع می گردد. و عیسی علیه السلام فرمود: نیکویی لباس موجب تکبر دل است و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که زینتی را برای خدا ترک کند و لباس نیکویی را از باب تواضع در برابر خدا و طلب رضایت او ترک کند، بر خداست که او را بر فرش های سبز رنگ بهشت داخل نماید.

اگر بگویی: عیسی علیه السلام فرموده: نیکویی لباس موجب تکبر دل است و از پیامبر ما صلی الله علیه و آله در خصوص لباس زیبا سؤال شد که آیا از کبر محسوب می شود، فرمود: نه؛ متکبر کسی است که نسبت به حقیقت نفهم باشد و مردم را تحقیر نماید؛ راه جمع بین این دو روایت چیست؟

پس بدان که لباس نیکو با این ملازمه ندارد که در حق همه و در هر حال علامت تکبر باشد و این همان امری است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بدان اشاره فرمود و این همان چیزی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را برای ثابت بن قیس تعریف کرد، وقتی گفت: من کسی هستم که زیبایی برایم محبوب است؛ نظر شما چیست؟ حضرت به او فهماند که تمایل به پاکیزگی و نیکویی لباس، البته نه به خاطر تکبر بر مردم، ملازمه ندارد که حتما نشان کبر شخص باشد؛ بلکه گاهی این علامت کبر است، چناچه پوشیدن لباس پست نیز گاهی از علائم تواضع است؛ پس وقتی احوال تقسیم و متفاوت شد، قول عیسی علیه السلام ناظر است بر برخی از احوال؛ مضافا بر این که وقتی فرمود: تکبر دل، به این معناست که لباس نیکو گاهی موجب تکبر در دل می شود و سخن پیامبر ما صلی الله علیه و آله که فرمود: این از علامات کبر نیست، یعنی کبر موجب پوشیدن لباس زیبا نیست و ممکن است که کبر سبب پوشیدن لباس زیبا نباشد اما همین لباس زیبا کبر از خود بر جای گذارد .

و خلاصه احوال در این زمینه مختلف است و آنچه مورد ستایش است، لباس متوسط است که از شدت خوبی و پستی موجب شهرت شخص نگردد و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بخورید و بیاشامید و بپوشید و بین اسراف و بخل صدقه دهید که خداوند دوست دارد اثر نعمت خود را بر بنده اش ببیند!

و بکر بن عبدالله مزنی می گوید: لباس شاهان را بپوشید اما دل هایتان را از ترس خدا بمیرانید و این سخن را خطاب به کسانی گفت که با پوشیدن لباس نیکان، می خواستند تکبر بورزند. و عیسی علیه السلام فرمود: شما را چه شده که با لباس راهبان نزد من می آیید در حالی که دل هایتان دل های گرگ های درنده است؟ لباس شاهان را بپوشید و دل های خود را با خشیت نرم کنید.

و از جمله این است که وقتی به او ناسزا گفته شد و اذیت شد و حقش گرفته شد، تحمل نماید که این افضل است.

و خلاصه این که محل اجتماع اخلاق نیکو و تواضع، سیره رسول خدا صلی الله علیه و آله است که سزاوار است به آن حضرت اقتدا و از آن حضرت درس فرا گرفته شود. ابن ابی سلمه می گوید: به ابو سعید خدری گفتم: نظرت درباره رفتار جدیدی که مردم در پوشاک و نوشیدنی و مرکب و خوراک در پیش گرفته اند چیست؟

گفت: ای برادر زاده! برای خدا بخور و بیاشام و هر یک از امور نامبرده که تکبر و مباهات و ریا و سمعه در آن داخل شود، معصیت و اسراف است. و در خانه ات خدماتی را که رسول خدا صلی الله علیه و آله در خانه می کرد، انجام بده: آن حضرت به شتر آب کش علوفه می داد و پای شتر را می بست و خانه را جاروب می زد و گوسفند را می دوشید و کفش را پینه می زد و جامه را وصله می زد و با خادم خود هم غذا می شود و وقتی خادم خسته می شد، حضرت به جای او گندم آرد می کرد و از بازار جنس می خرید و حیا مانع آن نمی شد که آن را به دست خود بیاوزید یا آن را در گوشه لباسش قرار دهد و به نزد اهل خود برگردد و آن حضرت با فقیر و غنی و صغیر و کبیر دست می داد و به هر کس اعم از کوچک و بزرگ، سیاه و سرخ، عبد و حرّ از اهل اسلام و نماز که از مقابلش می آمد، ابتدای به سلام می کرد.

لباسی برای اندرون و لباسی برای بیرون نداشت و از این حیا نمی کرد که وقتی صدایش کنند اجابت کند، اگر چه پراکنده موی و غبار آلوده بود و امری را که بدان خوانده شده بود حقیر نمی شمرد، اگر چه تنها خرمایی خشک و پست می یافت؛ ناهاری را برای شام، و شامی را برای ناهار نمی گذاشت. راحت سخن می گفت و نرم خو بود و طبعی بزرگوارانه داشت و معاشرتش زیبا بود؛ گشاده روی بود و تبسم می کرد و بلند نمی خندید؛ محزون بود ولی ترشروی نبود و صلابت داشت اما سخت گیر نبود؛ متواضع بود اما تن به خواری نمی داد و جواد بود اما اسراف نمی کرد؛ به همه خویشانش مهربان و به هر کافر ذمی و مسلمانی نزدیک بود؛ دلش مهربان بود، دائما (از روی تواضع) چشم به زمین می دوخت؛ هرگز از شدت سیری دچار پری شکم نشد و دست خود را از سر طمع به چیزی دراز نفرمود.

ابو سلمه می گوید: من وارد بر عایشه شدم و تمام این سخنان را از ابوسعید خدری برایش نقل کردم. وی گفت: تمام سخنان او درست است و کم هم گفته! چون به تو خبر نداده که رسول خدا صلی الله علیه و آله هرگز از شدت سیری شکمش پر نشد و به احدی از چیزی شکایت نکرد. فقر برای او محبوب تر از دارایی و بی نیازی بود و اگر روزی را گرسنه به سر می برد، شب را تا به صبح به خود می پیچید و آن گرسنگی او را از روزه آن روز بازنمی داشت و اگر می خواست می توانست از پروردگارش بخواهد و گنج های زمین و ثمرات آن و زندگی گوارای آن از شرق و غرب زمین برای او آورده شود، می توانست!

من گاهی از باب دلسوزی بر گرسنگی او بر او می گریستم و با دستم شکم مبارکش را لمس می کردم و می گفتم: جانم به فدایت باد! کاش از دنیا به قدر ضرورت که تو را از گرسنگی باز دارد، می خوردی! پس می فرمود: ای عایشه! برادران از انبیای اولوا العزم، بر حالتی شدیدتر از این صبر کردند و احوال خود را سپری کردند و بر پروردگارشان وارد شدند و خدا نیز آمدنشان را اکرام و ثوابشان را افزون کرد؛ من نسبت به خودم حیا می کنم که در زندگی خود رفاهی داشته باشم که مرا از آنان پائین تر قرار دهد! پس چند روز کوتاهی صبر می کنم و این برایم محبوب تر است از این که حظّ و بهره من فردا در آخرت از آنان کمتر باشد و چیزی برای من محبوب تر از ملحق شدن به برادران و دوستانم نیست! عایشه می گوید: به خدا سوگند بعد از این سخنان، حضرت صلی الله علیه و آله یک هفته را کامل سپری نکرد، تا این که خدای تعالی او را قبض روح فرمود.

پس آنچه از اخلاقیات آن حضرت نقل شده، جامع تمام اخلاقیات اهل تواضع است؛ پس هر کس خواهان تواضع است باید به ایشان اقتدا کند و کسی که خود را بالاتر از جایگاه ان حضررت صلی الله علیه و آله ببیند، و برای خود راضی نشود به آنچه آن حضرت بدان راضی بود، چقدر جهالت شدیدی دارد! زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله از حیث منصب در دین و دنیا اعظم خلق خدای متعال است؛ پس هیچ عزت و رفعتی نیست مگر در اقتدای به ایشان و به همین جهت وقتی برخی از صحابه در خصوص شکل و شمایل بدی که داشتند، سرزنش شدند، گفتند: ما قومی هستیم که خدا ما را با اسلام عزیز داشت؛ پس عزت را در غیر اسلام نمی جوییم!

**[ترجمه]

فِی شِرَارِ النَّاسِ مِنْ کُلِّ جِنْسٍ وَ الْکِبْرُ رِدَاءُ اللَّهِ فَمَنْ نَازَعَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ رِدَاءَهُ لَمْ یَزِدْهُ اللَّهُ إِلَّا سَفَالًا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ مَرَّ فِی بَعْضِ طُرُقِ الْمَدِینَهِ وَ سَوْدَاءُ تَلْقُطُ السِّرْقِینَ فَقِیلَ لَهَا تَنَحَّیْ عَنْ طَرِیقِ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَتْ إِنَّ الطَّرِیقَ لَمُعْرَضٌ فَهَمَّ بِهَا بَعْضُ الْقَوْمِ أَنْ یَتَنَاوَلَهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله دَعُوهَا فَإِنَّهَا جَبَّارَهٌ(1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: کبر در بدترین مردم است از هر جنسی که باشند و کبر ردای خداوند است، پس هر کس با خداوند عز و جل نسبت به ردای او ستیزه جوید خداوند جز بر پستی او نمی افزاید. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در یکی از راه های مدینه عبور فرمود در حالی که زن سیاهی سرگین بر می چید. پس به آن زن گفته شد که از راه پیامبر خدا صلی الله علیه و آله کنار برو. پس گفت: راه گشاده است. برخی از مردم خواستند که او را به کنار برانند، پس پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: رهایش کنید که او سرکش است. - . کافی 2 : 309 -

**[ترجمه]

یستغنی عنهما و لا یقبلان الشرکه و هما جمال عبر عن العز بالرداء و عن الکبر بالإزار علی وجه الاستعاره المعروفه عند العرب کما یقال فلان شعاره الزهد و دثاره التقوی لا یریدون الثوب الذی هو شعار و دثار بل صفه الزهد کما یقولون فلان غمر الرداء واسع العطیه فاستعاروا لفظ الرداء للعطیه انتهی.

لم یزده الله إلا سفالا أی فی أعین الخلق مطلقا غالبا علی خلاف مقصوده کما سیأتی أو فی أعین العارفین و الصالحین أو فی القیامه کما سیأتی أنهم یجعلون فی صوره الذر تلقط کتنصر أو علی بناء التفعل بحذف إحدی التاءین فی القاموس لقطه أخذه من

الأرض کالتقطه و تلقطه التقطه من هاهنا و هاهنا و قال السرقین و السرجین بکسرهما الزبل معربا سرگین بالفتح فقیل لها تنحی بالتاء و النون و الحاء المشدده کلها مفتوحه و الیاء الساکنه أمر الحاضره من باب التفعل أی ابعدی.

لمعرض علی بناء المفعول من الإفعال أو التفعیل و قد یقرأ علی بناء الفاعل من الإفعال فعلی الأولین من قولهم أعرضت الشی ء و عرضته أی جعلته عریضا و علی الثالث من قولهم عرضت الشی ء أی أظهرته فأعرض أی ظهر و هو من النوادر فهم بها أی قصدها أن یتناولها أی یأخذها فینحیها قسرا عن طریقه صلی الله علیه و آله أو یشتمها من قولهم نال من عرضه أی شتمه و الأول أظهر فإنها جباره أی متکبره و ذلک خلقها لا یمکنها ترکه أو إذا قهرتموها یظهر منها أکثر من ذلک من البذاء و الفحش.

قال فی النهایه فیه أنه أمر امرأه فتأبت فقال دعوها فإنها جباره.

أی متکبره عاتیه و قال الراغب أصل الجبر إصلاح الشی ء بضرب من القهر و تجبر یقال إما لتصور معنی الاجتهاد أو للمبالغه أو لمعنی التکلف و الجبار فی صفه الإنسان یقال لمن یجبر نقیصته بادعاء منزله من التعالی لا یستحقها و هذا لا یقال إلا علی طریق الذم کقوله تعالی وَ خابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا(1).

ص: 211

إِنَّ فِیها قَوْماً جَبَّارِینَ (1) کَذلِکَ یَطْبَعُ اللَّهُ عَلی کُلِّ قَلْبِ مُتَکَبِّرٍ جَبَّارٍ(2) أی متعال عن قبول الحق و الإذعان له و أما فی وصفه تعالی نحو الْعَزِیزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکَبِّرُ(3) فقد قیل سمی بذلک من قولهم جبرت الفقیر لأنه هو الذی یجبر الناس بفائض نعمه (4)

و قیل لأنه یجبر الناس أی یقهرهم علی ما یریده.

و دفع بعض أهل اللغه ذلک من حیث اللفظ فقال لا یقال من أفعلت فعال فجبار لا یبنی من أجبرت فأجیب عنه بأن ذلک من لفظ الجبر المروی فی قوله لا جبر و لا تفویض لا من الإجبار.

و أنکر جماعه من المعتزله ذلک من حیث المعنی فقالوا تعالی الله عن ذلک و لیس ذلک بمنکر فإن الله تعالی قد أجبر الناس علی أشیاء لا انفکاک لهم منها حسب ما تقتضیه الحکمه الإلهیه لا علی ما تتوهمه الغواه الجهله و ذلک لإکراههم علی المرض و الموت و البعث و سخر کلا منهم بصناعه یتعاطاها و طریقه من الأخلاق و الأعمال یتحراها و جعله مجبرا فی صوره مخیر فإما راض بصنعته لا یرید عنها حولا و إما کاره لها یکابدها مع کراهیه لها کأنه لا یجد عنها بدلا قال فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَیْنَهُمْ زُبُراً کُلُّ

حِزْبٍ بِما لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ (5) و قال تعالی نَحْنُ قَسَمْنا بَیْنَهُمْ مَعِیشَتَهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا(6) و علی هذا الحد وصف بالقاهر و هو لا یقهر إلا علی ما تقتضی الحکمه أن یقهر علیه (7).

ص: 212

**[ترجمه]عبارت «قد یکون» می گویم: ممکن است «قد» برای تحقیق باشد؛ اگر چه در فعل مضارع کم است، چنانچه در آیه «قد یعلم ما انتم علیه» - . نور / 64 -

{او می داند آنچه را که شما بر آن هستید،} به کار رفته. زمخشری می گوید: اینجا «قد» برای تأکید علم خدا به کار رفته است و رجوع آن به تأکید وعده خدا به عذاب است و گویند: «قد» برای تقلیل است به اعتبار قید «قید من کل جنس» و عبارت «من کل جنس» یعنی از هر صنفی از اصناف مردم، اگر چه که صنف پستی باشد یا از هر جنسی از اجناس سبب تکبر، از اسبابی که سابقا بدان اشاره کردیم و احتمال اولی واضح تر است، چنانچه قصه سوداء نیز به آن اشاره می کند.

«والکبر رداء الله» در نهایه درباره این حدیث گفته: خدای تبارک و تعالی فرمود: عظمت پوشش من و کبریا ردای من است. «إزار» و «رداء» مثالی است برای این که خداوند در اتصاف به صفت عظمت و کبریا منفرد است یعنی این دو صفت مثل سایر صفات نیست که گاهی مجازاً خلق خدا هم بدان متصف شوند؛ مثل رحمت و کرم و غیر این دو وصف. و این دو وصف را به ازار و رداء تشبیه فرمود، چون کسی که متصف به این دو وصف می شود، همان طور که شلوار و عبا انسان را می پوشاند، این دو وصف نیز موصوف خود را می پوشاند و به این سبب که در شلوار و ردای انسان احدی با او شریک نمی شود؛ هم چنین است در مورد خدا که سزاوار نیست در این دو وصف احدی با او شریک شود. و مانند این تعبیر است تعبیر حدیث دیگر که فرمود: «ازار عظمت پوشید و ردای کبریا به دوش انداخت و لباس عزت به تن کرد.» پایان کلام صاحب نهایه.

برخی شارحان صحیح مسلم می گویند: «ازار» لباسی است که به کمر بسته می شود و «رداء» لباسی است که بر کتفین انداخته می شود. و محی الدین می گوید: و هر دو لباس هستند و لباس از خواص اجسام است و خدای سبحان جسم نیست؛ پس این دو استعاره است برای صفتی که عظمت و عزت باشد؛ و وجه شبه استعاره این است که این دو لباس مختص مردم است و کسی از این دو لباس مستغنی نیست و دو نفر نمی توانند در این لباس شریک شوند و موجب زیبایی هستند؛ لذا از عزت خود به رداء و از کبر خود به رداء تعبیر فرمود، بر گونه استعاره ای که نزد عرب معروف است؛ همان طور که گفته می شود: فلانی لباس زیرینش زهد و لباسش رویینش تقوا است. منظور گوینده این مثل لباسی نیست که عبارت از لباس زیرین و رویین باشد، بلکه مراد او صفت زهد است؛ چنانچه گفته می شود: فلانی ردایش بخشنده است؛ یعنی عطای او زیاد است؛ پس لفظ «رداء» را برای عطیه استعاره گرفته اند. پایان کلام محی الدین.

«لم یزده الله الا سفالا» یعنی مطلقاً در چشم خلق و غالباً بر خلاف مقصود او، همان طور که خواهد آمد؛ یا در چشم عارفان و صالحان یا در قیامت پست می شود، همان طور که می آید که اهل کبر به صورت مورچه قرار داده می شوند. «تلقط» بر وزن «تنصر» یا از باب تفعل و حذف یکی از دو تاء در ابتدای این فعل مضارع می باشد؛ در قاموس گفته: «لقطه» یعنی از روی زمین برداشت مثل «التقطه» و «تلقّطه» یعنی آن سرگین ها را از این جا و آنجا بر می داشت و گفته: «السّرقین» و «السرجین» به کسر سین به معنای پشکل دام و ستور است و هر دو عربیِ واژه «سَرگین» به فتح سین هستند. «فقیل لها تنحّی» با تاء و نون و حاء مشدد که همگی این سه حرف مفتوح هستند و یاء آن ساکن است و امر حاضر از باب تفعیل است به معنای دور شو!

«لمعرض» به صورت اسم مفعول از باب إفعال یا تفعیل و گاهی نیز به صورت اسم فاعل خوانده می شود. بنا بر دو احتمال اول که اسم مفعول باشد، از عبارت «أعرضت الشیء و عرّضته» یعنی آن چیز را پهن قرار دادم و بنا بر احتمال سوم، از عبارت «عرضت الشیء» یعنی آن را آشکار و عرضه کردم. پس «أعرض» یعنی آشکار شد و این از افعال نادر است.

«فهمّ بها» یعنی به سمت او آمدند. «أن یتناولها» یعنی او را بگیرند و به زور از محل عبور رسول خدا صلی الله علیه و آله دورش کنند؛ یا به معنای ناسزا گفتن به اوست از عبارت «نال من عرضه» یعنی او را ناسزا داد و معنای اول ظاهرتر است. «فإنها جبّاره» یعنی این زن متکبر است و این اخلاق اوست که نمی تواند آن را ترک کند یا یه این معنا که اگر به زور متوسل شوید، بیش از این مقدار از او دشنام و ناسزا سر می زند.

در نهایه در مورد این حدیث گفته: حضرت صلی الله علیه و آله زنی را دستور دادند، ولی آن زن سرپیچی کرد. حضرت فرمود: رهایش کنید که جبّار است؛ یعنی متکبر و سرکش است؛ و راغب گفته: اصل جبر به معنای اصلاح چیزی همراه با نوعی زور و اجبار است و کلمه «تجبّر» یا برای تصور معنای تلاش فراوان و یا برای مبالغه در تکبر و یا برای معنای تکلف استعمال می شود و «الجبّار» به عنوان وصف انسان به کسی گفته می شود که نقص خود را یا با ادعای درجه ای از بلندی که شایستگی آن را ندارد جبران می کند و این وصف جز به عنوان مذمت استعمال می شود مثل آیه «و خاب کل جبّار عنید» - . ابراهیم / 15 - {و (سرانجام) هر گردنکش منحرفی نومید و نابود شد!} و آیه «و لم یجعلنی جبّارا شقیّا» - . مریم / 32 - {و مرا جبّار و شقی قرار نداده است! } و آیه «إن فیها قوما جبّارین» - . مائده / 22 - {در آن (سرزمین)، جمعیّتی (نیرومند و) ستمگرند؛} و آیه «کذلک یطبع الله علی کل قلب متکبر جبار» - . غافر / 35 - {این گونه خداوند بر دل هر متکبّر جبّاری مُهر می نهد!} یعنی بر دلی که از قبول حق و اذعان به آن تکبر ورزد، مهر می نهد و یا این صفت در وصف خدای متعال به کار می رود: «العزیز الجبّار المتکبر» - . حشر / 23 - {قدرتمندی شکست ناپذیر که با اراده نافذ خود هر امری را اصلاح می کند، و شایسته عظمت است.} در این زمینه گفته شده: خداوند بدین اسم نامیده شده از باب عبارت عرب که می گوید: «جبرت الفقیر» یعنی فقر فقیر را با نعمت جبران کردم. زیرا خداست که فقر مردم را با فیضان نعمت هایش جبران می کند؛ و گفته شده: زیرا خدا مردم را به آنچه اراده اش کرده مجبور می سازد.

برخی از لغویّون این احتمال را از حیث لفظی دفع نموده و گفته اند: از وزن «أفعلت»، وزن مبالغه «فعّال» ساخته نمی شود؛ پس از «أجبرت» وزن «جبّار» ساخته نمی شود. به این اشکال کننده جواب داده اند که «یُجبر» از لفظ جبری است که در روایت «لا جبر َ و لا تفویض» آمده است نه از «إجبار».

و جماعتی از معتزله این معنا را از حیث معنوی منکر شده اند و گفته اند: خدا از این معنا متعالی است و این مورد انکار نیست؛ زیرا خدای متعال مردم را به حسب حکمت الهی خود، مجبور به چیزهایی نموده که از آن جدایی ندارند؛ نه این که آنان را مجبور به چیزهایی کند که گمراهان و نادانان توهم کرده اند و شاهد نیز آن است که مردم را بر مرض و مرگ و رستاخیز وادار کرده و هر یک از مردم را به صنعتی که به او داده و طریقه ای از اعمال و اخلاق که آن را برگزیند، مسخر خود کرده و هر یک از مردم را مجبور در صورت مختار قرار داده که یا به شغل خود راضی است و طالب تغییر در آن نیست و یا از آن بدش می آید و با کراهتی که از آن دارد، در آن کار رنج می کشد و گویا جایگزینی برای آن نمی یابد. خداوند فرموده: «فتقطّعوا امرهم بینهم زبرا کل حزب بما لدیهم فرحون» - . مومنون / 53 - {امّا آنها کارهای خود را در میان خویش به پراکندگی کشاندند، و هر گروهی به راهی رفتند؛ هر گروه به آنچه نزد خود دارند خوشحالند!} و فرموده: «نحن قسمنا بینهم معیشتهم فی الحیاه الدنیا» - . زخرف / 32 - {ما معیشت آنها را در حیات دنیا در میانشان تقسیم کردیم} و بنا بر این تعریف، خداوند به قهاریّت وصف می شود و او جز به چیزی که حکمتش اقتضای قهر بر آن را دارد، قهر پیدا نمی کند.

**[ترجمه]

العز و الکبر و الغالب فی أکب مطاوع کب یقال کبه فأکب و قد یستعمل أکب أیضا متعدیا فی القاموس کبه قلبه و صرعه کأکبه و کبکبه فأکب و هو لازم متعد و فی المصباح کببت زیدا کبا ألقیته علی وجهه فأکب هو و هو من النوادر التی تعدی ثلاثیها و قصر رباعیها و فی التنزیل فَکُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِی النَّارِ(1) أَ فَمَنْ یَمْشِی مُکِبًّا عَلی وَجْهِهِ (2).

**[ترجمه]شاید هم وجه شبه این باشد که مراد از «عزت» اظهار عظمت است و مرا از «کبر» خود عظمت و یا این که مراد از «عزّت» آن کبریایی خداست که عقول خلق به آن می رسد و مراد از «کبر» آن وصفی است که خلق از ادراک آن عاجز هستند یا عزت آن چیزی است که مسبب از صفات بلند خداست و مراد از کبر ان چیزی است که مسبب از ذات مقدس اوست و مناسبت با هر یک از این وجوه که گفتیم آشکار و ظاهر است.

«فمن تناول» یعنی کسی که تصرف نماید و بگیرد. «شیئاً منه» ضمیر به هر یک از «عزّ» و «کبر» بر می گردد و غالبا فعل «أکبّ» مطاوعه برای فعل «کبّ» است؛ گفته می شود: «کبّه فأکبّ» یعنی او را سرنگون کرد و او سرنگون شد و فعل «أکبّ» گاهی متعدی نیز استعمال می شود. در قاموس گفته: «کبّه» یعنی او را برگرداند و به زمین زد؛ مثل «أکبّه و کبکبه فأکبّ» و این فعل هم لازم و هم متعدی است. و در مصباح گفته: «کببت زیدا کبّاً» یعنی او را با صورت به زمین افکندم و او نیز با صورت به زمین افتاد و این فعل از افعال نادری است که ثلاثی آن متعدی و رباعی آن لازم است و در قرآن نیز آمده: «فکبّت وجوههم فی النار» - . نمل / 27 - {به صورت در آتش افکنده می شوند} «افمن یمشی مکبّاً علی وجهه» - . ملک / 22 - {آیا کسی که به رو افتاده حرکت می کند}.

**[ترجمه]

المرکوز فیه القوه الشهویه و الغضبیه آثار الربوبیه و خواصها و هی أن یکون فوق کل شی ء و أعلی رتبه منه و یغفل عن أن هذا فی الحقیقه دعوی الربوبیه و کذلک کل صفه من الصفات الرذیله تتولد من ادعاء آثار الربوبیه کالغضب و الحسد و الحقد و الرئاء و العجب فإن الغضب من جهه الاستیلاء اللازم للربوبیه و الحسد من جهه أنه یکره أن یکون أحد أفضل منه فی الدین و الدنیا و هو أیضا من لوازمها و الحقد یتولد من احتقان الغضب فی الباطن و الرئاء من جهه أنه یرید ثناء الخلق و العجب من جهه أنه یری ذاته کامله و کل ذلک من آثار الربوبیه و قس علیه سائر الرذائل فإنک إن فتشتها وجدتها مبنیه علی ادعاء الربوبیه و الترفع.

**[ترجمه]برخی از محققین گفته اند: انسان مرکب است از دو جوهر که یکی از دیگری بزرگ تر است و آن روحی است که از فرمان پروردگار است و بین آن و بین پروردگار نزدیکی تام و تمامی وجود دارد؛ اگر لجام عبودیت نبود، هر کس می گفت: «من پروردگار بلند مرتبه شما هستم»؛ پس هر کسی ربوبیّت را دوست دارد ولی با اقرار به عبودیت، ربوبیت را از خود نفی می کند و به اعتبار جوهر دیگر که در آن قوه شهوت و غضب وجود دارد، آثار و خواص ربوبیت را می طلبد. این آثار عبارت است از این که می خواهد بالا دست هر چیز باشد و از حیث رتبه از آن برتر باشد و از این غافل می شود که طلب فوقیت بر هر چیزی نیز خود در حقیقت ادعای ربوبیت است؛ و همچنین هر صفتی از صفات رذیله از ادعای آثار ربوبیّت متولد می شود؛ مثل غضب و حسد و کینه و ریا و عجب؛ چرا که غضب از جهت آن چیرگی و تسلطی است که لازمه ربوبیت است و حسد از این جهت که شخص بدش می آید از این که کسی از او در امر دین و دنیا افضل باشد. پس حسد نیز از لوازم ادعای ربوبیبت است و کینه نیز از جمع شدن غضب در باطن زاده می شود و ریا نیز از این جهت که می خواهد خلق خدا او را مدح و ثنا بگویند و عجب نیز از این جهت که ذات خود را کامل می بیند و تمام این ها از آثار ربوبیت است و سایر رذائل را نیز با همین قیاس کن که اگر این امر را پیگیری کنی، همه را مبتنی بر ادعای ربوبیت و بالادستی می یابی.

**[ترجمه]

من فی قلبه مثل ذلک من الإیمان أراد دخول تأبید و قیل أراد إذا دخل الجنه نزع ما فی قلبه من الکبر کقوله تعالی وَ نَزَعْنا ما فِی صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍ (1) انتهی.

**[ترجمه]«الذرّ» مورچگان سرخ کوچک را گویند که مفرد آن «الذّرّه» است. از تغلب در خصوص این کلمه پرسیده شد؛ گفت: وزن صد مورچه با یک دانه گندم برابر است و «الذرّه» یکی از آن صد عدد است، و گفته شده: «الذرّه» وزنی ندارد و مراد از آن غباری است که از اشعه خورشید که از پنجره داخل می شود، دیده می شود.

و در مورد این حدیث گفته: کسی که در دلش به قدر سنگینی یک دانه ارزن از کبر وجود داشته باشد، داخل بهشت نمی شود و مراد از کبر، کبر کفر و شرک است مانند آیه: «إِنَّ الَّذینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرینَ» - . غافر / 60 - {کسانی که از عبادت من تکبّر می ورزند به زودی با ذلّت وارد دوزخ می شوند!»} آیا نمی بینی که حضرت، کبر را در مقابل نقیض آن، یعنی ایمان قرار داد و فرمود: و داخل دوزخ نمی شود کسی که در دلش به همین اندازه ایمان باشد؟ حضرت دخول در بهشت و جهنم برای همیشه را اراده فرموده. و گفته شده: منظور حضرت این است که وقتی داخل بهشت شد، آنچه از کبر در دل دارد، از او کَنده می شود؛ مانند آیه «و نزعنا ما فی صدوره من غلّ» - . اعراف / 43 - {و آنچه در دل ها از کینه و حسد دارند، برمی کنیم} پایان کلام شارح.

**[ترجمه]

أحد التأویلات للروایات الداله علی أن صاحب الکبر لا یدخل الجنه کما عرفت و کان المقصود أن هذا الوعید مختص بکبر الجحود لا أن غیره لا یتعلق به الوعید مطلقا و التکریر للتأکید.

**[ترجمه]«فاسترجعت» گفته می شود: «أرجع فرجع» و «استرجع فی المصیبه» یعنی در مصیبت «إنا لله و إنا إلیه راجعون» گفت، چنانچه در قاموس ذکر کرده و راوی این کلام را به زبان جاری ساخت، از این جهت که احساس هلاکت و استحقاق دخول در جهنم کرد؛ به سبب این که کلام بر ظاهرش حمل می شود؛ زیرا راوی به برخی از کبرها مبتلا بود؛ «انما هو الجحود» یعنی منظور از کبر انکار خدای سبحان است یا انکار انبیا و یا حجج او علیهم السلام است و تکبر ورزیدن از طاعت ایشان و قبول اوامر و نواهی آنها منظور است؛ مثل تکبری که ابلیس لعنه الله نمود؛ زیرا چون تکبر او قرین انکار و سرپیچی از طاعت خدا بود و امر او را کوچک شمرد، چنانچه بر این مطلب دلالت دارد آیه «لم أکن لأسجد لبشر خلقته من صلصال» - . حجر / 33 - {من هرگز برای بشری که او را از گل خشکیده آفریده ای، سجده نخواهم کرد!»} و آیه «ءأسجد لمن خلقت طیناً» - . اسراء / 61 - {آیا برای کسی سجده کنم که او را از خاک آفریده ای؟}، این جحود و انکار ابلیس سبب کفر او شد و کفر موجب محرومیت همیشگی از بهشت است و این یکی از معانی باطنی روایاتی است که دلالت دارد بر این که متکبر داخل بهشت نمی شود، چنانچه دانستی؛ و گویا مقصود این است که این وعده به دوزخ مخصوص کبر از سر انکار است؛ نه این که غیر چنین کبری مطلقا نمی تواند متعلق وعده به عذاب باشد؛ و تکرار حضرت در آخر روایت برای تأکید است.

**[ترجمه]

أن یجعل ما جعله حقا من توحیده و عبادته باطلا و قیل و هو أن یتجبر عند الحق فلا یراه حقا و قیل هو أن یتکبر عن الحق فلا یقبله.

**[ترجمه]«ان تغمص الناس» یعنی مردم را تحقیر کنی و مراد یا همه مردم است یا حجج و ائمه علیهم السلام، چنانچه در اخبار نیز وارد شده که ائمه علیهم السلام همان «ناس» هستند، همان طور که خدای تعالی فرمود: «ثم افیضوا من حیث افاض الناسُ» - . بقره / 199 - {سپس از همان جا که مردم کوچ می کنند، (به سوی سرزمین منی) کوچ کنید!} در قاموس گفته: «غمص» بر وزن ضرب و سمع یعنی او را حقیر شمرد و معنای آن مثل «اغتمصه و عابه و تهاون بحقه» است و «غمص النعمه» یعنی شکر نعمت را به جای نیاورد. و گفته: «سفه نفسه» و «سفه رأیه» که فاء آن هر سه حالت اعرابی را می گیرد، یعنی او را سفیه دانست و به او نسبت سفاهت داد یا او را هلاک کرد و «سفه» بر وزن فرح و کرُم علینا یعنی نادان شد و «سفّه تسفیها» یعنی او را کودن قرار داد مثل معنای «سفِهه» بر وزن علِمه یا به این معناست که به او نسبت کودنی داد. و عبارت«سفه صاحبه» بر وزن نصر یعنی در نادانی بر دوست خود غلبه نمود.

در نهایه در مورد این حدیث آمده: کبر یعنی «سفه الحق» و «غمص الناس» یعنی مردم را حقیر انگاشت و آنان را چیزی به حساب نیاورد و «غمص الناس یغمصهم غمصا» از این کلمه گفته می شود و در این مورد گفته: بغی و تجاوز ناشی از سفاهت حق یعنی جهل نسبت به آن است و گفته شده: یعنی خود را نشناخت و در نفس خود تفکر نکرد؛ زمخشری این روایت را نقل کرده که از «سَفَهُ الحق» است یعنی سفه اسمی است که به حق اضافه شده و گفته در معنای آن دو وجه وجود دارد: یکی این که حرف جرّ آن محذوف باشد و فعل به مفعول رسیده باشد؛ گویا اصل آن این باشد که بر حق سفاهت به خرج داد و دوم این که متضمن معنای فعل متعدی باشد مانند «جهل» و معنای آن سبک شمردن حق باشد و حق را بر آن رجحان و متانتش نبیند و نیز در این زمینه گفته: این که حضرت فرمود: «و لکنّ الکبر من بطر الحق» یعنی متکبر کسی است که احساس سرمستی کند مانند آیه «لکنّ البرّ من اتقی» - . بقره / 189 - {نیکی

کسی است که تقوا پیشه سازد} و معنای آن این است که آنچه را حق قرار داده بود، از توحید و عبادت خدا، آن را باطل قرار داد و گفته شده: مراد آن است که نزد حق تکبر کند و آن را حق نبیند و گفته شده: یعنی نسبت به حق تکبر کند و آن را نپذیرد.

**[ترجمه]

فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ (1) و قال بعد ذکر المشرکین فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِینَ فِیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ (2) و قال سبحانه بعد ذکر الکفار و دخولهم النار فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرِینَ فی موضعین (3)

و إلی قوله عز و جل ما سَلَکَکُمْ فِی سَقَرَ إلی قوله کُنَّا نُکَذِّبُ بِیَوْمِ الدِّینِ (4) و إلی قوله بعد ذکر المکذبین بالنبی صلی الله علیه و آله و بالقرآن سَأُصْلِیهِ سَقَرَ وَ ما أَدْراکَ ما سَقَرُ لا تُبْقِی وَ لا تَذَرُ لَوَّاحَهٌ لِلْبَشَرِ(5).

و فی النهایه سقر اسم أعجمی لنار الآخره و لا ینصرف للعجمه و التعریف و قیل هو من قولهم سقرته الشمس أذابته فلا ینصرف للتأنیث و التعریف.

**[ترجمه]کلمه «متکبرین» در روایت اشاره است به آیه «تَرَی الَّذینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّهٌ أَ لَیْسَ فی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرینَ» - . زمر / 60 - {کسانی

را که بر خدا دروغ بستند می بینی که صورت هایشان سیاه است؛ آیا در جهنّم جایگاهی برای متکبّران نیست؟} و خداوند بعد از ذکر مشرکین می فرماید: «فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها فَلَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرین» - . نحل / 29 - {اکنون

از درهای جهنم وارد شوید در حالی که جاودانه در آن خواهید بود! چه جای بدی است جایگاه مستکبران!} و بعد از ذکر کفار و دخولشان در آتش، در دو موضع از قرآن فرمود: «فَبِئْسَ مَثْوَی الْمُتَکَبِّرین» - . غافر/ 76 ، زمر / 72 - {چه

جای بدی است جایگاه مستکبران}و نیز اشاره دارد به آیه «ماسلککم فی سقر» - . مدثر / 42 -

{چه چیز شما را به دوزخ وارد ساخت؟} تا آیه «و کنا نکذب بیوم الدین» - . مدثر / 26 - 28 -

{و ما روز جزا را تکذیب می نمودیم} و نیز اشاره دارد به آیه ای که بعد از ذکر تکذیب کنندگان پیامبر صلی الله علیه و آله و قرآن که فرمود: «سأصلیه سقر و ما ادراک ما سقر لا تبقی و لا تذر لوّاحه للبشر» - . مدثر / 26 - 28 - {به زودی او را وارد سقر وی کنم و تو چه می دانی که سقر چیست که نه چیزی باقی می گذارد و نه رها می سازد که پوست تن را به کلی دگرگون می سازد.} و در نهایه گفته: «سقر» نامی غیر عربی برای آتش آخرت است و به دلیل عجمه بودن و معرفه بودن غیر منصرف است. و گفته شده: این کلمه از قول عرب گرفته شده که گفت: «سقرته الشمس» یعنی خورشید آن را ذوب کرد؛ پس به دلیل مؤنث بودن و معرفه بودن پس غیر منصرف است.

**[ترجمه]

یظهر من الآیات أن المراد بالمتکبرین فی الخبر من تکبر علی الله و لم یؤمن به و بأنبیائه و حججه علیهم السلام و الشکایه و السؤال إما بلسان الحال أو المقال منه بإیجاد الله الروح فیه أو من الملائکه الموکلین به و الإسناد علی المجاز و کأن المراد بتنفسه خروج لهب منه و بإحراق جهنم تسخینها أشد مما کان لها أو إعدامها أو جعلها رمادا فأعادها الله تعالی کما کانت.

**[ترجمه]از آیات استفاده می شود که مراد از متکبرین در این حدیث کسانی هستند که تکبر بر خدا می کنند و به او و انبیا و حجج او علیهم السلام ایمان نمی آورند و شکایت و سؤال یا به زبان حال و یا مقال است به این شکل که خدا روح را در او ایجاد می کند و یا این سخن از جانب ملائکه ای است که گماشته بر این آتش هستند و اسناد این شکایت، مجازی است و گویا مراد از تنفس، خروج شعله ای از این است و مراد از سوزاندن جهنم بر افروخته شدن به بیش از مقداری است که داشت و یا مراد نابود کردن آن و تبدیل به خاکستر نمودن آن است؛ پس خدای متعال آن آتش را به شکل اول برگرداند.

**[ترجمه]

بهذه الصور فإنها أحقر الصور فی الدنیا معامله معهم بنقیض مقصودهم أو یکون المراد بالصوره الصفه أی یطؤهم الناس کما یطئون الذر فی الدنیا.

و فی بعض أخبار العامه یحشر المتکبرون أمثال الذر فی صوره الرجال و قال بعض شراحهم أی یحشرهم أذلاء یطؤهم الناس بأرجلهم بدلیل أن الأجساد تعاد علی ما کانت علیه من الأجزاء غرلا یعاد منهم ما انفصل عنهم من الغلفه(1) و قرینه المجاز قوله فی صوره الرجال.

و قال بعضهم یعنی أن صورهم صور الإنسان و جثثهم کجثث الذر فی الصغر و هذا أنسب بالسیاق لأنهم شبهوا بالذر و وجه الشبه إما صغر الجثه أو الحقاره و قوله فی صوره الرجال بیان للوجه و حدیث الأجساد تعاد علی ما کانت علیه لا ینافیه لأنه قادر علی إعاده تلک الأجزاء الأصلیه فی مثل الذر.

**[ترجمه]این روایت دلالت دارد بر این که ممکن است روز قیامت انسان کوچک تر از اندازه ای که بوده، خلق شود؛ با وجود بقای اجزای اصلی در او و یا وجود برخی اجزای اصلی در او و سپس سایر اجزا به او اضافه می شود و بزرگ می شود؛ زیرا غلیظ شدن و ستبر بودن تا این حد بعید است و ممکن است مراد این باشد که متکبران، بزرگ و به صورت مورچگان خلق می شوند؛ زیرا مورچگان حقیرترین صورت ها در دنیا هستند و با متکبران معامله نقیض مقصود آنان می شود یا مراد از صورت، آن صفت است یعنی مردم آنان را لگدمال می کنند، همان طور که مورچگان را در دنیا لگد مال می کنند.

و در برخی اخبار اهل تسنن آمده: متکبران مانند مورچگان در صورت مردان محشور می شوند که مردم با پاهایشان آنها را لگدمال می کنند؛ زیرا اجساد با همان اجزایی که داشته اند برمی گردند در حالی که مختون نیستند و هر آنچه از آنان هنگام ختنه جدا شده نیز برمی گردد و قرینه مجاز بودن این تعبیر، عبارت: «فی صوره الرجال.»

و برخی شارحان از اهل تسنن گفته اند: یعنی چهره هایشان، چهره های انسان است ولی جثه هایشان از نظر کوچکی مانند جثه های مورچگان است و این تفسیر با سیاق روایت تناسب بیشتری دارد؛ زیرا متکبران به مورچگان تشبیه شده اند و وجه شبه، یا کوچکی جثه و یا حقارت آنان است و عبارت «فی صوره الرجال» بیان وجه شبه است و حدیث «اجساد به همان گونه که بوده اند اعاده می شوند» منافاتی با این روایت ندارد؛ زیرا خداوند قادر است آن اجزای اصلی را در چیزی مثل مورچگان برگرداند.

**[ترجمه]

وَ أَرْکَبُ الدَّابَّهَ الْفَارِهَهَ وَ یَتْبَعُنِی الْغُلَامُ فَتَرَی فِی هَذَا شَیْئاً مِنَ التَّجَبُّرِ فَلَا أَفْعَلُهُ فَأَطْرَقَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ثُمَّ قَالَ إِنَّمَا الْجَبَّارُ الْمَلْعُونُ مَنْ غَمَصَ النَّاسَ وَ جَهِلَ الْحَقَّ قَالَ عُمَرُ قُلْتُ أَمَّا الْحَقُّ فَلَا أَجْهَلُهُ وَ الْغَمْصُ لَا أَدْرِی مَا هُوَ قَالَ مَنْ حَقَّرَ النَّاسَ وَ تَجَبَّرَ عَلَیْهِمْ فَذَلِکَ الْجَبَّارُ(1).

**[ترجمه]کافی: عمر بن یزید از پدرش نقل می کند که گفت: به امام صادق علیه السلام عرض کردم: همانا من غذای پاکیزه می خورم و بوی خوش استشمام می کنم و بر حیوان چابک سوار می شوم و غلام به دنبالم می آید. پس اگر در این امور چیزی از سرکشی می بینید انجام ندهم. امام صادق علیه السلام سر به زیر انداخت. سپس فرمود: سرکش ملعون کسی است که مردم را خوار شمرد و حق را نادیده بگیرد. عمر گوید: گفتم: اما حق را نادیده نمی گیرم و اما خوارکردن نمی دانم به چه معناست. فرمود: کسی که مردم را کوچک شمرد و بر آن ها گردنکشی کند، پس او سرکش است. - . کافی 2 : 311 -

**[ترجمه]

نظر الکرامه و العطف و البر و الرحمه و الإحسان لضعفهم و حقارتهم عنده أو کنایه عن شده الغضب لأن من اشتد غضبه علی أحد استهان به و أعرض عنه و عن التکلم معه و الالتفات نحوه کما أن من اعتد بغیره یقاوله و یکثر النظر إلیه.

و قیل فی قوله یَوْمَ الْقِیامَهِ إشعار بأن المعاصی المذکوره بل غیرها أیضا لا تمنع من إیصال الخیر و النعمه إلیهم فی الدنیا لأن إفضاله فیها یعم الأبرار و الفجار تأکیدا للحجه علیهم.

وَ لا یُزَکِّیهِمْ أی لا یطهرهم من ذنوبهم أو لا یقبل عملهم أو لا یثنی علیهم و تخصیص الثلاثه بالذکر لیس لأجل أن غیرهم معذور بل لأن عقوبتهم أعظم و أشد لأن المعصیه مع وجود الصارف عنها و عدم الداعی القوی علیها أقبح و أشنع.

و ذلک فی الشیخ لانکسار قوته و انطفاء شهوته و طول أعذاره و مدته و قرب الانتقال إلی الله فهو حری بأن یتدارک ما فات و یستعد لما هو آت فإذا ارتکب الزنا أشعر ذلک بأنه غیر مقر بالدین و مستخف بنهی رب العالمین فلذا استحق العذاب المهین و فیه إشعار بأن الشیخ فی أکثر المعاصی بل [جمیعها أشد عقوبه من الشاب و علی أن الشاب بالعفه أمدح من الشیخ و الصارف للملک عن کونه جبارا مشاهده کمال نعمه تعالی علیه](1) حیث سلطه علی عباده و بلاده و جعلهم تحت یده و قدرته فاقتضی ذلک أن یشکر منعمه و یعدل بین خلق الله و یرتدع عن الظلم و الفساد و یشاهد ضعفه بین یدی الملک المنان فإذا قابل کل ذلک بالکفران استحق عذاب النیران.

و الصارف للمقل الفقیر عن الاختیال و الاستکبار فقره لأن الاختیال أنما هو بالدنیا و لیست عنده فاختیاله عناد و من عاند ربه العظیم صار محروما

ص: 222

من رحمته و له عذاب ألیم.

**[ترجمه]«لا یکلمهم الله» اشاره دارد به آیه «إِنَّ الَّذینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلیلاً أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ» - . آل عمران / 77 - {کسانی

که پیمان الهی و سوگندهای خود (به نام مقدس او) را به بهای ناچیزی می فروشند، آنها بهره ای در آخرت نخواهند داشت؛ و خداوند با آنها سخن نمی گوید و به آنان در قیامت نمی نگرد و آنها را (از گناه) پاک نمی سازد؛ و عذاب دردناکی برای آنهاست.} و معنا این است که خدا با کلام رضایت خود با آنان سخن نمی گوید؛ بلکه با کلام غضب و خشم سخن می گوید مثل آیه «اخسؤا فیها و لا تکلمون» - . مومنون / 108 - {دور شوید در دوزخ، و با من سخن مگویید!}

و گفته شده: خداوند بدون واسطه با آنان سخن نمی گوید؛ بلکه ملائکه متعرض حساب و عتابشان می شوند؛ و گفته شده: این آیه، کنایه از روی گرداندن و غضب خداست؛ زیرا کسی که بر دیگری غضب می کند، کلامش قطع می شود. و گفته شده: یعنی از کلام خدا و آیات او منتفع نمی شوند. و معنای «لا ینظر الیهم» یعنی خدا نظر کرامت و عطوفت و نیکی و رحمت و احسان به آنان نمی کند؛ زیرا اینان نزد خدا ضعیف و زبون هستند؛ یا کنایه از شدت غضب خداست؛ زیرا کسی که بر دیگری به شدت غضب کند، او را خوار می بیند و از وی و نیز تکلم با او و توجه به او روی بر می گرداند، کما این که کسی که به دیگری اعتنا می کند، با او طرفینی سخن می گوید و زیاد به او نگاه می کند.

و گفته شده: این که فرمود: «یوم القیامه» می خواهد بفهماند که گناهان یاد شده و بلکه غیر آنها نیز مانع ایصال خیر و نعمت به آنان در دنیا نمی شود؛ زیرا تفضلات خداوند در دنیا از جهت اتمام حجت بر همه، شامل نیکان و بدکاران می شود. «و لا یزکیهم» یعنی آنان را از گناهانشان پاک نمی کند، یا عملشان را نمی پذیرد، یا آنان را نمی ستاید و این که این حضرت صلی الله علیه و آله فقط این سه دسته را ذکر فرمود، به این خاطر نیست که غیر از اینان از اهل معاصی معذورند؛ بلکه به این خاطر این سه دسته را اختصاصا ذکر فرمود که عقوبتشان بزرگ تر و شدیدتر است؛ زیرا معصیت کردن با وجود چیزی که انسان را از آن منصرف کند و با وجود عدم انگیزه قوی برای انجام آن، قبح و زشتی بیشتری دارد.

و این قبح در پیرمرد به خاطر شکسته شدن قوت او و خاموش شدن آتش شهوت او و طولانی بودن کوتاهی های او در طول مدتی که دردنیا به سر برده و نزدیک است به سوی خدا منتقل شود، بیشتر است؛ پس پیرمرد، سزاوار است به جبران مافات بپردازد و مهیای چیزی شود که در حال آمدن است. پس وقتی مرتکب زنا می شود، این فعل او می فهماند که معترف به تدین نیست و نهی پروردگار عالمیان را سبک شمرده و به همین جهت مستحق عذاب خوار کننده است. و در این بیان اشاره است به این که پیرمرد در اکثر گناهان، از جوان عقوبتش بیشتر است و نیز دلالت دارد که جوان به سبب عفت از پیرمرد ممدوح تر است؛ آنچه پادشاه را بازمی دارد از این که تکبر ورزد، مشاهد کمال نعمت های خدا بر اوست که او را بر بندگان و سرزمین های خود مسلط فرموده و آنان را زیر دست و قدرت او قرار داده؛ پس این نعمت اقتضا دارد که این سلطان از مُنعم خود تشکر کند و بین خلق خدا عدالت داشته و از ظلم و فساد بازشان دارد و ضعف خود را در برابر خداوند ملِک منّان ببیند؛ پس وقتی با کفران نعمت، عمل مقابل همه این وظایفش را انجام داد، مستحق عذاب جهنم می شود.

و عاملی که موجب می شود انسان فقیر از تکبر و استکبارورزی منصرف شود، فقر و نداری اوست؛ زیرا تکبر فقط به سبب دنیا است و دنیا نزد این فقیر نیست؛ پس تکبر او عناد است و کسی که با پروردگار با عظمت خود عناد بورزد، از رحمت او محروم می گردد و عذابی دردناک دارد.

**[ترجمه]

یکن تکبرا فصار فی جو السماء أی استقر هناک أو ارتفع إلی السماء.

**[ترجمه]«الملک» به ضم میم و سکون لام به معنای سلطنت است و به فتح میم و کسر لام به معنای سلطان است و به کسر میم و سکون لام مالی است که کسی آن را مالک می شود و اضافه عزّ به ملک اضافه لامیّه است و نزول یا از مرکب و یا از تخت سلطنت بوده و هر دو این معانی روایت شده و سزاوار است که این خبر حمل شود بر این معنا که آنچه بر یوسف علیه السلام داخل شد، تکبر یا تحقیر پدرش نبود؛ زیرا انبیا از امثال این گناهان پاک و بری هستند؛ بلکه رعایت مصلحت کرد که عزتش بین عموم مردم محفوظ بماند تا بتواند خلق خدا را سیاست کند و دین را ترویج دهد؛ زیرا پایین آمدن پادشاه نزد آن مردم برای غیر، موجب ذلت بود و رعایت ادب برای پدر با وجود نبوت او و تحمل مشکلات به خاطر محبت یوسف، از رعایت آن مصلحت اهم و اولی بود. پس این عمل حضرت علیه السلام ترک اولی بوده و به همین خاطر به سبب آن سرزنش گردید و نور نبوت از صلب او خارج شد؛ زیرا انبیا به خاطر شأن رفیع و درجه عالی خود، به کمترین چیزی مورد عتاب و سرزنش قرار می گیرند؛ پس این عمل شبیه تکبر بود و خود تکبر نبود. «فصار فی جوّ السماء» یعنی در آسمان مستقر شد یا به سوی آسمان رفت.

**[ترجمه]

تعالی أنسب و إن کان الکل بأمره تعالی و قیل هو التنبیه علی أن الرفع مترتب علی التواضع من غیر حاجه إلی دعاء الملک بخلاف الوضع فإنه غیر مترتب علی التکبر ما لم یدعو الملک علیه بالوضع و ما ذکرنا أنسب.

ثم قال له أی الرب تعالی أو الملک انتعش یحتمل الوجهین المتقدمین یقال نعشه الله کمنعه و أنعشه أی أقامه و رفعه و نعشه فانتعش أی رفعه فارتفع نعشک الله أیضا إما إخبار بما وقع من الرفع أو دعاء له بالثبات و الاستمرار.

**[ترجمه]جوهری می گوید: «حَکَمه اللجام» یعنی آنچه دور گردن اسب را احاطه می کند و در نهایه گفته: «أحکمت فلانا» یعنی فلانی را منع نمودم و حاکم را از همین جا حاکم نامیده اند، زیرا که از ظلم بازمی دارد و گفته شده: از «حکمت الفرس و أحکمته» گرفته شده یعنی اسب را لگام کنترل کردم و او را باز داشتم و حدیث «هیچ کس نیست مگر این که در سرش لگامی است» از همین معناست. و در روایتی دارد: «در سر هر عبدی افسار و لگامی است که وقتی خواست معصیتی را قصد کند، اگر خدا بخواهد او را مانع شود، مانع می شود و «حکمه» آهنی در افسار است که بر بینی اسب و زیر گلوی او قرار می گیرد و او را از مخالفت سوار خود باز می دارد و وقتی حکمه دهان اسب را می گیرد و گردن نیز متصل به سر است، او را از آنچه در سر دارد باز می دارد، کما این که حکمه اسب را از نافرمانی باز می دارد و از همین باب است آن حدیث که فرمود: «بنده وقتی تواضع کند، خداوند حکمت او را بالا می برد» و مراد از حکمه قدر و منزلت اوست. گفته می شود:«له عندنا حکمه» یعنی نزد ما قدر و منزلتی دارد و «فلان عالی الحکمه» یعنی فلانی منزلت رفیعی دارد و گفته شده: حکمت در انسان پایین صورت اوست و استعاره از جای افسار و لگام است و رفع حکمت کنایه از عزیز کردن است؛ زیرا از صفات شخص ذلیل این است که مهار سرش دست دیگری است.

و گفته شده: مراد از حکمت در اینجا آن حالتی است که اقتضای پیمودن راه هدایت را بر سبیل استعاره دارد و مراد از این که فرشته ای آن را می گیرد این است که او را به راه هدایتش راهنمایی می کند و او را از بازگشتن از آن راه بازمی دارد .

«اتضِع» امر تکوینی یا شرعی است. «وضعک الله» نفرین بر اوست. و دعای فرشته مستجاب است؛ یا اخبار از این است که خداوند امر به پستی تو کرده و خواری تو را در تقدیر خود آورده است. «رفعها الله» یعنی خدا آن حکمت را بالا می برد. و اسلوب کلام تغییر کرد و ترفیع حکمت به فرشته نسبت داده نشد از این باب که نسبت دادن خیر و لطف به خدای متعال مناسب تر است، اگر چه همه امور به امر خدای متعال است؛ و گفته شده: این برای تنبیه بر آن است که بالا بردن مترتب بر تواضع است و احتیاجی به دعا کردن آن فرشته نیست؛ به خلاف ذلت و خواری! زیرا مادامی که فرشته دعا برای ذلیل شدن او نکند خواری و ذلت مترتب بر تکبر نیست. و آن معنایی را که ما ذکر کردیم مناسب تر است.

«ثم قال له» یعنی خدای متعال یا آن فرشته به او می گویند؛ «انتعش» این کلمه می تواند به هر دو وجهی که گذشت معنا شود: «نعشه الله» بر وزن منع و «أنعشه» یعنی او را بلند کرد و بالا برد؛ و «نعشه فانتعش» یعنی او را بالا برد و او نیز بالا رفت. «نعشک الله» نیز اخبار است از آن رفعتی که واقع شد یا دعای برای اوست بر دوام و استمرارش.

**[ترجمه]

یکون فیمن کان ذلیلا فعز و أما من نشأ فی العزه لا یتکبر غالبا بل شأنه التواضع الثالث أن التکبر أنما یکون فیمن لم یکن له کمال واقعی فیتکبر لإظهار الکمال الرابع أن یکون المراد المذله عند الله أی من کان عزیزا ذا قدر و منزله عند الله لا یتکبر الخامس ما قیل إن اللام لام العاقبه أی یصیر ذلیلا بسبب التکبر.

**[ترجمه]در نهایه در این خصوص گفته: «انک امرؤ تائه» یعنی تو مردی متکبر هستی یا گمراه و متحیر هستی. «قد تاه یتیه تیها» یعنی متحیر شد و گم گشت و تکبر ورزید. پایان کلام صاحب نهایه.

«او تجبّر» ممکن است تردید از راوی باشد و اگر این کلام از خود حضرت علیه السلام باشد، دلالت دارد بر این که بین تکبر و تجبر فرق معنایی وجود دارد؛ همان طور که آیه «الجبّار المتکبّر» بر این امر دلالت دارد؛ و در حدیث اشاره ای است به این که تکبر از تجبّر قدرت بیشتری دارد و در فرق بین این دو می توان گفت: تجبّر یعنی مجبور کردن غیر و زور گفتن به او بر آنچه زورگو می خواهد؛ به خلاف تکبر که عبارت است از این که خود را بزرگ تر و عظیم تر از غیر جلوه دهد؛ اگر چه این دو کلمه غالبا با هم تلازم معنایی دارند.

سپس بدان که این دو خبر، وجوهی را محتمل است: اول: مراد این است که تکبر ناشی از پستی نفس و رذالت و پایین بودن آن است؛ دوم: معنا این است که تکبر در کسی است که ذلیل بود و بعد عزیز شد؛ اما آن کسی که در عزت رشد کرده غالبا تکبر نمی ورزد؛ بلکه شأن او تواضع است. سوم: تکبر در کسی است که فاقد کمالی واقعی است و برای اظهار کمال تکبر می ورزد؛ چهارم: مراد بیان ذلت در نزد خداست؛ یعنی کسی که عزیز باشد و نزد خدا دارای قدر و منزلت باشد، تکبر نمی ورزد. پنجم: گفته شده: «لام» برای عاقبت است یعنی به سبب تکبر ذلیل می شود.

**[ترجمه]

قذره و جده البعید تراب ذلیل و قد عرّفه الله نسبه فقال الَّذِی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طِینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَهٍ مِنْ ماءٍ مَهِینٍ (1) فمن أصله من التراب المهین الذی یداس بالأقدام ثم خمر طینه حتی صار حمأ مسنونا کیف یتکبر و أخس الأشیاء ما إلیه نسبه فإن قال افتخرت بالأب فالنطفه و المضغه أقرب إلیه من الأب فلیحتقر نفسه بهما.

و السبب الثانی الحسن و الجمال فإن افتخر به فلیعلم أنه قد یزول بأدنی الأمراض و الأسقام و ما هو فی عرضه الزوال لیس بکمال یفتخر به و لینظر أیضا إلی أصله و ما خلق منه کما مر و إلی ما یصیر إلیه فی القبر من جیفه منتنه و إلی ما فی بطنه من الخبائث مثل الأقذار التی فی جمیع أعضائه و الرجیع الذی فی أمعائه و البول الذی فی مثانته و المخاط الذی فی أنفه و الوسخ الذی فی أذنیه و الدم الذی فی عروقه و الصدید الذی تحت بشرته إلی غیر ذلک من المقابح و الفضائح فإذا عرف ذلک لم یفتخر بجماله الذی هو کخضراء الدمن.

الثالث القوه و الشجاعه فمن افتخر بهما فلیعلم أن الذی خلقه هو أشد منه قوه و أن الأسد و الفیل أقوی منه و أن أدنی العلل و الأمراض یجعله أعجز من کل عاجز و أذل من کل ذلیل و أن البعوضه لو دخلت فی أنفه أهلکته و لم یقدر علی دفعها.

الرابع الغنی و الثروه و الخامس کثره الأنصار و الأتباع و العشیره و قرب السلاطین و الاقتدار من جهتهم و الکبر و الفخر لهذین السببین أقبح لأنه أمر خارج عن ذات الإنسان و صفاته فلو تلف ماله أو غصب أو نهب أو تغیر علیه السلطان و عزله لبقی ذلیلا عاجزا و إن من فرق الکفار من هو أکثر منه مالا و جاها فالمتکبر بهما فی غایه الجهل.

السادس العلم و هو أعظم الأسباب و أقواها فإنه کمال نفسانی عظیم عند الله تعالی و عند الخلائق و صاحبه معظم عند جمیع المخلوقات فإذا تکبر

ص: 227

العالم و افتخر فلیعلم أن خطر أهل العلم أکثر من خطر أهل الجهل و أن الله تعالی یحتمل من الجاهل ما لا یحتمل من العالم و أن العصیان مع العلم أفحش من العصیان مع الجهل و أن عذاب [العالم أشد من عذاب الجاهل و أنه تعالی شبه العالم الغیر العامل تاره بالحمار و تاره بالکلب و أن الجاهل](1) أقرب إلی السلامه من العالم لکثره آفاته و أن الشیاطین أکثرهم علی العالم و أن سوء العاقبه و حسنها أمر لا یعلمه إلا الله سبحانه فلعل الجاهل یکون أحسن عاقبه من العالم.

السابع العباده و الورع و الزهاده و الفخر فیها أیضا فتنه عظیمه و التخلص منها صعب فإذا غلب علیه فلیتفکر أن العالم أفضل منه فلا ینبغی أن یفتخر علیه و لا ینبغی أیضا أن یفتخر علی من تأخر عنه فی العمل أیضا إذ لعل قلیل عمله یکون مقبولا و کثیر عمله مردودا و لا علی الجاهل و الفاسق إذ قد یکون لهما خصله خفیه و صفه قلبیه موجبه لقرب الرب سبحانه و رحمته و لو فرض خلوهما عن جمیع ذلک بالفعل فلعل الأحوال فی العاقبه تنعکس و قد وقع مثل ذلک کثیرا و لو فرض عدم ذلک فلیتصور أن تکبره فی نفسه شرک فیحبط عمله فیصیر هو فی الآخره مثلهم بل أقبح منهم وَ اللَّهُ الْمُسْتَعانُ.

**[ترجمه]«اما انک عاشرهم فی النار» یعنی پدران تو کافر بودند و در آتش؛ پس چه معنا دارد که تو به آنها افتخار کنی در حالی که تو نیز از حیث کفر باطنی مثل آنان هستی، اگر آن منافقی و اگر کافری که کفر ظاهری نیز داری! پس افتخار تو اصلا توجیهی ندارد و حاصل این که عمده اسباب فخر و بلکه شایع ترین آنها و بیشترین آن اسباب، فخر به پدران است و چنین فخری باطل است؛ زیرا اگر پدران انشان کافر یا ظالم باشند که اهل دوزخ هستند و سزاوار است که انسان از آنان تبری بجوید، نه این که به آنها افتخار کند؛ و اگر فخرفروشی بر پدران به این سبب باشد که آنان مال و ثروت دارند، باید دانست که مال داشتن کمال نیست که موجب افتخار باشد؛ بلکه اخبار فراوانی در مذمت مال وارد شده و اگر مال کمال نیز باشد، مخصوص پدران آنان است و نه خود آنان و انسان عاقل به کمال غیر خود افتخار نمی کند؛ و اگر افتخار به پدران از باب این باشد که نیکوکار یا فاضل و یا عالم بوده اند، این نیز جهل است؛ زیرا شخص به کمال غیر خود احساس عزت نموده است. به همین جهت گفته شده:

اگر به پدران با شرافت خود افتخار کنی، راست گفته ای، ولی چه بد فرزندی (مثل تو را) به دنیا آورده اند.

پس شخص متکبر به نسب، اگر در صفات ذاتی خود، رذالت و پستی داشته باشد، پس کمال غیر او چگونه پستی او را جبران نماید؟ و نیز سزاوار است که نسب حقیقی خود را نیز بداند و پدر و جد خود را بشناسد؛ پدر او نطفه ای نجس و جدّ بعید او خاکی ذلیل بوده اند و خداوند نسب او را معرفی کرده و فرمود: «الَّذی أَحْسَنَ کُلَّ شَیْ ءٍ خَلَقَهُ وَ بَدَأَ خَلْقَ الْإِنْسانِ مِنْ طینٍ ثُمَّ جَعَلَ نَسْلَهُ مِنْ سُلالَهٍ مِنْ ماءٍ مَهینٍ» - . سجده / 7 - 8 - {او همان کسی است که هر چه را آفرید نیکو آفرید؛ و آفرینش انسان را از گِل آغاز کرد؛ سپس نسل او را از عصاره ای از آب ناچیز و بی قدر آفرید.} پس کسی که اصل او از خاکی ذلیل است که قدم ها آن را پایمال می کنند، سپس گِل او تخمیر می شود و گِلی بدبوی درست می شود؛ این فرد چگونه تکبر می ورزد در حالی که پست ترین اشیا آن چیزی است که نسب او بدان می رسد؛ پس اگر بگوید: من به پدرم افتخار می کنم، نطفه و گوشت جویده شده از پدرش به او نزدیک تر است؛ پس باید خود را به سبب این دو حقیر بشمارد.

سبب دوم حسن و جمال است و اگر به این دو افتخار می کند، باید بداند که این دو با کمترین مرض و بیماری از بین می رود؛ پس چیزی که در عرض آن زوال و نیستی است، کمالی نیست که بدان افتخار شود؛ و نیز باید به اصل خود و چیزی که از آن خلق شده بنگرد، همان طور که گذشت؛ و باید بنگرد که در قبر تبدیل به چه چیزی می شود؟ مرداری بدبو! و باید به قاذورات نجسی که در شکم دارد بنگرد؛ مثل نجاساتی که در تمام اعضایش دارد و به سرگینی که در میان روده های خود دارد و به ادراری که در مثانه اش دارد و چرکی که زیر پوستش هست و غیر این ها از اشیای قبیح و افتضاح؛ وقتی این را دانست، به زیبایی خود که مثل علف سبز وسط لجنزار است افتخار نخواهد کرد.

سوم قوت و شجاعت اوست؛ کسی که به این دو افتخار می کند باید بداند که آن خدایی که او را آفریده از او قوی تر است و شیر و فیل نیز از او قوی تر هستند و کوچکترین بیماری و رضی او را نا توان تر از هر عاجزی و خوار تر از هر ذلیلی قرار می دهد و اگر پشه ای داخل بینی او شود، او را هلاک می کند و قدرت دفع آن را نخواهد داشت.

چهارم بی نیازی و ثروت اوست و پنجم کثرت یاوران و پیروان و قبیله او و قرب به سلاطین و اقتداری که از ناحیه ایشان دارد؛ و کبر و فخر به خاطر این دو سبب قبیح تر است؛ زیرا امری است خارج از ذات و صفات انسان؛ پس اگر مال او تلف شود و یا غصب شود و یا غارت گردد یا سلطان نسبت به او تغییر رفتار حاصل کند و او را بر کنار کند، ذلیل و عاجز می ماند. و از میان فرقه های کفار هستند کسانی که از او از حیث مال و جاه دارا تر هستند؛ پس کسی که به مال و جاه تکبر می کند، در نهایت جهالت به سر می برد.

ششم علم است که اعظم اسباب تکبر و قوی ترین آن اسباب است؛ زیرا کمالی نفسانی و بزرگ است که نزد خدای متعال و خلق خدا نیز بزرگ شمرده می شود؛ شخص عالم نزد تمام مخلوقات عظیم است، و وقتی عالم تکبر کند و فخر بفروشد، باید دانست که خطر اهل علم بیش از خطر اهل جهالت است و خدای متعال از جاهل اموری را تحمل می کند که از عالم تحمل نمی کند. و عصیان با علم بدتر از عصیان با جهل است و عذاب عالم شدیدتر از عذاب جاهل است و خدای متعال عالم بی عمل را گاهی به الاغ و گاهی به سگ تشبیه فرموده و جاهل از عالم به سلامتی نزدیک تر است به خاطر کثرت آفاتی که در کمین عالم است و بیشتر شیاطین به سراغ عالم می روند و این که سوء و حسن عاقبت را فقط خدای سبحان می داند و شاید عاقبت جاهلی از عاقبت عالمی نیکوتر باشد.

هفتم عبادت و پرهیزگاری و زهد است؛ و افتخار به این امور نیز فتنه بزرگی است و رهایی از آن دشوار است؛ پس وقتی به چنین فتنه ای مبتلا شد، باید بداند که عالم از او افضل است؛ پس سزاوار نیست که بر عالم فخر فروشی کند و نیز سزاوار نیست که بر کسی که در عمل از او متأخر است، فخر بفروشد؛ زیرا چه بسا عمل کم چنین شخصی قبول شود و عمل فراوان این زاهد عابد مقبول نیفتد و نیز شخص عابد نباید بر جاهل و فاسق نیز فخر فروشی کند؛ زیرا چه بسا این دو نیز خصلتی مخفی و صفتی قلبی داشته باشند که موجب قرب پروردگار سبحان و رحمت او بشود و اگر فرض هم کنیم که جاهل و فاسق به صورت بالفعل خالی از این صفات هستند، ممکن است احوال در عاقبت بر عکس شود و مثل این امر زیاد اتفاق افتاده است و اگر عدم این امر نیز تصور شود، باید تصور کند که تکبر نفسانی او شرک است و موجب بطلان عمل او می شود و او نیز در آخرت مثل این ها و بلکه بدتر از این ها می گردد و خداست که مدد خواه او هستیم .

**[ترجمه]

إلا بهم.

**[ترجمه]«حسب» به معنای بزرگی و مجدی است که از ناحیه پدران حاصل می شود و بر شرافت حاصل از کارهای نیک و اخلاق کریمه نیز اطلاق می شود، اگر چه از جهت پدران نباشد. در قاموس گفته: «حَسَب» آن چیزی است که از افتخارات پدرانت انسان محسوب می کنی و یا مال و تدین و کرم و شرافت در فعل و یا کارهای شایسته یا شرافت ثابت در پدران و یا در خاطر می باشد؛ یا این که حسب و کرم گاهی در کسی که پدران با شرافتی نیز ندارد، پیدا می شود، در حالی که شرافت و مجد جز به سبب پدران حاص نمی گردد.

**[ترجمه]

أو مفعول مطلق لفعل محذوف أی أعجب عجبا فعلی الأول للمتکبر صفه لقوله عجبا و علی الثانی خبر مبتدأ محذوف بتقدیر هو للمتکبر و الضمیر المحذوف راجع إلی عجبا.

و قال النحویون لا یمکن أن یکون صفه لعجبا لأن الفعل کما لا یکون موصوفا فکذلک النائب الوجوبی له لا یکون موصوفا و حذف الفعل و إقامه المصدر مقامه فی تلک المواضع واجب.

**[ترجمه]«عجباً» به تحریک جیم مصدر است باب «علم» است. و یا حرف نداء در آن در تقدیر است و یا مفعول مطلق فعل محذوف است؛ یعنی تعجب می کنم؛ پس بنا بر احتمال اول، «للمتکبر» صفت کلمه «عجبا» است و بنا بر احتمال دوم خبر مبتدای محذوف است یعنی «هو للمتکبر» و ضمیر محذوف مرجع آن «عجباً» است.

نحویّون می گویند: نمی تواند صفت برای «عجباً» باشد؛ زیرا همان طور که فعل نمی تواند موصوف باشد، نایب وجوبی آن نیز نمی تواند موصوف باشد؛ و حذف فعل و نشاندن مصدر به جای آن در آن مواضع واجب است.

**[ترجمه]

التراب و لم یقرب من التعفن و الفساد لم یقبل صوره نباتیه و لم تخرج منه سنبله و لا ثمره و ماء الظهر ما لم یصر منیا منتنا لم تفض علیها صوره إنسانیه قابله للخلافه الربانیه فمن تفکر فی أمثال هذه الحکم و المعارف أمکنه التحرز من الکبر و الفخر بفضله تعالی.

و أما العملیه فهی المداومه علی التواضع لکل عالم و جاهل و صغیر و کبیر و الاقتداء بسنن النبی صلی الله علیه و آله و الأئمه الطاهرین صلوات الله علیهم و تتبع سیرهم و أخلاقهم و حسن معاشرتهم لجمیع الخلق.

**[ترجمه]این روایت و امثال آن نسخه هایی از داروهای حکمای ربّانی برای معالجه بزرگ ترین دردهای روحی که همان فخر مترتب بر کبر است می باشد و حاصل ان که در انسان بسیاری از صفات نقص وجود دارد و اگر کمالی نیز در او وجود دارد از ناحیه پروردگار انس و جن است. پس شایسته انسان نیست که بر سایر برادران خود افتخار کند و در این روایت اشاره است به این که دفع این مرض به دست خود مریض است و علاج مرض فخرفروشی مرکب از اجزای علمی و عملی است.

اما علاج علمی به این است که خدای سبحان را به بزرگی اش بشناسد و در ذات و صفات و افعالش نسبت به او موحد باشد و بدانید که هر موجودی غیر خدا، شکست خورده و مقهور و عاجز است و جز به سبب فیض جود و رحمت حق وجود ندارد و انسان از کثیف ترین و پست ترین اشیا که خاک است، خلق شده و بعد از نطفه نجس پلید و بعد از خون بسته و سپس از گوشت جویده شده و سپس استخوان ها و سپس جنینی که غذای او خون حیض است و سپس در قبر مبدل به لاشه ای می شود که نزدیک ترین افراد به او نیز ازآن فرار می کند.

و انسان در این بین از شکلی به شکلی و از حالی به حال دیگر تغییر می کند؛ از مرض به عافیت و از عافیت به مرض؛ و سایر احوالی که در حال تبدل است؛ در حالی که انسان برای خود مالک نفع و ضرر و حیات و مرگ نمی شود و حضرت به این معنا اشاره نمود که فرمود: «و هو فیما بین ذلک ما یدری ما یصنع به» سپس نمی داند در برزخ و قیامت چه به سراغ او می آید، چنانچه سابقا در باب کبر ذکر کردیم.

و نیز علاج این است که بداند کمال هر چیزی، خواه طبیعی و یا ارادی باشد، جز با انکسار و ضعف تحقق نمی یابد؛ زیرا عناصر، تا آن صورت کیفیتی صرفش نشکند، صورت کمالی معدنی یا نباتی یا حیوانی و یا انسانی پیدا نمی کند و دانه تا در خاک نیفتد و در معرض گندیدن و فساد قرار نگیرد، صورت نباتی پیدا نمی کند و هیچ خوشه و ثمری از آن خارج نمی شود و آب کمر آدمی مادامی که مبدل به منیّ بدبو نشود، صورت انسانی نمی پذیرد که قابلیت خلافت ربّانی پیدا کند؛ پس کسی که در امثال این حکمت ها و معارف تفکر کند، می تواند به فضل خدای متعال از کبر و فخر محفوظ بماند.

اما راه علاج عملی به این است که به تواضع در برابر هر عالم و جاهل و کوچک و بزرگی مداومت بخشد و به سنن پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه طاهرین علیهم السلام تأسی کند و از سیره و اخلاق آنان و حسن معاشرتی که با تمام خلایق داشتند، پیروی کند.

**[ترجمه]

وَ أَشَدُّکُمْ تَوَاضُعاً وَ إِنَّ أَبْعَدَکُمْ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مِنِّی الثَّرْثَارُونَ وَ هُمُ الْمُسْتَکْبِرُونَ (1).

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدرانش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود: همانا محبوب ترین شما در نزد من و نزدیک ترین شما در جایگاه نسبت به من در روز قیامت خوش خلق ترین شما و متواضع ترین شماست. و دورترین شما در روز قیامت از من پرادعا ها از شما هستند و آنها متکبرانند. - . قرب الاسناد: 22 -

**[ترجمه]

وَ الْمَرَحَ وَ الْخُیَلَاءَ کُلُّ ذَلِکَ فِی الشِّرْکِ وَ الْعَمَلِ فِی الْأَرْضِ بِالْمَعْصِیَهِ(1).

**[ترجمه]تفسیر قمی: امام باقر علیه السلام فرمود: اظهارشادمانی و سرخوشی و خودستایی همه از شرک و رفتار در زمین به معصیت است. - . تفسیر قمی: 588 -

**[ترجمه]

فی الثناء الحسن (1).

**[ترجمه]برخی اخبار در باب حسد گذشت و این که خدا دهقانان را به سبب کبر عذاب می کند و در باب جوامع اخلاق زشت گذشت که امام صادق علیه السلام فرمود: متکبر طمع نکند که مدح نیکی از او بماند.

**[ترجمه]

عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَلْحَهَ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: لَنْ یَدْخُلَ الْجَنَّهَ عَبْدٌ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ کِبْرٍ وَ لَا یَدْخُلُ النَّارَ عَبْدٌ فِی قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِیمَانٍ قُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَلْبَسُ الثَّوْبَ أَوْ یَرْکَبُ الدَّابَّهَ فَیَکَادُ یُعْرَفُ مِنْهُ الْکِبْرُ قَالَ لَیْسَ بِذَاکَ إِنَّمَا الْکِبْرُ إِنْکَارُ الْحَقِّ وَ الْإِیمَانُ الْإِقْرَارُ بِالْحَقِ (1).

مع، [معانی الأخبار] عَنِ ابْنِ الْمُتَوَکِّلِ عَنِ السَّعْدَآبَادِیِّ عَنِ الْبَرْقِیِّ: مِثْلَهُ.

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبدالله بن طلحه از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگز وارد بهشت نمی شود کسی که به اندازه دانه خردلی در دلش از کبر باشد و وارد آتش نمی شود بنده ای که در دلش به اندازه دانه خردلی از ایمان باشد. گفتم: فدایت شوم، شخص لباسی بر تن می کند یا بر حیوانی سوار می شود. پس نزدیک است که از این کار کبر فهمیده شود. فرمود: این ها کبر نیست. بلکه کبر فقط انکار حق، و ایمان، اقرار به حق است. - . معانی الاخبار : 241 -

در معانی الاخبار از سعد آبادی نیز همانند این روایت نقل شده است.

**[ترجمه]

رِدَائِهِ (1).

**[ترجمه]معانی الاخبار: عبدالاعلی از امام صادق علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بزرگ ترین کبر، خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق است. عبدالاعلی گفت: عرض کردم: خوار شمردن مردم و سفاهت پنداشتن حق چیست؟ فرمود: حق را نادیده بگیرد و بر اهل آن طعن زند. پس هر کس این کار را انجام دهد، پس با خداوند عز و جل نسبت به ردایش ستیزه کرده است. - . معانی الاخبار: 241 -

**[ترجمه]

یُجْعَلُونَ فِی صُوَرِ الذَّرِّ فَیَطَؤُهُمُ النَّاسُ حَتَّی یَفْرُغُوا مِنَ الْحِسَابِ (1).

سن، [المحاسن] فِی رِوَایَهِ مُعَاوِیَهَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ فِی السَّمَاءِ مَلَکَیْنِ مُوَکَّلَیْنِ بِالْعِبَادِ فَمَنْ تَجَبَّرَ وَضَعَاهُ (2).

**[ترجمه]محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: متکبرین در قیامت در صورت مورچه قرار می گیرند و مردم آن ها را پایمال می کنند تا از حساب فارغ شوند. - . محاسن: 123 -

محاسن: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در آسمان دو فرشته موکل بندگان هستند پس هر کس سرکشی کند او را به زمین می زنند. - . محاسن: 123 -

**[ترجمه]

الغضب عن النفس و إرخاء عنان النفس فیها ینجر إلی الکفر أحیانا أو غالبا کما نری من کثیر من الناس یصدر منهم عند الغضب التلفظ بما یوجب الکفر من سب الله سبحانه و سب الأنبیاء و الأئمه علیهم السلام أو ارتکاب أعمال یوجب الارتداد کوطی المصحف الکریم بالرجل و رمیه.

الثانی أن یراد به الحث علی ترک البوادر مطلقا فإن کل بادره تصیر سببا لنوع من أنواع الکفر المقابل للإیمان الکامل.

الثالث أن یقرأ فتکفر علی بناء المجهول من باب التفعیل أی البوادر عند الغضب مکفره غالبا لعذر الإنسان فیه فی الجمله لا سیّما إذا تعقبها ندامه و قلما لم تتعقبها بخلاف الحسد فإنها صفه راسخه فی النفس تأکل الإیمان و یمکن حملها حینئذ علی ما إذا غلب علیه الغضب بحیث ارتفع عنه القصد(1).

و یمکن أن یقرأ بالیاء کما فی النسخ علی هذا البناء أیضا أی ینسب إلی الکفر و إن کان معذورا عند الله لرفع الاختیار فیکون ذکرا لبعض مفاسد البادره.

و فی النهایه الحسد أن یری الرجل لأخیه نعمه فیتمنی زوالها عنه و تکون له دونه و الغبطه أن یتمنی أن یکون له مثلها و لا یتمنی زوالها عنه انتهی.

و اعلم أنه لا حسد إلا علی نعمه فإذا أنعم الله علی أخیک بنعمه فلک فیها حالتان إحداهما أن تکره تلک النعمه و تحب زوالها سواء أردت وصولها إلیک أم لا و هذه الحاله تسمی حسدا و الثانیه أن لا تحب زوالها و لا تکره وجودها و دوامها و لکنک تشتهی لنفسک مثلها و هذه یسمی غبطه و قد یخص باسم المنافسه فأما الأول فهو حرام مطلقا کما هو المشهور أو إظهاره کما یظهر من بعض الأخبار إلا نعمه أصابها کافر أو فاجر و هو یستعین علی تهیج الفتنه و إفساد ذات البین و إیذاء الخلق فلا یضرک کراهتک لها و محبتک لزوالها فإنک لا تحب

ص: 238

زوالها من حیث إنها نعمه بل من حیث هی آله الفساد و لو أمنت فساده لم تغمک تنعمه.

و یظهر من کلام الشیخ کون الحسد من جمله المکروهات لا من المحرمات قال العلامه فی کتاب صوم المختلف مسأله جعل الشیخ رحمه الله التحاسد من باب ما الأولی ترکه و الإمساک عنه و قال ابن إدریس إنه واجب و هو الأقرب لعموم النهی عن الحسد و النهی یقتضی التحریم انتهی.

**[ترجمه]در قاموس گفته: «البادره» آن تیزی است که هنگام خشم در قول و فعل تو بروز می کند. و در نهایه گفته: «البادره من الکلام» یعنی آن کلامی که انسان در حال خشم، اول به زبان می راند؛ وقتی این را دانستی، این فقره از روایت به چند وجه قابل معنا کردن است:

اول: معنا این است که عدم بازداشتن نفس از شتابزدگی هنگام خشم، و عدم از بین بردن ماده خشم از نفس، و شل کردن عنان نفس در خود، احیانا موجب کفر می شود یا غالبا به کفر می انجامد؛ کما این که بسیای از مردم را می بینیم که هنگام غضب کلامی می گویند که موجب کفر می شود از قبیل دشنام به خدا و انبیا و ائمه علیهم السلام یا ارتکاب اعمالی که موجب ارتداد می شود، مثل لگدمال کردن مصحف شریف و پرتاب کردن آن.

دوم: منظور حضرت تشویق به ترک مطلق شتابزده سخن گفتن و عمل کردن است؛ زیرا هر شتابزدگی موجب ایجاد نوعی از انواع کفر می شود که در برابر آن ایمان کامل وجود دارد.

سوم: این که «فتکفّر» خوانده شود به صورت مجهول و از باب تفعیل؛ یعنی الفاظی که هنگام شتاب زده سخن گفتن و عمل کردن از انسان صادر می شود، غالبا مورد بخشش است؛ زیرا انسان نسبت به این الفاظ اجمالا معذور است، مخصوصا وقتی که از پی آن، شخص پشیمان شود و کم پیش می آید که شخص پشیمان نشود؛ به خلاف حسد؛ زیرا حسادت صفتی است که در نفس رسوخ کرده و ایمان را می خورد؛ و می توان روایت را به صورتی حمل نمود که غضب بر شخص غلبه کرده و قصد و اختیار از او مرتفع گشته است.

و ممکن است با یاء خوانده شود، کما این که در نسخی با یاء آمده و به صورت فعل غایب باشد؛ یعنی چنین شخصی را به کفر منتسب می کنند؛ اگر چه نزد خدای متعال معذور است؛ زیرا اختیار او مرتفع شده و این می تواند به عنوان ذکر پاره ای از مفاسد شتابزدگی در قول و فعل به هنگام غضب باشد.

در نهایه گفته: «الحسد» عبارت است از این که کسی برای برادر خود نعمتی ببیند و تمنای زوال آن را داشته باشد و آرزو کند که این نعمت برای خودش باشد نه برای آن برادرش؛ و «غبطه» یعنی انسان آرزوی داشتن مثل آن نعمت را برای خود داشته باشد و آرزوی زوال آن نعمت را از آن شخص نداشته باشد. پایان کلام صاحب نهایه.

لازم به ذکر است که هیچ حسادتی نیست مگر نسبت به نعمتی؛ پس وقتی خدا به برادر تو نعمتی بخشید، تو نسبت به آن نعمت دو حالت داری: یکی این که آن نعمت را دوست نداری و می خواهی نابود شود؛ خواه، بخواهی که به تو برسد یا این که نخواهی؛ این حالت، حسد نامیده می شود. دوم این که دوست نداشته باشی از بین برود، و از وجود و دوام آن بدت نمی آید، ولی دوست داری خودت نیز مثل آن را داشته باشی! این خصلت را غبطه می نامند که گاهی منافسه نیز نامیده می شود.

خصلت اول که حسد باشد، مطلقا نزد مشهور علما حرام است، یا این که خودش حرام نیست بلکه اظهار حسد حرام است، کما این که در برخی اخبار وارد شده؛ مگر این که آن نعمت، به کافر یا فاجری رسیده باشد و او از آن نعمت بر هیجان دادن به فتنه و فاسد کردن روابط بین دو تن، و آزار رساندن به خلق کمک می گیرد؛ اینجا ناپسند داشتن تو نسبت به این نعمت ضرری ندارد و این که دوست داشته باشی از بین برود، اشکال ندارد؛ زیرا از این جهت که نعمت است تو طالب زوال آن نیستی؛ بلکه از این جهت که آلتی برای فساد است، دوست داری نابود گردد و اگر از فساد آن ایمن باشی، متنعم بودن آن کافر یا فاجر از آن نعمت، تو را محزون نمی سازد.

از کلام شیخ طوسی استفاده می شود که حسد از جمله مکروهات است نه از محرمات! علامه حلی در کتاب صوم مختلف الشیعه فرموده: مسألهٌ: شیخ طوسی حسادت ورزیدن را از باب اموری قرار داده که ترک و امساک از آن بهتر است و ابن ادریس نیز گفته: ترک از حسادت کردن واجب است و این قول به واقع نزدیک تر است؛ زیرا نهی از حسد عمومیت دارد و نهی مقتضی تحریم است؛ پایان کلام علامه.

**[ترجمه]

**[ترجمه]شیخ طوسی نظر به چیزی فرموده که ما قبلا و همین نزدیکی بدان اشاره کردیم که برخی اخبار دلالت دارد که آن حسادتی که حرام است، همان اظهار حسد است نه حسادت همراه با عدم اظهار آن؛ اما اصل حسد کراهت دارد و به همین خاطر گاهی از برخی از انبیا هم صادر می شود کما این که اخبار و روایات این مطلب را دارد؛ پس تأمل نما.

خلاصه این که حسد مذموم است، و تردیدی وجود ندارد که با قطع نظر از آیات فراوان و اخبار متواتری که در زمینه مذمت حسد و نهی از آن وارد شده، حکم صریح عقل نیز قبح حسادت است؛ زیرا حسد یعنی خشم در برابر تقدیرات الهی در این مورد که برخی بندگان بر برخی دیگر تفضل پیدا کنند؛ و کدام معصیت بزرگ تر از این که تو از راحتی مسلمانی برنجی در حالی که خودت در آن راحتی او متضرر نمی شوی؟ و برخی از مفاسد حسادت ذکر خواهد شد.

اما غبطه خوردن حرام نیست؛ بلکه یا واجب است و یا مستحب؛ کما این که خدای متعال فرمود: « وَ فی ذلِکَ فَلْیَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ» - . مطففین / 26 - {و در این نعمت های بهشتی راغبان باید بر یکدیگر پیشی گیرند!} و خدای سبحان فرمود: « سابِقُوا إِلی مَغْفِرَهٍ مِنْ رَبِّکُم» - . حدید / 21 - {به پیش تازید برای رسیدن به مغفرت پروردگارتان.} اما غبطه واجب آن جایی است که غبطه در یک نعمت و به نیت واحد باشد؛ مانند ایمان و نماز و زکات؛ زیرا اگر شخص راضی نباشد که مانند این امور را داشته باشد، به معصیت راضی می شود و این رضایت حرام است. اما غبطه مستحب در آن جایی است که غیر او نعمت مباحی دارد که در آن بر امر مباحی متنعم گردیده؛ او نیز آرزو می کند مثل آن نعمت را داشته باشد و از آن برخوردار گردد، بدون آن که زوال آن نعمت را از آن شخص متنعم نسبت به همه آن نعمت ها بخواهد.

**[ترجمه]

و اعلم أن الحسد من الأمراض العظیمه للقلوب و لا تداوی أمراض القلوب إلا بالعلم و العمل و العلم النافع لمرض الحسد هو أن تعرف تحقیقا أن الحسد ضرر علیک فی الدنیا و الدین و أنه لا ضرر به علی المحسود فی الدین و الدنیا بل ینتفع بها فی الدنیا و الدین و مهما عرفت هذا عن بصیره و لم تکن عدو نفسک و صدیق عدوک فارقت الحسد لا محاله.

أما کونه ضررا علیک فی الدین فهو أنک بالحسد سخطت قضاء الله تعالی و کرهت نعمته التی قسمها لعباده و عدله الذی أقامه فی ملکه بخفی حکمته و استنکرت ذلک و استبشعته و هذا جنایه علی حدقه التوحید و قذی فی عین الإیمان و ناهیک بها جنایه علی الدین و قد انضاف إلیه أنک غششت رجلا من المؤمنین و ترکت نصیحته و فارقت أولیاء الله و أنبیاءه فی حبهم الخیر

لعباد الله و شارکت إبلیس و سائر الکفار فی حبهم للمؤمنین البلایا و زوال النعم و هذه خبائث فی القلب تأکل حسنات القلب و الإیمان فیه.

و الحاصل أن الحسد مع کونه فی نفسه صفه منافیه للإیمان یستلزم عقائد فاسده کلها منافیه لکمال الإیمان و أیضا لاشتغال النفس بالتفکر فی أمر المحسود و التدبیر لدفعه یمنعها عن تحصیل الکمالات و التوجه إلی العبادات و حضور القلب فیها و تولد فی النفس صفاتا ذمیمه کلها توجب نقص الإیمان و أیضا یوجب عللا فی البدن و ضعفا فیها یمنع الإتیان بالطاعات علی وجهها فینقص بل یفسد الإیمان علی أی معنی کان و لذا قال علیه السلام یأکل الإیمان کما تأکل النار الحطب.

و أما کونه ضررا فی الدنیا علیک فهو أنه تتألم بحسدک و تتعذب به و لا تزال فی کدر و غم إذ أعداؤک لا یخلیهم الله عن نعم یفیضها علیهم فلا تزال تتعذب بکل نعمه تراها علیهم و تتأذی و تتألم بکل بلیه تنصرف عنهم فتبقی مغموما محزونا متشعب القلب ضیق النفس کما تشتهیه لأعدائک و کما یشتهی أعداؤک لک فقد کنت ترید المحنه لعدوک فتنجزت فی الحال محنتک و غمک نقدا

کَمَا قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لِلَّهِ دَرُّ الْحَسَدِ حَیْثُ بَدَأَ بِصَاحِبِهِ فَقَتَلَهُ.

ص: 241

و لا تزول النعمه عن المحسود بحسدک و لو لم تکن تؤمن بالبعث و الحساب لکان مقتضی الفطنه إن کنت عاقلا أن تحذر من الحسد لما فیه من ألم القلب و مساءته مع عدم النفع فکیف و أنت عالم بما فی الحسد من العذاب الشدید فی الآخره.

و أما أنه لا ضرر علی المحسود فی دینه و دنیاه فواضح لأن النعمه لا تزول عنه بحسدک بل ما قدره الله من إقبال و نعمه فلا بد من أن یدوم إلی أجل قدره الله فلا حیله فی دفعه بل کُلُّ شَیْ ءٍ عِنْدَهُ بِمِقْدارٍ و لِکُلِّ أَجَلٍ کِتابٌ و إما أن المحسود ینتفع به فی الدین و الدنیا فواضح أما منفعته فی الدین فهو أنه مظلوم من جهتک لا سیما إذا أخرجک الحسد إلی القول و الفعل بالغیبه و القدح فیه و هتک ستره و ذکر مساویه فهذه هدایا تهدیها إلیه أعنی أنک بذلک تهدی إلیه حسناتک حتی تلقاه یوم القیامه مفلسا محروما عن النعمه کما حرمت فی الدنیا عن النعمه فأضعفت له نعمه إلی نعمه و لنفسک شقاوه إلی شقاوتک.

و أما منفعته فی الدنیا فهو أن أهم أغراض الخلق مساءه الأعداء و غمهم و شقاوتهم و کونهم معذبین مغمومین و لا عذاب أعظم مما أنت فیه من ألم الحسد و غایه أمانی أعدائک أن یکونوا فی نعمه و أن تکون فی غم و حسره بسببهم و قد فعلت بنفسک ما هو مرادهم.

ثم اعلم أن الموذی ممقوت بالطبع و من آذاک لا یمکنک أن لا تبغضه غالبا و إذا تیسرت له نعمه فلا یمکنک أن لا تکرهها له حتی یستوی عندک حسن حال عدوک و سوء حاله بل لا تزال تدرک فی النفس بینهما فرقا و لا یزال الشیطان، ینازعک فی الحسد له و لکن إن قوی ذلک فیک حتی یبعثک علی إظهار الحسد بقول أو فعل بحیث یعرف ذلک من ظاهرک بأفعالک الاختیاریه فأنت إذا حسود عاص بحسدک و إن کففت ظاهرک بالکلیه إلا أنک بباطنک تحب زوال النعمه و لیس فی نفسک کراهه لهذه الحاله فأنت أیضا حسود عاص لأن الحسد صفه القلب لا صفه الفعل.

ص: 242

قال الله تعالی وَ لا یَجِدُونَ فِی صُدُورِهِمْ حاجَهً مِمَّا أُوتُوا(1) و قال وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً(2) و قال إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ (3) أما بالفعل فهو غیبه و کذب و هو عمل صادر عن الحسد و لیس هو عین الحسد بل محل الحسد القلب دون الجوارح.

نعم هذا الحسد لیست مظلمه یجب الاستحلال منها بل هو معصیه بینک و بین الله و إنما تجب الاستحلال من الأسباب الظاهره علی الجوارح و أما إذا کففت ظاهرک و ألزمت مع ذلک قلبک کراهیه ما یترشح منه بالطبع من حب زوال النعمه حتی کأنک تمقت نفسک علی ما فی طبعها فتکون تلک الکراهیه من جهه العقل فی مقابله المیل من جهه الطبع فقد أدیت الواجب علیک و لا مدخل تحت اختیارک فی أغلب الأحوال أکثر من هذا.

فأما تغییر الطبع لیستوی عنده الموذی و المحسن فیکون فرحه أو غمه بما تیسر لهما من نعمه و تصب علیهما من بلیه سواء فهذا مما لا یطاوع الطبع علیه ما دام ملتفتا إلی حظوظ الدنیا إلا أن یصیر مستغرقا بحب الله تعالی مثل السکران الواله فقد ینتهی أمره إلی أن لا یلتفت قلبه إلی تفاصیل أحوال العباد بل ینظر إلی الکل بعین واحده و هو عین الرحمه و یری الکل عباد الله و ذلک إن کان فهو کالبرق الخاطف لا یدوم و یرجع القلب بعد ذلک إلی طبعه و یعود العدو إلی منازعته أعنی الشیطان، فإنه ینازع بالوسوسه فمهما قابل ذلک بکراهه ألزم قلبه فقد أدی ما کلفه.

و ذهب الذاهبون إلی أنه لا یأثم إذا لم یظهر الحسد علی جوارحه و روی مرفوعا أنه ثلاثه فی المؤمن له منهن مخرج و مخرجه من الحسد أن لا یبغی و الأولی أن یحمل هذا علی ما ذکرنا من أن یکون فیه کراهه من جهه الدین و العقل

ص: 243

فی مقابله حب الطبع لزوال النعمه عن العدو و تلک الکراهه تمنعه من البغی و من الإیذاء فإن جمیع ما ورد فی الأخبار فی ذم الحسد یدل ظاهرها علی أن کل حاسد آثم و الحسد عباره عن صفه القلب لا عن الأفعال فکل محب لمساءه المسلمین فهو حاسد فأما کونه حاسدا بمجرد حسد القلب من غیر فعل فهو فی محل النظر و الإشکال.

و قد عرفت من هذا أن لک فی أعدائک ثلاثه أحوال.

أحدها أن تحب مساءتهم بطبعک و تکره حبک لذلک و میل قلبک إلیه بعقلک و تمقت نفسک علیه و تود لو کانت لک حیله فی إزاله ذلک المیل منک و هذا معفو عنه قطعا لأنه یدخل تحت الاختیار أکثر منه.

الثانیه أن تحب ذلک و تظهر الفرح بمساءته إما بلسانک أو بجوارحک فهذا هو الحسد المحظور قطعا.

الثالثه و هی بین الطرفین أن تحسد بالقلب من غیر مقتک لنفسک علی حسدک و من غیر إنکار منک علی قلبک و لکن تحفظ جوارحک عن طاعه الحسد فی مقتضاها و هذا محل الخلاف و قیل إنه لا یخلو عن إثم بقدر قوه ذلک الحب و ضعفه.

**[ترجمه]ممکن است غبطه، فرد حرامی نیز داشته باشد مثل این که شخص آرزوی منصب حرامی بکند یا تمنای مال حلالی داشته باشد تا آن را در حرام مصرف کند؛ بلکه فرض مکروه هم دارد، مثل این که آرزوی مال شبهه کند یا مال حلالی که آن را در مصارف مکروه مصرف نماید.

و گفته شده: حسد اسباب فراوان دارد که همه آنها منحصر در هفت عامل است: دشمنی، عزیز شدن، کبر، خود پسندی، خوف از مقاصد محبوب، دوستی ریاست و خبث طینت و بخیل بودن آن؛ زیرا انسان نعمت را بر دیگری دوست ندارد یا از این جهت که او دشمنش بوده و برای او خیر نمی خواهد و یا از این جهت است که می داند که فلانی با داشتن نعمت متکبر می شود و انسان طاقت تحمل کبر او و تفاخر او را به خاطر عزت نفسش ندارد و منظور از عزیز شدن همین است و یا این که در طبیعت خود می خواهد بر کسی که به او حسادت می ورزد، تکبر کند و با متنعم شدن آن محسود، این قدرت تکبر کردن بر او از دستش می رود و این همان منظور از تکبر است.

و یا این که نعمت بزرگ و منصب رفیعی در کار است و این شخص حسود، از این که کسی مثل خود به آن نعمت برسد، تعجب می کند همان طور که خداوند متعال از امت های گذشته خبر داد که می گفتند: «ما أَنْتُمْ إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُنا» - . یس / 15 - {شما

جز بشری همانند ما نیستید،} و «قالُوا أَ نُؤْمِنُ لِبَشَرَیْنِ مِثْلِنا» - . مومنون / 47 - {گفتند:

«آیا ما به دو انسان همانند خودمان ایمان بیاوریم»؟} و مانند این سخنان فراوان است؛ پس تعجب می کردند که بشری به درجه رسالت و وحی و قرب برسد با این که بشری مثل خود مردم باشد؛ لذا بر آنان حسادت می ورزیدند و منظور از تعجب همین است.

و یا این که به سبب نعمتی خوف از دست رفتن مقاصدش را دارد که فرد متنعم در اغراض او مزاحمت برایش درست کند و یا به جهت حب ریاستی است که مبتنی بر این است که نعمتی داشته باشد که در آن کسی به درجه او نرسد و یا این که حسادت به سبب هیچ یک از این اسباب نیست؛ بلکه به خاطر خبث نفس و بخل آن به خیر نسبت به بندگان خدا باشد.

این ها عوامل حسد هستند و برخی از این اسباب یا اکثر آن یا همه آن در شخص واحدی جمع می شود و به همین سبب حسدش بزرگ می شود و قوتی پیدا می کند که شخص حسود دیگر قدرت مخفی کردن و ظاهر سازی ندارد و بلکه حجاب خوش رفتاری ظاهری را می درد و علناً دشمنی خود را آشکار می کند و در اکثر حسادت ها پاره ای از این عوامل جمع می شود.

بدان که حسد از امراض قلبی بزرگ است و امراض قلبی جز با علم و عمل مداوا نمی شود و علمی که برای مرض حسد نافع است این است که حقیقتاً بدانی که حسد ضرری در دنیا و دین توست و موجب ضرر دینی و دنیوی برای محسود تو نمی شود؛ بلکه آن شخص مورد حسادت از آن منتفع نیز می شود و وقتی از روی بصیرت این را دانستی و نخواستی دشمن خود و دوست دشمن خویش باشی، ناچار از حسد جا می شوی؛

اما این که حسد ضرر دینی به تو می زند از این جهت است که تو با حسد ورزیدن، تقدیر خدای متعال را مورد خشم قرار داده ای و نعمتش را که بین بندگانش تقسیم فرموده، مورد اکراه قرار داده ای و عدالت خدا را که آن را با حکمنهای پنهانش در ملکش اقامه فرموده مکروه داشته ای و آن را زشت و قبیح دانسته ای و این جنایت بر سیاهی چشم توحید و خواری در چشم ایمان است و از نظر جنایت بر دین تو را کافی است مضافا بر این که تو نسبت به مردی از اهل ایمان گمان بد برده ای و خیر او را نخواسته ای و از اولیا و انبیای خدا در این جهت که خیرخواه بر بندگان خدا بوده اند، جدا شده ای و با ابلیس و سایر کفار در این جهت که بلا و زوال نعمت ها را بر مومنان دوست دارند، شریک شده ای و این چیزهای خبیثی که در دل داری، حسنات قلب و ایمان در قلب را می خورد.

حاصل آن که حسد با این که به خودی خود، صفتی منافی با ایمان است، مستلزم عقاید فاسدی است که تماماً با کمال ایمان منافات دارد و نیز با مشغول کردن خود به تفکر در امر شخص محسود خود و تدبیر در دفع او، نفس را از تحصیل کمالات و توجه به عبادات و حضور قلب در آن باز می دارد و در نفس صفات مذمومی متولد می شود که همگی موجب نقص ایمان می شود و موجب بیماری هایی در بدن و ضعف آن می گردد که مانع از انجام واجبات بر گونه صحیح آن می شود. پس ایمان فرد حسود، به هر معنا که باشد، ناقص و بلکه تباه می شود و به همین جهت حضرت علیه السلام فرمود: حسد ایمان را می خورد همان طور که آتش هیزم را.

اما این که حسادت ضرر دنیوی بر توست از این جهت است که تو از حسد خود متألم می شوی و به وسیله آن عذاب می گردی و پیوسته مکدر و غمگین هستی؛ چون دشمنان تو را خدا از این که دائما به آنها نعمتی بدهد رها نمی کند و به همین جهت تو پیوسته به خاطر هر نعمتی که خدا به آنها می دهد عذاب می کشی و به سبب هر بلایی که از آنان منصرف می شود متأذی و متألم می گردی و مغموم و محزون و در حالی که دلت شعبه شعبه گشته و نفست در تنگناست، همان حالی را که برای دشمنانت می خواهی و همان حالی که دشمنانت برای تو می خواهند داری! تو می خواستی دشمنانت محنت ببینند، ولی همین حالا محنت و غم خود را محقق نموده ای، همان طور که امیر المؤمنین علیه السلام فرمود: آفرین بر حسد که از صاحبش (شخص حسود) شروع می کند و او را می کشد!

و به سبب حسادت تو نعمت از کف محسود تو نمی رود، و اگر ایمان به رستاخیز و حسابرسی هم نداشته باشد، مقتضای زیرکی این است که اگر عاقل هم باشی از حسد بر حذر باشی به خاطر تألم قلبی و حال بد قلبی که در حسادت وجود دارد، با این که نفعی هم ندارد و تو عذاب سخت اخروی حسادت را در آخرت می دانی .

اما این که حسادت تو موجب ضرر دینی و دنیوی بر شخص مورد حسادت تو نمی شود، واضح است؛ زیرا به سبب حسادت تو از او زوال نمی پذیرد بلکه به سبب مقدرات خداست که اقبال و نعمت می آید؛ پس باید نعمت بر محسود، تا آن زمانی که خداوند مقدر فرموده ادامه یابد؛ پس چاره ای از دفع نعمت او نیست و هر چیزی نزد او مقدار معینی دارد و برای هر کاری موعدی مقرر است.

اما این که شخص مورد حسادت، به سبب حسد حاسدش در دین و دنیایش منتفع می شود نیز واضح است. اما این که در دینش متفی می شود، این است که این شخص از جهت تو که حاسد اویی مظلوم است و مخصوصا در فرضی که حسدت را با قول و فعل و غیبت بر او آشکار کنی و از او عیب جویی کنی و پرده دری نمایی و بدی های او را بگویی؛ همه این ها هدایایی است که به او می دهی. یعنی تو با این کار تمام حسنات خود را به او می دهی تا روز قیامت او را بیچاره و محروم از نعمت می بینی، همان طور که در دنیا از نعمات محروم بود ولی تو یکی یکی بر نعمت او می افزایی و برای نفس خود، یکی یکی بدبختی اضافه می کنی.

اما منفعت شخص مورد حسادت در دنیا به این صورت است که مهم ترین اغراض مردم، بد شدن حال دشمنان و غمگین بودن آنها و بدبختی و معذب و مغموم بودن آنان است و عذابی بزرگ تر از آنچه تو اکنون در آن هستی، یعنی درد حسادت وجود ندارد و نهایت آرزوی دشمنان تو این است که آنان در نعمت باشند و تو به سبب آنها در غم حسرت باشی و تو با دست خود مراد آنان را برآورده ساخته ای.

سپس بدان که کسی که آزار دارد، مورد خشم مردم است؛ و کسی که تو را آزار می دهد، تو غالبا نمی توانی او را مبغوض نداشته باشی و وقتی نعمتی برای او فراهم شد، نمی توانی آن نعمت را بر او نپسندی تا زمانی که حسن حال دشمن تو و سوء حالش برای تو مساوی باشد؛ بلکه پیوسته در نفس، بین این دو حال تفاوت می گذاری و پیوسته شیطان با تو در حسادت ورزیدن بر او نزاع می کند. ولی وقتی این حالت در تو قوت پیدا کند تا آن که موجب شود که تو حسادت خود را با گفتار یا کردار آشکار نمایی، به گونه ای که به سبب افعال اختیاری تو این امر در ظاهر تو نیز آشکار گردد، تو در این صورت، حسودی هستی که به سبب حسادتت، عصیان کاری؛ ولی اگر به طور کلی ظاهر خود را حفظ کنی و فقط در باطنت خواهان زوال نعمت از محسود خود باشی، و در نفس تو کراهتی نسبت به این حالت نباشد، تو این بار هم حسود عصیان کار هستی؛ زیرا حسادت صفت قلب است نه صفت فعل.

خدای متعال می فرماید: «وَ لا یَجِدُونَ فی صُدُورِهِمْ حاجَهً مِمَّا أُوتُوا» - . حشر / 9 - {و در دل خود نیازی به آنچه به مهاجران داده شده احساس نمی کنند} و فرمود: «وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً» - . نساء / 89 - {آنان آرزو می کنند که شما هم مانند ایشان کافر شوید، و مساوی یکدیگر باشید.} و فرمود: «إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَهٌ تَسُؤْهُمْ» - . آل عمران / 120 - {اگر نیکی به شما برسد، آنها را ناراحت می کند؛ } اما حسد به فعلیت که برسد، غیبت و کذب است و عملی است که از روی حسد صادر می شود و عین حسد نیست؛ بلکه محل حسد، قلب آدمی است نه جوارح او.

بله، این حسد که به فعل مبدل نشود، آن قدر تاریک نیست که واجب شاد حاسد از محسود حلالیّت بطلبد؛ بلکه معصیتی بین تو خداست و حلالیت طلبیدن از اسبابی که بر جوارح بروز کند واجب است؛ اما اگر ظاهرت را حفظ کردی و با این وجود، قلبت را ملزم کردی که از آنچه به سبب طبیعی از آن تولید می شود را که همان حب زوال نعمت از محسود است، ناپسند بدارد به گونه ای که گویا تو از نفس خود بر آنچه در طبع آن وجود دارد خشمگین گشته ای، آن احساس کراهت از ناحیه عقل است در مقابل میلی که از طبیعت سرچشمه می گیرد، اگر چنین کردی تکلیف واجب خود را ادا نموده ای و در اغلب احوالات چیزی بیش از این در تحت اختیار تو داخل نیست.

اما تغییر دادن طبیعت به این شکل که در نتیجه عامل اذیت کننده و عامل نیکی کننده برای او مساوی باشد، و در نتیجه شادی شخص یا اندوه او نسبت به نعمتی که برای آنان فراهم شده یا بلایی که بر آنان فرود آمده، مساوی باشد، این امر از اموری است که طبیعت آدمی، مادامی که انسان به حظوظ دنیوی ملتفت باشد، آن را نمی پذیرد، مگر این که انسان، مانند شخص مست و شیدا، غرق در دوستی خدای متعال باشد که در این صورت قلب او منتهی به وضعی می شود که به تفصیل به احوال بندگان خدا التفات ندارد و همه را به یک چشم می بیند و آن چشم رحمت است و همه را بنده خدا می بیند و این حالت اگر باشد، مانند برق جهنده است و دوامی ندارد، و قبل و بعد از آن به طبع خود رجوع می کند و دشمن یعنی شیطان دوباره به نزاع با او بر می گردد؛ زیرا شیطان با وسوسه منازعه می کند. پس هر بار که با این وضعیت به مقابله برخیزد، به سبب کراهتی که دلش را ملزم به آن نموده، تکلیف خود را ادا نموده است.

برخی معتقد شده اند که اگر حسد بر جوارح انسان عملی نشود، شخص گناه نکرده است؛ و به صورت مرفع روایت شده که سه چیز در مؤمن است که راه خروج از آن را دارد و راه خروج از حسد آن است که به سبب آن ستم عملی نکند و اولی این است که این روایت بر آنچه ذکر کردیم حمل شود که گفتیم از جهت دین و عقل در او کراهت وجود دارد و در مقابل آن طبیعت او دوستدار زوال نعمت از دشمن است و این کراهت او را از ستم و ایذاء باز می دارد؛ چرا که تمام روایاتی که در مذمت حسد وارد شده دلالت دارد بر این که هر شخص حسودی گنهکار است و حسد صفتی قلبی است و نه فعلی؛ پس هر کس که دوستدار بدی برای مسلمانان است، حسود است؛ اما این که به مجرد حسادت قلبی بدون این که فعلی از او سر بزند، حسود باشد، محل تأمل و اشکال است.

از تمام این سخنان دانستی که تو نسبت به دشمنانت سه حالت داری:

اول آن که به طبیعت خود دوستدار بدی برای آنان هستی، ولی این دوست داشتنت ومیل قلبی ات را به این دوست داشتن، به سبب عقلت ناپسند می داری و بر نفس خود بدین خاطر خشمگینی و دوست داری که چاره ای داشتی که آن میل را از خودت زایل نمایی و این قطعا از تو بخشیده می شود؛ زیرا بیش از این مقدرا تحت اختیار آدمی قرار نمی گیرد .

دوم آن که بدی دشمنت را دوست داری و با بد آوردن او یا با زبان و یا با جوارحت اظهار شادی می کنی؛ این حسادتی است که یقینا حرام است.

سوم آن که حالت بینابین طرفین دارد و حسادت قلبی داری، ولی بر نفس خود نسبت به حسادتی که دارد خشمگین نیستی و این امر را با قلب خود زشت نمی دانی؛ اما جوارح خود را از اطاعت عملی حسد در مقتضیات آن حفظ می کنی و این محل اختلاف بین علماست و گفته شده: این حالت نیز بسته به مقدار قدرت و ضعف آن حب، خالی از گناه نیست.

**[ترجمه]

حِینَ نَظَرَ إِلَی عِیسَی علیه السلام جَازَهُ بِسْمِ اللَّهِ بِصِحَّهِ یَقِینٍ مِنْهُ فَمَشَی (1)

عَلَی الْمَاءِ وَ لَحِقَ بِعِیسَی علیه السلام فَدَخَلَهُ الْعُجْبُ بِنَفْسِهِ فَقَالَ هَذَا عِیسَی رُوحُ اللَّهِ یَمْشِی عَلَی الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی عَلَی الْمَاءِ فَمَا فَضْلُهُ عَلَیَّ قَالَ فَرُمِسَ فِی الْمَاءِ فَاسْتَغَاثَ بِعِیسَی فَتَنَاوَلَهُ مِنَ الْمَاءِ فَأَخْرَجَهُ ثُمَّ قَالَ لَهُ مَا قُلْتَ یَا قَصِیرُ قَالَ قُلْتُ هَذَا رُوحُ اللَّهِ یَمْشِی عَلَی الْمَاءِ وَ أَنَا أَمْشِی فَدَخَلَنِی مِنْ ذَلِکَ عُجْبٌ فَقَالَ لَهُ عِیسَی لَقَدْ وَضَعْتَ نَفْسَکَ فِی غَیْرِ الْمَوْضِعِ الَّذِی وَضَعَکَ اللَّهُ فِیهِ فَمَقَتَکَ اللَّهُ عَلَی مَا قُلْتَ فَتُبْ إِلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ مِمَّا قُلْتَ قَالَ فَتَابَ الرَّجُلُ وَ عَادَ إِلَی الْمَرْتَبَهِ الَّتِی وَضَعَهُ اللَّهُ فِیهَا فَاتَّقُوا اللَّهَ وَ لَا یَحْسُدَنَّ بَعْضُکُمْ بَعْضاً(2).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: از خدا بترسید و نسبت به یکدیگر حسادت نکنید. از دستورات دینی عیسی بن مریم علیه السلام گردش در شهرها بود. پس برای یکی از گردش هایش خارج شد و همراه او شخصی از یارانش بود که کوتاه قد بود و بیشتر ملازم حضرت عیسی بن مریم علیه السلام بود. پس هنگامی که عیسی بن مریم علیه السلام به دریا رسید فرمود: بسم الله در حالی که یقین کامل به کلامش داشت پس بر روی آب راه رفت. پس مرد کوتاه قد وقتی عیسی علیه السلام را دید گفت: بسم الله در حالی که یقین کامل به کلامش داشت و بر آب راه رفت و به عیسی علیه السلام رسید. پس خودبینی بر نفس وی وارد شد و با خود گفت: این عیسی روح الله است که بر آب راه می رود و من نیز بر آب راه می روم. پس برتری او نسبت به من چیست؟ حضرت فرمود: پس در آب فرو رفت و از عیسی علیه السلام کمک طلبید. پس عیسی علیه السلام بر آب دست انداخت و او را خارج کرد. سپس به او فرمود: چه گفتی ای مرد کوتاه قد؟ گفت: گفتم: این عیسی روح الله است که بر آب راه می رود و من هم راه می روم و از این جهت بر من خودبینی وارد شد. عیسی علیه السلام به او فرمود: پس خود را در غیر جایگاهی که خداوند برایت قرار داده بود، قرار دادی. پس خداوند به خاطر آنچه گفتی تو را مبغوض داشت. پس به سوی خداوند عز و جل توبه کن از آنچه گفتی. فرمود: آن مرد توبه کرد و به مرتبه ای بازگشت که خداوند وی را در آن قرار داده بود. پس از خدا بترسید و به یکدیگر حسادت نکنید. - . کافی 2 : 306 -

**[ترجمه]

فرمس فی الماء أی غمس فیه علی بناء المجهول فیهما لا یقال سیأتی عدم المؤاخذه بالخطورات القلبیه و قصد المعصیه و هنا أخذ بها لأن الظاهر أن قوله فقال المراد به الکلام النفسی لأنا نقول الأفعال القلبیه(1) التی لا مؤاخذه بها هی التی تتعلق بإراده المعاصی أو کان محض خطور من غیر أن یصیر سببا لشکه فی العقائد الإیمانیه أو حدوث خلل فیها و هاهنا لیس کذلک مع أنه لا یدل ما سیأتی إلا علی أنه لا یعاقب بها و هو لا ینافی حط منزلته عن صدور مثل هذه الغرائب منه.

و قوله علیه السلام یا قصیر دل علی جواز مخاطبه الإنسان ببعض أوصافه المشهوره لا علی وجه الاستهزاء و الظاهر أن ذلک کان تأدیبا له قوله علیه السلام و عاد أی فی نفسه و اعتقاده إلی مرتبته أی الإقرار بحط نفسه عن الارتقاء إلی درجه النبوه و سلم لعیسی علیه السلام فضله و نبوته و ترک الحسد له.

**[ترجمه]«کان من شرائع عیسی علیه السلام السیح» یعنی گشتن روی زمین برای اطلاع از عجایب قدرت خدا و هدایت بندگان خدا و فرار از دشمنان او و ملاقات دوستان او؛ و این امر در شریعت ما نسخ گردیده و روایت شده: «در اسلام سیاحت نیست و سیاحت این امت روزه داری است.»

«فدخله العجب» اگر گفته شود: این یا عجب و خودپسندی است، چنانچه بدان تصریح شده و یا غبطه است؛ زیرا منزلت عیسی علیه السلام را آرزو کرد ولی از حد نفس خود تعدّی کرد؛ زیرا در حد او نبود که آن درجه رفیع را آرزو کند که رسیدن به آن برایش ممکن نیست؛ پس چگونه حضرت صادق علیه السلام این عمل او را از فروع حسد دانست و در ذیل نفی از حسد آورد؟ در جواب می گویم: گویا آنچه او را وادار کرد که جرأت بر چنین آرزو پیدا بکند، حسادت او به منزلت عیسی علیه السلام و این که نبوت اختصاص به حضرتش داشت، بود؛ زیرا گفت: فضیلت او بر من چیست؟ یا این که وقتی دید با عیسی علیه السلام در یک فضیلت مساوی است، بر نبوت عیسی علیه السلام رشک و حسد برد و فضل او را بر خود انکار نمود، چنانچه برخی کفار می گویند: «أنؤمن لبشرین مثلنا» - . مؤمنون / 48 - {آیا به دو بشر مانند خود ایمان بیاوریم؟}

«فرمس فی الماء» یعنی در آب فرو رفت بنا بر این که «رمس و غمس» هر دو مجهول باشند؛ این اشکال وارد نیست که کسی بگوید: خواهد آمد که انسان به سبب خطورات قلبی خود و قصد معصیت مؤاخذه نمی شود، ولی این مرد در اینجا به خطورات قلبی خود مؤاخذه شده! زیرا ظاهر این است که این که فرمود: «فقال» مراد از آن کلام نفسی و بیرونی است؛ زیرا ما می گوییم افعال قلبی که مؤاخذه ندارد، افعالی است که به اراده و قصد انجام گناهان تعلق می گیرد و یا محض خطور قلبی است بدون این که سبب تردید در عقاید ایمانی بشود یا خللی در آن ایجاد گردد و آنچه اینجا از این مرد سر زد، غیر از این امور است. مضافا بر این که آنچه خواهد آمد، فقط دلالت بر این دارد که این شخص به خاطر این خطور قلبی مورد عقاب نیست و این منافاتی ندارد که با صادر شدن این چیزهای عجیب از او منزلت او پایین بیاید.

کلام عیسی علیه السلام که به او فرمود: «یا قصیر» دلالت دارد که می توان انسان را به برخی صفات مشهور او مورد خطاب قرار داد، منتها نه بر وجه تمسخر و ظاهر این است که این خطاب حضرت علیه السلام برای تأدیب آن مرد بود؛ این که حضرت فرمود: «و عاد» یعنی در درون و اعتقاد خود رجوع نمود؛ «الی مرتبته» یعنی اقرار به پایین آمدن نفس او از ارتقا یافتن به مقام نبوت و فضل و نبوت عیسی علیه السلام را مسلم دانست و حسد نسبت به او را ترک کرد.

**[ترجمه]

الفقیر إذا نظر إلی شده حاجته و حاجه عیاله و رأی نعمه جزیله مع الظلمه و الفسقه و غیرهم ربما یقول ما هذا الإنصاف من الله و ما هذه القسمه التی لم تقع علی العدل فإن لم یعلم شده حاجتی ففی علمه نقص و إن علم و منع مع القدره علی الإعطاء ففی جوده نقص و إن منع لثواب الآخره فإن قدر علی إعطاء الثواب بدون هذه المشقه الشدیده فلم منع و إن لم یقدر ففی قدرته نقص.

و مع هذا یضعف اعتقاده بکونه عدلا جوادا کریما مالکا لخزائن السماوات و الأرض و حینئذ یتسلط علیه الشیطان، و یذکر له شبهات حتی یسب الفلک و الدهر و غیرهما و کل ذلک کفر أو قریب منه و إنما یتخلص من هذه الأمور من امتحن الله قلبه للإیمان و رضی عن الله سبحانه فی المنع و الإعطاء و علم أن کل ما فعله بالنسبه إلیه فهو خیر له وَ قَلِیلٌ ما هُمْ الثالث ما ذکره الراوندی قدس سره فی کتاب شرح الشهاب کما سیأتی حیث قال معنی الحدیث و الله أعلم أنه إشاره إلی أن الفقیر یسف إلی المآکل الدنیه و المطاعم الوبیه و إذا وجد أولاده یتضورون من الجوع و العری و رأی نفسه لا یقدر علی تقویم أودهم و إصلاح حالهم و التنفیس عنهم کان بالحری أن یسرق و یخون و یغصب و ینهب و یستحل أموال الناس و یقطع الطریق و یقتل المسلم أو یخدم بعض الظلمه فیأکل مما یغصبه و یظلمه و هذا کله من أفعال من لا یحاسب نفسه و لا یؤمن بیوم الحساب فهو قریب إلی أن یکون کافرا بحتا و فی الأثر عجبت لمن له عیال و لیس له مال کیف لا یخرج علی الناس بالسیف انتهی.

و أقول المعانی متقاربه و المال واحد و أما قوله علیه السلام و کاد الحسد أن یغلب القدر فیه أیضا وجوه الأول ما ذکره الراوندی ره فی الکتاب المذکور علی ما سیجی ء أیضا حیث قال المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزاله النعمه عن المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبه المقدور لأن الله تعالی

ص: 247

قد قدر للمحسود الخیر و النعمه و هو یسعی فی إزاله ذلک عنه و قیل الحسد منصف لأنه یبدأ بصاحبه و قیل الحسود لا یسود و قیل الحسد یأکل الجسد: و کاد یعطی أنه قرب الفعل و لم یکن و یفید فی الحدیث شده تأثیر الفقر و الحسد و إن لم یکونا یغلبان القدر و یقال إن کاد إذا أوجب به الفعل دل علی النفی و إذا نفی دل علی الوقوع انتهی.

و قریب منه ما قیل فیه مبالغه فی تأثیر الحسد فی فساد النظام المقدر للعالم فإنه کثیرا ما یبعث صاحبه علی قتل النفوس و نهب الأموال و سبی الأولاد و إزاله النعم حتی کأنه غیر راض بقضاء الله و قدره و یطلب الغلبه علیهما و هو فی حد الشرک بالله.

الثانی ما قیل إن المعنی أن الحسد قد یغلب القدر بأن یزید فی المحسود ما قدر له من النعمه.

الثالث أن یکون المراد غلبه القدر بتغییر نعمه الحاسد و زوال ما قدر له من الخیر.

الرابع أن یکون المراد کاد أن یغلب الحسد فی الوزر و الإثم القول بالقدر مع شده عذاب القدریه.

الخامس أن یکون إشاره إلی تأثیر العین فإن الباعث علیه الحسد کما فسر جماعه من المفسرین قوله تعالی وَ مِنْ شَرِّ حاسِدٍ إِذا حَسَدَ بإصابه العین (1).

**[ترجمه]فقره «کاد الفقر ان یکون کفرا» ممکن است چند معنا داشته باشد: اول: آنچه به ذهنم خطور کرده که مراد از فقر، فقر به مردم است و این همان فقر مورد مذمت است؛ زیرا از خلق خدا خواستن و عدم توجه به خالق و کسی که روزی انسان را ضمانت کرده، در طلب روزی و سایر حوائج، نوعی کفر و شرک محسوب می شود؛ زیرا بر خدای متعال و ضمانتی که کرده اعتماد نشده است و این شخص فقیر گمان کرده که مخلوق عاجز، قدرت بر قضای حوائج و سوق دادن روزی به او دارد، بدون تقدیر و فراهم سازی اسباب و سبب سازی خداوند؛ پس برخی از فروض این حالت به کفر نزدیک می شود و برخی از آن به شرک.

دوم: مراد از این حدیث این است که فقر افسار صبر را می بُرد و استعاذه از فقر نیز واقع شده است.

اما فقر ممدوح، آن فقری است که مقرون به صبر باشد. غزالی می گوید: سبب آن است که فقیر وقتی به شدت احتیاج خود و عیالش نظر می کند و نعمت فراوانی را در دست ظالمان و فسقه و غیر ایشان می بیند، چه بسا می گوید: این انصاف خدا نیست و این چه تقسیم روزی است که عادلانه صورت نگرفته؟ اگر شدت احتیاج مرا نداند، علمش ناقص است و اگر می داند و قدرت بر اعطا نیز دارد و نمی دهد، جود او نقص دارد و اگر به خاطر ثواب اخروی نمی دهد، اگر قدرت بر ثواب دادن بدون این مشقت شدید را دارد، پس چرا باز هم نمی دهد؟ و اگر قدرت دادن ندارد، پس قدرت او نقص دارد.

و با این اوصاف، اعتقاد او به این که خدا عادل و جواد و کریم و دارنده گنجینه های آسمان و زمین است دچار ضعف می شود و در این حین، شیطان بر او مسلط می شود و شبهاتی بر او القا می کند تا او آسمان و روزگار و غیر این دو را دشنام می دهد و تمام این ها کفر یا نزدیک به کفر است. و کسی از این امور رها می شود که خدا قلب او را برای ایمان خالص نموده و از خدای سبحان در دادن و ندادن روزی راضی باشد و بداند که هر چه خدا نسبت به او می کند خیر او در آن است و این افراد چقدر اندکند!

سوم: معنایی است که راوندی قدس سره در کتاب شرح شهاب ذکر کرده که خواهد آمد؛ وی گفته: معنای حدیث این است - و خدا داناتر است - که فقیر به خوردنی های پست و غذاهای وباآور دست می زند و وقتی می بیند فرزندانش از گرسنگی و برهنگی به خود می پیچند و خود را می بیند که قدرت بر قوام بخشیدن به کژی های آنان و اصلاح حالشان و رفع مشکلاتشان ندارد، سزاوار می بیند که دزدی و خیانت کند و غصب و غارت کند و اموال مردم را حلال بداند و راهزنی و مسلمان کشی کند و به برخی ظالمان خدمت کند و از آنچه غصب کرده و ستم نموده بخورد. تمام این ها از افعال کسانی است که خویش را مورد محاسبه قرار نداده و به روز قیامت و حساب رسی ایمان ندارند و این فرد، نزدیک است که کافر محض شود و در روایت است که تعجب می کنم از کسی که عیال دارد و مال ندارد، که چگونه با شمشیر بر مردم خروج نمی کند؛ پایان کلان راوندی.

می گویم: وجوه و معانی حدیث به هم نزدیکند و برگشت همه به امری واحد است. اما این که حضرت فرمود: «کاد الحسد ان یغلب القدر» نیز وجوه و چند احتمال معنایی دارد: اول: آنچه راوندی در کتاب یاد شده ذکر کرده و این نیز خواهد آمد؛ راوندی گفته: معنا این است که حسد در نظر و تأمل ما، تأثیر به سزایی در از بین رفتن نعمت شخص مورد حسادت دارد؛ یا تمنّا و آروزی زوال نیز همین طور؛ زیرا چه بسا حسادت حسود او را به کشتن محسود و از بین بردن مال او وادار کند و معاش محسود را نابود کند. پس گویا حسود سعی در غلبه بر مقدرات خدا دارد؛ زیرا خدا برای محسود، خیر و نعمت مقدر فرموده و این حسود، سعی دارد آن نعمت را از محسود خود از بین ببرد. و گفته شده: حسد اهل انصاف است؛ زیرا اول از حسود شروع می کند و گفته شده: حسود سیادت و آقایی نمی یابد و گفته شده: حسد، جسد را می خورد.

«کاد» نزدیکی وقوع فعل را می رساند ولی هنوز آن فعل محقق نشده و حدیث شدت تأثیر فقر و حسد را می رساند، اگر چه نتوانند بر قضا و قدر غلبه کنند. و گفته می شود: «کاد» وقتی فعل آن مثبت و ایجابی باشد، بر نفی آن فعل دلالت می کند و اگر فعل پس از آن منفی باشد، دالّ بر وقوع آن فعل است. پایان کلام راوندی.

نزدیک تفسیر راوندی است آنچه گفته شده: در این حدیث مبالغه شدیدی است بر این که حسد در فساد نظام مقدر عالم تأثیر دارد؛ زیرا چه بسیار که حسد، حسود را وادار به کشتن محسود و غارت اموال و اسیر کردن اولاد و از بین بردن نعمت ها می کند، تا جایی که گویا حسود به قضا و قدر الهی راضی نیست و می خواهد بر این دو غلبه پیدا کند و این در حد شرک به خداست .

دوم: آن است که گفته شده که حسد گاهی بر قضا و قدر غلبه می کند به این معنا که نعمتی را که برای محسود مقدر گشته، زیاد می کند!

سوم: مراد غلبه بر قضا و قدر به سبب تغییر نعمت شخص حسود باشد و به این که خیراتی که برای او مقدر شده نابود گردد.

چهارم: معنا این باشد که نزدیک است که حسد در سنگینی و گناه بر قول به عقیده فرقه «قَدَریّه» نیز غلبه پیدا کند؛ با این که شدت عذاب این فرقه واضح است.

پنجم: می تواند اشاره به تأثیر چشم زدن باشد؛ زیرا چیزی که موجب حسد شده چشم زدن است؛ کما این که جماعتی از مفسران آیه «و من شر حاسد اذا حسد» - . فلق / 5 - {و از شر حسود، هنگامی که حسادت بورزد} را به چشم زدن تفسیر نموده اند.

**[ترجمه]

التفاخر بالآباء و الأجداد و الأنساب الشریفه و بالعلم و الزهد و العباده و الأموال و المساکن و القبائل و أمثال ذلک فبعض تلک کذب و بعضها رئاء و بعضها عجب و بعضها تکبر و تعزز و تعظم و کل ذلک من ذمائم الأخلاق و من صفات الشیطان، حیث تعزز بأصله فاستکبر عن طاعه ربه.

قال الراغب الفخر المباهاه فی الأشیاء الخارجه عن الإنسان کالمال و الجاه و یقال له الفخر و رجل فاخر و فخور و فخیر علی التکثیر قال تعالی إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ(1) و قال فی النهایه الفخر ادعاء العظم و الکبر و الشرف و فی المصباح فخرت به فخرا من باب نفع و افتخرت مثله و الاسم الفخار بالفتح و هو المباهاه بالمکارم و المناقب من حسب و نسب و غیر ذلک إما فی المتکلم أو فی آبائه.

**[ترجمه]حسد و عجب از گناهان قلبی و فخر فروشی از گناهان زبان است و عبارت است از فخر فروشی به پدران و اجداد و نسب های شریف و همچنین فخر فروشی به علم و زهد و عبادت و اموال و خانه و قبیله و مانند آن؛ پس برخی از این ها کذب است و برخی ریاء است و برخی از آنها تکبر است و عزت طلبی و خود بزرگ بینی؛ و تمام این ها از اخلاقیات ناپسند و از صفات شیطان هستند که به اصل و ریشه اش یعنی آتش عزت فروشی کرد و نسبت به اطاعت از پروردگارش تکبر ورزید.

راغب می گوید: فخر عبارت است از مباهات نمودن به اشیایی که خارج از انسان است مانند مال و مقام و به آن «فخر و مرد فاخر و فخور و فخیر» گفته می شود؛ خدای متعال فرمود: «إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ» - . لقمان / 18 - {خداوند

هیچ متکبّر مغروری را دوست ندارد.}. در نهایه گفته: فخر به معنای ادعای عظمت و بزرگی و شرافت است و در مصباح گفته: «فخرت به فخرا» بر وزن نفع می باشد و «افتخرت» نیز مانن آن است و اسم مصدر آن نیز «فَخار» به فتح فاء است که عبارت است از مباهات نمودن به مکارم و مناقب حسبی و نسبی و غیر آن که در متکلم باشد و یا در پدران او.

**[ترجمه]

و تمنیا أن یکون لک مثله و قال الطبرسی رحمه الله (1) أی لا ترفعن عینیک من هؤلاء الکفار إلی ما متعناهم و أنعمنا علیهم به أمثالا فی النعم من الأولاد و الأموال و غیر ذلک و قیل لا تنظرن إلی ما فی أیدیهم من النعم و قیل و لا تنظرن و لا یعظمن فی عینیک و لا تمدهما إلی ما متعنا به أصنافا من المشرکین نهی الله رسوله عن الرغبه فی الدنیا فحظر علیه أن یمد عینیه إلیها و کان علیه السلام لا ینظر إلی ما یستحسن من الدنیا.

**[ترجمه]«لا تحسدنّ الناس» اشاره دارد به آیه «أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه» - . نساء / 54 - {یا اینکه نسبت به مردم [پیامبر و خاندانش]، و بر آنچه خدا از فضلش به آنان بخشیده، حسد می ورزند؟} و «لا تمدنّ» اشاره دارد به آیه «وَ لا تَمُدَّنَّ عَیْنَیْکَ إِلی ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ زَهْرَهَ الْحَیاهِ الدُّنْیا لِنَفْتِنَهُمْ فیهِ وَ رِزْقُ رَبِّکَ خَیْرٌ وَ أَبْقی» - . طه / 131 - {و هرگز چشمان خود را به نعمت های مادّی، که به گروه هایی از آنان داده ایم، میفکن! اینها شکوفه های زندگی دنیاست؛ تا آنان را در آن بیازماییم؛ و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است!}

بیضاوی می گوید: یعنی نگاه چشمان خود را به نعمت هایی که به گروه هایی از آنان داده ایم، میفکن تا آن را نیکو بشمری و آرزو داشته باشی که مثل آن برای تو نیز باشد. و طبرسی رحمه الله فرموده: یعنی چشمانت را به سوی این کفار بلند مکن تا به نعماتی که آنان را متمتع کرده ایم و مثل هایی برای نعمت هستند از قبیل اولاد و اموال و غیر آن نظر کنی! و گفته شده: به آن نعمت هایی که در دست آنان است نظر مکن؛ و گفته شده: نباید نگاه کنی و نباید در چشمان تو بزرگ گردد و چشمان خود را به آنچه بدان اصنافی از مشرکان را متمتع ساخته ایم به طور طولانی مدوز؛ خداوند رسول خود را از رغبت به دنیا نهی فرمود و بر او ممنوع فرمود که چشمش را به تمتعات مشرکین بدوزد و حضرت صلی الله علیه و آله نیز به چیزهای نیکوی دنیا نظر نمی فرمود.

**[ترجمه]

**[ترجمه]معانی الاخبار: امام صادق علیه السلام فرمود: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: کمترین لذت میان مردم از آن حسود است. - . معانی الاخبار : 195 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]در باب وصیت های پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام آوردیم که ایشان فرمود: یا علی! تو را از سه خصلت بزرگ نهی می کنم: حسد و حرص و دروغ. - . خصال 1 : 62 -

**[ترجمه]

کَادَ الْحَسَدُ أَنْ یَسْبِقَ الْقَدَرَ(1).

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام : امام رضا علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمودند که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: حسد نزدیک است که از قَدَر پیشی گیرد. - . عیون الاخبار 1 : 132 -

**[ترجمه]

عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِنِ (1).

**[ترجمه]مجالس مفید: موسی بن جعفر علیه السلام از پدران بزرگوارش علیهم السلام نقل فرمود: پیامبر خدا روزی به یارانش فرمود: آگاه باشید که بیماری امت های پیشین به شما سرایت کرده و آن حسد است که مو را نمی تراشد بلکه دین را می تراشد و انسان از حسد نجات می یابد با نگهداشتن دستش از آن و نگهداشتن زبانش و به برادر مومن خود با چشم اشاره نکند. - . مجالس مفید: 211 -

**[ترجمه]

الْحَطَبَ الْیَابِسَ (1).

**[ترجمه]قرب الاسناد: امام صادق علیه السلام از پدر بزرگوارش علیه السلام روایت فرمود: به یکدیگر حسادت نورزید چرا که حسد ایمان را می خورد، آنچنان که آتش هیزم خشک را می خورد. - . قرب الاسناد: 22 -

**[ترجمه]

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِنِعَمِ اللَّهِ أَعْدَاءً قِیلَ وَ مَا أَعْدَاءُ نِعَمِ اللَّهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ الَّذِینَ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: عَلَیْکُمْ بِإِنْجَاحِ الْحَوَائِجِ بِکِتْمَانِهَا فَإِنَّ کُلَّ ذِی نِعْمَهٍ مَحْسُودٌ.

وَ قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: لِابْنِهِ فِی وَصِیَّتِهِ إِنَّ مِنْ شَرِّ مَفَاضِحِ الْمَرْءِ الْحَسَدَ.

وَ قَالَ علیه السلام: الْحَاسِدُ مُغْتَاظٌ عَلَی مَنْ لَا ذَنْبَ لَهُ (1).

**[ترجمه]جامع الاخبار: پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از حسد بپرهیزید چرا که حسد نیکی ها را می خورد، همچنانکه آتش هیزم را می خورد.

- و فرمود: همانا بر نعمت های خداوند دشمنانی هست؛ گفته شد که دشمنان نعمت های خداوند کیستند ای پیامبر خدا؟ فرمود: کسانی که به مردم به واسطه آنچه خداوند به آن ها از فضلش عنایت فرموده حسادت می کنند .

- و فرمود: بر شما باد به پنهان داشتن برآورده شدن حاجت ها. پس هر صاحب نعمتی مورد حسادت است.

- و امیرالمومنین علیه السلام به فرزندش در وصیتش فرمود: از بدترین زشتی های شخص حسد است.

- و فرمود: حسادت کننده خشمگین است بر کسی که گناهی ندارد. - . جامع الاخبار: 186 -

**[ترجمه]

وَ قَالَ علیه السلام: لَا غِنَی مَعَ فُجُورٍ وَ لَا رَاحَهَ لِحَسُودٍ وَ لَا مَوَدَّهَ لِمُلُوکٍ.

وَ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِیَّاکَ وَ الْحَسَدَ فَإِنَّهُ یَتَبَیَّنُ فِیکَ وَ لَا یَتَبَیَّنُ فِیمَنْ تَحْسُدُهُ.

**[ترجمه]کنز کراجکی: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: نمی بینم ستمکاری را شبیه تر به ستمکش از حسود؛ نفس نفس زدنش همیشگی است و با دل سرگردان و اندوه همیشه همراهش است.

- و فرمود: حسادت کننده خشمگین است بر کسی که گناهی ندارد و بخیل است نسبت به آنچه که مالکش نیست.

- و فرمود: حسد آفت دین است و برای حسادت کننده همان رنجی که می کشد کافی است.

- و فرمود: دروغگو مروت ندارد و حسود آسایش ندارد.

- و فرمود: کافی است برای تو که حسادت کننده در هنگام شادی تو اندوهناک است .

- و فرمود: حسد جز زیان و خشم چیزی به دنبال ندارد، دلت را زشت کرده و بدنت را بیمار می کند و بدترین چیزی که دل انسان می فهمد حسد است.

- و فرمود: حسود زود پرخاش و کندعاطفه است.

- و فرمود: حسود اندوهگین و پست زشت است.

- و فرمود: ثروت با بخشندگی و آسایش برای حسود و دوستی برای شاهان وجود ندارد.

- و لقمان به فرزندش فرمود: از حسد بپرهیز که در تو آشکار می شود و در حسادت شونده آشکار نمی شود. - . کنز الفوائد 1 : 136 -

**[ترجمه]

و کذلک کاد ترفع الاسم و تنصب الخبر و من شروط کاد أن لا یدخل علی خبره أن کقولک کاد زید و قال تعالی وَ إِنْ یَکادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصارِهِمْ (1) و کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً(2) و هذا إذا کان للحال و إن کان للاستقبال شبه بعسی فأدخل علی خبره أن کما قال (3).

قد کاد من طول البلی أن یمصحا

فهذا ما علقناه علی شیخنا أبی الحسن النحوی رحمه الله و معنی الحدیث و الله أعلم أنه إشاره إلی أن الفقیر یسف إلی المآکل الدنیئه و المطاعم الوبیئه و إذا وجد أولاده یتضورون من الجوع و العری و رأی نفسه لا یقدر علی تقویم أودهم و إصلاح حالهم و التنفیس عنهم کان بالحری أن یسرق و یخون و یغصب و ینهب و یستحل أموال الناس و یقطع الطریق و یقتل المسلم أو یخدم بعض الظلمه فیأکل مما یغصبه و یظلمه و هذا کله من أفعال من لا یحاسب نفسه و لا یؤمن بیوم الحساب فهو قریب إلی أن یکون کافرا بحتا و فی الأثر عجبت لمن له عیال و لیس له مال کیف لا یخرج علی الناس بالسیف.

و قوله علیه السلام کاد الحسد أن یغلب القدر المعنی أن للحسد تأثیرا قویا فی النظر فی إزاله النعمه عن المحسود أو التمنی لذلک فإنه ربما یحمله حسده علی قتل المحسود و إهلاک ماله و إبطال معاشه فکأنه سعی فی غلبه المقدور لأن الله تعالی قد قدر للمحسود الخیر و النعمه و هو یسعی فی إزاله ذلک عنه و قیل الحسد منصف لأنه یبدأ بصاحبه و قیل الحسود لا یسود و قیل الحسد یأکل الجسد و قال الشاعر:

اصبر علی حسد الحسود فإن صبرک قاتله***النار تأکل نفسها إن لم تجد ما تأکله

و کاد تعطی أنه قرب الفعل و لم یکن و تفید فی الحدیث شده تأثیر

ص: 258

الفقر و الحسد و إن لم یکونا یغلبان القدر و یقال إن کاد إذا أوجب به الفعل دل علی النفی و إذا نفی دل علی الوقوع و قال شاعرهم:

أ نحوی هذا الدهر ما هی لفظه***جرت بلسانی جرهم و ثمود

إذا نفیت و الله أعلم أوجبت***و إن أوجبت قامت مقام جحود

و هذا کما قال عز و جل کادُوا یَکُونُونَ عَلَیْهِ لِبَداً و المعنی أنهم لم یکونوا و قال تعالی وَ ما کادُوا یَفْعَلُونَ (1) و قد ذبحوا.

و هذه من أعجب القصص فی الحسد و هی من أعاجیب الدنیا کان أیام موسی الهادی ببغداد رجل من أهل النعمه و کان له جار فی دون حاله و کان یحسده و یسعی بکل مکروه یمکنه و لا یقدر علیه قال فلما طال علیه أمره و جعلت الأیام لا تزیده فیه إلا غیظا اشتری غلاما صغیرا فرباه و أحسن إلیه فلما شب الغلام و اشتدت و قوی غضبه قال له مولاه یا بنی إنی أریدک لأمر من الأمور جسیم فلیت شعری کیف لی أنت عند ذلک قال کیف یکون العبد لمولاه و المنعم علیه المحسن إلیه و الله یا مولای لو علمت أن رضاک فی أن أتقحم النار لرمیت بنفسی فیها و لو علمت أن رضاک فی أن أغرق نفسی فی لجه البحر لفعلت ذاک و عدد علیه أشیاء فسر بذلک من قوله و ضمه إلی صدره و أکب علیه یترشفه و یقبله و قال أرجو أن تکون ممن یصلح لما أرید قال یا مولای إن رأیت أن تمن علی عبدک فتخبره بعزمک هذا لیعرفه و یضم علیه جوانحه قال لم یأن لذلک بعد و إذا کان ذلک فأنت موضع سری و مستودع أمانتی.

فترکه سنه فدعاه فقال أی بنی قد أردتک للأمر الذی کنت أرشحک له قال له یا مولای مرنی بما شئت فو الله لا تزیدنی الأیام إلا طاعه لک قال إن جاری فلانا قد بلغ منی مبلغا أحب قتله قال فأنا أفتک به الساعه قال لا أرید هذا و أخاف ألا یمکنک و إن أمکنک أحالوا ذلک علی و لکنی دبرت أن تقتلنی أنت و تطرحنی علی سطحه فیؤخذ و یقتل بی.

ص: 259

فقال له الغلام أ تطیب نفسک بنفسک و ما فی ذلک تشف من عدوک و أیضا فهل تطیب نفسی بقتلک و أنت أبر من الوالد الحدب و الأم الرفیقه قال دع عنک هذا فإنما کنت أربیک لهذا فلا تنقض علی أمری فإنه لا راحه لی إلا فی هذا قال الله الله فی نفسک یا مولای و أن تتلفها للأمر الذی لا یدری أ یکون أم لا یکون فإن کان لم تر منه ما أملت و أنت میت قال أراک لی عاصیا و ما أرضی حتی تفعل ما أهوی.

قال أما إذا صح عزمک علی ذلک فشأنک و ما هویت لأصیر إلیه بالکره لا بالرضی فشکره علی ذلک و عمد إلی سکین فشحذها و دفعها إلیه و أشهد علی نفسه أنه دبره و دفع إلیه من صلب ماله ثلاثه آلاف درهم و قال إذا فعلت ذلک فخذ فی أی بلاد الله شئت فعزم الغلام علی طاعه المولی بعد التمنع و الالتواء.

فلما کان فی آخر لیله من عمره قال له تأهب لما أمرتک به فإنی موقظک فی آخر اللیل فلما کان فی وجه السحر قام و أیقظ الغلام فقام مذعورا و أعطاه المدیه فجاء حتی تسور حائط جاره برفق فاضطجع علی سطحه فاستقبل القبله ببدنه و قال للغلام ها و عجل فترک السکین علی حلقه و فری أوداجه و رجع إلی مضجعه و خلاه یتشحط فی دمه.

فلما أصبح أهله خفی علیهم خبره فلما کان فی آخر النهار أصابوه علی سطح جاره مقتولا فأخذ جاره و أحضروا وجوه المحله لینظروا إلی الصوره و رفعوه و حبسوه و کتبوا بخبره إلی الهادی فأحضره فأنکر أن یکون له علم بذلک و کان الرجل من أهل الصلاح فأمر بحبسه و مضی الغلام إلی أصبهان.

و کان هناک رجل من أولیاء المحبوس و قرابته و کان یتولی العطاء للجند بأصفهان فرأی الغلام و کان عارفا به فسأله عن أمر مولاه و قد کان وقع الخبر إلیه فأخبره الغلام حرفا حرفا فأشهد علی مقالته جماعه و حمله إلی مدینه السلام و بلغ الخبر الهادی فأحضر الغلام فقص أمره کلّه علیه فتعجب الهادی من ذلک و أمر بإطلاق الرجل المحبوس و إطلاق الغلام أیضا.

ص: 260

فائده الحدیث إعلام أن الفقر من أصعب الأشیاء و مکابرته من أهول الأمور و أن الحسد أمره شدید و الحدیث متضمن للنهی عنه.

**[ترجمه]«کاد» و «عسی» هر دو از افعال مقاربه هستند و «کاد» شبیه به «عسی» است و «عسی» شبیه «لعلّ» است و به همین خاطر «عسی» صرف فعلی ندارد زیرا شبیه به حرف است و حرف نیز صرف نمی شود و «کاد» مقاربت بیشتری را از «عسی» می رساند؛ زیرا در آن معنای طمع وجود دارد و طمع نیز جز در آینده صحیح نیست. پس اگر از آن مضارع ساخته شود هم برای زمان حال و هم برای استقبال صلاحیت دارد، در حالی که طمع در زمان حال صحیح نیست. به همین جهت به فعل ماضی آن اکتفا شده و «عسی» اسمش را مرفوع و خبرش را منصوب می کند؛ جز این که خبر آن فقط فعل مضارع است که «ان» بر سر آن داخل می شود؛ و همچنین «کاد» اسم خود را مرفوع و خبرش را منصوب می کند و از شروط استعمال «کاد» این است که بر خبر آن «ان» داخل نشود، مثل این که می گویی: «کاد زید» و خداوند متعال فرمود: «و ان یکاد الذین کفروا لیزلقونک بابصارهم» - . قلم / 51 - و فرمود: «کادوا یکونون علیه لبدا» - . جن / 19 - و این شرط در زمانی وجود دارد که «کاد» برای زمان حال باشد و اگر برای زمان آینده باشد، به «عسی» شبیه شده و بر خبر آن «ان» داخل می شود مانند شعر شاعر:

«قد کاد من طول البلی ان یمصحا»

از شدت پوسیدگی نزدیک بود که کهنه و مندرس گردد

این تعلیقه ما بر کلام استادمان شیخ ابو الحسن نحوی رحمه الله است و معنای حدیث این است - و خدا داناتر است - فقیر به خوردنی های پست و غذاهای وباآور دست می زند و وقتی می بیند فرزندانش از گرسنگی و برهنگی به خود می پیچند و خود را می بیند که قدرت بر قوام بخشیدن به کژی های آنان و اصلاح حالشان و رفع مشکلاتشان ندارد، سزاوار می بیند که دزدی و خیانت کند و غصب و غارت کند و اموال مردم را حلال بداند و راهزنی و مسلمان کشی کند و به برخی ظالمان خدمت کند و از آنچه غصب کرده و ستم نموده بخورد؛ تمام این ها از افعال کسانی است که خویش را مورد محاسبه قرار نداده و به روز قیامت و حساب رسی ایمان ندارند و این فرد، نزدیک است که کافر محض شود و در روایت است که تعجب می کنم از کسی که عیال دارد و مال ندارد، که چگونه با شمشیر بر مردم خروج نمی کند.

اما این که حضرت فرمود: «کاد الحسد ان یغلب القدر» معنایش این است که حسد در نظر و تأمل ما، تأثیر به سزایی در از بین رفتن نعمت شخص مورد حسادت دارد؛ یا تمنّا و آروزی زوال نیز همین طور؛ زیرا چه بسا حسادت حسود او را به کشتن محسود و از بین بردن مال او وادار کند و معاش محسود را نابود کند. پس گویا حسود سعی در غلبه بر مقدرات خدا دارد؛ زیرا خدا برای محسود، خیر و نعمت مقدر فرموده و این حسود، سعی دارد آن نعمت را از محسود خود از بین ببرد و گفته شده: حسد اهل انصاف است؛ زیرا اول از خود حسود شروع می کند. و گفته شده: حسود سیادت و آقایی نمی یابد و گفته شده: حسد، جسد را می خورد. و شاعر گفته:

بر حسد حسود صبر کن که صبر تو او را می کشد!

آتش خود را می خورد اگر هیزمی نیابد که آن را بخورد

«کاد» نزدیکی وقوع فعل را می رساند ولی هنوز آن فعل محقق نشده و حدیث شدت تأثیر فقر و حسد را می رساند، اگر چه نتوانند بر قضا و قدر غلبه کنند؛ و گفته می شود: «کاد» وقتی فعل آن مثبت و ایجابی باشد، بر نفی آن فعل دلالت می کند و اگر فعل پس از آن منفی باشد، دالّ بر وقوع آن فعل است. و شاعر عرب گوید:

آیا عالم علم نحو در این عصر چیزی است که لفظی باشد که بر زبان جرهم و ثمود جاری گشته!

اگر منفی به کار رود - خدا می داند - مثبت معنا می شود و اگر مثبت به کار برود، جانشین معنای منفی است و این کاربرد منفی و مثبت مثل آیه «کادوا یکونون علیه لبدا» است و معنای آیه این است که آنان اجتماع نمی کردند و خدای متعال فرمود: «و ما کادوا یفعلون» - . بقره / 71 - در حالی که آن ها آن گاو را ذبح کردند.

این از عجیب ترین قصه ها در مورد حسد است و از عجایب شگفت انگیز دنیا است: در زمان خلافت موسی الهادی در بغداد مردی متموّل بود و همسایه ای داشت که وضع مالی او از آن مرد، پایین تر بود؛ اما این مرد ثروتمند به او حسادت می کرد و هر بدی که ممکن بود نسبت به او دریغ نمی کرد ولی موفق نمی شد که بر آن مرد غلبه کند! وقتی این حسادت طولانی شد و روز به روز گذشت ایام موجب ازدیاد خشم و کین او می شد، غلام کوچکی خرید و او را تربیت کرد و به او نیکی می کرد؛ وقتی غلام جوان شد و رشد کرد و قدرت غضبش قوی گردید، مولای ثروتمندش به او گفت: پسرکم! من تو را برای امر بسیار مهمی می خواهم و دوست دارم بدانم تو در این امر چگونه برای من عمل می کنی! غلام گفت: چطور اطاعت نکنم؟ عبد در خدمت مولای خویش است و متعلق به کسی است که به او نعمت داده و احسان نموده است. ای مولای من! به خدا قسم اگر بدانم که دوست داری من به میان آتش بروم، خود را در آن خواهم افکند اگر بدانم که دوست داری من خود را در میان دریای عمیق غرقه سازم، خود را در آن خواهم افکند و کارهای دیگری نیز برای مولایش برشمرد! مولا از این سخنان او خوشحال شد و او را به سینه چسباند و با روی صورت او افتاد و او را می مکید و می بوسید. به غلام گفت: امید دارم که تو شایستگی کاری که مد نظر دارم را داشته باشی! غلام گفت: مولای من! اگر می خواهی بر بنده خود منت گذاری تصمیم خود را بگو تا بداند و تمام توان درونی خود را برای انجام آن جمع کند! مولا گفت: هنوز زمان آن نرسیده! وقتی زمانش فرا رسید، تو محل اسرار من و خزانه دار امانت من هستی!

بعد مولا یک سال غلامش را ترک کرد و بعد از یک سال به او گفت: پسرکم! اکنون تو را برای کاری که تو را شایسته آن می دیدم می خواهم؛ غلام گفت: ای مولای من! مرا بدانچه می خواهی امر کن؛ به خدا قسم که ایام روزگار مرا بر اطاعت تو پرورانده. گفت: فلان همسایه من کار مرا به جایی رسانده که من می خواهم او را بکشم؛ غلام گفت: من همین الآن او را خواهم کشت! مولا گفت: من این را از تو نمی خواهم و بیم آن دارم که تو نتوانی و اگر هم بتوانی این قتل را به من نسبت می دهند؛ ولی من فکر کرده ام که تو مرا بکشی و جنازه ام را بر پشت بام خانه او بیندازی تا او را بگیرند و به قصاص خون من بکشند.

غلام به او گفت: آیا خودت می خواهی با طیب خاطر کشته شوی؟ آیا دشمنت از کشته شدن تو خوشحال نمی شود؟ و نیز من چگونه به کشتن تو رضایت دهم در حالی که تو از پدر پیر گوژپشت به من نیکوکارتر و از مادر همراه به من خوبی بیشتری کرده ای! مولا گفت: این تفکرات را از خودت دور کن! من تو را برای این مقصودم می پروراندم؛ دستور مرا نقض مکن که راحت شدن من فقط در همین است که گفتم! غلام گفت: مولای من! از خدا در مورد خودت خیلی بترس! آیا می خواهی خود را در امری از بین ببری که نمی دانی می شود یا نمی شود؟ اگر به آروزی خود (قصاص همسایه) نرسی و ضمنا بمیری چه؟ مولا گفت: می بینم که از من نافرمانی می کنی! من راضی نمی شوم تا این که کاری که دوست دارم انجام بدهی!

غلام گفت: حال که تصمیم خود را بر این امر گرفته ای، خود می دانی که چه می کنی! پس هر آنچه بخواهی می کنم ولی در این امر کراهت دارم نه رضایت! مولا از غلام خود تشکر کرد و چاقویی را برداشت و آن را تیز کرد و به دست او داد و غلام را گواه گرفت که بعد از مرگ او، غلامش آزاد باشد و از اصل مالش سه هزار درهم به او داد و گفت: وقتی این کار را کردی به هر شهری که دوست داشتی برو. غلام نیز بعد از اظهار امتناع و به خود پیچیدن، تصمیم به امتثال امر مولایش گرفت.

وقتی آخر شب عمر مولا فرا رسید، مولا به غلامش گفت: آماده اجرای امری شو که به تو نمودم! من آخر شب تو را بیدار می کنم. وقتی دمدمه های سحر فرا رسید، برخاست و غلام را بیدار کرد؛ غلام با ترس بیدار شد و مولا به او کارد بزرگی داد؛ آمد و به آرامی از دیوار خانه همسایه اش بالا رفت و بر پشت بام خانه او دراز کشید؛ پس با بدنش رو به قبله شد و به غلام گفت: بیا عجله کن! غلام نیز دشنه بر حلق او گذاشت و رگ های او را برید و به بستر خود برگشت و مولایش را در حالی که در خون خود دست و پا می زد، رها کرد.

وقتی اهل و عیال مولا صبح کردند، از مولا بی خبر شدند! اوخر روز او را بالای بام همسایه اش کشته پیدا کردند؛ همسایه دستگیر شد و بزرگان محل او را حاضر کردند تا مردم به چهره او بنگرند و او را بردند و حبس کردند و خبر او را برای هادی خلیفه وقت نوشتند! هادی او را احضار کرد و مرد همسایه انکار کرد که علمی به این ماجرا داشته باشد و آن مرد، انسان درست و شایسته ای بود؛ هادی دستور داد او را حبس کنند و غلام آن مولی هم به اصفهان آمد.

در اصفهان مردی از خویشان همسایه که اکنون در حبس به سر می برد، زندگی می کرد و متولی امر حقوق دادن به لشکریان در اصفهان بود. آن مرد غلام را دید و او را می شناخت؛ از او در خصوص امر مولایش پرسید؛ زیرا خبر قتل او به آن خویشاوند اصفهانی رسیده بود. غلام تمام ماجرا را به او گفت و جماعتی نیز بر گفتار او شهادت دادند. آن مرد او را به بغداد آورد و خبر به هادی رسید و هادی آن غلام را احضار کرد و غلام تمام جریان را به هادی گفت؛ هادی از این امر تعجب کرد و دستور داد که همسایه محبوس را آزاد کنند و نیز دستور داد که غلام را نیز آزاد کنند.

فایده این حدیث که «کاد الفقر ان یکون کفرا» این است که فقر از سخت ترین چیزهاست و تحمل و غلبه بر درد آن از بیمناک ترین امور است و حسد نیز امری دشوار است و حدیث «کاد الحسد ان یغلب القدر» متضمن نهی از حسد است.

**[ترجمه]

و قال:

إنی لأرحم حاسدی لحر ما***ضمنت صدورهم من الأسعار

نظروا صنیع الله لی فعیونهم***فی جنه و قلوبهم فی نار

و قیل الحسود لا یسود و روی أن فی السماء الخامسه ملکا یمر به عمل عبد له ضوء کضوء الشمس فیقول قف فأنا ملک الحسد أضرب به وجه صاحبه فإنه حاسد و یقال لا یوجد ظالم و هو مظلوم إلا الحاسد و أنشد:

قل للحسود إذا تنفس حسره***یا ظالما و کأنه مظلوم

و فائده الحدیث النهی عن الحسد و الأمر بتجنبه.

**[ترجمه]حسد آن است که آروزی زوال نعمت از غیر خود داشته باشی. معنای کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله این است که حسادت حسنات را تباه می کند و مراد از حسنات کارهای نیک است و آن را آلوده و متغیر می کند و آنان را می پوشاند و بد می سازد و آن اعمال را به گونه ای می سازد که بدان اعتنا نمی شود، چنانچه آتش هیزم را می خورد، به گونه ای که آن را به خاکستر یا زغال مبدل می سازد. علت آن است که حسود، اگر چه افعال نیکی از او سر می زند، اما به خاطر حسدی که دارد معیوب و زشت است؛ سپس حسود با پروردگارش در کاری که خدا انجام داده معارضه و ستیز می کند؛ زیرا نعمت بر محسود از جانب خداست ولی حسود آرزوی زوال آن را دارد و گویا حسود خدای متعال و ذات قدوس او را در امری که خدا اولویت داده، تخطئه می کند.

از سفیان روایت شده که گفت: به من خبر رسیده که خدای متعال فرموده: «حسود دشمن نعمت من است و به قسمت من که بین بندگانم تقسیم نموده ام راضی نیست» و منصور فقیه گفته:

آیا به کسی که به من حسادت می ورزد، نگفتی که آیا می دانی به چه کسی اسائه ادب می کنی؟

بر خدا در افعالش بی ادبی می ورزی وقتی به آنچه به من بخشیده راضی نمی شوی

جزای تو از سوی خدا این است که خدا به من بیشتر می بخشد، اما تو به مطلوب خود نمی رسی!

و گفته شده: حسود با پروردگارش از شش جهت مبارزه می کند: هر نعمتی را که به غیر او اعطا می شود، مبغوض می دارد و از قسمت خدا خشمگین است و با قضای الهی ضدّیت می ورزد و با قَدَر الهی لجبازی می کند و دوست او را خوار نموده و دشمن او را یاری می کند؛ و گفته شده: حسود منکر است زیرا به حکم خدای واحد راضی نمی شود. و در مورد آیه « إِنَّما حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَواحِشَ ما ظَهَرَ مِنْها وَ ما بَطَن» - . اعراف / 33 - {خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است} گفته شده: مراد حسد است و گفته شده: حسد انصاف دارد؛ زیرا در ححسود تأثیر دارد ولی در محسود تأثیری ندارد.

و گفته:

بر حسد حسود صبر کن که صبر تو او را می کشد؛

آتش خود را می خورد اگر نیابد چیزی که آن را بخورد و نیز گفته:

من بر حسودانم رحمم می آید به خاطر حرارتی که در سینه هایشان از شعله های آتش وجود دارد؛

به نعمت خدا به من نگاه می کنند، پس چشمانشان در بهشت است اما دل هایشان در آتش است!

و گفته شده: حسود آقایی نمی کند؛ و روایت شده در آسمان پنجم فرشته ایست که عمل بنده ای از مقابل او عبور می کند و نوری مانند نور خورشید دارد. فرشته می گوید: بایست که من فرشته حسد هستم، این عمل را به صورت صاحبش بزن که حسود است؛ و گفته شده: هیچ ظالمی پیدا نمی شود که مظلوم نیز باشد، مگر شخص حسود؛ و چنین سروده:

به حسود بگو وقتی از حسرت نفس می کشی، ای ظالمی که گویا مظلوم نیز هستی!

و فائده این حدیث، نهی از حسادت و امر به اجتناب از آن است .

**[ترجمه]

**[ترجمه]امالی صدوق: امیرالمومنین علیه السلام فرمود: هیچ اتصافی پست تر از اتصاف به خشم نیست. - . امالی صدوق : 193 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]عیون الاخبار الرضا علیه السلام: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس خشم خود را نگه دارد، خداوند عذابش را از او نگه داشته و هر کس اخلاقش را نیکو گرداند، خداوند او را به رتبه روزه دار نمازگزار رسانده است. - . عیون الاخبار 2 : 71 -

**[ترجمه]

ختص، [الإختصاص] عَنِ الْبَاقِرِ علیه السلام: مِثْلَهُ (1).

**[ترجمه]ثواب الاعمال: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس خود را از آبروی مردم بازدارد، خداوند از او عذاب روز قیامت را نگه می دارد. و هر کس خشم خود را از مردم نگه دارد، خداوند از او خودش می گذرد. - . ثواب الاعمال: 120 -

در اختصاص همانند این روایت از امام باقر علیه السلام نقل شده است. - . الاختصاص: 229 -

**[ترجمه]

إِلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی رَجُلٌ أُسَافِرُ فَأَکُونُ فِی الْبَادِیَهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ إِلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فَقَالَ یَا رَسُولَ اللَّهِ عَلِّمْنِی شَیْئاً وَاحِداً فَإِنِّی أُسَافِرُ فَأَکُونُ فِی الْبَادِیَهِ فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله لَا تَغْضَبْ فَاسْتَیْسَرَهَا الْأَعْرَابِیُّ فَرَجَعَ فَأَعَادَ السُّؤَالَ فَأَجَابَهُ رَسُولُ اللَّهِ فَرَجَعَ الرَّجُلُ إِلَی نَفْسِهِ وَ قَالَ لَا أَسْأَلُ عَنْ شَیْ ءٍ بَعْدَ هَذَا إِنِّی وَجَدْتُهُ قَدْ نَصَحَنِی وَ حَذَّرَنِی لِئَلَّا أَفْتَرِیَ حِینَ أَغْضَبُ وَ لِئَلَّا أَقْتُلَ حِینَ أَغْضَبُ.

وَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: الْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ. وَ قَالَ: إِنَّ إِبْلِیسَ کَانَ مَعَ الْمَلَائِکَهِ وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَهُ تَحْسَبُ أَنَّهُ مِنْهُمْ وَ کَانَ فِی عِلْمِ اللَّهِ أَنَّهُ لَیْسَ مِنْهُمْ فَلَمَّا أُمِرَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ حَمِیَ وَ غَضِبَ فَأَخْرَجَ اللَّهُ مَا کَانَ فِی نَفْسِهِ بِالْحَمِیَّهِ وَ الْغَضَبِ.

**[ترجمه]نوادر: امام صادق علیه السلام فرمود: شخصی اعرابی به نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای پیامبر خدا! چیزی به من بیاموز. پس من شخصی هستم که مسافرت می کنم پس در بادیه هستم. پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به او فرمود: خشمگین مشو. مرد اعرابی این سخن را ساده گرفت و به خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله بازگشت و عرض کرد: ای پیامبر خدا! چیزی به من بیاموز. پس من شخصی هستم که مسافرت می کنم پس در بادیه هستم. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود: خشمگین مشو. مرد اعرابی این سخن را ساده گرفت و بازگشت و سوال را تکرار کرد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله جوابش را داد. پس مرد به خود رجوع کرد و گفت: دیگر چیزی نمی پرسم. ایشان مرا نصیحت کرد و بر حذر داشت از اینکه در حین خشم تهمت نزنم و در هنگام خشم کسی را به قتل نرسانم.

- و امام صادق علیه السلام فرمود: خشم کلید همه بدی هاست.

- و فرمود: ابلیس با ملائکه بود و ملائکه می پنداشتند که او از آنهاست و در علم خداوند بود که او از آن ها نیست. پس هنگامی که امر شد به سجده بر آدم تعصب ورزید و خشمگین شد. پس خداوند خارج کرد آنچه در نفسش بود با تعصب و خشم. - . الزهد: 27 -

**[ترجمه]

وَ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ: قُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ دُلَّنِی عَلَی عَمَلٍ یُدْخِلُنِی الْجَنَّهَ قَالَ لَا تَغْضَبْ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: الْغَضَبُ یُفْسِدُ الْإِیمَانَ کَمَا یُفْسِدُ الصَّبِرُ الْعَسَلَ.

وَ قَالَ صلی الله علیه و آله: مَا غَضِبَ أَحَدٌ إِلَّا أَشْفَی عَلَی جَهَنَّمَ.

وَ ذُکِرَ الْغَضَبُ عِنْدَ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ علیه السلام: فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ فَمَا یَرْضَی أَبَداً حَتَّی یَدْخُلَ النَّارَ.

وَ عَنْهُ علیه السلام قَالَ: مَکْتُوبٌ فِی التَّوْرَاهِ فِیمَا نَاجَی اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ مُوسَی علیه السلام یَا مُوسَی أَمْسِکْ غَضَبَکَ عَمَّنْ مَلَّکْتُکَ عَلَیْهِ أَکُفَّ عَنْکَ غَضَبِی.

وَ عَنْ أَبِی حَمْزَهَ الثُّمَالِیِّ قَالَ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ علیه السلام: إِنَّ هَذَا الْغَضَبَ جَمْرَهٌ مِنَ الشَّیْطَانِ تَتَوَقَّدُ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ وَ إِنَّ أَحَدَکُمْ إِذَا غَضِبَ احْمَرَّتْ عَیْنَاهُ وَ انْتَفَخَتْ أَوْدَاجُهُ وَ دَخَلَ الشَّیْطَانُ فِیهِ.

**[ترجمه]منیه المرید: از پیامبر صلی الله علیه و آله سوال شد: چه چیزی از خشم خداوند متعال دور می کند؟ فرمود: خشمگین مشو.

- و از ایشان صلی الله علیه و آله روایت شده: هر کس خشم خود را نگه دارد خداوند زشتی او را می پوشاند.

- و ابوالدرداء گفت: گفتم ای پیامبر خدا، به کاری راهنماییم کن که مرا وارد بهشت کند. فرمود: خشمگین مشو.

- و فرمود: خشم ایمان را فاسد می کند، همچنانکه گیاه صبر عسل را فاسد می کند.

- و فرمود: کسی خشمگین نشد، مگر این که با جهنم درمان شد.

- در نزد امام باقر علیه السلام از خشم صحبت شد. پس فرمود: شخص خشمگین می شود و تا هیچ وقت راضی نمی شود و به همین سبب وارد آتش می شود.

- و از ایشان روایت شده که فرمود: در تورات نوشته شده در آنچه خداوند عز و جل مناجات نمود به آن با موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! خشم خود را نگه دار از کسی که تو را بر او مالک ساخته ام تا خشمم را از تو نگه دارم .

- امام باقر علیه السلام فرمود: این خشم شراره ای از شیطان است که در دل فرزند آدم شعله ور شود و یکی از شما هنگامی که خشمگین شود، چشمانش قرمز شود و رگ هایش باد می کند و شیطان در او وارد می شود. - . منیه المرید: 321 -

**[ترجمه]

الشیطان، اللعین فمن أسعرته نار الغضب فقد قویت فیه قرابه الشیطان، حیث قال خَلَقْتَنِی مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِینٍ (1) فمن شأن الطین السکون و الوقار و شأن النار التلظی و الاستعار و الحرکه و الاضطراب و الاصطهار و منه قوله تعالی یُصْهَرُ بِهِ ما فِی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ(2) و من نتائج الغضب الحقد و الحسد و بهما هلک من هلک و فسد من فسد.

ثم قال اعلم أن الله تعالی لما خلق الإنسان معرضا للفساد و الموتان بأسباب فی داخل بدنه و أسباب خارجه منه أنعم علیه بما یحمیه الفساد و یدفع عنه الهلاک إلی أجل معلوم سماه فی کتابه.

أما السبب الداخل فإنه رکبه من الرطوبه و الحراره و جعل بین الرطوبه و الحراره عداوه و مضاده فلا تزال الحراره تحلل الرطوبه و تجففها و تبخرها حتی یتفشی أجزاؤها بخارا یتصاعد منها فلو لم یتصل بالرطوبه مدد من الغذاء یجبر ما انحل و تبخر من أجزائها لفسد الحیوان فخلق الله الغذاء الموافق لبدن الحیوان و خلق للحیوان شهوه تبعثه علی تناول الغذاء کالموکل به فی جبر ما انکسر و سد ما انثلم لیکون حافظا له من الهلاک بهذه الأسباب.

و أما الأسباب الخارجه التی یتعرض لها الإنسان فکالسیف و السنان و سائر المهلکات التی یقصد بها فافتقر إلی قوه و حمیه تثور من باطنه فیدفع المهلکات عنه فخلق الله الغضب من النار و غرزه فی الإنسان و عجنه بطینته فمهما قصد فی غرض من أغراضه و مقصود من مقاصده اشتعلت نار الغضب و ثارت ثورانا یغلی به دم القلب و ینتشر فی العروق و یرتفع إلی أعالی البدن کما ترتفع النار و کما یرتفع الماء الذی یغلی فی القدر.

و لذلک ینصب إلی الوجه فیحمر الوجه و العین و البشره بصفائها تحکی لون ما وراءها من حمره الدم کما تحکی الزجاجه لون ما فیها و إنما ینبسط الدم إذا غضب علی من دونه و استشعر القدره علیه فإن صدر الغضب علی من هو فوقه

ص: 268

و کان معه یأس من الانتقام تولد منه انقباض الدم من ظاهر الجلد إلی جوف القلب و صار حزنا و لذلک یصفر اللون و إن کان الغضب علی نظیر یشک فیه تولد منه تردد بین انقباض و انبساط فیحمر و یصفر و یضطرب.

و بالجمله فقوه الغضب محلها القلب و معناها غلیان دم القلب لطلب الانتقام و إنما یتوجه هذه القوه عند ثورانها إلی دفع الموذیات قبل وقوعها و إلی التشفی و الانتقام بعد وقوعها و الانتقام قوت هذه القوه و شهوتها و فیه لذتها و لا تسکن إلا به.

ثم الناس فی هذه القوه علی درجات ثلاث فی أول الفطره و بحسب ما یطرأ علیها من الأمور الخارجه من التفریط و الإفراط و الاعتدال أما التفریط فبفقد هذه القوه أو ضعفها بأن لا یستعملها فیما هو محمود عقلا و شرعا مثل دفع الضرر عن نفسه علی وجه سائغ و الجهاد مع أعدائه و البطش علیهم و إقامه الحدود علی الوجه المعتبر و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فتحصل فیه ملکه الجبن بل ینتهی إلی عدم الغیره علی حرمه و أشباه ذلک: و هذا مذموم معدود من الرذائل النفسانیه و قد وصف الله تعالی الصحابه بالشده و الحمیه فقال أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ(1) و قال تعالی یا أَیُّهَا النَّبِیُّ جاهِدِ الْکُفَّارَ وَ الْمُنافِقِینَ وَ اغْلُظْ عَلَیْهِمْ (2) و إنما الغلظه و الشده من آثار قوه الحمیه و هو الغضب و أما الإفراط فهو الإقدام علی ما لیس بالجمیل و استعمالها فیما هو مذموم عقلا و شرعا مثل الضرب و البطش و الشتم و النهب و القتل و القذف و أمثال ذلک مما لا یجوزه العقل و الشرع.

و أما الاعتدال فهو غضب ینتظر إشاره العقل و الدین فینبعث حیث تجب الحمیه و ینطفئ حیث یحسن الحلم و حفظه علی حد الاعتدال هو الاستقامه التی کلف الله تعالی به عباده و هو الوسط الذی وصفه رسول الله صلی الله علیه و آله حیث قال:

ص: 269

خیر الأمور أوساطها فمن مال غضبه إلی الفتور حتی أحس من نفسه ضعف الغیره و خسه النفس و احتمال الذل و الضیم فی غیر محله فینبغی أن یعالج نفسه حتی یقوی غضبه و من مال غضبه إلی الإفراط حتی جره إلی التهور و اقتحام الفواحش فینبغی أن یعالج نفسه لیسکن من سوره الغضب و یقف علی الوسط الحق بین الطرفین فهو الصراط المستقیم و هو أدق من الشعر و أحد من السیف فینبغی أن یسعی فی ذلک بحسب جهده و یتوسل إلی الله تعالی فی أن یوفقه لذلک.

**[ترجمه]«کما یفسد الخل العسل» یعنی وقتی که سرکه وارد ظرف عسل شود، شیرینی عسل و خاصیت آن می رود و مجموع آن چیز دیگری می شود. ایمان نیز به همین ترتیب؛ وقتی غضب داخل آن می شود، فاسد می شود و بر خلوص خود باقی نمی ماند و آثار آن متغیر می شود و حقیقتاً ایمان نام نهاده نمی شود؛ یا معنای روایت این است: وقتی مزه عسل در ذائقه آدمی بود و آدمی کمی سرکه نوشید، آن شیرینی به طور کلی از بین می رود و انسان طعم عسل را نمی چشد؛ همچنین است غضب که وقتی وارد بر مومن می شود، شیرینی ایمان را نمی چشد و فوائد ایمانش از بین می رود.

برخی از محققین گفته اند: غضب شعله آتشی است که از آتش افروخته خدا گرفته شده، با این تفاوت که از دل ها سر نمی زند و این آتش در درون قلب مخفی است، مانند مخفی بودن آتش در زیر خاکستر و آن تکبر دفن شده در دل هر متکبر معاند، آن را خارج می سازد، همان طور که سنگ، آتش را از آهن جدا می کند. و برای بینندگان به نور یقین منکشف می شود که انسان عرقی از او به سوی شیطان لعین بیرون ریخته می شود، پس هر آن کس را که آتش غضب شعله ور می سازد، قرابت او با شیطان در وی قوی تر می شود؛ زیرا شیطان گفت: «خلقتنی من نار و خلقته من طین» - . اعراف / 12 -

{مرا از آتش و آدم را از گِل آفریدی!} پس شأن گِل، سکون و وقار است و شأن آتش شعله کشیدن و برافروخته گشتن و حرکت و اضطراب و ذوب شدن؛ و از همین باب است آیه «یُصْهَرُ بِهِ ما فی بُطُونِهِمْ وَ الْجُلُودُ» - . حج / 20 - {آنچنان که هم درونشان با آن آب می شود، و هم پوست هایشان.} و از نتایج غضب کینه و حسادت است و با این دو خصلت، هر هلاک شونده ای هلاک و هر تباه شونده ای تباه می گردد.

سپس می فرماید: بدان که وقتی خداوند تعالی انسان را به وسیله اسبابی در درون بدن او و اسبابی در خارج بدن او در معرض تباهی و خالی شدن از آبادانی قرار داده، به او نعمت بخشیده و چیزی عطا کرده که او را از فساد محافظت می کند و از او هلاکت را تا زمان معلومی دفع می کند و آن چیز را در کتابش نام برده.

اما آن سبب داخلی را مرکب از حرارت و رطوبت قرار داده و بین رطوبت و حرارت، دشمنی و ضدّیت قرار داده و پیوسته حرارت رطوبت را حل می کند و آن را خشک نموده و بخار می کند تا اجزای آن رطوبت مبدل به بخاری شود که از آن، اجزای رطوبت پخش می شود. پس اگر کمکی از غذا به رطوبت نرسد که جبران آن اجزای حل شده و بخار شده را نکند، حیوان فاسد می شود. پس خداوند غذا را موافق بدن حیوانات آفرید و برای حیوان اشتهایی قرار داد که مانند شخص گماشته بر جبران شکستگی و بستن سوراخ، او را بر خوردن غذا تحریک می کند تا با این اسباب، او را از هلاکت حفظ نماید.

اما آن اسباب خارجی که انسان برای حفاظت از خود متعرّض آنها می شود، مانند شمشیر و نیزه و سایر ابزار کشنده ای که انسان بدان اهتمام دارد، می باشد. پس انسان احتیاج به نیرو و قدرتی دارد که از درون او بجوشد و نابودکنندگان را از خود دفع نماید؛ پس خداوند غضب را از آتش آفرید و آن را غریزه انسان نمود و با گِل او مخلوط کرد. پس هر بار که قصد هدفی از اهداف خود و مقصدی از مقاصد خود را می کند، آتش غضب مشتعل می شود و جوششی بر پا می کند که خون قلب از آن به غلیان می آید و در رگ ها پخش می شود و به نقاط بلند بدن می رسد، مانند مرتفع شدن آتش و مانند آبی که در دیگ غذا بالا می آید .

و به همین خاطر به صورت می ریزد و در نتیجه صورت و چشم سرخ می گردند و پوست با خلوصی که دارد حکایت از رنگ پشت خود که سرخی خون است می کند، همان طور که شیشه رنگ محتوای خود را نشان می دهد؛ و خون پخش می شود، وقتی بر شخص پایین دست خود غضب می کند و احساس قدرتمندی بر او می کند؛ اگر بر بالادست خود غضب کند و از انتقام گرفتن نومید باشد، انقباض دم از ظاهر پوست تا درون قلب ایجاد می شود و مبدل به اندوه می شود و به همین خاطر رنگ زرد می شود و اگر غضب بر موردی باشد که تردید در قدرت بر او دارد، نوعی تردّد بین انقباض و انبساط در او تولید می شود و در نتیجه رنگش سرخ و زرد می شود و به اضطراب می افتد.

خلاصه این که محل قوه غضب در قلب است و معنای غضب، به غلیان افتادن خون قلب است و این قوه وقتی برانگیخته می شود، روی به دفع آزاردهندگان، قبل از وقوعشان می آورد و بعد از وقوع، روی به تشفّی خاطر و انتقام می آورد و انتقام غذای این قوه و چیز مورد اشتهای آن است و از آن لذت می برد و جز با انتقام گرفتن ساکن نمی شود.

سپس مردم در این قوه خود، در اول فطرت و غریزه و به حسب امور خارجی که بر آن عارض می گردد، سه درجه دارند: تفریط و افراط و اعتدال؛ اما تفریط به سبب فقدان این قوه و ضعف آن است به این صورت که در آنجا که عقلا و شرعا ستوده است، آن را به کار نمی گیرد؛ مانند دفع ضرر از خود، به گونه ای که آن دفع ضرر جایز باشد و مثل جهاد با دشمنانش و عقوبت کردن آنان و اجرای حدود به گونه معتبر و امر به معروف و نهی از منکر. پس در این فرد، ملکه ترسویی حاصل می شود و منتهی می شود به بی غیرتی نسبت به محارم خود و مانند آن!

و این تفریط مذموم و در شمار رذائل نفسانی است و خدای سبحان اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله را به صلابت و استواری ستوده و فرموده: «اشداء علی الکفار» - . فتح / 29 - {در

برابر کفّار سرسخت و شدیدند} و فرموده: «یا ایها النبی جاهد الکفار و المنافقین و اغلظ علیهم» - . تحریم / 9 - {ای پیامبر! با کفّار و منافقین پیکار کن و بر آنان سخت بگیر!} و قوت و شدت از آثار قوه حمیّت است که همان غضب است؛ اما افراط در این قوه عبارت است از اقدام به کاری که زیبا نیست و استعمال این قوه در آنچه عقلا و شرعا مذموم است، مثل زدن و عقوبت کردن و دشنام دادن و غارت کردن و کشتن و ناسزا گویی و مانند آن که عقل و شرع آن را تجویز نمی کند.

اما اعتدال عبارت است از آن غضبی که منتظر اشاره عقل و دین است؛ پس در جایی که غضب واجب است، برانگیخته می شود و جایی که بردباری نیکوست، خاموش می شود و حفظ آن بر حد اعتدال، همان استقامتی است که خداوند بندگانش را مکلف بدان کرده و آن طریقه وسطی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آن را وصف کرده و فرموده: «بهترین امور، حد اعتدال در آن است»؛ پس کسی که غضب او میل به سستی پیدا کند تا در نفس خود احساس ضعف غیرت و پستی نفس و تحمل خواری و ذلت در غیر جای آن بنماید، سزاوار است خود را معالجه کند تا غضبش قوی شود؛ و کسی که غضبش به حد افراط میل کند تا او را به گستاخی و اقدام به انجام کارهای زشت بکشاند، سزاوار است خود را معالجه کند تا از پرخاشگری غضب، آرامش یابد و بر حد وسط شایسته بین دو طرف بایستد که همان راه مستقیم است و از موی باریک تر و از شمشیر بران تر است. پس شایسته است که به حسب تلاش خود در این زمینه سعی کند و به خدای تعالی متوسل شود تا در این زمینه خداوند او را موفق بدارد.

**[ترجمه]

الحال و قبل سکون الأمر(1).

و قال البیضاوی فی قوله تعالی وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا(2) أی من ساعتهم هذه و هو فی الأصل مصدر فارت القدر إذا غلت فاستعیر للسرعه ثم أطلق للحال التی لا ریث فیها و لا تراخی و المعنی أن یأتوکم فی الحال (3)

و قال فی المصباح فار الماء یفور فورا نبع و جری و فارت القدر فورا و فورانا و قولهم الشفعه علی الفور من هذا أی علی الوقت الحاضر الذی لا تأخیر فیه ثم استعمل فی الحاله التی لا بطء فیها یقال جاء فلان فی حاجته ثم رجع من فوره أی من حرکته التی وصل فیها و لم یسکن بعدها و حقیقته أن یصل ما بعد المجی ء بما قبله من غیر لبث انتهی.

و ضمیر فوره للرجل و قیل للغضب و الأول أنسب بالآیه و ذلک صفه فوره فإنه سیذهب کیمنع و الرجز فاعله أو علی بناء الإفعال و الضمیر المستتر فاعله و راجع إلی مصدر فلیجلس و الرجز مفعوله و فی النهایه الرجز بکسر الراء العذاب و الإثم و الذنب و رجز الشیطان، وساوسه انتهی.

و ذهاب ذلک بالجلوس مجرب کما أن من جلس عند حمله الکلب وجده ساکنا لا یحوم حوله و فیه سر لا یعلمه إِلَّا اللَّهُ وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ و ربما یقال السر فیه هو الإشعار بأنه من التراب و عبد ذلیل لا یلیق به الغضب أو التوسل بسکون الأرض و ثبوتها.

و أقول کأنه لقله دواعیه إلی المشی للقتل و الضرب و أشباههما أو للانتقال من حال إلی حال أخری و الاشتغال بأمر آخر فإنهما مما یذهل عن الغضب فی الجمله و لذا ألحق بعض العلماء الاضطجاع و القیام إذا کان جالسا و الوضوء بالماء البارد و شربه بالجلوس فی ذهاب الرجز.

ص: 271

و أقول:

یُؤَیِّدُهُ مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ فِی مَجَالِسِهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنِ ابْنِ فَضَّالٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ عُقْبَهَ عَنْ أَبِیهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ علیهما السلام: أَنَّهُ ذُکِرَ عِنْدَهُ الْغَضَبُ فَقَالَ إِنَّ الرَّجُلَ لَیَغْضَبُ حَتَّی مَا یَرْضَی أَبَداً وَ یَدْخُلُ بِذَلِکَ النَّارَ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ وَ هُوَ قَائِمٌ فَلْیَجْلِسْ فَإِنَّهُ سَیَذْهَبُ عَنْهُ رِجْزُ الشَّیْطَانِ وَ إِنْ کَانَ جَالِساً فَلْیَقُمْ وَ أَیُّمَا رَجُلٍ غَضِبَ عَلَی ذِی رَحِمِهِ فَلْیَقُمْ إِلَیْهِ وَ لْیَدْنُ مِنْهُ وَ لْیَمَسَّهُ فَإِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتِ الرَّحِمَ سَکَنَتْ (1).

وَ مَا رَوَاهُ الْعَامَّهُ عَنْ أَبِی هُرَیْرَهَ قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا غَضِبَ وَ هُوَ قَائِمٌ جَلَسَ وَ إِذَا غَضِبَ وَ هُوَ جَالِسٌ اضْطَجَعَ فَیَذْهَبُ غَیْظُهُ.

و قال بعضهم علاج الغضب أن تقول بلسانک أعوذ بالله من الشیطان، الرجیم هکذا أمر رسول الله صلی الله علیه و آله أن یقال عند الغیظ وَ کَانَ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبَتْ عَائِشَهُ أَخَذَ بِأَنْفِهَا وَ قَالَ یَا عُوَیْشُ قُولِی اللَّهُمَّ رَبَّ النَّبِیِّ مُحَمَّدٍ اغْفِرْ لِی ذَنْبِی وَ أَذْهِبْ غَیْظَ قَلْبِی وَ أَجِرْنِی مِنْ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ.

و یستحب أن تقول ذلک و إن لم یزل بذلک فاجلس إن کنت قائما و اضطجع إن کنت جالسا و أقرب من الأرض التی منها خلقت لتعرف بذلک ذل نفسک و اطلب بالجلوس و الاضطجاع السکون فإن سبب الغضب الحراره و سبب الحراره الحرکه إذ قال صلی الله علیه و آله إن الغضب جمره تتوقد أ لم تر إلی انتفاخ أوداجه و حمره عینیه.

فإن وجد أحدکم من ذلک شیئا فإن کان قائما فلیجلس و إن کان جالسا فلینم فإن لم یزل ذلک فلیتوضأ بالماء البارد و لیغتسل فإن النار لا یطفئها إلا الماء

وَ قَدْ قَالَ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبَ أَحَدُکُمْ فَلْیَتَوَضَّأْ وَ لْیَغْتَسِلْ فَإِنَّ الْغَضَبَ مِنَ النَّارِ.

وَ فِی رِوَایَهٍ: أَنَّ الْغَضَبَ مِنَ الشَّیْطَانِ وَ أَنَّ الشَّیْطَانَ خُلِقَ مِنَ النَّارِ وَ إِنَّمَا یُطْفِئُ النَّارَ الْمَاءُ فَإِذَا غَضِبَ أَحَدُکُمْ فَلْیَتَوَضَّأْ.

وَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِذَا غَضِبْتَ فَاسْکُتْ.

وَ قَالَ أَبُو سَعِیدٍ الْخُدْرِیُّ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: إِنَّ الْغَضَبَ جَمْرَهٌ فِی قَلْبِ ابْنِ آدَمَ أَ لَا تَرَوْنَ إِلَی حُمْرَهِ

ص: 272

عَیْنَیْهِ وَ انْتِفَاخِ أَوْدَاجِهِ فَمَنْ وَجَدَ مِنْ ذَلِکَ شَیْئاً فَلْیَلْصَقْ خَدَّهُ بِالْأَرْضِ.

و کان هذا إشاره إلی السجود و هو تمکین أعز الأعضاء من أذل المواضع و هو التراب لتستشعر به النفس الذل و تزایل به العزه و الزهو الذی هو سبب الغضب.

و أما العلاج الثانی فهو خاص بذی الرحم حیث قال و أیما رجل غضب علی ذی رحم فلیدن منه أی الغاضب من ذی رحمه إذا مست علی بناء المجهول أی بمثلها و یحتمل المعلوم أی مثلها و ما فی روایه المجالس المتقدم ذکره أظهر و یظهر منها أنه سقط من روایه الکتاب بعض الفقرات متنا و سندا فتفطن إذ هی عین هذه الروایه و الظاهر أن سکنت علی بناء المعلوم المجرد و یحتمل المجهول من بناء التفعیل.

و قیل ضمیر فلیدن راجع إلی ذی الرحم و ضمیر منه إلی الرجل و هو بعید هنا و إن کان له شواهد من بعض الأخبار

مِنْهَا مَا رَوَاهُ الصَّدُوقُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی عُیُونِ أَخْبَارِ الرِّضَا بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ: لَمَّا دَخَلْتُ عَلَی الرَّشِیدِ سَلَّمْتُ عَلَیْهِ فَرَدَّ عَلَیَّ السَّلَامَ ثُمَّ قَالَ یَا مُوسَی بْنَ جَعْفَرٍ خَلِیفَتَیْنِ یُجْبَی إِلَیْهِمَا الْخَرَاجُ فَقُلْتُ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ أُعِیذُکَ بِاللَّهِ أَنْ تَبُوءَ بِإِثْمِی وَ إِثْمِکَ وَ تَقْبَلَ الْبَاطِلَ مِنْ أَعْدَائِنَا عَلَیْنَا فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ قَدْ کُذِبَ عَلَیْنَا مُنْذُ قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِمَا عِلْمُ ذَلِکَ عِنْدَکَ فَإِنْ رَأَیْتَ بِقَرَابَتِکَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنْ تَأْذَنَ لِی أُحَدِّثُکَ بِحَدِیثٍ أَخْبَرَنِی بِهِ أَبِی عَنْ آبَائِهِ عَنْ جَدِّی رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله أَنَّهُ قَالَ إِنَّ الرَّحِمَ إِذَا مَسَّتِ الرَّحِمَ تَحَرَّکَتْ وَ اضْطَرَبَتْ فَنَاوِلْنِی یَدَکَ جَعَلَنِیَ اللَّهُ فِدَاکَ فَقَالَ ادْنُ فَدَنَوْتُ مِنْهُ فَأَخَذَ بِیَدِی ثُمَّ جَذَبَنِی إِلَی نَفْسِهِ وَ عَانَقَنِی طَوِیلًا ثُمَّ تَرَکَنِی وَ قَالَ اجْلِسْ یَا مُوسَی فَلَیْسَ عَلَیْکَ بَأْسٌ فَنَظَرْتُ إِلَیْهِ فَإِذَا أَنَّهُ قَدْ دَمَعَتْ عَیْنَاهُ فَرَجَعْتُ إِلَی نَفْسِی فَقَالَ صَدَقْتَ وَ صَدَقَ جَدُّکَ لَقَدْ تَحَرَّکَ دَمِی وَ اضْطَرَبَتْ عُرُوقِی حَتَّی غَلَبَتْ عَلَیَّ الرِّقَّهُ وَ فَاضَتْ عَیْنَایَ إِلَی آخِرِ الْخَبَرِ(1).

و أقول هذا لا یعین حمل خبر المتن علی دنو الغاضب فإنه یدنو کل من

ص: 273

یرید تسکین الغضب فإنه إذا أراد الغاضب تسکین غضبه یدنو من المغضوب علیه و إذا أراد المغضوب علیه تسکین غضب الغاضب یدنو منه.

**[ترجمه]در عبارت «فما یرضی أبدا» تنبیه است بر این که سزاوار است که انسان عصبانی نشود و اگر هم عصبانی شود، بر آن استمرار نبخشد؛ بلکه خیلی زود سعی کند که با رضایت آن عصبانیت را علاج کند؛ زیرا اگر عصبانیت را ادامه دهد، خشم او آن به آن و مقدار به مقدار بیشتر می شود تا این که چیزی از او سر می زند که او را مستحق دخول در آتش می شود؛ مثل قتل و جراحت و مانند آن؛ یا این که معنای عبارت این است که غضب عادت و سجیّه او شود و دیگر نتواند آن را ترک کند، تا به سبب آن داخل آتش شود.

بدان که راه علاج غضب دو امر است: راه علمی و راه عملی؛ اما راه علمی آن است که در آیات و روایاتی که در مذمت غضب و مدح کظم غیظ و عفو و بردباری وارد شده بیندیشد و در این اندیشه کند که خود توقع دارد خداوند از گناه او در گذرد و غضب خود را از او بازدارد؛ اما از نظر علاج عملی حضرت علیه السلام در این جا دو امر را ذکر فرمود:

اول این که فرمود: «فأیّما رجل»، «ما» در این جا زائده است. «من فوره»، «من» در این جا به معنای «فی» است. راغی گفته: «الفور» به معنای شدت غلیان و جوشش است و در خصوص خود آتش وقتی به هیجان و شعله بیفتد، گفته می شود و نیز در مورد دیگ و نیز در مورد غضب؛ و گفته می شود: «فعلت کذا من فوری» یعنی در همان اوج حساسیت کار و قبل از آن که کار آرام بگیرد.

بیضاوی در مورد آیه «و یأتوکم من فورهم هذا» - . آل عمران / 125 - {و

دشمن به همین زودی به سراغ شما بیاید،} گفته: یعنی در همان ساعتی که بودند؛ و این کلمه در حقیقت مصدر «فارت القدر» است یعنی دیگ به جوش آمد. این کلمه استعاره از سرعت است و به حالتی اطلاق می شود که در آن کندی و تراخی وجود ندارد و معنای آیه این می شود که «هم اکنون به نزد شما بیایند.» و در مصباح گفته: «فار الماء یفور فورا» یعنی آب جوشید و جریان پیدا کرد. و «فارت القدر فورا و فورانا» یعنی دیگ به جوش آمد. و سخن فقها که می گویند: حق شفعه فوری است، از همین قبیل است؛ یعنی حق شفعه در همین زمان حاضر است و تأخیر در آن راه ندارد. و سپس کلمه «فور» در حالتی استعمال شده که کندی در آن راه ندارد؛ گفته می شود: فلانی به دنبال حاجت خود آمد و بلافاصله بعد از همان حرکتی که آمده بود برگشت و بعد از رسیدن متوقف نشد و برگشت و حقیقت این کلمه، در جایی است که ما بعد آمدن را به ما قبل آن، بدون لحظه ای درنگ، وصل کند؛ پایان کلام صاحب مصباح.

و ضمیر «فوره» به رجل بر می گردد و گفته شده به غضب بر می گردد و احتمال اولی با آیه تناسب بیشتری دارد. «ذلک» صفت «فوره» است. «فأنه سیذهب» بر وزن یمنع می باشد و «الرّجز» فاعل آن است و یا این که این فعل از باب افعال است و ضمیر مستتر فاعل آن است و به مصدر «فلیجلس» بر می گردد و «الرجز» مفعول آن است؛ و در نهایه گفته: «الرّجز» به کسر راء عذاب و گناه و معصیت است و «رجز الشیطان» وساوس شیطان را گویند. پایان کلام صاحب نهایه.

و این که غضب با نشستن مرتفع می شود امری مجرّب است، کما این که کسی که وقتی سگ به او حمله می کند، بنشیند، می بیند که سگ آرام شده و دور او نمی چرخد و این امر سرّی دارد که جز خدا و راسخان در علم آن را نمی دانند. و چه بسا گفته شده: سرّ آن این است که به شخص عصبانی می فهماند که از خاک خلق شده و بنده ذلیل شایسته نیست که غضب کند و یا سرّ آن توسّل به آرامش زمین و ثابت بودن آن است.

می گویم: گویا نشستن به خاطر کم بودن انگیزه شخص نشسته برای رفتن به قصد کشتن و زدن و امثال آن است و یا برای انتقال از حالتی به حالت دیگر است و اشتغال به کار دیگر، چه بسا اجمالاً موجب غفلت از غضب او شود. به همین خاطر برخی علما به پهلو خوابیدن و ایستادن را وقتی شخص عصبانی نشسته است، ملحق کرده اند و نیز وضو با آب خنک و نوشیدن آب در حال نشسته را در رفتن آن پلیدی مؤثر دانسته اند.

می گویم: مؤید این امر، روایت صدوق از امام باقر علیه السلام است که راوی می گوید: نزد حضرت صحبت از غضب به میان آمد، حضرت فرمود: شخص خشمگین می شود و تا هیچ وقت راضی نمی شود و به همین سبب وارد آتش می شود. پس هر شخصی خشمگین شد و ایستاده بود، پس فوراً بنشیند، این برای آن است که پلیدی شیطان از او خواهد رفت. و اگر نشسته بود، باید برخیزد و هر شخصی که بر فامیل خود خشمگین شود پس به او نزدیک شود و او را لمس کند چرا که هنگامی که فامیل، فامیل را لمس کند آرام شود.

و نیز مؤید آن روایت عامّه از ابی هریره است که می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله وقتی عصبانی می شد، در حالی که ایستاده بود، می نشست و وقتی عصبانی می شد، در حالی که نشسته بود، دراز می کشید و در نتیجه خشمش فرو می نشست.

و برخی گفته اند: علاج غضب این است که به زبان بگویی: «اعوذ بالله من الشیطان الرجیم» این گونه رسول خدا صلی الله علیه و آله امر فرمود که هنگام عصبانیت گفته شود و وقتی عایشه عصبانی می شد، حضرت بینی او را می گرفت و می فرمود: «ای عویش! بگو: خدایا! ای پروردگار پیامبرت محمد! گناهم را بیامرز و خشم قلبم را ببر و مرا از فتنه های گمراه کننده پناه ده.» و مستحب است که این کلمات را بگویی؛ و اگر خشم تو با این کلمات فروکش نکرد، اگر ایستاده بودی بنشین و اگر نشسته بودی دراز بکش و به زمینی که از آن آفریده شده ای نزدیک شو تا بدین ترتیب ذلت نفست را درک کنی و با نشستن و دراز کشیدن، سکون و آرامش بطلب؛ زیرا سبب خشم، حرارت است و سبب حرارت نیز حرکت است؛ زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: غضب آتشی است که شعله ور می شود؛ آیا نمی بینی که شخص عصبانی رگ هایش باد می کند و چشمانش سرخ می شود؟

پس اگر کسی از شما خشمگین شد، اگر ایستاده بود باید بنشیند و اگر نشسته بود بخوابد و اگر باز خشم او فروکش نکرد، با آب سرد وضو بگیرد و غسل کند؛ زیرا آتش را فقط آب خاموش می کند. و حضرت علیه السلام فرمود: وقتی کسی از شما خشمگین شد، وضو بگیرد و غسل کند؛ زیرا غضب از آتش است. و در روایت دیگری آمده: غضب از شیطان است و شیطان از آتش آفریده شده و فقط آب آتش را خاموش می کند؛ پس وقتی کسی از شما خشمگین شد، وضو بگیرد.

ابن عباس می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هنگامی که خشمگین شدی، سکوت کن. و ابو سعید خدری می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: غضب آتشی شعله ور در قلب بنی آدم است؛ آیا سرخی چشمان و باد کردن رگ هایش را نمی بینید؟ پس کسی که عصبانی شد، باید گونه اش را بر زمین نهد و گویا این کار اشاره به سجده کردن است که عبارت است از این که انسان عزیزترین اجزای بدنش را به ذلیل ترین اشیا که خاک قرار دهد تا نفس با این کار، احساس ذلت کند و آن احساس عزت و کبری که سبب غضب است با سجده کردن از بین برود.

اما علاج دوم مخصوص کسانی است که خویشاوند دارند؛ فرمود: «هر کس از رحم و خویشاوند خود عصبانی شد به او نزدیک شود» یعنی شخص عصبانی به خویشاوندش نزدیک شود. «اذا مسّت» به صوررت مجهول است یعنی وقتی به ذی رحم ساییده شود؛ و ممکن است این فعل معلوم باشد یعنی به خویشاوندش بساید، و روایتی که از کتاب مجالس گذشت، ظاهرتر است و از آن به دست می آید که از روایت این کتاب برخی فقرات در متن و در سند افتاده؛ پس هشیار باش؛ زیرا روایت مجالس عین این روایت است؛ و ظاهر این است که «سکت» فعل مجرد و معلوم باشد و ممکن است فعل مجهول و از باب تفعیل باشد.

و گفته شده: ضمیر در«فلیدن» به ذی الرحم بر می گردد و ضمیر «منه» به رجل بر می گردد و این احتمال اینجا بعید است؛ اگر چه در برخی از اخبار شواهدی دارد؛ از جمله آن اخبار روایت صدوق رحمه الله است که در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام نقل کرده که امام کاظم علیه السلام فرمود: وقتی وارد بر هارون الرشید شدم، بر او سلام کردم و او جواب سلام مرا داد و سپس گفت: ای موسی بن جعفر! به سوی دو خلیفه خراج جمع می شود، یعنی تو نیز خلیفه خواهی بود؟ حضرت فرمود: یا امیر المؤمنین! پناه می برم به خدا که تو بازگشت کنی به گناه کشتن من و گناه خود؛ چه قبول خواهی کرد قول باطل از دشمنان ما را بر ضرر ما و حال آنکه بعد از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ بسیار بر ضرر ما گفتند و این مقدار که دروغ از برای من نزد تو گفتند بر تو معلوم است. پس تو اگر قرابت و خویشی خود را نسبت به رسول خدا قبول داری، اذن می دهی که بگویم حدیثی را که خبر داده مرا پدر بزرگوارم از پدران خود از جد بزرگوارم رسول خدا صلی الله علیه و آله؟ هارون گفت: اذن دادم. آن جناب می فرماید که من گفتم: خبر داده است مرا پدر بزرگوارم از پدران خود از جد بزرگوارم که آن جناب فرمود که خویشی و رحم هر گاه نزدیک شود، خویش و رحم را قرابت و خویشی به حرکت و هیجان می آید. پس دست خود را به سوی من دراز کن فدای وجودت! هارون گفت: نزدیک بیا! من نزدیک او رفتم دست مرا گرفت و مرا به خود چسبانید و معانقه طولانی با من نمود. پس مرا واگذاشت و گفت: ای موسی! بنشین باکی بر تو نیست. پس من به او نظر نمودم دیدم که اشک از دو چشم او جاری شد؛ چون به خود آمدم گفت: راست گفتی و درست فرموده جد تو؛ خون من به جوش آمد و رگ های من به حرکت آمد و رقت بر من دست داد و اشک از دو چشمم روان شد، تا آخر روایت.

می گویم: این روایت دلالت ندارد که حتما در خبر متن، باید شخص عصبانی نزدیک خویشاوند آرام خود شود؛ بلکه هر کس که بخواهد غضبش تسکین یابد باید نزدیک شود؛ زیرا وقتی شخص عصبانی بخواهد غضبش را تسکین دهد، به شخص مورد غضب خود نزدیک می شود و وقتی شخص مورد غضب بخواهد غضب فرد عصبانی را تسکین دهد، به او نزدیک می شود.

**[ترجمه]

فیقتل النفس أی إحدی ثمرات الغضب قتل النفس مثلا و هو یوجب القصاص فی الدنیا و العذاب الشدید فی الآخره و الأخری قذف المحصنه و هی العفیفه و هو یوجب الحد فی الدنیا و العقاب العظیم فی الآخره.

**[ترجمه]در نهایه درباره این حدیث گفته: «اوتیتُ جوامع الکلم» یعنی قرآن به من داده شده! زیرا خداوند به لطف خود، در الفاظی اندک، معانی فراوانی آورده. مفرد «جوامع»، «جامعه» می باشد؛ یعنی کلمه ای کلّی؛ و حدیثی که درباره پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده از همین باب است که گفته: آن حضرت، با کلماتی جامع سخن می گفت؛ یعنی کلمات او پر معنا و با الفاظی اندک بود.

«فأعاد علیه الاعرابی المسأله ثلاث مرات» یعنی گویا اصل سؤال سه بار بوده و دوبار آن را اعاده کردن، از باب تغلیب بر سه بار اطلاق گردیده و معنا این است که حضرت صلی الله علیه و آله در هر مرتبه مثل جواب اول پاسخ می دادند. «حتی رجع الرجل» یعنی آن مرد اندیشید که تکرار سؤال پس از این که حضرت به یک جواب اکتفا فرمود: کار نیکویی نیست. پس سکوت کرد و دانست که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خاطر علمی که به فوائد این نصیحت داشت، به او یکسان جواب داد و همین جواب او را کفایت می کند؛ یا معنا این است که در مفاسد غضب اندیشید و دانست که این که حضرت صلی الله علیه و آله فقط غضب را ذکر فرمود به خاطر آن امور است.

«فیقتل النفس» یعنی مثلا یکی از عواقب غضب، انسان کشی است و موجب قصاص در دنیا و عذاب شدیدی در آخرت است و ثمره دوم قذف زن محصنه یعنی عفیفه است که موجب حدّ در دنیا و عقاب بزرگی در آخرت است.

**[ترجمه]

**[ترجمه]کافی: امام باقر علیه السلام فرمود: در تورات نوشته شده در آنچه خداوند عز و جل مناجات نمود به آن با موسی علیه السلام آمده است: ای موسی! خشم خود را نگه دار از کسی که تو را بر او مالک ساخته ام تا خشمم را از تو نگه دارم. - . کافی 2 : 303 -

**[ترجمه]

عَلِیِّ بْنِ عُقْبَهَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ وَ زَادَ فِیهِ وَ إِذَا ظُلِمْتَ بِمَظْلِمَهٍ فَارْضَ بِانْتِصَارِی لَکَ فَإِنَّ انْتِصَارِی لَکَ خَیْرٌ مِنِ انْتِصَارِکَ لِنَفْسِکَ (1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام همانند روایت فوق را بیان فرمودند و در آن اضافه کردند: و هنگامی که ستمی نمودی پس به یاری من رضایت بده چرا که یاری من برای تو بهتر از یاری تو برای خود می باشد. - . کافی 2 : 304 -

**[ترجمه]

**[ترجمه]«لیس فیه اثر» یعنی ضربه ای که علامتی نداشت؛ یعنی جراحت تا مقابله به مثل کردن آن با جراحت صحیح باشد؛ «الاثر» به تحریک همزه و ثاء بقیه یک چیز و علامت آن است و به ضم همزه و ضم همزه و ثاء، اثر جراحت را گویند که بعد از خوب شدن باقی می ماند. «فعلیّ فی مالی» یعنی آن مال را بر قبیله خود تقسیم نمی کنم تا در آن تنگنا و تأخیر در پرداخت به وجود بیاید. و «انا» یا برای تأکید ضمیر مجرور است، زیرا نحویّون تاکید ضمیر مجرور را با ضمیر مرفوع منفصل جایز می دانند و یا این که مبتداست و خبر آن «أوفیکموه» است بر وزن افعال یا تفعیل و ضمیر «هاء» به موصول بر می گردد؛ یعنی دیه آنچه ذکر شد، بر عهده من است و «ایفاء و توفیه» یعنی این که تماماً حق داده شود.

**[ترجمه]

أراد أن یستضی ء بنور عقله و راجع نفسه لم یقدر علی ذلک إذ ینطفئ نور العقل و ینمحی فی الحال بدخان الغضب فإن معدن الفکر الدماغ و یتصاعد عند شده الغضب من غلیان دم القلب دخان إلی الدماغ مظلم مستول علی معادن الفکر.

و ربما یتعدی إلی معادن الحس فیظلم عینه حتی لا یری بعینه و یسود علیه الدنیا بأسرها و یکون دماغه علی مثال کهف أضرمت فیه نار فاسود جوّه و حمی مستقره و امتلأ بالدخان جوانبه و کان فیه سراج ضعیف فانطفأ و انمحی نوره فلا یثبت فیه قدم و لا یسمع فیه کلام و لا تری فیه صوره و لا یقدر علی إطفائه لا من داخل و لا من خارج بل ینبغی أن یصبر إلی أن یحترق جمیع ما یقبل الاحتراق فکذلک یفعل الغضب بالقلب و الدماغ و ربما تقوی نار الغضب فتفنی الرطوبه التی بها حیاه القلب فیموت صاحبه غیظا کما تقوی النار فی الکهف فیتشقق و تنهد أعالیه علی أسافله و ذلک لإبطال النار ما فی جوانبه من القوه الممسکه الجامعه لأجزائه فهکذا حال القلب مع الغضب.

و من آثار هذا الغضب فی الظاهر تغیر اللون و شده الرعده فی الأطراف و خروج الأفعال عن الترتیب و النظام و اضطراب الحرکه و الکلام حتی یظهر الزبد علی الأشداق و تحمر الأحداق و تنقلب المناخر و تستحیل الخلقه و لو رأی الغضبان فی حال غضبه قبح صورته لسکن غضبه حیاء من قبح صورته و استحاله خلقته و قبح باطنه أعظم من قبح ظاهره فإن الظاهر عنوان الباطن و إنما قبحت صوره الباطن أولا ثم انتشر قبحها إلی الظاهر ثانیا.

فهذا أثره فی الجسد و أما أثره فی اللسان فانطلاقه بالشتم و الفحش و قبیح الکلام الذی یستحیی منه ذوو العقول و یستحیی منه قائله عند فتور الغضب و ذلک مع تخبط النظم و اضطراب اللفظ و أما أثره علی الأعضاء فالضرب و التهجم و التمزیق و القتل و الجرح عند التمکن من غیر مبالاه فإن هرب منه المغضوب علیه أو فاته بسبب و عجز عن التشفی رجع الغضب علی صاحبه فیمزق ثوب نفسه و یلطم وجهه و قد یضرب یده علی الأرض و یعدو عدو الواله السکران و المدهوش

ص: 279

المتحیر و ربما سقط صریعا لا یطیق العدو و النهوض لشده الغضب و یعتریه مثل الغشیه و ربما یضرب الجمادات و الحیوانات فیضرب القصعه علی الأرض و قد تکسر و تراق المائده إذا غضب علیها و قد یتعاطی أفعال المجانین فیشتم البهیمه و الجماد و یخاطبه و یقول إلی متی منک کذا و یا کیت و کیت کأنه یخاطب عاقلا حتی ربما رفسته دابه فیرفسها و یقابلها به.

و أما أثره فی القلب مع المغضوب علیه فالحقد و الحسد و إظهار السوء و الشماته بالمساءه و الحزن بالسرور و العزم علی إفشاء السر و هتک الأستار و الاستهزاء و غیر ذلک من القبائح فهذه ثمره الغضب المفرط و قد أشیر إلیها فی تلک الأخبار.

**[ترجمه]«الممحقه» بر وزن مفعله از ریشه «محق» است که همان نقص و محو و ابطال معنا می شود؛ یعنی قلب حکیم را در مظنه ابطال قرار می دهد. این که فقط قلب حکیم را ذکر کرد، از این باب است که محق که همان از بین بردن نور است، به قلبی تعلق پیدا می کند که نورانی باشد و قلب شخص غیر حکیم به طریق اولی از بین می رود؛ وقتی دانستی که غضب، قلب حکیم یعنی عقل او را از بین می برد، حقیقت فرمایش حضرت برای تو آشکار می شود که کسی که مالک خشم خود نباشد، مالک عقل خود نخواهد بود.

برخی از محققین فرموده اند: وقتی آتش غضب شعله گرفت و شعله کشیدنش قوت یافت، شخص غضبناک را نابینا و از هر موعظه ای ناشنوا می کند؛ وقتی موعظه می شود، چیزی نمی شود و بلکه اندرز، خشم او را می افزاید؛ و اگر بخواهد از نور عقل خود روشنی بگیرد، و به خود رجوع کند، قدرت بر آن را پیدا نمی کند؛ زیرا نور عقل خاموش می شود و با دود غضب، در جا محو می گردد؛ زیرا معدن اندیشه مغز است و هنگام شدت عصبانیت، از جوشش خون قلب، دودی به مغز بلند می شود که تاریک است و بر معادن فکر استیلا پیدا می کند .

و چه بسا این دود تعدی کند و به معادن حس هم برسد؛ پس چشم او تار می گردد و در نتیجه با چشمش نمی بیند و تمام دنیا در برابر چشم او تیره می گردد و مغز او مثل غاری می ماند که آتشی در آن روشن شده و فضای آن تاریک می شود و محل آن غار سوزان می شود و اطراف آن از دود آکنده می شود و چراغ کوچکی که در آن غار است، نور آن خاموش و پنهان می گردد؛ پس قدم در آن غار ثابت نمی ماند و کلامی در آن شنیده نمی شود و صورتی در آن دیده نمی شود و نه از داخل و نه از خارج غار نمی توان آن را خاموش کرد؛ بلکه باید صبر نمود تا هر آنچه قابل سوختن است بسوزد؛ غضب نیز با قلب و مغز چنین می کند و چه بسا آتش غضب قوی گردد و رطوبتی که حیات قلب بدان وابسته است را از بین ببرد و شخص غضبناک از شدت خشم بمیرد! کما این که آتش در آن غار شدت بگیرد و آن کوه را بشکافد و آن را زیر و رو کند و این بدین خاطر است که آتش نیروی نگهدارنده اطراف آن غار را که اجزای آن را جمع کرده است از بین می برد؛ و حال قلب نیز با وجود غضب، چنین حالی است.

و از آثار ظاهری این غضب، تغییر رنگ شخص و لرزش شدید اعضا و خروج افعال او از ترتیب و نظام و اضطراب در حرکت و کلام است تا جایی که کف بر دو گوشه دهان او آشکار می شود و حدقه چشم هایش قرمز می گردد و بینی او تغییر حالت می دهد و خلقت او بر می گردد و اگر انسان عصبانی در حالت عصبانیت، قبح صورت خود را ببیند، در اثر خجالت از زشتی صورت و تغییر خلقتش، غضب او فروکش می کند؛ و قبح باطن او عظیم تر از قبح ظاهر اوست؛ زیرا ظاهر بیانگر باطن است و ابتدا صورت باطن زشت می شود و سپس در درجه دوم، قبح خود را به ظاهر منتقل می سازد.

این اثر خشم، در جسم اوست؛ اما اثر آن در زبان، به این شکل است که شروع به دشنام دادن و ناسزاگویی می کند و کلمات زشتی به کار می برد که خردمندان از آن حیا می کنند و خود گوینده نیز در وقت فروکش کردن خشمش، از آن حیا می کند. و این کلمات نظمی غلط و الفاظی مضطرب دارند؛ اما اثر خشم بر اعضا، زدن و یورش بردن و پاره کردن و کشتن و جراحت وارد آوردن است هنگامی که شخص عصبانی قدرت انجام این کارها را داشته باشد و بدون مبالات اقدام می کند؛ اگر شخصی که بر او غضب کرده از دست او بگریزد، یا به هر سببی از دست او برود و نتواند از او تشفی حاصل کند، غضب به او بر می گردد و پیراهن خود را می درد و به صورت خود لطمه می زند و با دست به زمین می کوبد و مانند شیدای مست و مدهوش متحیر می دود و چه بسا بر زمین بیفتد و نتواند از شدت غضب برخیزد و بدود و مثل حالت غش به او دست می دهد؛ و چه بسا جمادات و حیوانات را بزند و وقتی سر سفره غذا غضبناک شود، ظرف را به زمین بکوبد، که چه بسا بشکند و از سفره بریزد و افعال دیوانگان را انجام بدهد و به چارپایان و جمادات دشنام دهد و آنان را مورد خطاب قرار دهد و بگوید: تا کی چنین می کنی و فلان و فلان! گویا انسان عاقلی را مورد خطاب قرار داده؛ حتی چه بسا مرکب او، او را لگد بزند، او نیز مرکبش را می زند و با او مقابله به مثل می کند.

اما اثر خشم در قلب نسبت به شخص مرد غضب، کینه و حسادت و اظهار بدی و دشنام بد و محزون شدن در اثر سرور او تصمیم به افشای سرّ او و پرده دری و تمسخر و قبایح دیگر است؛ این ها ثمرات غضب افراطی است و در آن اخبار به آنها اشاره شد.

**[ترجمه]

و أقول یمکن أن یکون المراد بالنفس هنا أیضا المعنی الشائع لأن الإقاله و إن کان الغالب نسبتها إلی العثرات و الذنوب لکن یمکن نسبتها إلی النفس أیضا فإن الإقاله فی الأصل هو أن یشتری الرجل متاعا فیندم فیأتی البائع فیقول له أقلنی أی اترک ما جری بینی و بینک و رد علی ثمنی و خذ متاعک و استعمل فی غفران الذنوب لأنه بمنزله معاوضه بینه و بین الرب تعالی فکأنه أعطی الذنب و أخذ العقوبه و النفس مرهونه فی تلک المعامله یقتص منها فکما یمکن نسبه الإقاله إلی الذنب یمکن نسبتها إلی النفس أیضا بل هو أنسب لأنه یرید أن یفک نفسه عن العقوبه کما قال تعالی کُلُّ امْرِئٍ بِما کَسَبَ رَهِینٌ (1) و قال سبحانه کُلُّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ رَهِینَهٌ(2) وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: أَلَا إِنَّ أَنْفُسَکُمْ مَرْهُونَهٌ بِأَعْمَالِکُمْ فَفُکُّوهَا بِاسْتِغْفَارِکُمْ. مع أنه یمکن تقدیر مضاف أی عثره نفسه.

**[ترجمه]«الاعراض» جمع عرض است به کسر عین و در قاموس «العرض» به کسر عین، جسد را گویند و هر موضعی که از آن عرق بیرون می آید؛ و به معنای بو و رایحه است، خواه خوش و یا بد باشد. و نیز به معنای خود شخص و اطرافیان او که آنها را حفظ می کند، از این که نقصی بر آنان وارد شود و یا از آنان عیب جویی کنند، یا این که خواه آن نقص در خود او و یا در گذشتگانش و یا در کسانی که کار او به آنان مربوط است باشد و یا به معنای موضع مدح و ذم آنان و یا حسب و نسبی که موجب افتخار او باشد و صاحب قاموس گفته: عرض به معنای نفس و روح و خون و جسم و عظمت و عزت و همت و عزت نفس و عیب و عقوبت معنا می دهد.

و عبارت «من کفّ نفسه عن اعراض الناس» یعنی از هتک آبروی آنان با غیبت و تهمت و فحش و کشف عیوب و امثال آن. «أقال الله نفسه» گفته شده: مراد از نفس در این جا عیب است.

می گویم: ممکن است مراد از نفس در این جا نیز همان معنای رایج نفس باشد؛ زیرا اقاله کردن و نادیده گرفتن، اگر چه غالبا به لغزش ها و گناهان نسبت داده می شود، اما می توان آن را به نفس نیز نسبت داد؛ زیرا اصل اقاله به این معناست که کسی مالی را بخرد و پشیمان شود و به نزد فروشنده بیاید و بگوید: «أقلنی» یعنی معامله ای را که بین من و تو گذشت، نادیده بگیر و پولم را پس بده و متاعت را بگیر! این کلمه در غفران گناهان نیز استعمال شده؛ زیرا به منزله معاوضه بین گناه و بین پروردگار متعال است؛ گویا خدا گناه را داده و عقوبت را گرفته و نفس در آن معامله در گرو است و به دنبال آن رفته شده است؛ پس همان طور که نسبت دادن اقاله به گناه ممکن است، همان گونه هم نسبت دادن آن به نفس نیز ممکن و بلکه مناسب تر است؛ زیرا گنهکار می خواهد نفس خود را از گروی عقوبت الهی خارج کند؛ جنانچه خدای متعال فرمود: «کل نفس بما کسب رهین» - . طور / 21 - {و هر کس در گرو اعمال خویش است!} و فرموده: «کل نفس بما کسبت رهینه » - . مدثر / 38 - {هر کس در گرو اعمال خویش است،} و رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «آگاه باشید! نفس های شما در گروی اعمال شماست؛ آنها را با استغفار کردنتان آزاد کنید» و ممکن است مضافی را هم بتواند در عبارت روایت در نظر گرفت: «اقال الله عثره نفسه» یعنی خدا لغزش نفس او را در قیامت نادیده می گیرد .

**[ترجمه]

وَ رِءْیاً قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَهِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَهَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً إلی قوله تعالی أَ فَرَأَیْتَ الَّذِی کَفَرَ بِآیاتِنا وَ قالَ لَأُوتَیَنَّ مالًا وَ وَلَداً أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً کَلَّا سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتِینا فَرْداً(1)

المؤمنون: وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَهِ وَ أَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا ما هذا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ (2)

الشعراء: قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ قالَ وَ ما عِلْمِی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ إِنْ حِسابُهُمْ إِلَّا عَلی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنِینَ (3)

الزخرف: أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذِی هُوَ مَهِینٌ وَ لا یَکادُ یُبِینُ فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَهٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَهُ مُقْتَرِنِینَ (4)

الدخان: ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزِیزُ الْکَرِیمُ (5)

الفتح: إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجاهِلِیَّهِ(6)

الحجرات: یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ(7)

الحدید: اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زِینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ(8)

و قال تعالی: وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ(9)

ص: 282

العلق: فَلْیَدْعُ نادِیَهُ سَنَدْعُ الزَّبانِیَهَ(1)

التکاثر: أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ ثُمَّ کَلَّا سَوْفَ تَعْلَمُونَ (2)

lt;meta info="- وَ کَذلِکَ فَتَنَّا بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لِیَقُولُوا أَ هؤُلاءِ مَنَّ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ بَیْنِنا أَ لَیْسَ اللَّهُ بِأَعْلَمَ بِالشَّاکِرینَ. - . انعام / 53 -

{و بدین گونه ما برخی از آنان را به برخی دیگر آزمودیم، تا بگویند: «آیا اینانند که از میان ما، خدا بر ایشان منّت نهاده است؟» آیا خدا به [حالِ] سپاسگزاران داناتر نیست؟}

- فَقالَ لِصاحِبِهِ وَ هُوَ یُحاوِرُهُ أَنَا أَکْثَرُ مِنْکَ مالاً وَ أَعَزُّ نَفَراً. - . کهف / 34 -

{پس به رفیقش - در حالی که با او گفت و گو می کرد - گفت: «مال من از تو بیشتر است و از حیث افراد از تو نیرومندترم.»}

- وَ إِذا تُتْلی عَلَیْهِمْ آیاتُنا بَیِّناتٍ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لِلَّذینَ آمَنُوا أَیُّ الْفَریقَیْنِ خَیْرٌ مَقاماً وَ أَحْسَنُ نَدِیًّا * وَ کَمْ أَهْلَکْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَ رِءْیاً *قُلْ مَنْ کانَ فِی الضَّلالَهِ فَلْیَمْدُدْ لَهُ الرَّحْمنُ مَدًّا *حَتَّی إِذا رَأَوْا ما یُوعَدُونَ إِمَّا الْعَذابَ وَ إِمَّا السَّاعَهَ فَسَیَعْلَمُونَ مَنْ هُوَ شَرٌّ مَکاناً وَ أَضْعَفُ جُنْداً *وَ یَزیدُ اللَّهُ الَّذینَ اهْتَدَوْا هُدیً وَ الْباقِیاتُ الصَّالِحاتُ خَیْرٌ عِنْدَ رَبِّکَ ثَواباً وَ خَیْرٌ مَرَدًّا *أَ فَرَأَیْتَ الَّذی کَفَرَ بِآیاتِنا وَ قالَ لَأُوتَیَنَّ مالاً وَ وَلَداً *أَطَّلَعَ الْغَیْبَ أَمِ اتَّخَذَ عِنْدَ الرَّحْمنِ عَهْداً * کَلاَّ سَنَکْتُبُ ما یَقُولُ وَ نَمُدُّ لَهُ مِنَ الْعَذابِ مَدًّا *وَ نَرِثُهُ ما یَقُولُ وَ یَأْتینا فَرْداً. - . مریم / 73 - 80 -

{و چون آیات روشن ما بر آنان خوانده شود، کسانی که کفر ورزیده اند به آنان که ایمان آورده اند می گویند: «کدام یک از [ما] دو گروه جایگاهش بهتر و محفلش آراسته تر است؟» و چه بسیار نسل ها را پیش از آنان نابود کردیم، که اثاثی بهتر و ظاهری فریباتر داشتند. بگو: «هر که در گمراهی است [خدای] رحمان به او تا زمانی مهلت می دهد، تا وقتی آنچه به آنان وعده داده می شود: یا عذاب، یا روز رستاخیز را ببینند؛ پس به زودی خواهند دانست جایگاه چه کسی بدتر و سپاهش ناتوان تر است.» و خداوند کسانی را که هدایت یافته اند بر هدایتشان می افزاید، و نیکی های ماندگار، نزد پروردگارت از حیث پاداش بهتر و خوش فرجام تر است. آیا دیدی آن کسی را که به آیات ما کفر ورزید و گفت: «قطعاً به من مال و فرزند [بسیار] داده خواهد شد»؟ آیا بر غیب آگاه شده یا از [خدای] رحمان عهدی گرفته است؟ نه چنین است. به زودی آنچه را می گوید، می نویسیم و عذاب را برای او خواهیم افزود. و آنچه را می گوید، از او به ارث می بریم و تنها به سوی ما خواهد آمد.}

- وَ قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَهِ وَ أَتْرَفْناهُمْ فِی الْحَیاهِ الدُّنْیا ما هذا إِلاَّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یَأْکُلُ مِمَّا تَأْکُلُونَ مِنْهُ وَ یَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ *وَ لَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَکُمْ إِنَّکُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ. - . مومنون / 33 - 34 -

{و اشراف قومش که کافر شده، و دیدار آخرت را دروغ پنداشته بودند، و در زندگی دنیا آنان را مرفّه ساخته بودیم گفتند: «این [مرد] جز بشری چون شما نیست: از آنچه می خورید، می خورد؛ و از آنچه می نوشید، می نوشد. و اگر بشری مثل خودتان را اطاعت کنید در آن صورت قطعاً زیانکار خواهید بود.}

- قالُوا أَ نُؤْمِنُ لَکَ وَ اتَّبَعَکَ الْأَرْذَلُونَ *قالَ وَ ما عِلْمی بِما کانُوا یَعْمَلُونَ *إِنْ حِسابُهُمْ إِلاَّ عَلی رَبِّی لَوْ تَشْعُرُونَ *وَ ما أَنَا بِطارِدِ الْمُؤْمِنینَ. - . شعراء / 111 - 114 -

{گفتند: «آیا به تو ایمان بیاوریم و حال آنکه فرومایگان از تو پیروی کرده اند؟» [نوح] گفت: «به [جزئیات] آنچه می کرده اند چه آگاهی دارم؟ حسابشان - اگر درمی یابید - جز با پروردگارم نیست. و من طردکننده مؤمنان نیستم.}

- أَمْ أَنَا خَیْرٌ مِنْ هذَا الَّذی هُوَ مَهینٌ وَ لا یَکادُ یُبینُ *فَلَوْ لا أُلْقِیَ عَلَیْهِ أَسْوِرَهٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِکَهُ مُقْتَرِنینَ. - . زخرف / 52 - 53 -

{آیا [نه] من از این کس که خود بی مقدار است و نمی تواند درست بیان کند بهترم؟ پس چرا بر او دستبندهایی زرّین آویخته نشده؟ یا با او فرشتگانی همراه نیامده اند؟}

- ذُقْ إِنَّکَ أَنْتَ الْعَزیزُ الْکَریمُ. - . دخان / 49 -

{بچش که تو همان ارجمند بزرگواری!}

- إِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجاهِلِیَّه. - . فتح / 26 -

{آنگاه که کافران در دل های خود، تعصّب [آن هم] تعصّب جاهلیّت ورزیدند.}

- یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ. - . حجرات / 13 -

{ای مردم، ما شما را از مرد و زنی آفریدیم، و شما را ملّت ملّت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل حاصل کنید. در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا پرهیزگارترین شماست. بی تردید، خداوند دانای آگاه است.}

- اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَهٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ. - . حدید / 20 -

{بدانید که زندگی دنیا، در حقیقت، بازی و سرگرمی و آرایش و فخرفروشیِ شما به یکدیگر و فزون جویی در اموال و فرزندان است.}

- وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ کُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ. - . حدید / 23 -

{و خدا هیچ خودپسند فخرفروشی را دوست ندارد.}

- فَلْیَدْعُ نادِیَهُ *سَنَدْعُ الزَّبانِیَهَ. - . علق / 17 - 18 -

{[بگو] تا گروه خود را بخواند. به زودی آتشبانان را فرا خوانیم.}

- أَلْهاکُمُ التَّکاثُرُ *حَتَّی زُرْتُمُ الْمَقابِرَ *کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ *ثُمَّ کَلاَّ سَوْفَ تَعْلَمُونَ. - . تکاثر / 1 - 4 -

{تفاخر به بیشترداشتن، شما را غافل داشت. تا کارتان [و پایتان] به گورستان رسید. نه چنین است، زودا که بدانید. باز هم نه چنین است، زودا که بدانید.}

**[ترجمه]

الحمیّه قال سبحانه إِذْ جَعَلَ الَّذِینَ کَفَرُوا فِی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجاهِلِیَّهِ(1) قال الطبرسی رحمه الله الحمیه الأنفه و الإنکار یقال فلان ذو حمیه منکره إذا کان ذا غضب و أنفه أی حمیت قلوبهم بالغضب کعاده آبائهم فی الجاهلیه أن لا یذعنوا لأحد و لا ینقادوا له (2)

و قال الراغب عبر عن القوه الغضبیه إذا ثارت بالحمیه فقیل حمیت علی فلان أی غضبت انتهی و أما التعصب فی دین الحق و الرسوخ فیه و الحمایه عنه و کذا فی المسائل الیقینیه و الأعمال الدینیه أو حمایه أهله أو عشیرته بدفع الظلم عنهم فلیس من الحمیه و العصبیه المذمومه بل بعضها واجب.

ثم إن هذا الذم و الوعید فی المتعصب ظاهر و أما المتعصب له فلا بد من تقییده بما إذا کان هو الباعث له و الراضی به و إلا فلا إثم علیه و(3) خلع الإیمان إما کنایه عن خروجه من الإیمان رأسا للمبالغه أو عن إطاعه الإیمان للإخلال بشریعه عظیمه من شرائعه أو المعنی خلع ربقه من ربق الإیمان التی لزمها الإیمان علیه من عنقه.

کا، [الکافی] عَنْ عَلِیِّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ عَنْ أَبِیهِ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ وَ دُرُسْتَ بْنِ أَبِی مَنْصُورٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: مِثْلَهُ (4).

**[ترجمه]در نهایه در مورد این حدیث گفته: «العصبیّ» یعنی کسی که قوم خود را بر ظلم یاری می کند و «عصبیّ» کسی است که برای قوم خود خشم نموده و از آنان حمایت می کند و «العصبه» خویشان از ناحیه پدری را گویند، زیرا آنان هستند که گرد او جمع می شوند و او نیز با حمایت آنان قوت می گیرد. و حدیث «از ما نیست کسی که به تعصب قبیلگی دعوت کند و یا از سر تعصب قبیلگی بجنگد» از همین باب است و «التعصب» به معنای حمایت طرفینی کردن و دفاع کردن است.

و در مورد عبارت «فقد خلع ربقه الاسلام عن عنقه» گفته: «الربقه» در اصل ریسمانی است در طنابی که بر گردن یا دست چارپا نهاده می شود و او را نگه می دارد؛ حضرت این ریسمان را استعاره از اسلام گرفت؛ یعنی آن چیزی که مسلمان با آن خود را محکم می کند و آن چیزی ریسمان اسلام است؛ یعنی حدود و احکام و اوامر و نواهی اسلام و جمع «ربقه»، «الربق» است؛ مثل «الکسره»، که جمع آن «کِسَر» است و به طنابی که در آن، آن ریسمان قرار دارد، «ربق» گفته می شود و جمع آن «رباق» و «ارباق» است؛ پایان کلام صاحب نهایه.

و تعصبی که در روایات مذمت شده، آن است که انسان از قوم و عشیره و اصحاب خود در ظلم و باطلشان حمایت کند و یا در مذهب و آیین باطلی لجاجت به خرج دهد؛ از این جهت که آن مذهب باطل دین او و دین پدران و عشیره اوست و در این مورد طالب حق نباشد؛ بلکه چیزی را که نمی داند حق است یا باطل یاری دهد تا بر دشمنان غلبه کند و یا اظهار نظری که آن را در علوم رواج دهد؛ یا مذهبی اختیار کند و سپس اشتباه بودن آن را بفهمد و از آن برنگردد تا به او نسبت جهالت و گمراهی ندهند!

تمام این امور عصبیت باطل و مهلک است و موجب کندن ریسمان ایمان می شود. و از لحاظ معنا، حمیّت، نزدیک به معنای عصبیّت است؛ خدای سبحان می فرماید: « إِذْ جَعَلَ الَّذینَ کَفَرُوا فی قُلُوبِهِمُ الْحَمِیَّهَ حَمِیَّهَ الْجاهِلِیَّه» - . فتح / 26 - {هنگامی را که کافران در دل های خود خشم و نخوت جاهلیّت داشتند؛} طبرسی رحمه الله فرموده: «الحمیّه» سرپیچی و انکار است و گفته می شود: «فلان ذو حمیّه منکّره» یعنی خشم و سرپیچی دارد؛ معنای آیه این است که دل هایشان مانند عادت پدرانشان در جاهلیت در غضب می سوخت که به حقانیت احدی اعتراف نکنند و مطیع او نشوند. و راغب گفته: از قوه غضبی که به هیجان می آید تعبیر به حمیّت شده؛ پس گفته شده: «حمیت علی فلان» یعنی بر او غضب کردم. پایان کلام راغب. اما تعصب بر دین حق و رسوخ در آن و حمایت از آن و همچنین تعصب در مسائل یقینی و اعمال دینی یا حمایت از اهل و عشیره به این که ظلم را از آنان دفع کند، از قبیل حمیت و عصبیت مذمت شده نیست؛ بلکه برخی از حمیت ها و عصبیت ها واجب است .

سپس این مذمت و وعده به عذاب دادن در خصوص متعصب واضح است؛ اما مذمت کردن کسی که برای او عصبیت به خرج داده شده، باید حمل شود بر صورتی که خود او باعث این تعصب شده و بدان راضی باشد؛ وگرنه گناهی بر گردن او نیست. و تعبیر به «خلع الایمان» یا کنایه است از خروج متعصب به طور کلی از ایمان از باب مبالغه و یا کنایه از خروج از اطاعت ایمان است به خاطر اخلالی که به دستور بزرگی از دستورات اسلام وارد کرده؛ و یا معنای آن کندن ریسمانی از ریسمان های ایمان است که ایمان بر گردن او انداخته است.

همانند این روایت در کافی از ابن ابی منصور از امام صادق علیه السلام روایت گردیده است. - . کافی 2 : 290 -

**[ترجمه]

مِنْ نَارٍ(1).

**[ترجمه]کافی: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس تعصب ورزد، خداوند پیشانی بندی از آتش بر پیشانی او خواهد بست. - . کافی 2 : 308 -

**[ترجمه]