(18) عبد الله بن سبأ و ديگر افسانه هاى تاريخى جلد 3

 ص: 604

[جلد سوم‏]

بخش 9: بررّسى داستان عبد الله بن سبأ و سبئيان‏

بسم الله الرّحمن الرّحيم‏

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ ...

پاره‏اى از يهوديان كلمات خداوندى را از جايگاه اصليش‏

مى‏گردانند، و معناى ديگرى بدان مى‏دهند.

 ص: 605

فصل 1: عبد الله بن سبأ در كتب حديث و رجال‏

* روايات كشّى در باره عبد الله بن سبأ

* تناقص در روايات مربوط به عبد الله بن سبأ

* روايات سوزانيدن مرتدان‏

* بررّسى روايات سوزانيدن مرتدان‏

* بررّسى بيشتر روايات سوزانيدن‏

* پيدايش روايات سوزانيدن مرتدان در كتب شيعه‏

* جنبه‏هاى واقعى داستان إحراق مرتدان‏

* خلاصه و نتيجه مباحث‏

* مدارك اين بخش‏

 ص: 607

 

روايات كشّى‏

ومن رجال الكشّى انتشرت هذه الرّوايات فى كتب الشّيعه.

اين روايات، تنها از رجال كشى به كتب شيعه راه يافته‏

است.

مؤلّف‏

در اوايل جلد اول اين كتاب، افسانه عبدالله بن سبأ را به‏طور خلاصه آورديم و گفتيم كه: براساس دروغ‏پردازى‏هاى «سيف»، قهرمان اين افسانه يعنى «عبد الله بن سبأ»، مردى از يهوديان يمن بود كه از روى ريا و تزوير، و به منظور آشوب و فتنه‏انگيزى در كشور اسلامى، و ايجاد اختلاف در ميان مسلمانان، از يمن به ديگر شهرهاى بزرگ اسلام سفر كرده و تظاهر به اسلام مى‏نمود. او بود كه در ميان مسلمانان، عقيده وصايت و رجعت و غاصبيت عثمان را به وجود آورد. و با ايجاد اين عقايد در بلاد و شهرهاى اسلامى، فتنه‏ها و اختلافات عظيمى برپا نمود تا آن جا كه موجب قتل عثمان و جنگ جمل گرديد!

اين بود خلاصه افسانه عبد الله بن سبأ كه سيف بن عمر آن را، ساخته و در ميان مسلمانان و مدارك فرهنگ اسلامى، منتشر ساخته است.

ما همچنان كه شرح افسانه عبد الله بن سبأ و بررّسى دقيق آن را به بعد از بررّسى ساير ساخته‏ها و بافته‏هاى سيف محوّل كرديم، بحث در باره خود عبد الله بن سبأ را هم كه نام‏

 ص: 608

وى در كتب حديث، رجال و تاريخ آمده است به آخر همين بحث‏ها موكول مى‏نماييم، ولى پرسش‏هاى فراوانى كه در باره شخصيّت عبد الله بن سبأ از ما گرديده و عقيده و نظريه ما را در اين مورد پياپى خواستار شدند، موجب آن گرديد كه اين قسمت از بحث را، قبل از وقتش شروع كنيم تا در ضمن روشن شدن قسمتى از مباحث مورد نظر، پاسخ اين سؤالات نيز داده شود، و عقيده و نظريه ما هم در باره عبد الله بن سبأ روشن گردد.

به همين منظور نخست چهره عبد الله بن سبأ را، در لابلاى كتب حديث و رجال بررسى نموده و در پايان نظر خود را در باره وى بيان مى‏كنيم.

[روايات‏]

1) روايت كشّى از امام باقر (ع)

كشّى از مام باقر (ع) نقل مى‏كند كه عبد الله بن سبأ، ادّعاى نبوّت مى‏نمود و چنين مى‏پنداشت كه امير مؤمنان (ع)، داراى مقام الوهيت و خدايى است. چون اين خبر به امير مؤمنان (ع) رسيد، ابن سبأ را خواست و از وى در اين باره سؤال نمود. ابن سبأ صريحاً به عقيده اعتراف نمود و گفت: آرى، تو همان خدا هستى! و اضافه نمود كه به قلب من چنين القاء شده است كه تو خدا هستى و من پيامبر تو.

امير مؤمنان فرمود: واى بر تو! شيطان تو را دست انداخته، و تو را مسخره نموده است. مادرت به عزايت بنشيند. از اين گفتار و عقيده فاسد برگرد و توبه كن!

ابن سبأ در گفتارش پافشارى و اصرار ورزيد، و امير مؤمنان (ع) او را به زندان انداخت و سه روز به وى مهلت داد تا توبه كند، ولى او زير بار توبه نرفت. امير مؤمنان هم پس از مهلت مقرّر، او را سوزانيد و فرمود: شيطان بر او مسلّط گرديده و اين عقيده را به او تلقين كرده است.

2) روايت كشّى از امام صادق (ع)

كشّى از هشام بن سالم نقل مى‏كند كه گفت: من از امام صادق (ع)- در حالى كه با اصحابش در باره عبد الله سبأ و عقيده وى سخن مى‏گفت- شنيدم كه مى‏فرمود: چون ابن سبأ عقيده خود را در باره الوهيت على (ع) اظهار نمود، امير مؤمنان از وى خواست تا از

 ص: 609

عقيده‏اش برگردد و توبه كند، ولى او توبه ننمود و امير مؤمنان (ع) او را به آتش سوزانيد.

3) روايت ديگر كشّى از امام صادق (ع)

باز كشّى از ابان بن عثمان نقل مى‏كند كه از امام صادق (ع) شنيدم كه مى‏فرمود: خدا لعنت كند عبد الله بن سبأ را كه به ربوبيّت و خدايى امير مؤمنان (ع) قايل گرديد، در صورتى كه آن حضرت به خدا سوگند، جزيك بنده مطيع و فرمانبردار پروردگار چيز ديگر نبود. واى بر كسى كه بر ما دروغ ببندد. گروهى در باره ما، سخنانى مى‏گويند، و براى ما اوصافى قائل مى‏باشند كه ما آنها را براى خود قائل نيستيم، و چنين اوصافى را كه اختصاص به خدا دارد، در خود سراغ نداريم. ما از اين افراد به خدا تبرّى مى‏جوييم.

4) روايت كشّى از امام سجاد (ع)

كشى از امام سجاد (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: خدا لعنت كند كسى را كه بر ما دروغ ببندد، من عبد الله بن سبأ را به ياد آوردم موى به بدنم راست گرديد. او مدعى امر عظيمى گرديد. خدا لعنت‏اش كند. اين چه عقيده‏اى بود كه وى اظهار نمود؟! به خدا سوگند كه على بن ابى طالب، بنده صالح خدا و برادر رسول خدا (ص) بود و در پيش‏گاه خدا، به مقام ارجمندش نايل نگرديد مگر از راه اطاعت خدا و رسولش، همان طور كه پيامبر به مقام ارجمندش نايل نگرديد، مگر به سبب اطاعت پروردگار.

5) روايت كشّى از امام صادق (ع)

باز كشى از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه فرمود: ما خاندانى هستيم صديق و راستگو، و هيچ گاه از افراد كذاب و دروغ‏گو كه بر ما دروغ ببندند، آسوده و راحت نبوده‏ايم. اين دروغ‏گويان، با دروغ بستن‏شان به ما، گفتار درست ما را در نظر مردم از اعتبار ساقط مى‏كنند. آن گاه امام (ع) اضافه نمود:

پيامبر راستگوترين مردم بود، ولى مسيلمه دروغ‏هايى بر وى مى‏بست. امير مؤمنان بعد از رسول خدا، راستگوتر از همه مردم بود، ولى عبد الله بن سبأ بر وى دروغ مى‏بست‏

 ص: 610

و با اين عمل زشت‏اش، گفتار راست او را دروغ مى‏نماياند، و از درجه اعتبار ساقطاش مى‏كرد. عبد الله بن سبا، كسى بود كه حتّى بر خدا نيز دروغ و افترا مى‏بست (سپس امام صادق (ع) فرمود: ابو عبد الله، حسين بن على هم به مختار مبتلا و گرفتار بود)[1] ...

توضيح كشّى در باره عبد الله بن سبأ

كشّى پس از نقل اين روايات پنج‏گانه، مى‏گويد: بعضى از اهل تاريخ نقل نموده‏اند كه عبد الله بن سبأ، مردى بود يهودى، سپس اسلام آورد و از دوستداران على بن ابيطالب (ع) گرديد. و او همان گونه كه در دوران يهودى‏گرى‏اش در باره يوشع بن نون- وصى حضرت موسى- عقيده غلو آميز داشت، پس از گرايش به اسلام و بعد از وفات پيامبر اسلام نيز، در باره على (ع) راه غلو و افراط را پيش گرفت و هم او، اولين كسى بود كه عقيده به امامت على بن ابى طالب و خلافت وى را بعد از پيامبر (ص)، بر سر زبان‏ها انداخت و از دشمنان آن حضرت اظهار برائت و دورى جست، و با مخالفين آن حضرت شديداً به مخالفت برخاست و آنها را تكفير كرد. و از اين جا است كه مخالفين شيعه مى‏گويند: شيعه‏گرى از يهوديگرى مايه گرفته و از آن جا پديد آمده است.

ارزيابى اين روايت‏ها

توضيحى كه كشّى در باره عبد الله بن سبا بعد از نقل روايات آورده است، خلاصه رواياتى است كه «سيف» در باره عبد الله سبا نقل كرده، و طبرى نيز از وى گرفته است، و ديگران از طبرى و ما در جلد اوّل اين كتاب، آن را بررّسى و نموديم. و امّا روايات پنج‏گانه گذشته، كه كشّى نقل كرده است، ما مضمون آنها را از كتاب‏هايى كه در زمينه «ملل و نحل» و شناخت اديان و عقايد قبل از دوران كشّى و يا در عصر وى نوشته شده است، به دست مى‏آوريم.

كشّى معاصر با ابن قولويه (درگذشته 369 ه-.) بود. و مضمون روايات وى در كتاب‏

 ص: 611

» المقالات» تأليف سعد بن عبد الله اشعرى (در گذشته 301 ه-.) و در كتاب «فرق الشيعه» تأليف نوبختى (درگذشته 310 ه-.) و هم‏چنين در «مقالات الاسلاميين» تأليف على بن اسماعيل (درگذشته 330 ه-.) كه همه آنان قبل از كشّى و ابن قولويه بوده‏اند، نقل گرديده است، لكن با اين تفاوت و امتياز كه آنان همه با يك روشن وسياق و بدون سند نقل نموده‏اند، ولى در رجال كشّى به صورت‏هاى مختلف و با سند وارد گرديده است، لكن با اين تفاوت و امتياز كه آنان همه با يك روش و سياق و بدون سند نقل نموده‏اند، ولى در رجال كشّى به صورت‏هاى مختلف و با سند وارد گرديده است. كه ما آن را به خواست خدا، در فصل بعدى بررّسى خواهيم كرد.

اين روايات از همين رجال كشّى كه «معرفة الناقلين» نام دارد، به كتاب‏هاى ديگر شيعه نيز راه يافته و منتشر گرديدخ است، زيرا شيخ طوسى (در گذشته 460 ه-.) همين رجال كشّى را تلخيص نمود و آن را «اختيار معرفة الرجال» ناميده است. و همين كتاب امروز در دسترس ما و متداول و معروف است.

و باز احمد بن طاووس (در گذشته 673 ه-.) كتاب خود (حل الاشكال) را به سال (644 ه-.) تأليف كرد و در آن كتاب، عبارات پنج جلد رجال نام برده زير را گرد آورده است:

1) رجال شيخ طوسى.

2) فهرست سيخ طوسى.

3) اختار رجال كشّى تأليف شيخ طوسى.

4) رجال نجاشى در گذشته سال 450 ه- ..

5) و كتاب الضعفاء كه منسوب به (ابن عضائرى) در گذشته بعد از 400 هجرى است.

و پس از ابن طاووس، دو تن از شاگردان‏اش از وى پيروى نمودند، و عين آنچه را كه استادشان ابن طاووس در كتاب خود آورده، آنان نيز در كتاب‏هاى خود نقل نموده‏اند. يكى از اين دو، علامه حلّى (درگذشته 726 ه-.) است در كتاب رجال خود به نام «خلاصة الاقوال»، و ديگرى ابن داود در كتاب رجال خود كه در سال 707 نگاشته مى‏باشند. پس از اين ها، مرحوم شيخ حسن بن زين الدّين عاملى (درگذشته 1011 ه-.) اختيار رجال كشّى را از كتاب «حل الاشكال» ابن طاووس جدا نموده و «تحرير

 ص: 612

طاووسى» ناميد. و قهبائى در كتاب خود «مجمع الرجال» كه در سال 1016 ه-. تأليف نمود كتاب‏هاى پنج‏گانه‏اى را كه قبلًا معرّفى نموديم، جمع‏آورى نموده و در آن عين الفاظ و عبارات اين كتاب‏ها را وارد كرده است.

و بدين صورت، اين كتاب‏ها در ميان دانشمندان شيعه، مأخذ و مدرك بحث و بررّسى در باره رجال و راويان حديث گرديد و مباحث شيعه در رجال‏شناسى، تنها به اين كتاب‏ها منتهى مى‏شود. و مؤلّفان اين كتاب‏ها، مطالب را از همديگر فرا گرفته و از كتابى به ديگرى منتقل نمودند.

و به همين دليل است كه مى‏بينيم روايات رجال كشى در باره «ابن سبا»، در كتب رجال منتشر گرديده و در نقل اين روايات علامت (كش) را به كار برده‏اند كه نشانه همان «اختيار معرفة الرجال» كشى مى‏باشد. و بدين‏سان تنها رجال كشى را مأخذ اين روايات معرّفى نموده‏اند.

علماى حديث و رجال‏شناسانى هم كه در دوران‏هاى بعد آمده‏اند، باز همين روش را دنبال كرده‏اند مانند:

الف) تفرشى: كه يكى از علماى رجال است در كتاب خود «نقد الرجال» كه در سال 1015 ه-. تأليف نموده، در شرح حال «ابن سبا» يكى از روايات كشّى را آورده و به علامت (كش) مشخّص نموده است.

ب) اردبيلى: در كتاب خود «جامع الرواة» كه در سال 1100 ه-. از تأليف آن فراغت حاصل نموده، شرح حال عبد الله بن سبا را از كشى نقل نموده‏اند، آورده و با رمز و علامت (كش) مشخّص نموده است.

و غير از اينها از دانشمند علم رجال باز از همان روش پيروى نموده و رجال كشّى و پيروانش را مدرك و مأخذ خويش قرار داده‏اند.

علماى حديث‏

ج) از علماى حديث علامه مجلسى (درگذشته 1110 ه-.)، روايات پنج‏گانه كشّى را با همان گفتار و توضيحى كه در آخر آورده است در مهم‏ترين كتاب خود يعنى بحار الانوار

 ص: 613

نقل نموده است.

د) شيخ محمّد بن حسن حر عاملى (درگذشته 1104 ه-.) كه يكى ديگر از علماى بزرگ حديث است در كتاب خود «تفصيل الوسائل» روايت اول و دوم كشّى را در باره عبد الله بن سبا نقل نموده است.

ه-) ابن شهر آشوب (درگذشته 558 ه-.) نيز روايت اوّل كشّى را در كتاب خود «مناقب» آورده، بدون اين كه كوچك‏ترين اشاره‏اى به مدارك آن بنمايد.

خلاصه سخن:

خلاصه سخن: ما در بررسى‏هاى خود در باره روايت‏هايى كه در كتب شيعه در باره «عبد الله بن سبأ» آمده است به اين نتيجه رسيديم كه همه آن روايت‏ها، از كتاب رجال كشّى نقل شده است. و منابع ذيل نيز از او نقل نموده‏اند:

«اختيار رجال كشّى» تأليف شيخ طوسى در گذشته سال 460 ه-.

«بحار الانوار» تأليف مجلسى در گذشته سال 1111 ه-.

«وسايل» شيخ حرّ عاملى در گذشته سال 1104 ه-.

«جامع الرواة» اردبيلى در گذشته سال 1100 ه-.

«مجمع الرجال» قهپايى در گذشته سال 1016 ه-.

«نقد الرجال» تفرشى در گذشته سال 1015 ه-.

«تحرير طاووسى» شيخ حسن عاملى در گذشته سال 1011 ه-.

«الخلاصة» علامه حلى در گذشته سال 726 ه-.

«رجال» ابن داوود در گذشته سال 707 ه-.

«حل الاشكال» احمد بن طاووس در گذشته 673 ه-.

«مناقب» ابن شهر آشوب در گذشته سال 588 ه-.

 ص: 614

ارزيابى رجال كشّى و روايات آن‏

روى الكشّى عن الضعفاء كثيراً و فى رجاله اغلاط كثيرة.

كشّى از افراد غير قابل اطمينان، فراوان روايت نقل‏

مى‏كرد. و كتاب رجال او داراى اغلاط بسيار است.

نجاشى‏

پس از آن كه براى ما روشن شد همه كتاب‏هاى حديث و رجال شيعه، داستان غلو (عبد الله بن سبأ) را از كتاب «معرفة الناقلين» كشّى نقل كرده‏اند، اكنون مى‏بايست به ارزيابى كتاب مذكور و روايات آن بپردازيم:

اوّل: مؤلّف كتاب «معرفة الناقلين»

مؤلف كتاب ابو عمر محمد بن عمر بن عبد العزيز كشّى مى‏باشد، نجاشى در باره او فرموده: كشّى مردى موثّق و مورد اعتماد مى‏باشد، ولى به طور فراوانى از افراد ضعيف و غير قابل اعتماد روايت مى‏كند، و نيز مى‏گويد: كشّى شاگرد عياشى بود و از او مطالبى را فراگرفته، و در شرح حال عياشى چنين مى‏گويد: او از افراد ضعيف و غير قابل اطمينان زياد نقل مى‏نمود! و ابتدا از نظر عقيده و مذهب پيرو مكتب تسنّن بود و احاديث اهل‏

 ص: 615

سنّت را زياد شنيده بوده، لذا از اين نوع احاديث فراوان نقل نموده است.

دوم: معرفة الناقلين يا رجال كشّى‏

رجال كشّى به نام «معرفة رجال الناقلين عن الأئمة المعصومين» بوده و شيخ طوسى آن را خلاصه نموده و «اختيار رجال الكشّى» ناميده كه تا به امروز در دسترس دانشمندان مى‏باشد.

نجاشى در باره كتاب كشّى فرموده: كشّى كتابى در باره رجال دارد كه اين كتاب داراى مطالب فراوان و در عين حال داراى اغلاط بسيار است.

و نيز نجاشى در باره كشّى فرموده بود: از افراد ضعيف و غير قابل اعتماد نقل مى‏كند.

مرحوم محدّث نورى در فايده سوم از خاتمه «مستدرك الوسايل» در باره «اختيار رجال الكشى» تأليف شيخ طوسى مى‏گويد: «از پاره‏اى قرائن براى ما روشن شده است كه در اين كتاب نيز به وسيله بعضى از علما و يا نويسندگان و ناسخين تصرّفات و تغييراتى به عمل آمده است.[2]

مؤلّف قاموس الرجال فرموده: «از رجال كشّى نسخه صحيح به دست هيچ كس نرسيده، حتّى به شيخ طوسى و نجاشى.» نجاشى در اين باره گفته: «رجال كشى اغلاط بسيار دارد.»

سپس مؤلف قاموس گويد:» تحريف در رجال كشّى، بيش از آن است كه قابل شماره باشد. مطلب تحريف نشده و سالم در اين كتاب معدود و انگشت شمار است مانند: ترجمه «احمد بن عائذ»، «احمد بن فضل»، «اسامة بن حفص»، «اسماعيل بن فضل»، «اشاعثه»، «حسين بن منذر»، «درست بن ابى منصور»، «ابو جرير قمى»، «عبد الواحد بن مختار»، «على بن حديد»، «على بن وهبان»، «عمر بن عبد العزيز زحل»، «عنبسة بن بجاد» و «منذر بن قابوس».

و سپس گويد:

 ص: 616

«من در شرح حال اين چند اسم، تحريفى نيافتم، گرچه محتمّل است در آنها نيز تحريف شده باشد. در غير اين چند اسم، در همه ترجمه‏هاى ديگر كتاب، تحريف‏هايى ديده‏ام كه در جاى خود آن تحريف‏ها را بررّسى كرده‏ام».

كمتر روايتى در اين كتاب هست كه سالم از تحريف و تغيير و تبديل باشد تا آن جا كه بسيارى از عنوان‏هاى كتاب نيز، تحريف شده است و اخبار متعلّق به شخصى را در شرح حال شخص ديگرى آورده است. طبقه‏اى از راويان را، در طبقه ديگر ذكر كرده است.

اخبار «ابو بصير ليث مرادى» را اشتباه كرده و آنها را در ترجمه «ابو بصير يحيى اسدى» ذكر كرده است.

اخبار «ابو بصير يحيى» را با «علباء اسدى» اشتباه كرده و در ضمن ترجمه «ابو بصير عبد الله فرزند محمّد اسدى».

خبر اوّل ترجمه «عبد الله بن عبّاس» را در ترجمه «خزيمه» قبل از اين ترجمه آورده.

در ترجمه «على بن يقطين» آخر يك خبر و اوّل خبر ديگر را انداخته.

در ترجمه «ابو الخطاب» 23 خبر آورده است كه به صاحب اين ترجمه هيچ ربطى ندارد. و براى همين بوده است كه قهپائى در كتاب خود، آن اخبار را در ترجمه «ابو الخطاب» آورده، سپس آنها را قلم زده است.

«حميرى» را كه از اصحاب امام عسكرى (ع) بوده است در شماره اصحاب آمام رضا (ع) ذكر كرده است.

«لوط بن يحيى» را در اصحاب حضرت امير على بن ابى طالب (ع) آورده با آن كه لوط از اصحاب امام باقر يا امام صادق بوده و جدّ پدرى او از اصحاب امير المؤمنين بوده است.

شيخ طوسى مقدارى از اين كتاب را با تمام تحريف‏ها و تبديل‏ها و اشتباهاتى كه در آن بوده، برگزيده و عنوان ابواب آن را حذف كرده ...

قهپايى كه خواسته است بعضى خوابى‏هاى اين كتاب را اصلاح كند، بر خرابى آن افزوده و كارهايى باطل انجام داده است.

و با اين همه تحريفات كه گفتيم در اصل كتاب كشّى كه به اين حد رسيده، هيچ گونه اعتمادى بر مطالب كتاب كشّى نمى‏توان كرد، مگر آن كه دليلى غير از كتاب كشّى بر

 ص: 617

صحّت مطلب نقل شده اقامه شود.

بنا بر اين، دانشمندان اخير كه اعتماد بر كتاب كشّى كرده و متّفق القول گفتند «ابان بن عثمان» از فرقه ناوسيه مى‏باشد زيرا در رجال كشّى چينن آمده، اين اعتماد بر رجال كشى بس بى مورد بوده و احتمال مى‏رود اين جمله در اين كتاب تحريف شده باشد و اين جمله در اصل كان من القادسيه بوده يعنى ابان از اهل قادسيه بوده است.

و از اصل كتاب كشّى كه بگذريم، «اختيار رجال كشى» كه تلخيص شيخ طوسى مى‏باشد و پس از شيخ تا به امروز در دست دانشمندان است. اين كتاب اضافه بر آنچه از تحريفات كه در اصل رجال كشّى بوده شيخ يا علماى پس از او نيز تغييراتى در آن داده‏اند. بدين سبب در نسخه‏هاى آن اختلاف هست مانند: نسخه قهپايى كه اختلاف دارد با نسخه‏هاى چاپى موجود، گويا در نسخه قهپائى حاشيه كتاب در متن وارد شده است.

و در آنچه كه علامه حلّى در «خلاصة الأقول» از كشّى نقل كرده نيز تحريفاتى هست، ولى اندك مى‏باشد.

و آنچه از اين كتاب در رجال ابن داود آمده است، تحريفات آن بيش از آن است كه به شمار آيد. و خود كتاب رجال ابن داود در كتاب‏هاى دانشمندان اخير، همانند كتاب كشّى در كتاب‏هاى دانشمندان پيشين مى‏باشد.

تحريف‏هاى رجال كشى را دو سبب ديگر نيز هست، و آن اوّلًا بدى خط آن بوده، و ديگر آنچه بى اعتنايى دانشمندان بر كتاب او بوده است.[3] صحّت گفتار محققانه اين دانشمند، با مراجعه به كتاب رجال كشّى واضح و آشكار است و اگر چنانچه بخواهيم اضافه بر اين، در اصل آن كتاب وارد بحث شويم كار به تأليفى جداگانه مى‏كشد كه نيازى به آن نيست و در ارزيابى نسخه موجود، همين مقدار ما را كفايت مى‏كند.

 ص: 618

سوم: پنج روايت گذشته‏

الف) عدم اعتماد علما به اين روايت: پنج روايت گذشته را شيخ كلينى (در گذشته 320 ه-.) در كتاب «كافى» نياورده، و هم‏چنين شيخ صدوق (در گذشته 381 ه-.) در كتاب «من لا يحضره الفقيه» و شيخ طوسى كه خود صاحب كتاب اختيار رجال كشّى بوده در كتاب «تهذيب» و «استبصار» هيچ اشاره‏اى به آن روايت‏ها ننموده، و اين مطلب خود دليل بر آن است كه اين بزرگواران به آن روايت‏ها اعتمادى نداشته‏اند. به خصوص روايت اوّل و دوم كه نقل مى‏كردند حضرت امير (ع) عبد الله بن سبأ را چون مرتد شده بوده، سوزانيد، و هم چنين فقها تا به امروز در باب حكم اشاره‏اى به آن دو روايت نكرده‏اند.

ب) اشكال تناقض: در كتب شيعه دو روايت ديگر در باره «عبد الله بن سبأ» وجود دارد كه متناقض و مخالف با اين روايت‏هاى پنج‏گانه كشّى است. و مفهوم اين دو روايت، مضمون آنها را كاملًا تكذيب مى‏نمايد.

روايت اوّل: در كتاب «من لا يحضره الفقيه»، «خصال»، «تهذيب»، «حدائق»، «وسائل» و «وافى» نقل گرديده است و آن روايت اين است كه:

امام صادق (ع) از پدرش امام باقر (ع) نقل مى‏كند كه روزى امير مؤمنان (ع) فرمود: چون از نماز فارغ شديد، دست خود را به سوى آسمان برداريد و به دعا و مناجات با خدا بپردازيد. ابن سبأ چون اين گفتار امير مؤمنان را شنيد، به او اعتراض نمود و گفت: اى امير مؤمنان! مگر خداوند در همه جا نيست؟ امير مؤمنان فرمود: بلى خداوند در همه جا هست. ابن سبأ گفت: پس چرا در حال دعا دست به سوى آسمان برداريم؟ امير مؤمنان فرمود: مگر اين آيه را در قرآن نخوانده‏اى كه خداوند مى‏فرمايد:

و فى السّماء رزقكم و ما توعدون «روزى شما و آنچه به شما وعده داده شده است، در آسمان است». پس روزى را بايد از جاى خود درخواست نمود. و محلّ رزق همان محلّى است كه خدا وعده داده و آن طرف آسمان است.[4]

 ص: 619

در امالى شيخ طوسى بدين صورت نقل گرديده است كه: «مسيب بن نجبه»[5] روزى يغه عبد الله بن سبأ را گرفته و كشان كشان به حضور امير مؤمنان (ع) آورد. امير مؤمنان فرمود: چه شده است؟ مسيب گفت: اين مرد به خدا و پيامبرش دروغ مى‏بندد! امير مؤمنان فرمود: چه مى‏گويد؟ رواى گويد: همين قدر شنيدم كه امير مؤمنان مى‏فرمود: هيهات! هيهات! «دور است! دور است!» وليكن مردى كه سوار شتر تندرو است و كجاوه‏اى را به شترش بسته به ميان شما خواهد آمد و او را كه هنوز گرد و خاك حج و عمره را از خود دور نساخته است، به قتل مى‏رسانيد (و منظور على (ع) از اين شخص فرزندش حسين (ع) بود).

و اين روايت در عيبت نعمانى از مسيّب بن نجبه بدين صورت نقل گرديده است كه: شخصى به همراه مردى كه «ابن سودا) يش مى‏گفتند، به حضور امير مؤمنان (ع) آمد و گفت يا امير المؤمنين! اين مرد (ابن سوادء) به خدا و پيامبر دروغ مى‏بندد و تو را نيز به دروغ‏هايش شاهد مى‏گيرد. امير مؤمنان (ع) فرمود: لقد اعرض و اطول: «دور و دراز گفته است!» چه مى‏گويد؟ گفت از لشكر عضب سخن مى‏گويد امام فرمود: او را رها كن آرى لشكر غضب گروهى هستند كه در آخر زمان خواهند آمد ...

اين بود دو روايتى كه مضمون آنها مخالف و مناقض با مضمون روايت‏هاى پنج‏گانه كشّى در باره ابن سبأ مى‏باشد. زيرا روايت‏هاى پنج‏گانه دلالت مى‏كند بر اين كه ابن سبأ به الوهيت و خدايى بشرى- كه داراى شكل و صورت و جسم بود تغيير مكان مى‏داد گاهى حاضر مى‏شد و گاهى غايب- قايل بود. در صورتى كه روايت اوّل در اين جا دلالت دارد بر اين كه ابن سبأ خدا را منزّه و بالاتر از اين مى‏دانست كه مانند اجسام در مكانى باشد و درمكان ديگر نباشد.

و روايت دوم دلالت مى‏كند بر اين كه ابن سبأ يا ابن سوداء، پيش‏گويى نموده و اين پيش‏گويى در نظر مسيّب (يا مرد ديگر) با اعجاب و ناباورى مواجه گرديده و آن را يك‏

 ص: 620

نوع دروغ و كذب به خدا و رسول تلقّى كرده، لذا به حضور امام (ع) جلبش نموده، ولى امام (ع) اين پيش‏گويى را تأييد كرده و دستور آزادى او را صادر فرموده است. در صورتى كه يك چنين شخصى هيچ‏گاه نمى‏تواند به الوهيت و خدايى بشرى قايل گردد، و در اين عقيده خويش آن چنان اصرار و پافشارى كند تا جايى كه در اين راه به وسيله آتش سوزانيده شود.

 ص: 621

روايات احراق مرتد

انى اذا بصرت امراً منكراً و قدرت نارى و دعوت قنبراً.

آن گاه كه من كار زشتى را در جامعه مشاهده مى‏كنم،

آتش خود را شعله‏ورمى‏سازم و قنبر را به يارى خود

مى‏طلبم.

در فصول پيش گفتيم روايات پنج‏گانه كشّى كه نام ابن سبأ درآنها آمده است، از چند جهت مخدوش و غير قابل قبول است. يكى از جهات ضعف آنها، همان تناقضى است كه با مفهوم برخى از روايات ديگر دارد. زيرا روايات پنج‏گانه كشّى، موضوع غلو در باره على، و اعتقاد به الوهيت وى، و داستان احراق و سوزانيدن را به عبد الله بن سبأ نسبت مى‏دهد، ولى يك سلسله روايات ديگر اين جريانات را در باره افردا ديگر نقل مى‏كند چنان كه:

1) كشّى نيز مى‏گويد: به هنگامى كه امير مؤمنان (ع) در خانه همسرش (امّ عمرو عنزيه) بود قنبر، غلام آن حضرت آمد و عرضه داشت يا امير المؤمنين! ده نفر در بيرون خانه ايستاده‏اند و مى‏پندارند كه شما خداى آنها هستى. امام فرمود: آنها را وارد خانه كن. مى‏گويد چون اين ده تن وارد شدند، حضرت سؤال كرد عقيده شما در باره من چيست؟ گفتند: «ما معتقديم كه تو پروردگار ما هستى، و اين تو هستى كه ما را خلق نموده و

 ص: 622

روزى ما در دست توست». امير مؤمنان فرمود:

واى بر شما! اين عقيده را به خود راه ندهيد، زيرا من هم مخلوقى مانند شما مى‏باشم. ولى آنان دست از گفتار خود برنداشتند امير مؤمنان (ع) فرمود: واى بر شما! پروردگار من و پروردگار شما «الله» است! واى بر شما توبه كنيد و از اين عقيده باطل برگرديد! گفتند ما از عقيده و گفتار خويش برنمى‏گرديم، و تو خداى ما هستى. ما را خلق كرده‏اى، و بر ما روزى مى‏رسانى. در اين هنگام امام (ع) به قنبر دستور داد چند نفر كارگر بياور. قنبر رفت و بنا به امر امام، ده نفر كارگر كه بيل و زنبيل به همراه داشتند، آورد. امام دستور داد اين ده نفر زمين را بشكافند. چون گودالى دراز آماده گرديد، دستور داد هيزم و آتش آوردند. همه هيزم‏ها را در گودال ريخته و افروختند، و شعله‏هاى بلندى به وجود آمد. آن گاه على (ع)، آن ده تن را كه به الوهيت وى معتقد بودند، براى بار دوم به آنان فرمود: واى بر شما! از گفتار خويش برگرديد، و سپس امير مؤمنان (ع) عدّه‏اى از آنها را به آتش انداخت تا بار ديگر باقى آنها را نيز در ميان آتش افكند، آن گاه شعرى بدين مضمون سرود:

«من چون گناه و كار زشتى را مى‏نگرم، آتش خود را شعله‏ور ساخته و قنبر را فرا مى‏خوانم».[6]

كشّى اين روايت را در شرح حال «مقلاص» مشروحاً، و در شرح حال قنبر با اختصار نقل نموده است. مجلسى نيز همين روايت را، در «بحار الانوار» از كشّى آورده است.

2) باز كشّى، كلينى، صدوق، فيض، شيخ حرّ عاملى و مجلسى نقل نموده‏اند كه: مردى از امام باقر و امام صادق (ع) نقل نموده است كه: چون امير مؤمنان (ع) از جنگ بصره فارغ گرديد، هفتاد نفر از «زط» سياهان به خدامت آن حضرت آمدند و به او سلام كردند، و با زبان و لغت خويش با وى به گفتگو پرداختند. امير مؤمنان (ع) نيز با لغت خود آنان، جواب‏شان را داد. سپس فرمود: من آنچه شما تصوّر مى‏كنيد نيسم، بلكه من هم مانند شما بنده و مخلوق خدا هستم. ولى آنان از پذيرفتن اين گفتار امتناع ورزيدند و

 ص: 623

گفتند: تو خدا هستى. امير مؤمنان فرمود: اگر از اين گفتار خود برنگرديد و از عقيده‏اى كه در باره من داريد، دست برنداريد، و به سوى خدا توبه نكنيد، شما را به قتل خواهيم رسانيد، ولى چون آنها از توبه كردن امتناع ورزيدند، و از عقيده باطل‏شان برنگشتند، امير مؤمنان دستور داد كه چاه‏هايى بكنند، و آن چاه‏ها را به وسيله شكاف‏هايى از زير زمين به همديگر راه باز كنند، سپس دستور داد كه اين افراد را در اين چاه‏ها كه خالى بود آتش روشن نمودند و دود آن از رهگذر شكاف‏ها به تمام اين چاه‏ها رسيد و در اثر دود، همه اين افراد مردند!!

اين جريان را بزرگان علما به واسطه «مردى» گمنام نقل نموده‏اند كه هيچ اسم و عنوانى ندارد. و ما نمى‏دانيم اين مرد كه اين روايت را از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل نموده است، كيست؟ در كجا و در چه تايخى زندگى مى‏كرده و آيا اساساً چنين «راوى» وجود خارجى داشته است يا نه؟!

اين داستان را ابن شهر آشوب در كتاب «مناقب» بدين صورت نقل نموده است كه: هفتاد نفر از سياهان، پس از جنگ بصره به نزد امير مؤمنان (ع) آمدند و با زبان و لغت خويش با آن حضرت سخن گفتند و به وى سجده نمودند. امير مؤمنان فرمود: واى بر شما! اين كار را نكنيد، زيرا من هم مانند شما مخلوقى بيش نيستم، ولى آنان در عقيده خود پافشارى نمودند. امير مؤمنان فرمود: به خدا سوگند! اگر از اين عقيده‏اى كه در باره من داريد، دست برنداريد و به سوى خدا برنگرديد، شما را به قتل خواهم رسانيد. راوى گويد: چون آنان حاضر نشدند از عقيده خويش دست بردارند، امير مؤمنان (ع) دستور داد زمين را شكافتند، و گودال‏هايى به وجود آوردند، و در ميان آنها آتش روشن نمودند، قنبر غلام آن حضرت آن افراد را يك به يك به دوش مى‏كشيد و در ميان آتش مى‏انداخت. امير مؤمنان (ع) در آن حال اين اشعار را سرود:

«آن گاه كه من گناه و عمل زشتى را مى‏نگرم آتشى شعله‏ور مى‏سازم و قنبر را مى‏خوانم».

«سپس گودال‏هايى پس از گودال‏ها بر مى‏كنم و قنبر به فرمان من گنهكاران را در هم‏

 ص: 624

مى‏شكند».[7] اين جريان را مرحوم مجلسى نيز در بحار و نورى در مستدرك از كتاب مناقب نقل نموده‏اند.

3) مرحوم كلينى و شيخ طوسى روايت ذيل را از امام صادق (ع) چنين آورده‏اند كه: عدّه‏اى به نزد امير مؤمنان (ع) آمدند و بدين گونه سلام گفتند: السّلام عليك يا ربّنا: «سلام بر تو اى پروردگار ما».

امير مؤمنان (ع) از آنان خواست تا از اين گفتارشان توبه كنند، ولى آنان حاضر به توبه نشدند امير مؤمنان (ع) دستور داد دو گودال در كنار يكديگر كندند، و با نقب و سوراخى آن دو گودال را به يكديگر متصل كردند. و چون از توبه آنان نااميد گرديد، آنها را در يكى از اين دو گودال افكند، و در گودال ديگر آتشى برافروخت تا آن كه مردند.

4) باز شيخ طوسى و صدوق از امام صادق (ع) نقل نموده‏اند كه: مردى به حضور امير مؤمنان (ع) آمد و در باره دو تن از مسلمانان كه در كوفه اقامت داشتند شهادت داد كه او ديده است كه اين دو نفر در برابر بت‏ها قرار مى‏گيرند، و آنها را پرستش مى‏كنند. آن حضرت فرمود: واى بر تو! شايد تو اشتباه كرده باشى، سپس شخص ديگرى را فرستاد تا وضع آن دو نفر را دقيقاً و از نزديك مشاهده كند. فرستاده مخصوص آن حضرت، همان بديد كه آن مرد ادّعا مى‏كرد. امير مؤمنان آنان را احضار فرمود و به آنان گفت: از اين عقيده خود برگرديد، ولى آنان در بت‏پرستى خود اصرار و پافشارى نمودند، لذا آن حضرت دستور داد گودالى كندند، و آتشى برافروختند، و آن دو نفر را در ميان آتش انداخت.

5) ذهبى نقل مى‏كند عدّه‏اى به نزد امير مؤمنان (ع) آمدند و گفتند: تو او هستى! امير مؤمنان فرمود: واى بر شما! من كيستم؟ گفتند: تو پروردگار ما هستى! فرمود: از اين عقيده خود توبه كنيد! ولى آنان توبه نكردند و در عقيده باطل خويش پافشارى نمودند، امير مؤمنان (ع) گردن آنها را زد، سپس گودالى كند وبه قنبر فرمود: قنبر بسته‏هايى هيزم‏

 ص: 625

بياور! سپس اجساد همه آنان را با آتش سوزانيد، آن گاه شعرى بدين مضمون خواند:

«هر وقت كار زشت و منكرى را مى‏نگرم، آتش خود را شلعه‏ور مى‏سازم و قنبر را مى‏طلبم».

6) ابن ابى الحديد از ابو العباس نقل مى‏كند كه على بن ابى طالب (ع) با خبر شد كه عدّه‏اى در اثر اغواى شيطان «در محبّت آن حضرت غلو كرده، و پا را فراتر نهاده‏اند به خدا و آنچه پيامبر او آورده است، كفر ورزيده و آن حضرت را خدا پنداشته و به پرستش وى گردن نهاده‏اند، و در باره وى چنين معتقد شده‏اند كه به وجود آورنده و روزى دهنده انسان‏هاى است».

امير مؤمنان (ع) به آنها گفت كه از عواقب خطرناك اين عقيده برگردند و توبه كنند، ولى آنان در عقيده خويش پافشارى و اصرار ورزيدند. آن حضرت چون سماجت آنها را ديد، گودالى كند و به خاطر اين كه از گفتارشان توبه كنند، در آن گودال با دود آتش شكنجه‏شان نمود و تهديدشان كرد، ولى هر چه فشار بيشتر گرديد، پافشارى و اصرار آنان نيز در عقيده باطل‏شان شديدتر شد. چون چنين ديد همه آنان را با همان آتش كه در آن گودال‏ها شعله‏ور ساخته بود، سوزانيد. آن گاه چنين سرود:

«ديديد كه چگونه گودال‏هايى حفر كردم» سپس شعرها را خواند كه در صفحات پيش گذشت.

ابن ابى الحديد پس از نقل اين داستان مى‏گويد: علماى ما- پيروان مكتب خلفا- در كتاب‏هايشان آورده‏اند كه: وقتى امير مؤمنان (ع) اين عدّه را به آتش افكند، با صداى بلند فرياد زدند: اينك براى ما ثابت گرديد كه تو خداى ما هستى و پسر عموى تو كه فرستاده تو بود، مى‏گفت به وسيله آتش عذاب نمى‏كند، مگر خدا آتش.[8]

7) احمد بن حنبل از عكرمه نقل مى‏كند كه امير مؤمنان (ع) عدّه‏اى را كه از اسلام برگشته بودند سوزاند و به هلاكت رسانيد. اين جريان كه به گوش ابن عبّاس رسيد، گفت: اگر اختيار آنان در دست من بود، هيچ‏گاه ايشان را نمى‏سوزانيدم، زيرا رسول خدا (ص)

 ص: 626

فرموده است: كسى را عذاب خدا عذاب نكنيد، و ايشان را به قتل مى‏رساندم.

وقتى اين گفتار ابن عبّاس به امير مؤمنان (ع) رسيد فرمود: اوه كه ابن عباس در خورده‏گيرى غوطه‏ور است «ويح أم! ابن عبّاس انه لغواص على النهات».

و بنا به نقل ديگر چون گفتار ابن عبّاس به امير مؤمنان (ع) رسيد، فرمود ابن عبّاس راست گفته است.

و اين داستان را شيخ طوسى، در مبسوط چنين آورده است كه: نقل شده است و عدّه‏اى به على (ع) گفتند: تو خدا هستى. آن حضرت آتشى آماده كرد و همه آنها را سوزاند ابن عبّاس گفت: اگر من به جاى على بودم، آنها را با شمشير به قتل مى‏رساند، زيرا از پيامبر (ص) شنيدم كه مى‏فرمود: كسى را با عذاب خدا عذاب نكنيد. و هر كس آيين خويش را تغيير بدهد، به قتلش برسانيد! و امير مؤمنان (ع) شعر معروف خود را در اين مورد سروده است.[9] شيخ طوسى در اين جا سند اين روايت را بيان نفرموده، ولى در روايت با احمد بن حنبل سند آن را به عكرمه خارجى مذهب رسانيده!

مرحوم كلينى از امام صادق (ع) نقل نموده است كه امير مؤمنان در مسجد كوفه نشسته بود، عدّه‏اى را كه در روز ماه رمضان غذا خورده بودند، به محضرش آوردند. آن حضرت از آنان پرسيد:

- آيا شما به قصد افطار غذا خورده‏ايد؟

- آرى.

- آيا شما پيرو يهود هستيد؟

- نه.

- پيرو آيين مسيح مى‏باشيد؟

- نه.

- پس شما پيرو كدام آيين هستيد كه با اسلام مخالفت مى‏ورزيد، و روزه خود را علناً مى‏خوريد؟

 ص: 627

- ما مسلمان هستيم.

- لابد مسافر بوده‏ايد كه روزه خود را مى‏خوريد؟

- نه!

- پس حتماً مرضى داريد و ما از آن اطلاع نداريم و شما خودتان مى‏دانيد، زيرا انسان به خود آشناتر از ديگران است. چه خداوند فرموده است: الانسان على نفسه بصيرة.

- ما هيچ مرض و ناراحتى هم نداريم!

- آن گاه امام صادق (ع) فرمود:

در اين جا امير مؤمنان (ع) خنديد سپس فرمود: پس شما به يگانگى خدا و رسالت محمّد (ص) اعتراف مى‏كنيد؟

- به يگانگى خدا اعتراف مى‏كنيم و شهادت مى‏دهيم، ليكن محمّد را نمى‏شناسيم!

- او رسول و فرستاده خداست.

- ما او را به عنوان نبوّت نمى‏شناسيم، بلكه او را يك عرب بيابانى مى‏دانيم كه مردم را به سوى خويش دعوت نموده است.

- يا بايد به نبوّت محمّد (ص) اعتراف كنيد، و يا اين كه شما ر ا به قتل خواهم رسانيد!

- ما هر گز چنين اعترافى نمى‏كنيم گر چه ما را به قتل برسانى!

- آن گاه امير مؤمنان (ع) به مأموران سپرد كه ايشان را به بيرون شهر كوفه برند، سپس دو گودال در كنار هم حفر كردند، و به وسيله نقب گودال‏ها را به يكديگر متّصل ساخت سپس به اين عدّه فرمود: من شما را در يكى از اين دو گودال قرار مى‏دهم و در گودال ديگر آتش روشن مى‏كنم، و به وسيله دود آن آتش، شما را به قتل مى‏رسانم. آنان در پاسخ على (ع) گفتند: هر چه مى‏خواهى عمل كن، و در باره ما هر فرمانى كه بخواهى صادر كن، جز در اين دنيا كارى از تو ساخته نيست فانما تقضى هذه الحياة الدنيا. آن حضرت ايشان را با آرامش در يكى از آن دو چاه قرار داد، سپس دستور داد در چاه ديگر آتش افروختند. و پس از آن پياپى ايشان را ندا مى‏فرمود چه مى‏گوييد؟ ايشان هر بار در جواب مى‏گفتند: آنچه مى‏خواهى انجام ده، اين گفتار چنين تكرار مى‏شد تا آن كه همه مردند.

 ص: 628

راوى گويد خبر اين داستان را كاروان‏ها شهر به شهر رسانيدند، و در اطراف و اكناف به صورت جالب‏ترين حادثه روز نقل مى‏نمودند. و مردم نيز اين موضوع را به همديگر مى‏گفتند.

امير مؤمنان (ع) پس از اين واقعه، روزى در مسجد كوفه نشسته بود يكى از يهوديان مدينه- كه تمام يهوديان به مقام علمى وى و نياكانش اعقتاد و اعتراف داشتند- با عدّه‏اى از افراد خاندانش براى ملاقات آن حضرت وارد كوفه گرديدند و به نزديكى مسجد كوفه آمدند و شتران خويش را خوابانيدند و در كنار درب مسجد ايستادند و كسى را به نزد امير مؤمنان (ع) فرستادند كه ما گروهى از يهوديان مى‏باشيم. از حجاز آمده‏ايم، و قصد ملاقات با تو را داريم، آيا تو به بيرون مسجد مى‏آيى يا ما به مسجد داخل شويم.

امام صادق (ع) فرمود: آن حضرت به سوى آنان حركت نمود، در حالى كه اين جمله را مى‏گفت به زودى اسلام را خواهند پذيرفت و دست بيعت خواهند داد.

آن گاه على (ع) فرمود: چه حاجت داريد؟

- رئيس آنان گفت: اى فرزند ابو طالب! اين چه بدعتى است كه در آيين محمّد به وجود آورده‏اى؟

- كدام بدعت؟

- در ميان مردم حجاز، چنين شايع است كه تو افرادى را كه به يگانگى خداوند اقرار داشتند، ولى به نبوّت محمّد اعتراف نمى‏كردند، به وسيله دود كشته‏اى!

- تو را قسم مى‏دهم به آن معجزات نه گانه‏اى كه در طور سينا به موسى داده شده است، و به حق كنيه‏هاى پنج‏گانه و صاحب سراديان، آيا مى‏دانى كه پس از وفات موسى (ع) عدّه‏اى را به نزد يوشع بن نون آوردند كه به يگانگى خداوند اعتراف داشتند، ولى نبوّت موسى را قبول نمى‏كردند، يوشع بن نون آنها را به وسيله دود به قتل رسانيد؟!

- آرى چنين بوده است و من شهادت مى‏دهم كه تو صاحب سر موسى مى‏باشى.

سپس مرد يهودى از آستين خود كتابى بيرون آورد و به امير مؤمنان (ع) داد. آن حضرت كتاب را باز كرد و بدان نگاه نمود و گريست. يهودى گفت يا ابن ابى طالب! علّت گريه شما چيست؟ و اين كه تو به اين نامه نگاه كردى، آيا مطالب آن را مى‏فهمى؟ در

 ص: 629

صورتى كه اين نامه به لغت سريانى نوشته شده است و زبان تو عربى است.

امير مؤمنان (ع) فرمود: آرى اينك نام من در اين نامه نوشته شده است.

يهودى گفت: بگو ببينم نام تو به لغت سريانى چيست؟ و در اين نامه آن را به من نشان بده!

امير مؤمنان گفت: نام من به لغت سزيانى «اليا» است، سپس اين لفظ را در آن نامه به آن مرد يهودى نشان داد.

در اين هنگام مرد يهودى اسلام را پذيرفت، و شهادتين را بر زبان جارى ساخت و با على (ع) بيعت نمود. آن گاه وارد مسجد مسلمانان گرديد در اين جا امير مؤمنان (ع) زبان به حمد و ثنا و شكر خدا گشود و گفت:

«سپاس خدايى را كه من در پيشگاه وى فراموش نشده بودم. سپاس خداوندى را كه در پيشگاه خويش، نام مرا در صحيفه ابرار و نيكان ثبت نموده. و سپاس پروردگارى را كه صاحب جلال و عظمت است».

ابن ابى الحديد اين جريان را به صورت ديگرى آورده است كه علاقه‏مندان علم و تحقيق، مى‏تواند به ج 1، ص 425 شرح نهج البلاغه مراجعه كنند.

9) اين روايات را با روايات ديگرى كه بطلان و خرافى بودن آن روشن و واضح است، خاتمه مى‏دهيم: اين روايت را ابن شاذان در كتاب «فضايل» آورده و از او، هم مجلسى گرفته و در «بحار الانوار» نقل كرده است، و هم علامه نورى در «مستدرك» از عيون المعجزات نقل نموده است:

امير مؤمنان (ع) در حالى كه منجّم مخصوص كسرى با وى بود، به ايوان كسرى وارد گرديد. امير مؤمنان جمجمه پوسيده‏اى را كه در گوشه‏اى افتاده بود ديد، دستور داد طشتى آورده و آب در آن ريختند و آن جمجمه را در آن طشت گذاشت. آن گاه به او خطاب كرد و فرمود: اى جمجمه! تو را به خدا سوگند مى‏دهم كه به من بگويى من كيستم؟ و تو كيستى؟ جمجمه به سخن آمد و با زبان فصيح پاسخ داد: امّا تو، امير مؤمنان و سيّد اوصياء هستى! و امّا من، بنده خدا و فرزند كنيز خدا انو شيروان هستم.

افرادى از اهل «ساباط» كه در محضر امير مؤمنان (ع) بودند، و اين جريان را با چشم‏

 ص: 630

خود مشاهده نمودند، به ميان قوم خويش و اهل آبادى خويش برگشتند و آنچه را كه از جمجمه شنيده بودند بازگو نمودند. و اين جريان در ميان آنان موجب اختلاف گرديد، و هر گروهى در باره امير مؤمنان (ع) يك نوع اظهار عقيده نمودند. عدّه‏اى در باره وى به آنچه كه مسيحيان در باره حضرت عيسى مى‏گفتند، معتقد گرديدند و مانند عقيده عبد الله بن سبأ و پيروانش را پذيرفتند.

ياران امير مؤمنان، در اين باره به آن حضرت عرضه داشتند: اگر اين مردم را با اين اختلاف و انحراف عقيده آزاد بگذارى، ساير مردم نيز به كفر و بى‏دينى مى‏گرايند. وقتى امير مؤمنان اين گفتار را از يارانش شنيد، فرمود: به عقيده شما با اين مردم چگونه رفتار كنم؟ عرضه داشتند صلاح در اين است همان طور كه عبد الله بن سبأ و پيروانش را سوزانيدى، اى افراد را نيز با آتش بسوزان. آن گاه امير مؤمنان آنان را احضار نمود و از آنان سؤال كرد كه انگيزه اين عقيده‏هاى باطل شما چه بوده است؟ گفتند ما گفتگوى آن جمجمه پوسيده را با تو شنيديم، و چون يك چنين امر غير عادى به جز خدا بر كسى امكان ندارد، لذا در باره تو چنين معتقد شديم. امير مؤمنان (ع) فرمود: از اين عقيده‏هاى باطل، برگرديد و به سوى خدا توبه كنيد. گفتند: ما از عقايد خود برنخواهيم گشت تو نيز در باره ما آنچه مى‏خواهى انجام ده، على (ع) كه از توبه آنها نااميد گرديد دستور داد آتشى آماده كردند و همه آنان را سوزانيد. سپس دستور داد استخوان‏هاى سوخته‏شان را بكوبند و به باد بدهند. و ذرّات استخوان‏هاى‏شان در فضا پراكنده گرديد. سه روز پس از اجراى اين جريان، مردم ساباط به حضور آن حضرت آمدند و عرضه داشتند: يا امير المؤمنين! درياب دين محمّد را، زيرا كسانى كه تو آنان را سوزانده بودى، اينك با بدن سالم‏تر از اوّل به خانه‏ها خود برگشته‏اند! امام (ع) فرمود: آرى من اين افراد را سوزاندم و از بين بردم، ولى خداوند آنها را زنده نمود.

اين جا بود كه مردم ساباط با حيرت و تعجّب به آبادى خود برگشتند.

و بنا به نقل ديگر، امير مؤمنان آنها را نسوزانيد، ولى عدّه‏اى از آنها فرار نموده و در

 ص: 631

بلاد و شهرها متفرّق گرديدند و گفتند: اگر على بن ابى طالب داراى مقام ربوبيّت و خدايى نبود، ما را نمى‏سوزانيد.

اين بود قسمتى از روايات احراق مرتدين كه در اين فصل آورديم. بررسى و ارزش‏يابى آنها، و هم چنين تطبيق و سنجش آنها را با روايات مربوط به عبد الله بن سبأ كه در فصول پيش گذشت به فصل اينده موكول مى‏كنيم.

 ص: 632

بررّسى روايات احراق مرتد

إنّ أحداً من فقهاء المسلمين لم تعتقد هذه الروايات.

هيچ‏يك از علماء شيعه و سنى، به روايات احراق مرتد

عمل نكرده‏است.

مؤلف‏

آنچه در فصول پيش گذشت، خلاصه روايات مختلفى بود كه در باره عبد الله بن سبأ، و سوزانيدن وى، و اخبار متناقضى كه در اين مورد در كتب حديث و رجال شيعه و سنى نقل گرديده است.

ولى جاى تعجّب است كه هيچ‏يك از دانشمندان و فقهاى اسلامى، اعم از دانشمندان شيعه و سنّى، به مضمون اين روايات اعتماد نكرده و به سوزاندن شخص مرتد فتوا نداده‏اند، بلكه همه فقهاى شيعه و سنى، به استناد رواياتى كه در مقابل اين روايات از رسول خدا (ص) و ائمّه هدى (رحمه الله) وارد شده است، به كشتن مرتد حكم نموده‏اند نه به سوزاندنش.

و اينك ما نظريه علماى شيعه و سنّى را در باره حكم مرتدين در اين جا مى‏آوريم، و آن گاه به نتيجه گفتار، و بررّسى اين روايات مى‏پردازيم.

 ص: 633

حكم مرتد از نظر دانشمندان اهل سنت‏

ابو يوسف در كتاب «الخراج» در باره حكم مرتد مى‏گويند: كسانى كه از اسلام به كفر گراييده‏اند، و افراد زنديقى كه پس از تظاهر به اسلام به كفر و زندقه خويش برگشته‏اند، و همچنين يهودى‏ها و مسيحيان و زرتشتى‏هايى كه پس از قبول اسلام، به آيين اول خويش برگشته‏اند، حكم اين گونه افراد در ميان دانشمندان اسلامى، مورد اختلاف است. عدّه‏اى از آنان مى‏گويند: بايد از اين گونه افراد، خواست تا توبه كرده و بازگشت به اسلام نمايند. و اگر قبول نكردند كشته مى‏شوند. عدّه ديگرى مى‏گويند پيشنهاد توبه بر چنين افرادى لازم نيست، بلكه بايد به مجرّد ارتداد و برگشت از اسلام كشته شوند.

ابو يوسف سپس دليل طرفين را كه عبارت از احاديث منقول از پيامبر (ص) است نقل مى‏كند، و در ضمن دلايل كسانى كه قائل به توبه خواهى از مرتد مى‏باشند، دستور عمر بن خطّاب را نقل مى‏كند آن گاه كه در فتح «تستر» به او خبر دادند كه مردى از مسلمانان، به جبهه مشركين پيوسته و او را دستگير كرده‏اند. عمر گفت او را چه كرديد، گفتند به قتلش رسانيديم. عمر به اين عمل مسلمانان اعتراض كرد و گفت: او را مى‏بايست نخست در خانه‏اى زندانى مى‏كرديد، و مدّت سه روز به او آب و غذا مى‏داديد، و در اين مدّت به او پيشنهاد توبه مى‏نموديد، اگر مى‏پذيرفت و به طرف اسلام مى‏آمد، مورد عفو قرار مى‏داديد و اگر نه، به قتلش مى‏رسانديد.

ابو يوسف در تأييد اين نظريه كه بايد از مرتد نخست توبه خواهى نمود، داستانى مى‏آورد و مى‏گويد: روزى معاذ به نزد ابو موسى آمد و ديد كسى در مقابل وى نشسته است، از او پرسيد اين مرد چه كاره است؟ ابو موسى گفت: او مردى است يهودى كه اسلام را پذيرفته بود، ولى دوباره به يهوديگرى برگشته است و ما دو ماه است كه به او پيشنهاد توبه و برگشت به اسلام كرده‏ايم، امّا او هنوز قبول نكرده است. معاذ گفت: من زمين نمى‏نشينم تا طبق فرمان خدا و پيامبرش گردن او را بزنم.

سپس ابو يوسف مى‏گويد: بهترين حكم و نظريه‏اى كه ما در اين مورد شنيده‏ايم- و بهترين حكم را خدا مى‏داند- اين است كه از مرتدين، نخست طلب توبه مى‏كنند اگر

 ص: 634

نپذيرفتند آن گاه گردن‏شان را مى‏زنند.

و اين نظريه مضمون حديث‏هاى مشهور و عقيده فقهايى است كه ما در دوران زندگى خود ديده‏ايم. ابو يوسف اضافه مى‏كند: امّا در باره زنانى كه از اسلام برمى‏گردند، گفتار و نظريه ابن عبّاس را مى‏گيريم كه مى‏گويد: زنانى كه از اسلام برمى‏گردند، نبايد به قتل‏شان رسانيد، بلكه بايد آنها را زندانى كرد و به اسلام دعوت‏شان نمود، و در صورت عدم قبول مجبورشان ساخت.

از اين گفتار ابو يوسف معلوم مى‏گردد كه تمام علماى اهل سنّت، در اين مطلب اتّفاق نظر دارند كه حدّ شخص مرتد، قتل است. و او كيفيت قتل را نيز روشن نموده است كه بايد به وسيله گردن زدن باشد. تنها اختلافى كه در اين مورد در ميان علما وجود دارد، اين است كه آيا اين حدّ و كشتن مرتد قبل از توبه‏خواهى جارى مى‏گردد يا بعد از آن كه از وى توبه‏خواهى شود و او نپذيرد.

ابن رشد در «بداية المجتهد» در باب حكم مرتد مى‏گويد: دانشمندان اسلام اتّفاق نظر دارند كه اگر مرتد را پيش از جنگ دستگير كنند، بايد طبق دستور رسول خدا به قتل برسانند كه فرموده است: «هر مسلمانى را كه آيين خود را تغيير دهد، به قتلش بر سانيد».

اين بود نظريه علماى اهل سنّت در باره مرتد.

حكم مرتد از نظر علماى شيعه‏

عقيده علماى شيعه در باره مرتد، مضمون حديثى است كه مرحوم كلينى و صدوق و شيخ طوسى از امام صادق (ع)، و او از امير مؤمنان (ع) نقل نموده است كه: همسر شخص مرتد بايد از وى جدا شود، و ذبيحه‏اش نيز حرام است، و مدّت سه روز از وى درخواست توبه مى‏شود، اگر در اين مدّت توبه نكرد در روز چهارم كشته مى‏شود.

و در «من لا يحضره الفقيه» در ذيل حديث بالا اين جمله نيز آمده است كه: اگر عقل درست و سالم داشته باشد.

و از امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نقل شده است كه فرموده‏اند: بايد از مرتد درخواست توبه شود، اگر توبه نكرد آن گاه بايد او را كشت، و امّا اگر زنى مرتد شود از وى‏

 ص: 635

نيز توبه‏خواهى به عمل مى‏آيد، و اگر توبه نكرد و به اسلام برنگشت به حبس ابد محكوم مى‏گردد و در زندان نيز برايش سختگيرى مى‏كنند.

و از حضرت رضا (ع) نقل شده است كه كسى از وى سؤال كرد شخصى از پدر و مادر، مسلمان متولّد گرديده سپس از اسلام برگشته و به كفر و الحاد گراييده است. آيا از چنين شخص درخواست توبه مى‏شود، يا بدون توبه‏خواهى به قتل مى‏رسد؟ امام (ع) در پاسخ وى نگاشت (و يقتل) يعنى بدون توبه‏خواهى كشته مى‏شود.

يكى از فرماندهان امير مؤمنان (ع)، از وى سؤال نمود كه من مسلمانانى را ديدم كه از اسلام به زندقه برگشته‏اند، و به عدّه‏اى از مسيحى‏ها نيز برخورد مى‏كنم كه به زندقه گراييده‏اند، امير مؤمنان (ع) در پاسخ وى نوشت: هر مسلمان مرتدى كه با فطرت اسلام متولّد شده، از پدر و مادر مسلمان متولّد گرديده، سپس به كفر گراييده است، بدون توبه‏خواهى گردنش را بزن. ولى مسلمانى كه با فطرت اسلام متولّد نشده (از پدر و مادر مسلمان متولّد نگرديده) در صورت ارتداد، نخست از وى درخواست توبه كن اگر توبه نكرد، گردنش را بزن. و امّا مسيحى‏ها عقيده‏اى كه آنان دارند از زندقه بدتر است و كارى با آنان نداشته باش.

باز امير مؤمنان (ع) در پاسخ نامه محمّد بن ابى بكر كه از مصر براى آن حضرت فرستاده بود، و در باره افراد ملحد كه آفتاب و ماه و مانند اين ها را مى‏پرستند، و كسانى كه از اسلام برگشته‏اند سؤال كرده بود، چنين نگاشت: كسانى را كه ادّعاى اسلام مى‏كردند، سپس از اسلام برگشته‏اند به قتل برسان و پيروان عقايد ديگر را آزاد بگذار، تا هر چه را كه مى‏خواهند بپرستند.

در روايت‏هاى گذشته، از امامان روايت شده بود كه حدّ مرتد قتل است، در روايتى نيز مى‏يابيم كه امير مؤمنان (ع) قتل را در باره مرتد اجرا نموده است چنان كه: كلينى از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه: شخص مرتدى را به محضر امير مؤمنان (ع) آوردند آن حضرت گردن آن شخص را زد. عرضه داشتند يا امير المؤمنين! اين مرد داراى ثروت زيادى است، اين ثروت را به كدام افراد بايد تحويل داد. فرمود: ثروتش به همسر و فرزند و به ورثه‏اش منتقل مى‏گردد.

 ص: 636

و باز نقل شده است كه پير مردى از اسلام به مسيحيّت گراييد، امير مؤمنان (ع) به وى فرمود: آيا از اسلام برگشته‏اى؟! گفت: آرى، فرمود: شايد در اين ارتداد هدف مادّى دارى و بعداً به اسلام برمى‏گردى، گفت: نه، فرمود: شايد به خاطر عشق و علاقه به دخترى اسلام را ترك گفته‏اى و پس از ازدواج با او باز به اسلام برمى‏گردى. عرضه داشت: نه، امام فرمود: به هر صورت حالا توبه كن و به اسلام برگرد، گفت: من اسلام را نمى‏پذيرم، در اين جا بود كه امام (ع) او را كشت.[10] اين بود قسمتى از رواياتى كه در باره حدّ و مجازات مرتد نقل گرديد، روايات زياد ديگرى نيز به همين مضمون وجود دارد.

نتيجه بحث‏

از همه آن چه در مورد حدّ مرتد گفته شد، چنين استفاده گرديد كه عمل و گفتار تمام علماى شيعه و سنّى در حدّ مرتد، و هم‏چنين رواياتى كه در اين مورد آمده است درست بر خلاف روايات احراق مرتد بوده، چه آنها صراحت دارند بر اين كه حدّ مرتد، قتل است نه سوزانيدن.

و باز اين روايات صريحاً دلالت دارند بر اين كه امام (ع) در باره مرتد، قتل را تنفيذ و اجرا نمود و پر واضح است كه از نظر لغت عرب (قتل) كشتن شخص است به وسيله آلتى مانند شمشير، نيزه، سنگ، چوب و سم در مقابل (حرق) كه سوزاندن به وسيله آتش است و (صلب) كه به دار كشيدن مى‏باشد.

آن چه در اين فصل گفتيم يكى از نشانه‏هاى ضعف روايات احراق بود كه در فصل آينده با بررّسى بيشتر، و به يارى خدا، نقاط ضعف ديگر آنها نيز نشان داده خواهد شد.

 ص: 637

بررّسى بيشتر روايات احراق مرتدين‏

كيف خفيت تلك الحوادث الخطيره على المؤرخين.

چگونه اين حوادث با وجود اهميّتش، بر مورّخين‏

پوشيده مانده است.

مؤلّف‏

لازم است در برابر اين روايات كه مى‏گويد امير مؤمنان (ع) عدّه‏اى را به سبب ارتداد از دين‏شان به آتش كشيد، قدرى توقّف و در مضمون آنها اندكى تأمّل و تدبّر نماييم. و مطالب آن را بررّسى كنيم و بپرسيم.

در روايت پنجم كه مى‏گويد: حسين بن على (ع) به مختار گرفتار و مبتلا بود، و مختار او را عملًا تكذيب مى‏نمود!!

آيا حسين بن على در چه تاريخى مبتلا و گرفتار مختار گرديد؟ در صورتى كه آن حضرت قبل از خروج مختار، به شهادت رسيده بود وانگهى:

آيا به قتل رساندن مختار قاتلين و كشندگان حسين بن على را، و گرفتن انتقامش مى‏تواند براى آن حضرت ابتلا و گرفتارى محسوب گردد، و آيا كشتن مختار، قاتلان امام حسين را مى‏توان تكذيب و انكار آن حضرت قلمداد كرد؟!

آيا هدف جعل كنندگان اين حديث، حمايت و پشتيبانى از كشتندگاه حسين بن على (ع)

 ص: 638

نبوده است؟! و ديگر آن كه در همين روايت آمده است كه عبد الله بن سبأ، عملًا در تكذيب امير مؤمنان (ع) تلاش كرده و او را از نظرها ساقط مى‏نمود. آيا كدام عمل و يا عقيده عبد الله بن سبأ مى‏تواند تكذيب على (ع) باشد. آيا كسى از ابن سبأ روايت كرده است كه گفته باشد: خود على بن ابى طالب به من دستور داده است كه او را پرستش كنم تا عقيده و روش ابن سبأ نسبت به امير مؤمنان، افتراء بر امير مؤمنان باشد و او را مورد سوء ظنّ و تكذيب ديگران قرار دهد؟

در روايت هشتم آمده است كه امير مؤمنان در نزد همسر خويش امّ عمرو عنزيه بود ...

آيا اين همسر امام، كه (امّ عمرو عنزيه) ناميده شده، كيست؟ و چرا هيچ كس بجز اين راوى چنين همسرى براى على بن ابى طالب (ع) نشناخته است؟!

ديگر آن كه آيا امير مؤمنان (ع) اين افراد را به وسيله دود به قتل رسانده است؟ چنان كه در بعضى از اين روايات آمده است كه آن حضرت چندين چاه آماده كرده و به وسيله روزنه‏ها و شكاف‏هايى، آنها را به همديگر متصّل ساخته و همه اين افراد را به اين چاه‏ها انداخته، سپس درب چاه‏ها را محكم گرفته، و فقط در يكى از اين چاه‏ها كه خود اين افراد در آن نبودند، آتش روشن نموده و دود آن چاه، به چاه‏هاى ديگر رسيده و همه آنها به وسيله دود از بين رفته‏اند.

يا اين كه با دود با قتل‏شان نرسانده است، بلكه اوّل گردن اين افراد را زده، سپس اجسادشان را سوزانيده است؟!

و آيا تنها ابن سبأ بود كه در باره امير مؤمنان (ع) غلو كرده، و به الوهيت او معتقد گرديده، و آن حضرت او را سوزانيده است؟!

يا اين كه اين افراد ده نفر بوده‏اند، و همه اين ده نفر را سوزنيده است؟

يا آنان هفتاد نفر بوده‏اند، و آن حضرت همه اين هفتاد نفر را سوزنيده است؟

و يا اين كه على اين عمل را مكرّر انجام داده است كه يك بار، تنها يك نفر را كه همان‏

 ص: 639

ابن سبأ بوده است سوزانيده، و بار ديگر ده نفر را، و دفعه بعد هفتاد نفر و بالاخره دفعه چهارم دو نفر را سوزانيده است؟!

و آيا آن حضرت، تنها كسانى را سوزانيده است كه به الوهيت و خدايى وى معتقد بوده‏اند، و يا دو نفر را چون بت‏پرست شده بودند سوزانيده است؟!

و آيا كسانى را كه امير مؤمنان (ع) سوزانيده در بصره و پس از فراغت از جنگ جمل بوده است همچنان كه در روايت نهم آمده، يا اين كه اين عمل را در كوفه وقتى كه در خانه همسرش (امّ عمرو عنزيه) به وى اطلاع دادند، انجام داده است چنان كه در روايت هشتم نيز آمده است؟!

آيا اين مطلب صحيح است كه وقتى خبر سوزانيدن مرتدين به ابن عبّاس رسيد گفت: «اگر اختيار آنان به دست من بود ايشان را نمى‏سوزانيدم، بلكه به قتل‏شان مى‏رسانيدم، زيرا پيامبر (ص) فرموده است: كسى را با عذاب خداوند مجازات نكنيد، و اگر مسلمانى از اسلام برگشت به قتلش برسانيد» و چون امام (ع) گفتار ابن عبّاس را شنيد فرمود: «واى بر فرزند امّ الفضل كه در خورده‏گيرى‏ها غوطه‏ور است».

آيا امام (ع) از ناشايستگى اين عمل غافل بود، و ابن عبّاس متوجّه‏اش ساخت؟!

يا اين كه اين روايات را ساخته و پرداخته‏اند[11] تا روش امام على بن ابى طالب (ع) را، با روش خليفه اوّل، يكسان نشان دهند، تا خليفه را در آنچه مورد انتقاد قرار گرفته است، تك و تنها نگذارند و در جرم سوزاندن مردم، شريك جرمى همچون على براى وى بتراشند، و هم چنين عمل خليفه اوّل را يك عمل مشروع و كار معمولى قلمداد كنند، زيرا «فجائة سلمى»[12] و گروه ديگرى به دستور خليفه اوّل سوزانده شده بودند، و او در اثر

 ص: 640

همان عمل و سياست منفى، مورد انتقاد مردم قرار گرفته بود!!

و باز خواسته‏اند با جعل اين سلسله روايات، روش امير مؤمنان (ع) را مانند روش خالد بن وليد معرّفى كنند و بگويند: گرچه خالد عدّه‏اى از مسلمانان را به جرم خوددارى از پرداختن زكات آتش زد،[13] ولى اين عمل اختصاص به وى ندارد تا مورد ايراد قرار گيرد، زيرا على بن ابى طالب (ع) نيز به علل ديگر عدّه‏اى را سوزانده، و به وسيله آتش از بين برده است.

و آيا واقعاً امام (ع) با اين كه خود به صراحت مى‏گويد مجازات مرتد قتل است، عملًا اين حد را اجرا نمى‏كند و عدّه‏اى از مرتدين را مى‏سوزاند؟!

و امّا شعرى كه به امام (ع) نسبت داده‏اند:

لما رأيت الامر امراً منكراً		او قدت نارى و دعوت قنبراً

آيا امير مؤمنان (ع)، اين شعر را به مناسبت اين حوادث و بدين صورتى كه نقل شده سروده است، يا اين كه اين شعر را در جنگ صفين و در ضمن يك قصيده‏اى چنين سروده است:

 ص: 641

يا عجبا لقد سمعت منكراً		كذباً على الله بشيب الشعرا

تا آن جا كه مى‏فرمايد:

انى اذا الموت دنا و حضرا		شمرت ثوبى و دعوت قنبراً
لما رأيت الموت موتاً احمراً		عبات همدان و عبوا حميراً

«چون وقت مرگ فرا رسيد، لباس خود را جمع مى‏كنم و خود را آماده مرگ نموده و قنبر را صدا مى‏كنم. آرى! اينك كه مرگ سرخ را در برابر خود مى‏بينم، قبيله همدان را صف‏آرايى مى‏كنم و معاويه نيز قبيله حمير را».

گذشته از همه اين اشكالات و ايرادات كه در روايات احراق مرتد وجود دارد، باز جاى اين سؤال باقى است كه آيا عبد الله بن سبأ در باره على (ع) غلو داشت و به الوهيت او قائل بود به طورى كه در روايات گذشته آمده است؟! يا اين كه او در تنزيه و تقديس پرودگار غلو داشته است (اگر اين تعبير دراين مورد صحيح باشد) به طورى كه در حديث ششم آمده است كه عبد الله بن سبأ، با بلند كردن دست به سوى آسمان در موقع دعا كردن مخالف مى‏ورزيدند، و اين عمل را در مقام دعا نسبت به پيشگاه پروردگار، يك عمل ناروا مى‏دانست. و حتّى امام هم كه او را راهنمايى مى‏كند، و در اين باره توضيح مى‏دهد، وى اين توضيح را از امام نمى‏پذيرد و اظهار مى‏دارد كه خداوند چون در همه جا هست و در عين حال، مكان معيّن ندارد، پس معنا ندارد كه ما در موقع دعا كردن، دست به سوى آسمان بلند كنيم، زيرا اين عمل، خدا را در يك سمت و جهت پنداشتن و او را داراى مكان مخصوص شناختن است. و اين عقديه نيز با توحيد سازگار نمى‏باشد.

آيا اين عبد الله بن سبأ در مسئله توحيد، راه غلو و افراط را پيموده است. و يا به الوهيت على (ع) قائل بوده و راه تفريط را در پيش گرفته است؟!

آيا امام (ع) عبد الله بن سبأ را به علّت انحراف در عقيده‏اش سوزانيده است؟ يا اين كه او انحراف در عقيده نداشته بلكه از غيب خبر مى‏داده و به همين جهت او را به خدمت امام (ع) جلب شده و امام (ع) هم پيشگويى و تكهّن او را تأييد و دستور آزاديش را صادر فرموده است؟!

و بعد از همه اين سؤال‏ها و استيضاح‏ها، بازجاى اين سؤال باقى است كه آيا عبد الله بن‏

 ص: 642

سبأ اصلًا از (زط) و هندى بوده، يا از نژاد عرب؟ اگر از نژاد هندى بود، اسم او و رسم پدرش چگونه از چهار لفظ عربى تشكيل يافته است (عبد)، و (ابن)، (سبأ) و اگر از نژاد عرب بود، آيا از دوران‏هاى قديم و از زمان جاهلى تا دوران امام (ع) شنيده شده است كه يك نفر عرب، بشرى را كه هم‏زمان با خود او باشد، خداى خود بداند و به الوهيت وى قائل گردد؟!

اشكال ديگر آن كه عادت و روش پرستش انسان، و عقيده به الوهيت يك فرد معاصر را، در ميان ملّت‏هايى كه داراى تمدّن كهن باشند مانند: روم و ايران و همچنين ژاپن و چين مى‏توان يافت، ولى يك فرد عرب بيابان‏گرد و غير متمدّن شبه جزيره آن روز كه حتّى حاضر به فروتنى در برابر بشر ديگر نبوده‏اند تا چه رسد به پرستش او، نمى‏توان چنين پديده‏اى را نشان داد. آرى صحرا نشينان بت مى‏پرستند و به الوهيت جن و ملائكه معتقد مى‏گردند، ولى هيچ گاه حاضر نمى‏شوند كه در مقابل بشرى هم نوع خود، كرنش و سجده كنند و در برابر فردى مانند خود سر فرود آورند.

قطع نظر از همه اين خرده‏گيرى‏ها، باز جاى اين اشكال باقى مى‏ماند كه: انسانى كه به زير بار بندگى و عبوديّت فرد ديگر مى‏رود، و در مقابل فردى خود را كوچك مى‏كند، هدف وى از عبوديّت و بندگى و از اين خضوع و خشوع، يا جهات مادّى و دنيوى است كه در اين صورت، ديگر نمى‏تواند در اين عقيده و گفتارش آن قدر پافشارى كند و اصرار ورزد تا جان خود را از دست بدهد، زيرا پس از مرگ ديگر رسيدن به هدف‏هاى مادّى و دنيوى، مفهومى ندارد، با اين حال آيا چگونه متصوّر است كه چنين شخص به هيچ وجه حاضر نباشد از گفتارش دست بردارد تا جايى كه با آتش سوزانده شود و تمام جهات مادّى را ازدست بدهد؟ و يا اين كه واقعاً و از سرِ ايمان و عقيده به زير بار اين عبوديّت و بندگى رفته است. در اين صورت نيز چطور مى‏توان باور نمود كه انسانى به معبودش بگويد تو پروردگار من هستى و مرا خلق كرده‏اى و تو روزى مرا مى‏رسانى، و معبودش تمام گفته‏هاى او را تكذيب كند و از عقيده او تبرّى جويد، ولى اين شخص از ايمان و عقيده خود در باره وى دست برندارد؟!!

آيا شخص عاقل مى‏تواند چنين مطلبى را تصديق كند؟ و آيا بازگشت چنين مطلبى‏

 ص: 643

بدين جا نيست كه چنين فردى به معبود خود مى‏گويد: اى خدا من! و اى معبود من! تو در انكار الوهيت خودت راه خطا مى‏پيمايى، و در نفى خداييت اشتباه كرده، و از طريق صواب منحرف مى‏باشى!! و تو خدا هستى، ولى خودت نمى‏دانى! و بالاخره تو خدا هستى گرچه خودت اين مقام را نپذيرى!!

آيا كدام عاقل مى‏تواند چنين مطلبى را تصديق كند؟ و آيا در دوران تاريخ بشريّت نظير اين مطلب ديده شده است؟!

آرى گاهى ممكن است كه يك عدّه به الوهيت يك فرد معتقد گردند كه او به اين نسبت راضى نباشد و خود او منكر اين مقام گردد، ليكن اين نوع عقيده در باره يك فرد پس از دوران زندگى و بعد از مرگ وى، امكان‏پذير است، نه در دوران حيات و زندگيش، مثل آنچه كه در باره عيسى بن مريم (ع) و در باره خود على بن ابى طالب (ع) پس از دوران حيات‏شان بوجود آمده است.

ولى عقيده به الوهيت يك شخص، در حال حيات و زندگى وى، در صورتى كه اين شخص به اين عقيده و گفتار راضى نباشد، و آن را تكذيب كند، و پيروانش را شديداً مورد ملامت و توبيخ قرار دهد، چنين جريانى نه تا به حال بوقوع پيوسته و نه در آينده واقع خواهد شد.

آخرين اشكال‏

اشكال آخر در اين مورد آن است كه اين حوادث مهم، اگر واقعيّت داشت و اگر از اصالت و صحّت برخوردار بود، چگونه بر مورّخين معروف مخفى مانده، و مشهورترين و با سابقه‏ترين تاريخ‏نگاران كه نام چند تن از آنها را ذيلًا مى‏آوريم، در كتاب‏هاى خود كوچك‏ترين اشاره‏اى به اين حوادث ننموده‏اند، و يادى از سوزاندن اين افراد نكرده‏اند مانند:

1) ابن خياط درگذشته 240 ه-.

2) يعقوبى درگذشته 284 ه-.

3) طبرى درگذشته 310 ه-.

 ص: 644

4) مسعودى درگذشته 336 ه-.

5) ابن اثير درگذشته 630 ه-.

6) ابن كثيردرگذشته 744 ه-.

7) ابن خلدون درگذشته 808 ه-.

آرى بايد در اين محاكمه و استيضاح، از ناقلان و طرفداران روايات احراق مرتدين توضيح خواست كه: آين حوادث با آن همه اهميّتش، چگونه بر اين مورّخين مخفى مانده و در تاريخ خود، كوچك‏ترين اشاره‏اى بدين مطالب ننموده‏اند، در صورتى كه همه اين مورّخان، جريان آتش زدن (فجائه سلمى) را، بدون كوچك‏ترين اختلاف و با شرح و تفصيل در كتاب‏هاى خود نقل نموده‏اند.

از همه آنچه در فصل پيش گفته شد چنين برمى‏آيد كه: روايات مربوط به عبد الله بن سبأ، و روايات احراق مرتدين- كه با عناوين مختلفى نقل گرديده است و ما نيز قسمتى از آنها را در فصول گذشته آورديم- اساس محكم و پايه صحيحى ندارد، و همه آنها، ساخته و پرداخته افكار صاحبان اغراض مى‏باشد، ولى در اين جا جاى اين سؤال باقى مى‏ماند كه اين روايت ساختگى چگونه به كتب شيعه راه يافته است؟ در فصل آينده جواب آن را بررّسى مى‏نماييم.

 ص: 645

 

پيدايش روايت احراق مرتدين در كتب شيعه‏

وكان لأصحاب الأئمه آلاف من الكتب فى مختلف العلوم و

غير أنّها قد فقدت.

شاگردان ائمّه ما، هزاران كتاب در علوم مختلف نوشته‏

بودند، افسوس دست ما به آن نرسيده است.

مؤلف‏

در فصل پيش، بحث بدين‏جا رسيد كه روايات در باره عبد الله بن سبأ و احراق مرتدين از ديدگاه علم و تحقيق و ساختگى است؛ اساس محكم و پايه صحيح ندارد. پيرو آن بحث ناچاريم اين حقيقت را بررسى كنيم كه اين روايات جعلى، چگونه به كتب شيعه راه يافته، و در صف روايات معتبر قرار گرفته است.

كتاب‏ها و اصولى كه از بين رفته است‏

شاگردان مكتب ائمّه اهل بيت، كتاب‏هاى متعدّد و متنوّعى در علوم مختلف تدوين و جمع آورى كرده بودند، كه قسمتى از اين تأليفات را (اصول) مى‏ناميدند و مى‏گويند شماره اين (اصول) به چهار صد «اصل» مى‏رسيده است.

اين اصول دست به دست در قرن چهارم هجرى به علما و دانشمندان شيعه رسيده، و

 ص: 646

مرحوم «كلينى» در كتاب بزرگ روايى خود يعنى «كافى»، احاديث فراوانى از اين اصول نقل نموده است.

و باز مرحوم «صدوق» كتاب خود «من لا يحضره الفقيه» را از احاديث فقهى اين «اصول» تدوين و جمع آورى نموده است.

همچنين مرحوم شيخ «طوسى» دو كتاب معروف و مهم خود يعنى «استبصار» و «تهذيب» را، از همين اصول اخذ كرده است. و ديگر علماى آن دوران، كتاب‏هاى خود را براساس اصول نامبرده تدوين كرده‏اند و اين مجموعه‏هاى چهارگانه حديث، يعنى: كافى، من لا يحضره الفقيه، استبصار و تهذيب از آن روز تا به حال، مرجع علما و فقهاى شيعه، و مدرك آنان از نظر احكام فقهى مى‏باشند.

در رجال نيز چهار كتاب از عصر همين علما تا به امروز باقى مانده است كه مرجع و مأخذ علماى بعدى و نوشته‏هاى آنان مى‏باشد. اين چهار كتاب عبارتند از: «اختيار رجال كشّى و رجال و فهرست» كه اين هر سه كتاب، تأليف مرحوم شيخ طوسى است. و چهارمين آنها «فهرست» نجاشى مى‏باشد.

اصحاب ائمّه، غير از اصول چهارگانه كه گفته شد، هزاران جلد كتاب ديگر در علوم مختلف و متنوّع تأليف كرده بودند. مثل تأليفاتى كه در «اخبار اوائل» بوده مانند: اخبار فرزندان آدم و اصحاب كهف و قوم عاد و ...

باز تأليفاتى داشتند در «اخبار جاهليّت» مانند كتاب «الخيل»، «السّيوف»، «الأصنام»، «ايّام العرب»، «انساب العرب»، «نواقل القبائل»[14] و «منافرات القبائل».[15] باز اصحاب ائمّه، كتاب‏هايى داشتند در اخبار شهرها، و نام زمين‏ها و كوه‏ها و آب‏ها، و تأليفاتى داشتند در باره اخبار آنچه در قرن‏هاى نزديك طلوع اسلام در ميان عرب پديدار

 ص: 647

گرديده است مانند: اخبار پيمان‏ها و ازداوج‏هاى گوناگون كه اعراب جاهلى در ميان خود داشتند، تا رسيده‏اند به اخبار و حوادثى كه در عصرهاى اسلامى پديد آمده مانند: جريان سقيفه، مرتدين، جنگ جمل، صفّين، حادثه كربلا، خروج مختار، توّابين و وقايعى كه پيش از اين حوادث و يا بعد از آنها پديد آمده‏اند.

اصحاب ائمّه (ع)، در باره اين وقايع و حوادث و مانند آنها و در علوم مختلف و متنوع هزاران جلد كتاب تأليف و تدوين نموده‏اند، ولى متأسفانه با مرور زمان، و در اثر علل و انگيزه‏هاى گوناگون كه به بعضى از آنها اشاره خواهد گرديد، بيشتر اين كتاب‏ها از بين رفته و امروز جز نام كتاب و نام مؤلّفين كه در بعضى از فهرست‏ها مانند فهرست نجاشى و شيخ طوسى و الذريعه به چشم مى‏خورد، اثرى از آنها باقى نمانده است.

علل از بين رفتن اصول و متون اوليّه شيعه‏

از بين رفتن كتاب‏هايى كه اصحاب ائمّه در علوم مختلف جمع‏آورى نموده بودند، دو علّت و انگيزه داشته است:

1) نخست عامل بيم و هراسى بود كه پيروان مكتب اهل بيت و علماى شيعه در طول تاريخ، از حكّام و سردم‏داران وقت داشته‏اند، و ارعاب و وحشتى بود كه از سوى ايشان به پيروان مكتب اهل بيت و علماى شيعه مى‏رسيد تا جايى كه آنان را به قتل مى‏رسانيدند، و كتاب‏خانه‏هاى‏شان را كه داراى هزاران جلد كتاب بوده، آتش مى‏زدند. چنان كه در باره كتاب‏خانه مهم و معظم «بين السّورين» بغداد اين عمل نفرت‏انگيز را اجرا كردند.

حمّوى، در باره اين كتاب‏خانه مى‏گويد: كتاب‏هاى كتاب‏خانه «بين السورين»، بهترين كتاب‏هاى تمام كتاب‏خانه‏هاى دنيا بود، زيرا تمام اين كتاب‏ها، با خط مؤلّفين و پيشوايان و بزرگان مذهبى و مورد اعتماد نوشته شده بود، و «اصول» و نوشته‏هاى آنان، قسمت مهمّ اين كتاب‏خانه را تشكيل مى‏داد. در سال 447 ه- در موقع ورود طغرل بيك- اوّلين پادشاه خاندان سلجوقى- به بغداد كه محله كرخ را آتش زدند، همه اين كتاب‏ها نيز در اين آتش‏سوزى طعمه حريق گرديد.

 ص: 648

آرى در اين گونه حوادث و آشوب‏ها، از آثار و كتب شيعه آن قدر از بين رفته است كه از تعداد آنها كسى جز خداى دانا اطلاع ندارد.

2) دومين عامل از بين رفتن اين كتب و آثار اصيل، اين است كه علما و دانشمندان شيعه توجّه‏شان را تنها به جنبه‏هاى آموزش علومى كه مقدّمه استنباط احكام شرعى و پايه و اساس به دست آوردن فقه اسلامى مى‏باشد معطوف داشته، و به روايات و متون ديگر اهتمامى نداشته‏اند چنان كه مى‏بينيم علماى شيعه، از دوران‏هاى گذشته تا به امروز، در بررّسى آيات احكام و روايات فقهى عنايت خاصّى مبذول داشته، و حوانب مختلف اين نوع آيات و احاديث را دقيقاً تحقيق و بررّسى نموده‏اند به طورى كه هر شخص متتبّع و محقّق، با مختصر توجّه مى‏تواند اطمينان كند و براى وى يقين حاصل گردد كه ديگر با اين عنايت فوق العاده، و بررّسى عميقى كه در طول قرن‏ها نسبت به روايات فقهى از طرف علماى شيعه به عمل آمده است، تمام احكام و دستورات اسلام امروز سالم و دست نخورده به دست ما رسيده است.

ولى متأسفانه، با مقايسه اين توجه و عنايت خاصّى كه در قرون گذشته نسبت به روايات احكام و كتاب‏هايى كه اين روايات در آنها درج گرديده مبذول شده است، نسبت به عمل ايشان در باره روايات سيره، تاريخ، تفسير، آداب اسلامى و ساير اقسام علوم اسلامى قصورى شديد و بس خطرناك مشاهده مى‏گردد.

علّت انتشار اكاذيب در كتب معارف اسلامى‏

در اثر كم توجّهى علماى شيعه به روايت‏هاى غير احكام دو زيان به بار آمد:

اول) بيشتر متون اصلى، تأليفات اصحاب ائمّه در انواع معارف اسلامى، در نتيجه متاركه از دست ما رفته است.

دوم) در اثر سهل‏انگارى در مراجعه به مدارك غير احكام، جعليّات و افسانه‏هاى شگفت‏آورى به كتب غير احكام راه يافته مانند آن كه در مواردى كه علماى شيعه مى‏خواستند در زمينه تاريخ و سيره و تفسير و شناسايى بلاد و شهرها و فنون ديگر به روايات مراجعه نمايند، به علت همان سهل‏انگارى نه تنها در اين‏گونه مسايل تحقيق و

 ص: 649

بررّسى نمى‏نمودند، بلكه گاهى به كتاب‏هايى مانند تاريخ طبرى،[16] و به نقل روايات افرادى مانند كعب‏الاحبار، و وهب بن منبه،[17] اعتماد نموده و از گفتار مؤلّفان كتب ملل و نحل كه كتاب‏هاى خود را براساس منقولات و گفته‏هاى عاميانه مردم پى‏ريزى كرده‏اند، تبعيّت و پيروى نموده‏اند، و بدين ترتيب، قسمتى از اخبار زنادقه و افراد دروغ‏گو و بى دين كه در كتاب‏هايى مانند تاريخ طبرى منتشر گرديده، به مؤلّفات و كتاب‏هاى تاريخ شيعه نيز راه يافته است.[18] پاره‏اى اسرائيليات نيز، كه از افرادى مانند كعب‏الاحبار گرفته شده بود، از راه بعضى از كتب تفسير سنى به تفاسير شيعه سرايت نمود، و افسانه‏هاى خرافى و داستان‏هاى بى‏اساس، به كتاب‏هاى شيعه كه در موضوعات غير فقهى نگاشته شده است، منتقل گرديد.

علّت اين همه ابتلا و گرفتارى، همان تسامح و عدم دقّت علما و دانشمندان شيعه در مدرك و مأخذ اخبار و روايات اين نوع علوم و دانش‏ها بوده است. آنان در اين مورد، روشى در پيش گرفته‏اند كه درست برخلاف روشى مى‏باشد كه در مورد روايات احكام داشته‏اند. آرى آنان در تشخيص روايات صحيح از غير صحيح در روايات احكام، دقّت عميق و بررّسى فوق العاده‏اى بكار برده‏اند، و قواعدى نشان داده‏اند كه بايد در موقع تعارض يك روايت با روايت ديگر، يا تعارض يك حديث با آيه قرآن، از اين قواعد استفاده نمود. و طرقّى نشان داده‏اند كه در مقابل مجمل و مبين و عام و خاص احاديث، بايد از اين طريق بهره‏بردارى نمود. و قواعد و بحث‏هاى وسيع و دامنه‏دار ديگرى كه در علم اصول فقه مطرح گرديده است.

ولى براى جدا ساختن جعليات از حقايق، در روايات سيره و تاريخ و امثال آن، هيچ‏

 ص: 650

اصل و قاعده‏اى نشان نداده و هيچ نوع فحص و بررّسى را لازم ندانسته‏اند. و اين تسامحى كه در روايات غير فقهى معمول گرديده، اين نتيجه را به بار آورده است كه روايات نادرستى در بعضى از كتاب‏هاى تراجم نيز مانند رجال كشّى، و مقالات اشعرى، منتشر گرديده و در اخبار دانشمندان قرون بعد قرار گرفته است.

مثلًا كشّى در ترجمه مغيرة بن سعيد، از يونس نقل مى‏كند كه هشام بن حكم مى‏گفت: من از امام صادق (ع) شنيدم مى‏فرمود: مغيرة بن سعيد، عملًا مطالب دروغى را به پدرم نسبت مى‏داد ... و در اخبار اصحابش قرار مى‏داد كه محتويات آنها را در ميان شيعه منتشر سازند.

يونس مى‏گويد: من وارد عراق شدم و در آن جا عده زيادى از اصحاب امام باقر و امام صادق را ديدم، و از آنها حديث‏ها شنيدم، و كتاب‏هاى آنها را استنساخ نمودم، سپس نسخه‏هاى خودم را به حضرت رضا (ع) ارائه دادم. امام (ع) احاديث زيادى را كه از كتب اصحاب امام صادق و امام باقر (ع) استنساخ شده بود، از درجه اعتبار ساقط فرمود ...[19]

نتيجه‏

وجود اين نوع روايات، خواه صحيح باشند يا غير صحيح، اين حقيقت را به روشنى ثابت مى‏كند كه روايات غير صحيح و ساختگى، به كتاب‏ها و متونى مانند «رجال كشّى» و امثال آن راه يافته است. زيرا اين روايات، اگر صحيح باشند از وجود روايات غير صحيح در اين گونه كتاب‏ها خبر مى‏دهند و اگر ناصحيح باشند، خود آنها روايات ساختگى و غير صحيحى هستند كه به «رجال كشّى» راه پيدا كرده‏اند و كشّى، روى اشتباه و به گمان صحّت، آنها را در كتاب خود نقل نموده است، پس به هر دو تقدير، وجود اين روايات كه در اين جا از «رجال كشّى» آورديم، خود دليل قاطعى بر وجود روايات بى‏اساس كه در لابلاى مطالب اين كتاب‏ها وارد شده است.

 ص: 651

خلاصه‏

خلاصه اين همه گفتار، اين است كه: روايات مربوط به عبد الله بن سبأ، و احراق مرتدين كه مورد بحث و گفتگوى ماست، از همين قماش مى‏باشد. كه در اثر از بين رفتن متون صحيح و اوليه شيعه، و از راه‏هايى كه در صفحات پيش توضيح داديم، به كتب و مدارك شيعه راه يافته است. و در اثر تسامح علماى شيعه در روايات غير فقهى راه يافته و چون در باره اين مطالب بحث و بررّسى نگرديده، جعليات و اكاذيب آنها از روايات صحيح جدا نگرديده و در نتيجه، اين روايات جعلى و دروغين تا به امروز موجوديت خود را در كتب و مدارك شيعه حفظ نموده‏اند و با گذشت قرون به كتاب‏هاى ديگر شيعه نيز منتقل شده‏اند.

 ص: 652

جنبه‏هاى واقعى داستان احراق مرتد

ومن الجائز ان يحرق الامام جثة مرتد خشية أن يتّخذ قبره‏

واثناً.

بر امام (ع) جايز است كه مرده مرتد را بسوزاند

تا پيروان‏اش قبر وى را مورد ستايش قرار ندهند.

مؤلّف‏

در فصول پيش، روايات احراق مرتد را آورديم و آنها را مورد بحث و ارزيابى قرار داديم. جنبه‏هاى ضعف و بى‏اساس بودن آنها را هم نشان داديم و گفتيم كه اين روايات نمى‏توانند پايه استوارى داشته و از صحت و واقعيّت برخوردار باشند، بلكه سخن و افسانه‏اى است كه روى علل و اغراض مختلف ساخته شده است.

چه، اگر كسى وضع اجتماعى صدر اسلام و جزيرة العرب را مطالعه و بررّسى كند، به وضوح و روشنى اين حقيقت را خواهد يافت آن نفوذ و قدرت خاصى كه اسلام در اين منطقه براى توحيد و يگانه‏پرستى به وجود آورده، و مبارزه‏هاى پيگير و كوبنده‏اى كه بر ضدّ بت‏پرستى، و به طور كلّى عليه پرستش هر نوع مخلوق، و كرنش در برابر غير خالق انجام داد، ديگر مجال و فرصتى باقى نگذاشت كه انسانى بت‏پرست گردد و يا به الوهيت بشرى معتقد شود. و اين جريان در آن شرايط خاص، مانند اجتماع نقيضين، محال و غير

 ص: 653

ممكن و نمى‏تواند مورد تأييد و پذيرش هر فرد عاقل باشد.

ولى اين مطلب امكان داشته، كه كسى زنديق و منكر خدا باشد، و او را از بصره به كشور و قلمرو اسلام بياورند، زيرا زندقه و انكار آفريدگار جهان، قبل از اسلام پديد آمده بود و چنين افرادى در آبادى‏هاى مجاور بصره كه بعداً به دست مسلمانان افتاد وجود داشتند. بنا بر اين، بعيد نيست در دوران امير مؤمنان (ع) عدّه‏اى از آنان وارد بصره گرديده و در اثر ارتباط با مسلمانان، الحاد و زندقه آنان شناخته شود، و آنها را به حضور آن حضرت بياورند. و آن حضرت نيز در باره آنان حكم اسلام را اجرا نمايد و ايشان را به قتل برساند.

و باز- به طورى كه در پاره‏اى از روايات مورد بحث آمده است- ممكن است يك نفر مسيحى، اسلام را بپذيرد و سپس باز هم به مسيحيت روى آورد و از اسلام خارج گردد، و او را پيش على (ع) بياوردند و آن حضرت حكم اسلام را در باره وى اجرا كند.

آرى همه آنچه در بالا گفته شد، مى‏تواند درست باشد، ولى آتش زدن و سوزاندن على (ع) آنها را نمى‏تواند صحّت و واقعيّت داشته باشد، و براى يك نفر محقّق روشن ضمير و آگاه، قابل قبول باشد، زيرا قطع نظر از جنبه‏هاى مذهبىِ قضيه، اصلًاً آتش زدن يك انسان با اوضاع و شرايط زمامدارى امير مؤمنان سازش ندارد. خصوصاً اين كه قبل از آن ابو بكر (فجائه سلمى) را آتش زده و با مخالفت مسلمانان روبرو گرديده و خود خليفه نيز از اين عمل اظهار ندامت و پشيمانى نموده بود. با اين حال ديگر مفهومى ندارد كه امير مؤمنان (ع) انسانى و يا انسان‏هايى را آتش بزند و با مخالفت عمومى افكار مسلمانان موجه گردد.- به طورى كه در بعضى از روايات گذشته آمده است- در اين مورد مى‏توان تا انى حد قبول و باور نمود كه آن حضرت، پس از اجراى حد بر يك نفر مرتد، از ترس اين كه مبادا قبرش در ميان يك عدّه مانند بت مورد پرستش قرار بگيرد، و مايه فسادى براى آيندگان باشد، جسد او را بسوزاند و اثر او را از بين ببرد.

اين بود خلاصه نظريه و عقيده ما در باره داستان مورد بحث و جنبه‏هاى واقعى اين داستان. و آن بود جنبه‏هاى افسانه‏اى و دروغينش كه در فصول پيش گذشت. و اگر كسى به آنچه ما گفتيم نمى‏تواند قانع گردد، و در صحت اين داستان به همان مقدار قناعت‏

 ص: 654

نمايد و مى‏خواهد مضمون همه اين روايات را بيش از آنچه ما گفتيم تلقّى به قبول كند، بايد با ما قدم به قدم بيايد تا در بخش بعدى كتاب نيز با ما سير كند، و نظريه دانشمندان را از كتب ملل و نحل در باره ابن سبأ و سبئيه گوش فرا دهد. آن گاه در اين باره با آگاهى بيشتر قضاوت نمايد و ما هم در تمام اين قدم‏ها كه به پيش برمى‏داريم، از خداوند مدد و يارى مى‏طلبيم.

 ص: 655

خلاصه و نتيجه مباحث‏

أنّ الزّنادقة كانت تدسّ فى كتب الشّيوخ.

زنديق‏ها در كتب اساتيد حديث روايت‏هايى از پيش خود

وارد مى‏كردند.

مؤلّف‏

على (ع) چه كسانى را سوزانيد

در فصول پيش، روايات مربوط به عبد الله بى سبأ و احراق مرتدين را كاملًا بررّسى و ارزيابى كرديم. ساختگى بودن آنها را و آن كه اين روايات چگونه به كتب شيعه راه يافته، و تا به امروز موجوديت خود را حفظ نموده است، و تا چه حدّى اين روايات مى‏تواند درست باشد، مسايلى بود كه در فصول پيش بررّسى نموديم. اينك در اين فصل نيز به عنوان تكميل و نتيجه‏گيرى مطالب گذشته مى‏گوييم:

روايات احراق، حكايت از اين مى‏كند كه على (ع) كسانى را كه در باره وى غلو كرده و به الوهيّتش معتقد گرديده بودند، سوزانيده است. ولى در برابر اين روايات، روايت ديگرى وجود دارد كه مى‏گويد: امير مؤمنان (ع) كسانى را سوزاند كه ملحد و زنديق بودند نه غالى، چنانكه از امام صادق (ع) نقل گرديده است: عدّه‏اى از زنادقه و افراد ملحد را

 ص: 656

از بصره به حضور على (ع) اوردند. على (ع) اسلام را به آنان پيشنهاد كرد، ولى آنان از قبول اسلام امتناع ورزيدند ...

و در صحيح بخارى آمده است كه عدّه‏اى از زنادقه را، به نزد امير مؤمنان (ع) آوردند و آن حضرت آنها را سوزاند. ابن حجر در فتح البارى نقل مى‏كند كه امير مؤمنان (ع) زنادقه را سوزاند يعنى مرتدين را ...

و از احمد بن حنبل نقل مى‏كند كه: عدّه‏اى از زنادقه را به نزد امير مؤمنان (ع) آوردند كه كتاب‏هايى هم به همراه داشتند. امير مؤمنان دستور داد آتشى آماده كردند، سپس آنها و كتاب‏هاى‏شان را سوزاند.

انگيزه اين عمل چه بود

از اين دسته روايات ضدّ هم و متناقض، اين حقيقت را درمى‏يابيم كه جريان سوزاندن، يك واقعيّتى داشته كه رواياتى مانند روايت‏هاى ذيل روشنگر آن است:

امام صادق (ع) از پدرش امام باقر (ع)، و او هم از امام سجّاد (ع) نقل نموده است: مردى را به نزد امير مؤمنان (ع) آوردند كه اول مسيحى بوده و بعد مسلمان شده سپس دوباره به مسيحيت برگشته بود. امير مؤمنان (ع) دستور داد كه اعرضوا عليه الهوان ثلاثة ايام: «به او سه روز مهلت بدهيد و در خوارى نگاه داريد» و در اين سه روز، آن حضرت از طعام و غذاى خودش بدو مى‏داد، روز چهارم از زندان به پيش خود احضار نمود و اسلام را به او پيشنهاد كرد، ولى وى حاضر نگرديد اسلام را بپذيرد. امام (ع) او را در (رحبه مسجد) به قتل رسانيد. مسيحى‏ها، اجتماع كرده و درخواست نمودند كه آن حضرت صدهزار درهم بگيرد و جسد مقتول را به آنان تحويل بدهد، امير مؤمنان (ع) نپذيرفت و دستور داد جسد او را بسوزانند، آن گاه فرمود من هيچ‏گاه در فرمانى كه شيطان به آنان مى‏دهد، همكار و پشتيبان آنان نخواهم بود.

و در روايت ديگرى آمده است كه آن حضرت اين جمله را نيز اضافه نمود: من از كسانى نخواهم بود كه جسد كافرى را بفروشد. و در بعضى از اين روايات آمده است كه امام پس از كشتن افراد مرتد، اجسادشان را آتش زد.

 ص: 657

به هر حال ذيل روايتى كه ما نقل نموديم راز روش امير مؤمنان (ع) و علت سوزانيدن وى اجساد بى‏روح اين افراد را روشن مى‏كند و معلوم مى‏گردد كه:

اولًا: كسانى كه به دستود على (ع) سوزانده شدند، افرادى ملحد و يا مرتد بوده‏اند، نه افراد غالى.

و ثانياً: بعد از كشتن آنان، اجساد بى‏جانشان را سوزانيده است، نه قبل از كشتن و به عنوان حد ارتداد سوزانده باشد.

و ثالثاً: انگيزه اين عمل على (ع)، جلوگيرى از آن بوده است كه مبادا قبر اين افراد ملحد و مرتد كه طرفداران تند و پابرجايى داشتند، مورد احترام آنان گرديده و به صورت بت مورد پرستش و ستايش قرار گيرد.

باز از اين روايت معلوم مى‏گردد كه دروغ‏پردازان، اين روايات را تحريف نموده و به صورت افسانه‏هايى در آورده‏اند كه عقل از پذيرفتن آنها ابا و امتناع دارد!

دو قيافه متضاد

رواياتى كه در باره عبد الله بن سبأ در كتب شيعه نقل گرديده است، به دو گروه منقسم مى‏گردد و عبد الله بى سبأ در اين دو گرده روايات با دو قيافه مختلف و متضاد خود نمايى مى‏كند: در جايى به قيافه شخصى كه در باره امير مؤمنان (ع) غلو نموده و در باره او به الوهيّت و خدايى قايل گرديده ديده مى‏شود، و در جايى ديگر، به قيافه شخص ديگرى كه در باره تنزيه و تقديس پروردگار غلو كرده و مانند خوارج آنچه را كه به گمان خويش نسبت به حريم قدس ربوبى سزاوار نيست، نفى نمايد.

و اين دو نوع روايت، متناقض و مخالف همديگر بوده، و دسته‏اى دسته ديگر را تكذيب مى‏نمايد. دسته اوّل اين روايات، تنها در رجال كشّى و كتاب‏هايى كه از آن نقل نموده‏اند، آمده است. و ما در صفحات گذشته، رأى نظر خود را در باره عبد الله بن سبأ با آن دو قيافه متضادش اظهار مى‏داريم:

 ص: 658

آخرين نظر ما در باره عبد الله بن سبأ

اما عبد الله بن سبأ به قيافه اول: خلاصه نظر و عقيده ما در اين مورد، اين است كه اصلًا يك چنين شخصيّتى با چنين قيافه‏اى وجود نداشته، و شخصى به نام عبد الله بن سبأ با آن قيد و شرط و خصوصيّاتى كه در اين گروه روايات آمده است، حقيقت ندارد. بلكه افكار مسموم چنين شخصيّتى را آفريده‏اند و دست‏هاى مرموز و جنايت‏كارى اين افسانه را در تاريخ اسلام ساخته و پرداخته‏اند و بعداً هم مردم عوام با نقل خود، آن را پرورش و توسعه داده‏اند تا به صورت يك واقعيّت تاريخى در آمده و به صورت حقيقتى غير قابل ترديد جلوه‏گر و شايع گرديده است. هر يك از مؤلّفان و نويسندگان هم كه اين افسانه را در كتاب خود نقل نموده، آن را از همين دو مدرك و مأخذ يعنى افكار مسموم و افواه عوام گرفته است.

و امّا عبد الله بن سبأ در قيافه دوم: انشاء الله در فصل آينده، پرده از روى حقيقتش برداشته، و توضيح بيشترى در باره آن خواهيم داشت.

خلاصه بررّسى احاديث غاليان‏

آنچه گفتيم در باره احاديث و رواياتى بود كه نام عبد الله بن سبأ در آنها آمده است. و امّا حديث‏هايى كه مربوط به غاليان مى‏باشد و در آنها نام عبد الله بن سبأ نيامده است، يكى از آنها در رجال كشّى است و آن همان حديث هشتم است كه مى‏گويد: امام (ع) در خانه همسرش (امّ عمرو عنزيه) بود كه عدّه‏اى از غاليان را به حضورش آوردند ...

در ضعف و ساختگى اين روايت، همين بس كه در پيش گفتيم هيچ رجال شناس و شرح حال نويس و هيچ مورخ و حديث‏شناسى براى امير مؤمنان (ع) همسرى به نام (امّ عمرو) از قبيله (عنزه) نشناخته است تا غاليان را در موقعى كه آن حضرت در نزد اين همسرش بوده است، بياورند!!

و يكى ديگر از اين روايات، از مردى نقل گرديده كه نام او ذكر نشده است و در واقع راوى و ناقل اين روايت، معلوم نيست تا اعتبار آن و در نتيجه صحّت و يا

 ص: 659

سقمش شناخته شود. گذشته اى اين ها، خود اين روايات نيز با همديگر مختلف و مضمون يكى مضمون ديگرى را تكذيب مى‏كند به طورى كه با مختصر توجّه، بطلان و بى‏اساس بودن مضمون آنها واضح و روشن مى‏گردد.

علاوه بر همه اينها، مضمون مجموع اين روايات، مخالف و مناقض با مضمون رواياتى است كه براى مجازات مرتد، حدّ قتل را معين مى‏نمايد، نه سوزاندن و آتش زدن را.

و از همه بالاتر اين كه اگر اين روايات و اين حوادث تاريخى با اين اهميت كه دارد حقيقت داشته، چگونه بر مورّخان مشهور مخفى و مستور مانده، و كوچك‏ترين اشاره‏اى به اين حوادث ننموده‏اند با اين كه همه آنان، جريان آتش زدن (فجائه سلمى) را كه به دستور ابو بكر انجام گرفت، نقل نموده‏اند.

خلاصه پيدايش احاديث ابن سبأ و غاليان در كتب شيعه‏

آنچه در سطور و صفحات پيش آورديم، به وضوح و قاطعيّت نشان مى‏دهد كه احاديث مربوط به عبد الله بن سبأ و غاليان كه مورد بحث و گفتگوى ما بود، كلًا از نوع احاديث و روايات ساختگى و دروغى است كه به كتب ما راه يافته، و به روايات صحيح ما آميخته است. و در چگونگى پيدايش اين گونه روايات دروغين، و راه يافتن آنها به كتب شيعه، قبلًا اشاره نموديم كه افراد غير متدين، به كتاب‏هاى اساتيد و شيوخ حديث، روايات ساختگى را گاهى مخلوط نموده و به وسيله همين كتاب‏هاى مورد اعتماد، مطالب دروغ و بى‏اساس خود را، در ميان مردم منتشر مى‏ساختند. و از ناحيه ديگر، علما و دانشمندان شيعه، به روايات مربوط به غير فقه و احكام عنايت و توجّهى مبذول نداشته‏اند و در اين قسمت از روايات به تحقيق و بررّسى نپرداخته‏اند. و از سوى ديگر به سبب فتنه‏ها و آشوب‏ها و در اثر عدم توجه بيشتر به آثار علمى ما كه در سيره، تاريخ، تراجم، علوم و فنون مختلف ديگر وجود داشته، از بين رفته و مطالب بى‏اساس و كتب غير قابل اعتماد، جايگزين اين كتاب‏هاى اصيل و داراى مطالب حقيقى گرديده است.

اين بود قيافه عبد الله بن سبأ در كتب رجال و احاديث و خلاصه سخن كه در باره‏

 ص: 660

روايات مربوط به وى مى‏توان گفت. در بخش آينده كتاب، قيافه وى را در كتب اديان و عقايد- ملل و نحل- خواهيم ديد.

 ص: 661

مدارك بخش اوّل‏

1. اختيار رجال كشّى، (ص 106- 108) روايات پنج‏گانه كشّى در باره عبد الله بن سبأ.

2. مصفّى المقال، ترجمه رجال كشّى، ص 375.

3. حاشيه ذريعه، ج 4، ص 288.

4. ذريعه، ج 3، ص 385.

5. بحار الانوار، چ كمپانى، ج 7، ص 249- 251 باب نفى الغلو فى النبى و الائمة.

6. وسائل، ج 3، ص 456 باب حكم الغلاة و القدرية.

7. مناقب، ج 1، ص 264 باب الرد على الغلاة و القدرية.

8. رجال نجاشى، ص 288.

9. مصفّى المقال، شرح حال حائرى.

10. رجال نجاشى، ص 270.

11. من لا يحضره الفقيه، به طور مرسل از امير مؤمنان (ع)، ج 1، ص 213، خصال، ص 628، حديث 400، تهذيب، ج 2، ص 322، حديث 171، وسائل نقل از من لا يحضره الفقيه و تهذيب و علل در باب 28 از ابواب تعقيب 481، وافى در باب فضل تعقيب، ج 5، ص 118 و حدائق، ج 8، ص 511.

 ص: 662

12. بحار، چاپ كمپانى، ج 19، ص 635 به نقل از امالى شيخ طوسى و ابن حجر نيز در لسان الميزان شرح حال عبد الله بن سبأ تا گفتار مسيّب كه (مى‏گويد به خدا و پيامبر دروغ مى‏بست) آورده است و بقيه مطلب را ناقص گذاشته.

13. غيبت نعمانى، ص 167- 168 باب ذكر جيش الغضب.

14. اختيار معرفة الرجال، ص 307- 308 حديث 556 و به طور اختصار در صفحه 72 حديث 127.

15. اختيار معرفة الرجال، ص 109 و كافى، ج 7، ص 259- 260، حديث 23 از باب مرتد و من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 90 و وافى، ج 9، ص 70 در باب حدّ مرتد و بحار، ج 7، ص 250 باب نفى الغلو و در حكم قتال در رجال كشّى آمده است.

16. كافى: باب حدّ المرتد، ج 7، ص 257، حديث 8 و ص 259، حديث 18 و تهذيب، ج 1، ص 138 و استبصار، ج 4، ص 254.

17. مناقب ابن شهر آشوب، ج 1، ص 265 و بحار، چ، كمپانى، ج 7، ص 249 و مستدرك وسائل، ج 3، ص 244.

18. من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 91 و تهذيب، ج 10، ص 140، حديث 13 از باب حدّ مرتد.

19. تاريخ الاسلام ذهبى، ج 2، ص 202.

20. مسند احمد بن حنبل، ج 1، ص 217- 282، حديث 2552 و سنن ابى داود، ج 2، ص 221، حديث اوّل از باب (حكم من ارتد) از كتاب حدود.

21. سير اعلام النبلاء ذهبى، در شرح حال ابن عبّاس، ج 3، ص 232.

22. صحيح ترمذى، ج 6، ص 242 كتاب الحدود باب ماجاء فى المرتد.

23. مستدرك الوسائل، ج 3، ص 243 باب حكم الغلاة و القدرية كه از كتاب عيون المعجزات نقل مى‏كند.

24. مستدرك وسائل الشيعه، ج 3، ص 244 از فضائل ابن شاذان نقل نموده است.

25. بداية المجتهد، ج 2، ص 295 و اين روايت در صحيح بخارى، ج 2، ص 115 كتاب الجهاد باب لا يعذب الله و ج 4، ص 130 از صحيح بخارى كتاب استتابة المرتدين و در سنن ابن ماجه، ج 2، ص 848، حديث 2535 در باب المرتد عن دينه از كتاب حدود و در سنن‏

 ص: 663

ترمذى، ج 6، ص 242 نيز آمده است.

26. كافى، ج 7، ص 258، حديث 17 از باب حدّ مرتد و تهذيب، ج 10، ص 138، حديث 7 از باب حدّ مرتد و استبصار، ج 4، ص 255، حديث 6.

27. من لا يحضره الفقيه: ج 3، ص 548.

28. كافى، ج 7، ص 256، حديث 3 از باب حدّ مرتد و تهذيب، ج 10، ص 137، حديث 4 از باب حدّ مرتد، استبصار، ج 4، ص 253، حديث 4 از باب حدّ مرتد و وافى، ج 9، ص 70 ابواب حدّ مرتد.

29. كافى، ج 7، ص 256 باب حدّ المرتد و تهذيب، ج 10، ص 139، حديث 10 و استبصار، ج 4، ص 254 و وافى، ج 9، ص 70.

30. من لا يحضره الفقيه، ج 3، ص 91 و تهذيب، ج 10، ص 139، حديث 11 از باب حدّ مرتد و وافى، ج 9، ص 70.

31. كافى، ج 7، ص 258، حديث 5 از باب حدّ مرتد و ص 257، حديث 6 با اختصار و وافى، ج 9، ص 70.

32. صفين، چ مصر، ص 43.

33. التعريف، تأليف وحيد بهبهانى (درگذشته 12095) به نقل الذريقه، ج 2، ص 126.

34. معجم البلدان، در ذيل لغت (بين السورين) اين كتاب در تصرف شيخ طوسى بود و بعد از اين فتنه و حادثه، شيخ به نجف مهاجرت نمود و حوزه علميه را در آن شهر تأمين نمود كه تا امروز اين حوزه باقى است.

35. اين دو روايت در اختيار معرفة الرجال، ص 224- 225 به شماره 401 و 402 آمده است.

36. مستدرك وسائل الشيعه، ج 3، ص 243 كه از دعائم الاسلام و جعفريات نقل نموده است.

37. صحيح بخارى، ج 4، ص 130 باب حكم المرتد از كتاب استتابة المرتدين.

38. فتح البارى، ج 6، ص 491 در شرح حديث لا يعذب بعذاب الله.

39. فتح البارى، ج 6، ص 492 و اين حديث در مسند احمد، ج 1، ص 282 به شماره 2551 و باز در مسند احمد، ج 1، ص 322 آمده است.

 ص: 664

40. مستدرك وسائل، ج 3، ص 243، حديث 2 از باب (ان المرتد يستتاب بثلاثة ايام) از جعفريات نقل نموده است.

41. مستدرك وسائل، ج 3، ص 243، حديث 4 از باب (حكم الزنديق و الناصب) از دعائم الاسلام نقل نموده است.

42. به فصل (زندقه) از بحث‏هاى مقدماتى ما كه براى كتاب (خمسون و مائة صحابى مختلق) آورده‏ايم مراجعه شود.

 ص: 665

فصل 2: عبد الله بن سبأ در كتب ملل و معرفى فِرق‏

* عبد الله بن سبأ و ابن سودا در كتب ملل و فرق‏

* گروه‏هاى سبئيان در كتب ملل و فرق‏

* گفتار بغدادى در باره ابن سبأ و ابن سودا و سبئيه‏

* گفتار شهرستانى و پيروان وى در باره ابن سبأ و سبئيه‏

* گفتار علماى ملل و بررّسى فرق در باره ابن سبأ

* نظريه ما در باره عبد الله بن سبأ

* افسانه نسناس‏

* نظريات در پيدايش و معناى نسناس‏

* خلاصه و نتيجه مباحث‏

* مدارك اين بخش‏

 ص: 667

 

عبد الله بن سبأ و ابن سودا در كتب ملل وبررّسى فِرق مذهبى‏

 

يرسلون الكلام على عواهنه.

نويسندگان كتب بيوگرافى اديان افسار سخن را به‏

دست قلم مى‏سپارند، و به هيچ قيد و شرطى پابند

نيستند.

مؤلّف‏

در جلد اوّل اين كتاب، بخش «پيدايش عبد الله بن سبأ» به خلاصه افسانه عبد الله بن سبأ از نظر تاريخ‏نگاران اشاره نموديم. و در بخش پيش نيز، اخبار و رواياتى را كه در آنها سخن از ابن سبأ رفته است آورديم و مورد بحث و بررّسى قرار داديم.

در اين فصل خلاصه‏اى از آنچه در كتب ملل و بررّسى فِرق مذهبى در باره عبد الله بن سبأ ابن سوداء و سبئيه آمده است را آورده، سپس اين مطالب را با افسانه‏هاى مشابه كه در طول چهارده قرن در كتب و مدارك اسلامى نقل گرديده تطبيق و مقايسه كرده‏ايم. آنگاه اين فصل را نيز با يك بحث تحقيقى از سير و تحولى كه در طول چندين قرن در معنى و مفهوم اين الفاظ سه‏گانه به وجود آمده است، به پايان مى‏رسانيم.

 ص: 668

گفتار علماى اديان‏

سعد بن عبد الله اشعرى عمى درگذشته 301 ه-.) در كتاب خود «المقالات و الفرق» در باره عبد الله بن سبأ مى‏گويد:

«... او اوّلين كسى است كه علناً از ابو بكر، عمر، عثمان و صحابه پيامبر (ص)، انتقاد كرد و زبان به طعن آنان گشود، و از آنان تبرى نمود، و مدعى شد كه على بن ابى طالب بدو دستور داده است كه اين روش را پيش بگيرد، و در اين راه هيچ نوع مسامحه‏كارى و تقيه را روا ندارد، و در اين راه كوچك‏ترين اهمال و سستى نورزد. چون اين خبر به على بن ابى طالب رسيد، دستور داد كه او را دستگير نموده و به حضورش آوردند. جريان را از وى پرسيد و در باره روشى كه در پيش گرفته و ادّعايى كه مى‏كرد از وى توضيح خواست. چون ابن سبأ به آنچه كه مرتكب شده بود اعتراف كرد، امير مؤمنان (ع) فرمان قتل او را صادر نمود. در اين هنگام، از هر سو صداها به سوى آن حضرت بلند گرديد كه يا امير المؤمنين! آيا مردى را كه مردم را به محبّت و دوستى شما خاندان، و به دشمنى و مخالفت دشمنان و مخالفان شما دعوت مى‏كند، به قتل مى‏رسانى؟ اين بود كه آن حضرت از كشتن وى صرف نظر كرده و به مدائن تبعيدش نمود».

اشعرى سپس مى‏گويد: «و عده‏اى از اهل تاريخ تقل نموده‏اند كه عبد الله بن سبأ، مردى بود پيرو آيين يهود سپس به اسلام گرويده و از دوست‏داران على گرديد. او در دوران يهوديتش، عقيده تند و حادى در باره «يوشع بن نون» وصى حضرت موسى داشت.»[20] اشعرى به گفتارش چنين ادامه مى‏دهد كه: «چون خبر مرگ على (ع) در مدائن به گوش ابن سبأ و پيروانش رسيد، به كسى كه اين خبر را آورده بود گفتند اى دشمن خدا! تو دروغ مى‏گويى و على از دنيا نرفته است. بخدا سوگند! اگر مغز او را در ميان كيسه‏اى براى ما بياورى، و هفتاد نفر عادل به مرگ او شهادت بدهند، باز هم ما تو را تصديق‏

 ص: 669

نخواهيم كرد، زيرا مى‏دانيم كه على نمى‏ميرد و كشته نمى‏شود. آرى او نخواهد مرد تا بر تمام عرب رياست و بر تمام جهان سلطنت كند.

ابن سبأ و پيروانش بلافاصله به سوى كوفه حركت نمودند، و مركب‏هاى خويش را در كنار خانه على خوابانيدند. آن گاه از درب خانه آن حضرت مانند كسى كه اطمينان به حيات وى و رسيدن به حضورش داشته باشند، از او اجازه ورود خواستند. كسانى كه از اصحاب و فرزندان على (ع) در خانه‏اش بودند، به اين افراد گفتند: سبحان الله! مگر نمى‏دانيد كه امير مؤمنان كشته شده است؟ ايشان گفتند: نه بلكه ما يقين داريم كه او كشته نمى‏شود و با مرگ طبيعى هم نمى‏ميرد تا همان گونه كه با منطق و دليل همه عرب را تحت تأثير قرار داده است، با شمشير و تازيانه‏اش نيز ببر آنان مسلّط گردد. و او اينك گفتگوى ما را مى‏شنود و از راز دل‏ها و اسرار خانه و منازل ما با اطلاع است و در تاريكى‏ها مانند شمشير صيقلى شده مى‏درخشد».

اشعرى سپس مى‏گويد: «اين است عقيده و مذهب «سبئيه»، و اين است عقيده «حرثيه» در باره على بن ابى طالب. و حرثيه پيروان عبد الله بن حرث كندى مى‏باشند. آنان در باره على بن ابى طالب (ع) معتقد بودند كه او خداى عالميان است كه از روى غضب نسبت به مخلوقاتش از نظر آنان غايب شده است و در آينده ظاهر خواهد گرديد ...».

ابن ابى الحديد هم در شرح نهج البلاغه (1/ 425) به همين گفتار اشعرى اشاره كرده و مى‏گويد: «اصحاب مقالات نقل نموده‏اند كه ...»

اشعرى در كتاب خود در باره سبئيه اين چنين داستان‏سرايى نموده، بدون اين كه براى گفتارش دليلى بياورد و براى افسانه‏اش مدرك و مأخذى نقل كند.

نجاشى، در ترجمه و شرح حال اشعرى مى‏گويد: «او نقليات و روايات فراوانى از اهل سنّت قرار گرفت. و در فراگرفتن روايت و حديث مسافرت‏هايى كرده و با بزرگان اهل سنّت ملاقات‏هايى به عمل آورده است ...».

به هر حال اشعرى بر آنچه كه در كتاب مقالات در باره ابن سبأ آورده است مدرك و دليلى ذكر ننموده است.

همچنان كه عادت و روش كسانى كه در عقايد و اديان اقوام و ملل مختلف (ملل و

 ص: 670

نحل) كتاب مى‏نويسند، اين است كه افسار گفتار خويش را آزاد گذاشته، و اختيار را به دست قلم مى‏سپارند، و ديگر در سند و مدرك گفتارشان كوچك‏ترين مسئوليّتى ندارند. و از نظر مأخذ و دليل، خود را به هيچ قيد و شرطى مقيّد نمى‏دانند. و خود را در چهارچوب هيچ منطقى و مقرّراتى نمى‏بينند، چنان كه ملاحظه نموديد اشعرى، گروه ديگرى را به نام «حربيه» يا «حرثيه» كه منسوب به عبد الله بى حرث كندى است به گروه سبئيه اضافه نموده است.

ابن حزم در باره عبد الله بن حرث مى‏گويد: «حارثيه» كه گروهى از روافض هستند به او منتسب مى‏باشند. و او شخصى بود غالى و كافر كه به پيروانش در هر شبانه روز، هفده نماز داراى پانزده ركعت واجب نمود. سپس توبه كرد و عقيده «صفريه» را كه از خوارج بود اختيار نمود.

نوبختى (درگذشته 310 ه-.) هم در كتاب خود «فرق الشيعه» همان گفتار اشعرى را كه قبلًا نقل نموديم، آورده است. منتها دو قسمت آخر گفتار اشعرى را كه مى‏گويد: سبئيان براى تحقيق از خبر مرگ امام، به درب خانه وى رفتند، نياروده و مدرك گفتارش را نيز- كه همان مقالات اشعرى است- ذكر ننموده است.

على بن اسماعيل (درگذشته 330 ه-.) در كتاب خود «مقالات الاسلاميين» مى‏گويد: گروه سبائيه، پيروان عبد الله بن سبأ هستند كه به عقيده آنان، على بن ابى طالب (ع) نمرده است. و او پيش از قيامت، به دنيا برمى‏گردد و روى زمين را همان گونه كه پر از ظلم و بيدادگرى شده است، پر از عدل و داد مى‏كند. و نقل كرده‏اند كه ابن سبأ، به على بن ابى طالب (ع) گفت: تو همانى (انت انت)».

على بن اسماعيل اضافه مى‏كند كه گروه سبئيه، به رجعت معتقد مى‏باشند و از «سيّد حميرى» نقل شده است كه شعر معروف خود را، طبق همين عقيده سروده است آن جا كه مى‏گويد:

الى يوم يؤوب الناس فيه‏		الى دنيا هم قبل الحساب‏

«به انتظار آن روز بسر مى‏برم كه مردم در آن روز، به اين جهان برمى‏گردند، قبل از آن كه روز حساب و قيامت باشد».

 ص: 671

سپس مى‏گويد: و اين گروه چون صداى رعد و برق را مى‏شنوند مى‏گويند: السلام عليك يا امير المؤمنين!

 ص: 672

فرقه‏هاى سبئيان در كتب ملل و نحل‏

وهؤلاء كلّهم احزاب الكفر.

گروه‏هاى سبئيه همگان اهل كفرند.

علماى اديان‏

و ابوالحسن ملطى (درگذشته 377 ه-.) در كتاب خود «التنبيه والرد» در فصل «رافضيان و عقايد آنان» مى‏گويد: اوّلين گروه از سبئيه و رافضيان، گروه غالى و تندروى از سبئيه هستند. و گاهى اين رافضيان تندرو، از غير سبئيه نيز مى‏باشند. و سبئيه تندرو و غالى، پيروان عبد الله بن سبأ مى‏باشند كه به على (ع) گفتند تو همانى! على در پاسخ آنان فرمود: من چه كسى هستم؟ گفتند: همان خداى خالق و آفريننده! على (ع) از آنان درخواست توبه و برگشت نمود، ولى آنان توبه ننمودند. آن گاه آن حضرت آتش زيادى فراهم نمود و آنان را سوزاند. و به هنگام سوزانيدن آنان، اين رجز را مى‏خواند:

لما رأيت الامر أمراً منكراً		اججت نارى و دعوت قنبراً

«آن گاه كه كار زشتى را نگريستم، آتش خود را شعله‏ور ساخته و قنبر را باز خواندم ... تا آخر ابيات.

ابو الحسن ملطى سپس مى‏گويد: و از اين گروه تا امروز عدّه‏اى باقى مانده‏اند كه‏

 ص: 673

بيشتر اين آيه را از قرآن تلاوت مى‏كنند:

إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَ قُرْآنَهُ، فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏.[21] «بر ماست گردآورى قرآن و خواندن آن، هرگاه خوانديم تو پيروى در خواندنش بكن».

و اين گروه معتقد هستند كه على بن ابى طالب (ع) نمرده است، و مرگ بدو راه ندارد، و هميشه زنده است. و مى‏گويند وقتى خبر مرگ على (ع) به اين گروه رسيد، گفتند: على نمى‏ميرد و اگر مغز او را در ميان هفتاد بسته به نزد ما بياورند، باز هم ما مرگ او را تصديق نخواهيم نمود! و چون گفتار آنان در نزد حسن بن على (ع) نقل گرديد گفت: اگر پدر من على (ع) نمرده است پس چرا ما ثروت او را تقسيم كرده و همسرانش را به شوهر داديم؟

ابوالحسن ملطى باز مى‏گويد: گروه دوم از سبئيه، بدين عقيده هستند كه على بن ابى طالب نمرده و او در ميان ابرى قرار گرفته است. و لذا چون قطعه ابرى صاف و سفيد رنگ و شفاف و نورانى را در حال رعد و برق زدن‏[22] مى‏بينيد، از جاى خود برمى‏خيزند و در مقابل آن قطعه ابر، به دعا و تضرّع مى‏پردازند و مى‏گويند اينك على بن ابى طالب (ع) در ميان ابر از مقابل ما گذشت!

ابوالحسن ملطى اضافه مى‏كند: و گروه سوم از سبئيه، عدّه‏اى هستند كه مى‏گويند: على مرده است، ولى قبل از روز قيامت مبعوث و زنده خواهد گرديد، و تمام اهل قبور نيز با وى زنده مى‏گردند، تا او با دجّال به جنگ و محاربه پردازد، و در بلاد و شهرها، و در ميان افراد بشر عدل و داد برپا مى‏كند. و اى گروه عقيده دارند كه على (ع) خداست و به رجعت هم عقيده دارند.

ابوالحسن ملطى بر گفتار خود مى‏افزايد: گروه چهارم از سبئيه، به امامت محمّد بن على (محمد حنفيّه) معتقد مى‏باشند، و مى‏گويند: او در كوه رضوى در ميان غارى زندگى‏

 ص: 674

مى‏كند! يك اژدها و يك شير نگهبانى او را به عهده گرفته‏اند! و او همان «صاحب الزّمان» است كه روزى خارج مى‏گردد و دجال را به قتل مى‏رساند! و مردم را از ضلالت و گمراهى به سوى هدايت سوق مى‏دهد، و روى زمين را از مفاسد اصلاح مى‏كند!

ابو الحسن ملطى در پايان اين قسمت از سخنش مى‏گويد: «همه اين چهار گرده سبئيه به اصل «بداء» معتقد مى‏باشند! و مى‏گويند: براى پروردگار در كارها بداء حاصل مى‏گردد. و اين گروه‏ها در باره توحيد و خداشناسى گفتار و عقيده‏هاى باطل ديگرى نيز دارند كه من نمى‏توانم اين اجازه را به خود بدهم كه سخن و عقيده ناشايست آنان را در باره خدا در اين كتاب توضيح دهم و نه توانايى آن را دارم كه اين گونه گفته‏ها را در باره خداوند بر زبان برانم، ولى كوتاه سخن اين كه همه اين گروه‏ها از احزاب و فرقه‏هاى كفر به شمار مى‏روند ...»

ابو الحسن ملطى در همين كتاب در باب (ذكر الروافض و اجناسهم و مذاهبهم) باز به بحث و گفتگو در باره سبئيه پرداخته و اين بار از «ابو عاصم» به اين گونه نقل مى‏كند كه: رافضى‏ها از نظر عقيده به پانزده گروه منقسم مى‏گردند. و اين پانزده گروه، از سوى پروردگار به عذاب تشتت و اختلاف گرفتار گرديده به شعبه‏ها و گروه‏هاى زيادى متفرع و منقسم گرديده‏اند.

اوّل) گروهى از آنها در مقابل پروردگار به الوهيت و خدايى على بن ابى طالب (ع) معتقد مى‏باشند تا آن جا كه مى‏گويد از آنهاست عبد الله بن سبأ كه از مردم صنعاى يمن بود و على او را به ساباط تبعيد نمود ...

دوم) گروه ديگرى از آنان كه «سبئيه» ناميده مى‏شوند، مى‏گويند كه على (ع) در نبوّت با پيامبر (ص) شريك و سهيم است و تا پبامبر زنده بود، بر على تقدّم داشت و چون از دنيا رفت على وارث نبوت او گرديده و بر وى وحى نازل مى‏گردد و جبرئيل رسالت را به او مى‏آورد. سپس گويد: اين ها دشمنان خدا هستند و دروغ مى‏گويند، زيرا محمّد (ص) خاتم انبياء بود و بعد از وى نبوه‏ت و رسالتى وجود ندارد.

سوم) گروه ديگر از آنان «منصوريه» ناميده مى‏شوند و آنان معتقد هستند كه على نمرده است و در ميان ابرها به سر مى‏برد ...

 ص: 675

بدين گونه گروه‏هاى پانزده‏گانه رافضيان را به زعم و خيال خودش مشخّص و عقايد آنان را توضيح مى‏دهد.

 ص: 676

گفتار عبد القاهر بغدادى در باره ابن سبأ و ابن سوداء و سبئيه‏

وهذه الطائفة تزعم ان المهدى المنتظر هو علىّ.

گروه سبئيه چنين مى‏پندارند كه مهدى منتظر همان على‏

است.

بغدادى‏

عبد القاهر بغدادى (درگذشته 429 ه-.) در كتاب خود «الفرق بين الفرق» در فصلى تحت عنوان «در ذكر عقيده سبئيه و شرح اين كه اين گروه از اسلام خارج هستند» مى‏گويد: گروه سبئيه، پيروان همان عبد الله بن سبأ مى‏باشند كه در باره على بن ابى طالب (ع) غلو كرده و معتقد گرديد كه او پيامبر است. سپس به مقام الوهيت و خدايى او معتقد گرديد و عدّه‏اى از مردم كوفه را نيز به عقيده خويش دعوت نمود. چون خبر اين گروه به على (ع) رسيد، دستور داد عدّه‏اى از آنها را در ميان دو گودال سوزانيدند و حتّى بعضى از شعرا، شعر زير را به مناسبت همين جريان سروده است:

لترم لى الحوادث حيث شاءت‏		اذا لم ترم بى فى الحفرتين‏

«حوادث و پيشامدها مرا به هر جا كه مى‏خواهد بياندازد فقط در ميان آن دو گودال‏

 ص: 677

نيندازد».

و چون على (ع) در سوزانيدن بقيه افراد آن گروه از اختلاف و شورش پيروان خويش ترسيد، لذا ابن سبأ را به ساباط مدائن تبعيد نمود. و چون على كشته شد، ابن سبأ چنين اظهار عقيده نمود: كسى كه كشته شده است. على نبوده، بلكه شيطان بوده كه به صورت على ظاهر گرديده و خود را انظار مردم به صورت كشته‏اى جلوه داده است. و امّا على بن ابى طالب مانند حضرت عيسى به آسمان صعود كرده است.

عبد القاهر سپس مى‏گويد به عقيده اين گروه، همان طور كه يهود و نصارى در موضوع قتل عيسى يك ادّعاى دروغ و غير واقعى نمودند، ناصبى‏ها و خوارج نيز در موضوع قتل على يك ادّعاى دروغ و بى‏اساس اظهار نموده‏اند. و همان گونه كه يهود و نصارى شخص مصلوبى را ديدند و او را با عيسى اشتباه گرفتند، طرفداران قتل على نيز شخص مقتولى را كه شبيه به على بوده ديده‏اند و خيال كرده‏اند كه او خود على بن ابى طالب (ع) است. در صورتى كه على، به آسمان‏ها سعود كرده و در آينده به روى زمين خواهد برگشت و او دشمنانش انتقام خواهد گرفت.

عبد القاهر مى‏گويد: و عدّه ديگرى از گروه سبئيه، خيال مى‏كنند كه على (ع) در ميان ابر است. و صداى رعد همان صداى اوست. و برق آسمانى، تازيانه نورى او است. و هرگاه اين عدّه، صداى رعد را بشنوند، مى‏گويند: عليك السلام يا امير المؤمنين!

و از عامر بن شراحيل شعبى‏[23] نقل شده است كه به ابن سبأ گفتند على كشته شد. وى در پاسخ گفت: اگر مغز او را در ميان كيسه‏اى به پيش ما بياوريد، باز هم ما مرگ او را

 ص: 678

تصديق نخواهيم كرد، زيرا او نخواهد مرد تا آسمان فرود آيد و به تمام كره زمين سلطنت نمايد.

عبد القاهر مى‏گويد: اين گروه تصوّر مى‏كنند كه «مهدى منتظر» همان على بن ابى طالب (ع) است، و شخص ديگرى نيست. و اسحاق بن سويد عدوى‏[24] اشعار زير را در باره عقايد اين گروه سروده است:

«من بيزارى مى‏جويم از گروه خوارج و ازآنان نيستم، نه از گروه غزالم و نه از طرفداران ابن باب.

و نه از گروهى مى‏باشم كه چون على را به ياد آورند، جواب سلام به ابر مى‏دهند.

ولى من با تمام قلبم دوست مى‏دارم پيامبر (ص) حق و ابو بكر را و مى‏دانم راه درست همين است.

و با اين حبّ و دوستى، اميد بهترين اجر و ثواب را در روز قيامت دارم»[25] در اين جا سخن بغدادى در باره عبد الله بن سبأ و گروه سبئيه پايان يافت. اينك وى در باره عبد الله بن سوداء سخن آغاز مى‏كند و در اين مورد چنين مى‏گويد: عبد الله بن سوداء در عقيده‏اى كه گروه سبئيه داشتند و به آنان كمك كرده و با آنان هم‏فكرى داشت. و او اصلًا از يهوديان حيره بود، ولى براى اين كه درميان اهل كوفه به مقام و رياستى برسد، تظاهر به اسلام نمود و در ميان مردم كوفه چنين گفت كه من در تورات خوانده‏ام كه هر پيامبر وصى و خليفه‏اى دارد، و وصىّ محمّد نيز على (ع) مى‏باشد ...

بغدادى مى‏گويد: چون شيعيان على اين گفتار ابن سوداء را شنيدند، به على گفتند كه او از محبّين و دوستداران تو مى‏باشد، لذا مقام و منزلت ابن سوداء در نزد على بيشتر

 ص: 679

گرديده و هميشه او را در پاى منبر و در صدر مجلسش جاى مى‏داد، ولى بعدها كه مطالب غلوآميز او را شنيد به قتلش تصميم گرفت، امّا ابن عبّاس با تصميم على، مخالفت كرده و بدو تذكر داد كه اينك تصميم دارى به جنگ مردم شام بروى، و در اين موقع حساس احتياج شديد به يارى و همكارى مردم دارى، و به نيرو و سپاه بيشترى نيازمندى. در اين گير و دار، اگر ابن سوداء را بكشى، اصحاب و يارانت با تو مخالفت مى‏ورزند و شما از پشتيبانى آنان محروم مى‏شوى. على (ع) پيشنهاد ابن عبّاس را پذيرفت، و از بيم مخالفت يارانش از قتل ابن سوداء منصرف شد. و او را به مدائن تبعيد نمود. ولى پس از كشته شدن على بن ابى طالب (ع) باز عدّه‏اى از مردم عوام مفتون و فريفته حرف‏هاى ابن سوداء گرديدند، زيرا او مردم عوام را با اين گونه مطالب منحرف مى‏نمود و مى‏گفت كه: به خدا سوگند در ميان مسجد كوفه براى على (ع) دو چشمه ظاهر مى‏گردد كه از يكى از آن دو چشمه، عسل و از ديگرى روغن جارى گردد، و شيعيان على از آن بهره‏بردارى خواهند نمود.

بغدادى سپس مى‏گويد: دانشمندان و محقّقين از اهل سنّت معتقدند كه ابن سوداء گرچه تظاهر به اسلام مى‏كرد ولى با تأويلات خود در باره على (ع) و فزرندانش، عقيده مسلمانان را فاسد و در ميان‏شان اختلاف ايجاد مى‏نمود و مى‏خواست مسلمانان در باره على دراى همان عقيده گردند كه مسيحى‏ها در باره عيسى داشتند.[26]

آن گاه بغدادى مى‏گويد:

«ابن سوداء مزموز، به منظور برپا ساختن آشوب و اختلاف در ميان مسلمانا، و

 ص: 680

ايجاد فساد و انحراف در عقايد و افكار آنان، به كشورهاى اسلامى سفر كرد. و چون رافضى‏ها را دركفر و گمراهى از تمام گروه‏هاى ديگر عميق‏تر و به پيروى نمودن از هوى و هوس آنان را مايل‏تر ديد، لذا عقيده سبئيه را به آنان آموخت. و به وسيله آنان، اين عقيده را رواج داد و در ميان مسلمانان شايع نمود».

بغدادى در شرح حال مختار مى‏گويد: «سبئيه كه گروهى از غاليان رافضى‏ها مى‏باشند، مختار را گول زدند و گفتند تو حجّت اين زمان هستى. و با اين سخنان فريبنده، او را وادار كردند كه ادّعاى نبوّت كند. او نيز در ميان خواص اصحابش خود را پيامبر (ص) معرّفى نمود».

بغدادى در شرح كلمه «ناووسيه» مى‏گويد: «و گروهى از سبئيه به گروه ناووسيه پيوستند و همه آنها چنين اعتقاد داشتند كه «جعفر»- منظورش امام صادق (ع) است- به جميع علوم و فنون دينى اعم از شرعيات و عقليات آشنا و عالم است ...».

اين بود بافته‏هاى بغدادى كه در باره گروه سبئيه دركتاب «الفرق» آورده، آراء و نظرياتى كه در باره اين گروه در خواب ديده است و عقايدى كه براى آنان تراشيده، آن گاه براى بار كردن اين عقايد و آراء باطل و بى‏اساس به گردن اين گروه خيالى و ساختگى، داد سخن داده و در ردّ عقايد خرافى اين گروه افسانه‏اى، به بحث و گفتگو پرداخته و شرح مبسوطى نگاشته است.

در واقع وضع بغدادى در اين مورد، شبيه كسى است كه در ميان تاريكى شبحى را تخيّل كند، آن گاه شمشير بكشد كه بايد او را بكشم و قطعه قطعه‏اش نمايم.

پس او عبد القاهر بغدادى، ابو المظفر اسفرائينى (درگذشته 471 ه-) آمده و آنچه را كه بغدادى در معرّفى گروه سبئى‏ها آورده بود، دركتاب خود «التبصير» به اختصار نقل نموده است.

باز همين گفتار بغدادى را با ايجاز و اختصار، سيّد شريف جرجانى (درگذشته 816 ه-) در كتاب خود «التعريفات» آورده است.

و عين گفتار بغدادى را بدون كوچك‏ترين تغييرى در الفاظ، فريد وجدى (درگذشته 1373 ه-) نيز در دائرالمعارف خود در لغت عبد الله بن سبأ آورده است.

 ص: 681

و ابن حزم (در گذشته 454 ه-.) در كتاب خود «الفصل فى الملل و الاهواء و النحل» مى‏گويد: اولين فرقه غاليان، كه به الوهيت و خدايى غير خداوند متعال قايل گرديده‏اند، گروهى هستند از پيروان عبد الله بى سباى حميرى- لعنت خدا بر او باد- كه اى گروه به نزد على بن ابى طالب (ع) آمدند و حضوراً به وى گفتند: «تو او هستى» گفت منظور شما از او، كيست؟ گفتند: «تو خدا هستى» اين گفتار براى على (ع) سخت گران آمد و دستور داد آتشى روشن كردند و همه آنان را سوزانيد. افراد اين گروه به هنگامى كه به ميان آتش اندوخته مى‏شدند، در باره على (ع) مى‏گفتند: اينك براى ما مسلم گرديد كه وى همان خداست، زيرا جز خداى آتش، كسى مردم را به وسيله آتش عذاب نمى‏كند، و در همان گاه بود كه على بن ابى طالب (ع) اين شعر را سرود:

لما رأيت الامر امراً منكراً		اججت نارى و دعوت قنبراً

«آن گاه كه من عمل ناپسندى را در ميان مردم بنگرم، آتشى شعله‏ور مى‏سازم و قنبر را به يارى خود مى‏خوانم».

ابن حزم در بيان عقايد فرقه «كيسانيه» مى‏گويد: بعضى از رافضى‏هاى اماميّه كه به نام «ممطوره» معروف‏اند در باره موسى بن جعفر (ع) اين عقيده را دارند كه او نمرده، بلكه زنده است و نخواهد مرد تا اين كه جهان را پس از آن كه پر از جور و ظلم شده است، پر از عدل و داد كند.

سپس مى‏گويد و عدّه‏اى از گروه ناووسيه در باره پدر امام موسى كاظم (ع) يعنى «جعفر بن محمّد» همين عقيده را دارند. و عدّه‏اى ديگر از آنان در باره برادر موسى، اسماعيل بن جعفر داراى همين عقيده هستند.

آن گاه مى‏گويد: سبئيه كه پيروان عبد الله بن سباى حميرى يهودى مى‏باشند، نظير اين عقيده را در باره على بن ابى طالب (ع) دارند. به اضافه اين كه مى‏گويد: او در ميان ابر است تا آن جا كه مى‏گويد: و چون خبر قتل على به عبد الله بن سبأ رسيد، گفت اگر مغز سر او را بياوريد باز هم مرگ او را باور نخواهم نمود ...

ابو سعيد نشوان حميرى (درگذشته 574 ه-) در كتاب خود «الحور العين» مى‏گويد: «سبئيه همان عبد الله بن سبأ، و پيروان عقايد وى مى‏باشند. آن گاه در ضمن بيان عقايد

 ص: 682

آنان، جريان انكار نمودن مرگ امير مؤمنان (ع) را مى‏آورد و مى‏گويد: وقتى عقيده ابن سبأ در نزد ابن عبّاس مطرح گرديد، گفت: اگر چنان كه على نمرده بود ما همسران او را به شوهر نمى‏داديم و اموال وى را در ميان وارثانش تقسيم نمى‏نموديم![27]

 ص: 683

گفتار شهرستانى وپيروان او در باره ابن سبأ و سبئيه‏

واما السبئيه فهم يرعمون أنّ عليّاً لم يمت و أنّه فى السّحاب.

سبئيان معتقدند كه على نمرده است و او در ميان ابر

است.

صاحب البدء و التاريخ‏

شهرستانى (در گذشته 548 ه-.) در ملل و نحل خود پس از آن كه گفتار محدّثين و مورّخين را در باره ابن سبأ و سبئيه به اختصار نقل مى‏كند آن گاه چنين مى‏گويد: عبد الله بن سبأ اوّل كسى است كه عقيده به امامت على بن ابى طالب (ع) را واجب دانست. و همو منشأ و سرچشمه ديگر گروه‏هاى مختلف غاليان گرديد كه گفتند على نمى‏ميرد و زنده است. و باز گفتند: جزئى از خداوند در وجود او حلول كرده و كسى نمى‏تواند بر وى برترى جويد و اوست كه در ميان ابرهاست و روزى دوباره به زمين خواهد آمد تا آن جا كه مى‏گويد:

ابن سبأ اين عقيده را در دوران خود على (ع) نير داشت، ولى آن گاه ابراز نمود كه على كشته شد، و در اين هنگام عدّه‏اى از مردم هم دور او را گرفتند و با وى هم‏عقيده شدند. و

 ص: 684

اينان اوّلين گروهى هستند كه قائل به توقّف امامت در على و فرزندان وى بوده و معتقد به غيبت و رجعت گرديدند. و باز قائل شدند كه جزئى از خداوند از راه تناسخ در ائمّه‏اى كه بعد از على بودند، حلول كرده است. و اين مطلب را در باره على از آن جا مى‏گفتند كه صحابه و ياران پيامبر (ص) نيز مى‏دانستد، گرچه ايشان با عقيده ابن سبأ مخالف بودند و از اين جاست وقتى على (ع) چشم مردى را كه در حرم ستم كرده بود و هتك حرمت خانه خدا كرده بود، كور كرد، و جريان در نزد عمر خليفه دوم مطرح گرديد، عمر در پاسخ مردم اين جمله را گفت: «من چه بگويم در باره دست خدا كه در حرم خدا چشمى را كور كرده است».

مى‏بينيد كه عمر در اين گفتارش، به حلول كردن جزئى از خدا بر پيكر على اعتراف كرده، و اسم خدايى در باره وى به كار برده است.[28] اين بود خلاصه نظريّه‏ها و گفتارهاى كسانى كه در باره «ملل و نحل» كتاب نوشته‏اند.

مؤلّفان كتب ديگر نيز، طبق روش آنان مطالب پوچ و بى اساس را به هم بافته و در اين راه باطل مسير آنان را پيموده‏اند مثلًا: مؤلّف «البدء و التاريخ» مى‏گويد:

و امّا «سبئيه» كه گاهى «طياره» هم ناميده مى‏شوند، خيال مى‏كنند كه اصلًا مرگ به آنان راه ندارد و آنان نمى‏ميرند، و مرگ آنها پرواز كردن روح آنان است در تاريكى آخر شب. و باز اين گروه معتقدند كه على بن ابى طالب نمرده است. بلكه در ميان ابرى به سر مى‏برد، لذا چون صداى رعد به گوش‏شان مى‏رسد مى‏گويند: على خشمناك گرديده است. سپس مى‏گويد:

عدّه‏اى از گروه «طياره» معتقدند كه روح‏القدس همان‏گونه كه در عيسى وجود داشت،

 ص: 685

در وجود پيامبر اسلام هم بوده و از او هم به على بن ابى طالب (ع) منتقل گرديد و از على هم به فرزندش حسن و پس از وى به يك يك امام‏ها منتقل گرديد. و همه گروه‏هاى مختلف «سبئيه» عقيده به تناسخ ارواح و هم چنين عقيده به رجعت دارند و گروهى از «سبئيه» عقيده دارند كه امام‏ها نوهايى هستند منشعب از نور خدا، و آنها جزئى مى‏باشند از اجزاى خداوند. و صاحبان اين عقيده را «حلاجيه»[29] مى‏نامند، و ابو طالب صوفى هم همين عقيده را داشته و اشعار ذيل را، طبق همان عقيده باطلش در اين باره سروده است:

نزديك است كه ايشان ... باشند.

اگر نه ربوبيّتى بود، آن هم نبود

چه نيكو چشم‏هايى كه به غيبت نگرانند

و همانند چشم‏هايى كه پلك و مژه دارند نمى‏باشند.

نورهاى قدسى دارند آن چشم‏ها كه به خدا متصّل‏اند، آن چنان كه خدا خواسته است خواهد بود. نه جاى خيال است و نه جاى زيركى.

آنان هم چون اشباح و سايه‏ها هستند آن روزى كه مبعوث مى‏گردند، ولى نه سايه‏اى مانند سايه آفتاب و سايه خانه.[30] و ابن عساكر (درگذشته 571 ه-) در تاريخ خود، در شرح حال عبد الله بن سبأ علاوه بر روايتى كه سيف در باره وى نقل نموده است، و گذشته از رواياتى كه ما مضمون برخى از آنها را در جلد اوّل اين كتاب،[31] و برخى ديگر را در صفحات پيش آورديم، شش روايت ديگرى را نيز كه ذيلًا به نقل آنها مى‏پردازيم مى‏آورد:

 ص: 686

1) از ابو طفيل نقل شده است: مسيّب بن بجبه را ديدم كه از لباس‏هاى ابن سوداء گرفته بود و او را كشان كشان به نزد على بن ابى طالب (ع)- آن گاه كه او در بالاى منبر بود- آورد. على گفت: چه خبر است؟ مسيّب گفت: اين مرد «ابن سوداء «به خدا و رسولش دروغ مى‏بندد.

2) و در روايت ديگر آمده است كه على بن ابى طالب (ع) فرمود: مرا با اين خبيث سياه چهره چه كار؟! و منظورش ابن سبأ بود كه در باره ابو بكر و عمر بدگويى مى‏كرد.

3) و در روايت ديگر آمده است كه مسيّب گفت: على بن ابى طالب (ع) را در بالاى منبر ديدم كه در باره ابن سوداء مى‏گفت: كيست كه اين خيك سياه را كه بر خدا و پيامبرش دروغ مى‏بندد، از من دور كند. اگر ترس اين نبود كه عدّه‏اى به خونخواهى وى قيام كنند، همان گونه كه به خونخواهى مردم نهروان قيام كردند، او را خورد مى‏كردم و درهم مى‏كوبيدم.

4) و در روايت ديگر مسيّب مى‏گويد: من از على بن ابى طالب (ع) شنيدم كه خطاب به «عبد الله سبائى» مى‏گفت: واى بر تو! بخدا سوگند پيامبر خدا (ص) مطلبى به من نگفته است كه آن را از ديگران پنهان داشته باشم.

5) و در روايت ديگر مسيّب مى‏گويد: به على بن ابى طالب (ع) خبر رسيد كه ابن سوداء از ابو بكر و عمر بدگويى مى‏كند، على (ع) او را به حضور خود خواند و شمشيرى خواست كه او را به قتل برساند. يا اين كه وقتى اين خبر به گوش آن حضرت رسيد، تصميم گرفت او را بكشد، ولى در اين باره گفتگوهايى شد كه آن حضرت را از قتل وى منصرف ساخت، ولى فرمود كه نبايد ابن سبأ در شهرى كه من در آن جا هستم سكونت كند و او را به مدائن تبعيد نمود.

6) ابن عساكر مى‏گويد: در روايتى امام صادق (ع) از پدرانش، و آنها از جابر نقل نموده‏اند: چون مردم با على بيعت نمودند، آن حضرت خطابه‏اى ايراد نمود. در آن هنگام عبد الله بن سبأ برخاست و به آن حضرت عرضه داشت تو «دابة الارض» هستى، على فرمود: از خدا بترس! ابن سبأ گفت: تويى آفريدگار و روزى‏ده مردم، تويى كه اين مردم را آفريده‏اى و به آنان روزى مى‏رسانى. على دستور داد كه او را بكشند، ولى رافضى‏ها

 ص: 687

اجتماع كردند و گفتند يا على! او را به قتل نرسان و به ساباط مدائن تبعيدش كن، زيرا اگر او را در مدينه به قتل برسانى، اصحاب و پيروانش عليه ما قيام و شورش خواهند كرد. اين بود كه على (ع) از قتل عبد الله بن سبأ منصرف گرديد، و او را به ساباط تبعيد نمود كه در آن جا گروهى از «قرامطه» و رافضى‏ها بسر مى‏بردند جابر مى‏گويد: سپس عدّه‏اى از سبئى‏ها كه يازده نفر بودند، بپا خاستند و گفته ابن سبأ را در باره الوهيت و خدايى على تكرار نمودند، على (ع) در پاسخ آنان فرمود: از عقيده خو برگرديد و توبه كنيد كه من آفريدگار و خالق نيستم، بلكه من على بن ابى طالب هستم. پدر و مادر مرا مى‏شناسيد و من پسر عموى محمّد (ص) مى‏باشم. گفتند: ما از اين عقيده برنمى‏گرديم تو هرچه مى‏خواهى در باره ما انجام بده، و هر تصميمى دارى در حقّ ما اجرا كن. لذا على (ع) اين عدّه را سوزاند و قبور يازده‏گانه آنان در صحرا مشهور و معروف است.

سپس جابر مى‏گويد: و عدّه ديگرى از اين گروه كه عقيده‏شان را براى ما اظهار نداشته بودند بعد از اين جريان گفتند كه على همان خداست. و در عقيده وگفتارشان نيز به گفتار ابن عبّاس استشهاد مى‏نمودند كه وى از پيغمبر (ص) نقل مى‏نمود: كسى به وسيله آتش عذاب نمى‏كند به جر خالق آتش.

جابر گويد: چون ابن عبّاس استدلال آنان را شنيد، گفت: بنا بر اين شما بايد ابو بكر را نيز پرستش كنيد، و به الوهيت او نيز قائل گرديد، چون او هم يك عدّه را بوسيله آتش عذاب نمود.

 ص: 688

نظريّه علماى اديان و عقايد در باره عبد الله بن سبأ

عبد الله بن سبأ من غلاة الزّنادقه ضالّ و مضلّ.

عبد الله بن سبأ از تندگرايان زنديق‏ها است. گمراه و

گمراه كننده.

ذهبى‏

نظريّه متقدّمين‏

گفتار و نظريّات گروهى از قدما و نويسندگان متقدّم كتب اديان و عقايد را در باره عبد الله بن سبأ و سبئيه و ابن سوداء، در فصول پيش آورديم. و اينك گفتار عدّه ديگرى از آنان را در اين فصل مى‏آوريم و آن گاه به نظريات متأخّرين مى‏پردازيم.

ذهبى (در گذشته 748 ه-.) در كتاب خود «ميزان الاعتدال» در شرح عبد الله بن سبأ مى‏گويد: او از غاليان زنادقه و ملحدين بود. مردى بود گمراه و گمراه كننده. به گمانم على (ع) او را سوزانيد. سپس مى‏گويد: جوزجانى در باره عبد الله گفته است كه او خيال مى‏كرد قرآن موجود، يك نهم قرآن اصلى است، و همه آن قرآن را تنها على مى‏داند و در نزد اوست. عبد الله بن سبأ بدين گونه نسبت به على بن ابى طالب اظهار علاقه و تمايل‏

 ص: 689

مى‏نمود، ولى او را از خود براند.[32] ابن حجر (در گذشته 852 ه-.) نيز در كتاب خود «لسان الميزان» همين گفتار ذهبى و بعضى از نقليات قبلى ابن عساكر را درباره عبد الله بن سبأ مى‏آورد آن گاه مى‏گويد: امام (ع) به ابن سبأ گفت به خدا سوگند كه پيامبر خدا (ص)، مطلبى را به من نگفته است كه آن را از ديگران مكتوم داشته باشم. و من از رسول خدا (ص) شنيدم كه مى‏فرمود پيش از قيامت، سى نفر كذاب و دروغ‏گو به وجود خواهند آمد. آنگ اه فرمود: ابن سبأ! تو يكى از آن سى نفر مى‏باشى.

باز ابن حجر مى‏گويد: سويد بن غفله در دوران خلافت على بن ابى طالب (ع) به خدمت وى رسيد و عرضه داشت من عدّه‏اى را كه عبد الله بن سبأ هم جزء آنان بود ديدم كه از ابو بكر و عمر سخت انتقاد و بدگويى مى‏كردند، و عقيده دارند كه تو نيز باطناً نسبت به اين دو خليفه بدبين مى‏باشى. ابن حجر اضافه مى‏كند:

عبد الله بن سبأ، اول كسى بود كه انتقاد و بدگويى از خليفه اول و دوم را آغاز نمود و اظهار داشت كه على نيز نسبت به اين دو خليفه بدبين بوده و در دل خود عداوت آنها را دارد. و چون على اظهار ابن سبأ را در اين مورد شنيد، گفت: مرا با اين خبيث سياه چهره چه كار؟ به خدا پناه مى‏برم از اين كه در دل من نسبت به اين دو نفر، كوچك‏ترين عداوت و تيرگى باشد. سپس ابن سبأ را احضارو به مدائنش تبعيد نمود، و فرمود او نبايد اصلًا با من در يك شهر و يك محيط زندگى كند، سپس در ميان مردم به منبر رفت جريان ابن سبأ و مدح و ثناى خود را در باره خليفه اوّل و دوم بيان نمود، و در آخر بيانات و

 ص: 690

گفتارش فرمود: اگر كسى را بشنوم كه مرا نسبت بر اين دو خليفه ترجيح داده و از آنان برتر مى‏شمارد، حدّ افتراگويان را بر وى جارى خواهم نمود.

سپس مى‏گويد:

اخبار و جريانات عبد الله بن سبأ در كتب تاريخ مشهور است، ولى خدا را شكر كه از او هيچ روايتى نقل نشده است. و او پيروانى داشته معروف به «سبائيه» كه به خدايى و الوهيت على بن ابى طالب (ع) معتقد بودند. و على آنان را به وسيله آتش سوزانيد و از بين برد.[33]

مقريزى (در گذشته 848 ه-.) در «خطط» فصل «ذكر الحال فى عقايد اهل الاسلام» در باره ابن سبأ مى‏گويد: او در دوران على بن ابى طالب (ع) قيام نموده و اين عقيده را به وجود آورد كه پيامبر اسلام (ص)، على (ع) را به امات و پيشوايى مسلمانان تعيين نموده و طبق گفتار صريح پيامبر بعد از وى على وصى و جانشين او و امام و پيشواى امّت است.

 ص: 691

و باز اين عقيده را به وجود آورد كه على بن ابى طالب و رسول خدا (ص) پس از مرگشان به دنيا «رجعت» و بازگشت خواهند نمود. و باز به عقيده وى على بن ابى طالب نمرده، بلكه زنده و در ميان ابرى به سر مى‏برد و جزئى از خداوند در وجود وى حلول كرده است.[34] مقريزى به گفتار خود ادامه مى‏دهد تا آن جا كه مى‏گويد:

از اين ابن سبأ چندين گروه غالى و رافضى به وجود آمده است كه همگان قائل به «توقّف در امر امامت» مى‏باشند، مى‏گويند: مقام امامت به افراد معيّنى اختصاص و انحصار دارد و جز آنان، كسى ديگر نمى‏تواند به اين مقام نائل گردد.

رافضى‏ها عقيده به رجعت را نيز از همين ابن سبأ فرا گرفتند و گفتند كه: امام پس از مرگش به دنيا رجعت و بازگشت خواهد نمود. و اين عقيده، عين همان عقيده‏اى است كه اماميه هم اكنون در باره «صاحب سرداب» دارند، كه در واقع جز عقيده به تناسخ ارواح چيز ديگرى نيست.

باز رافضى‏ها عقيده به حلول را از همين عبد الله بن سبأ فرا گرفتند و گفتند! يك جزء از خداوند در ائمّه‏اى كه بعد ازعلى بن ابى طالب (ع) آمده‏اند، حلول كرده است. و آنان به همين علّت طبعاً داراى استحقاق مقام امامت مى‏باشند، همان طور كه آدم استحقاق سجود ملائكه را داشت.

گفتار و ادّعاى طرفداران خلفاى فاطميين در «مصر» هم براساس و مبناى همين عقيده بود كه طراح و ترسيم كننده آن، همان عبد الله بن سبأ مى‏باشد.

مقريزى به گفتار خود چنين ادامه مى‏دهد كه: ابن سبأ همان است كه فتنه و آشوب تاريخى عثمان را به پا كرد. و اين آشوب سبب كشته شدن عثمان گرديد.

مقريزى پس از معرفى ابن سبأ و مفاسدى كه وى در جهان اسلام و عقايد مسلمانان به وجود آورده به معرفى گروه «سبئيه» مى‏پردازد و مى‏گويد: «گروه پنجم» عبارت است از

 ص: 692

سبئيه و آنان، پيروان عبد الله بن سبأ مى‏باشند كه او به صراحت و قاطعيّت در پيش على بن ابى طالب (ع) اظهار داشت كه: «تو خدا هستى ...»

نظريه متأخرين‏

تا اين جا اقوال و گفتار دانشمندان اديان و عقايد و مورّخين و مؤلّفين كتب اديان را در باره ابن سبأ و گروه سبئيه آورديم، و ديديم كه كوشش اين علما اين بوده است كه نقل اين اقوال و نظريات را به راويان دوران‏هاى اوّل متّصل و مرتبط سازند و از آنان نقل قول نمايند و عيناً همين مطالب را مؤلّفان و نويسندگان بعدى و متأخرين كه آمده‏اند تكرار كرده و بدون تحقيق و بررّسى گفتار گذشتگان را در كتاب‏هاى خود ظبط نموده‏اند مانند:

1) ابن ابى الحديد (در گذشته 655 ه-.) در شرح خطبه 27 از شرح نهج البلاغه.

2) ابن كثير (در گذشته 774 ه-.) در تاريخ خود.

3) بستانى (در گذشته 1300 ه-.) نيز آنچه در باره عبد الله بن سبأ در ذيل همين واژه، در دائرة المعارفش آورده از مقريزى و ابن كثير گرفته است.

4) ديگران نيز مانند «ابن خلدون» همين روش را پيش گرفته و مطلب را بدون تحقيق و بررّسى، از گذشتگان فرا گرفته‏اند. به هر صورت اين گونه مؤلّفين و نويسندگان كه گفتار «سيف» را گاهى مستقيماً نقل و تعقيب نموده‏اند، و گاهى هم از ناقلان اين گونه مطالب پيروى نموده و از آنان گرفته و به ديگران رسانيده‏اند فراوانند. مانند مقريزى كه او مطالب خويش را از روايات سيف و گفتار نويسندگان كتب ملل و نحل فرا گرفته، و بستانى گفتار صاحبان ملل و نحل را از همين مقريزى و گفتار سيف را از ابى كثير فرا گرفته، و ساير مؤلّفان نيز از همين روش پيروى نموده‏اند.

 ص: 693

نظريّه ما در باره عبد الله بن سبأ

انّهم تنافسوا فى تكثير عدد الفرق فى الاسلام.

نويسندگان كتب اديان در افزودن تعداد فرقه‏هاى‏

اسلامى مسابقه گذاشته‏اند.

إنّهم بدوّنون كلّ ما يدور على ألسنة اهل عصرهم.

نويسندگان كتب و اديان مطالب عاميانه مردم كوچه و

بازار عصرشان را در كتاب‏هاى‏شان گرد آورده‏اند.

مؤلّف‏

اين بود خلاصه نظريّه و گفتار علماى اديان و عقايد و تاريخ‏نگاران قديم و جديد، در باره عبد الله بن سبأ و سبئيه و روايات مربوط به آنان كه در فصول پنج‏گانه پيش گذشت. و نظر ما، در اين مورد اين است كه هيچ‏يك از اين گفتارها و نظريات، پايه محكم و اساس استوارى ندارند و بر مبناى تحقيق پى‏ريزى نشده است زيرا روايات مربوط به عبد الله بن سبأ در اصل به وسيله سيف بن عمر نقل گرديده و در، اوّل اين كتاب و در كتاب «صد و پنجاه صحابى ساختگى» وضع روايات و نقليّات سيف را روشن ساختيم و نشان داديم كه وى فرد مرموز، دروغ‏گو و افسانه‏ساز بوده است كه روايات و نقليّاتش، بر پايه رمان و بر سبك و اساس افسانه مى‏باشد.

 ص: 694

وامّا مؤلّفان كتب ملل و فِرق مذهبى‏

آنان نيز در تكثير عدد مذاهب و فرقه‏هاى اسلامى با هم مسابقه گذاشته، و در ازدياد و بيشتر نشان دادن گروه‏هاى مختلف از همديگر پيشى مى‏گيرند. و در اسلام فرقه‏ها و گروه‏هاى گوناگونى مى‏تراشندو نام‏گذارى مى‏كنند تا از اين راه، نوآورى داشته باشند و در كشف مذاهب تازه‏اى، گوى سبقت از ديگران بربايند. و روى همين انگيزه، فرقه‏هاى مجهول و ناشناخته و احياناً فرقه‏هاى موهوم و ناموجودى را در كتاب‏هاى خود مى‏آورند مانند: ناووسيه، طياره، ممطوره، سبئيه، غرابيه، معلوميه و مجهوليه و امثال آنها.

سپس اين نويسندگان در باره آراء و عقايد اين فرقه‏ها و گروه‏هاى ناشناخته و يا ساخته شده، شرح و بسطى داده‏اند. و هر مؤلّفى خواسته است در اين مورد نسبت به مؤلّفين ديگر تفوق علمى و ضرب دست بيشترى نشان بدهد، هر چه توانسته است مطالب جالب‏تر و عقايد عجيب‏ترى را بر اين گروه‏هاى شناخته شده نسبت داده است.

اين مؤلّفين و نويسندگان، در اين خودنمايى و فضل‏فروشى، و در نوشتن مطالب غير واقعى و در نسبت دادن عقايد باطل و گوناگون بر مسلمانان كه هيچ واقعيت و حقيقتى نداشته، جنايت بزرگى مرتكب گرديده‏اند.

و اگر چنانچه روزى بنا باشد كه ما در باره فرق مختلف اسلامى كتابى بنويسيم مى‏توانيم فرقه ديگرى به نام «مبتكريه» را نيز بر گروه‏هاى نامبرده اضافه كنيم. و آن گاه اين فرقه را بدين گونه معرّفى كنيم كه: «مبتكريه» در اسلام، همان گروه صاحبان ملل و نحل و نويسندگان كتب آراء و عقايد هستند كه كارشان فرقه‏تراشى براى مسلمانان و «مبتكريه» از آن راه به ايشان گفته مى‏شود كه ابتكار فرقه‏تراشى را در اسلام دارند، و فرقه‏هايى را كه مى‏سازند به نام‏هاى عجيب و غريبى نام‏گذارى مى‏كنند، سپس عقايد موهوم و خرافى براى فرقه‏هاى ساخته شده معرفى مى‏كنند.

و بهترين دليل و گوياترين شاهد بر اين ادّعا، همان مطالبى است كه در فصول و ابواب مختلف «ملل و نحل» شهرستانى و «الفرق بى الفرق» بغدادى و «الفصل» ابن حزم‏

 ص: 695

آمده است كه اگر آنها را دقيقاً بررّسى كنيم، قهراً به اين نتيجه خواهيم رسيد كه شالوده اين كتاب‏ها بر پايه علم و تحقيق و واقع‏گويى پى‏ريزى نگرديده است. و اكثر مطالب اين كتاب‏ها كه در نقل فرقه‏ها و گروه‏هاى مختلف و شرح آراء و عقايد آنها آمده است، حقيقتى ندارد و بيشتر نقليات آنها در اين مورد پوچ و بى‏اساس و خود ساخته است.

انگيزه‏ها

به نظر ما انگيزه اين نويسندگان در انتخاب اين روش ويرانگر و ضدّ علم و تحقيق، يكى از دو عامل زير مى‏باشد:

اوّل) چنان كه قبلًا اشاره گرديد نويسندگان كتب اديان و مذاهب، اين مطالب بى‏اساس و اين عقايد پوچ و اين فرقه‏هاى افسانه‏اى و ناشناخته را براى فضل‏فروش و برترى‏جويى در تأليفاتش آورده‏اند، تا بدين وسيله هم حسّ نوجويى خودشان را اشباع كنند، و هم مقام علمى و فضيلت‏شان را از ديگران برتر و اطّلاعات‏شان را بيشتر و وسيع‏تر و تأليفات‏شان را از كتب ديگر تازه‏تر و به اصطلاح ما تحقيقى‏تر و داراى مطالب جديدتر و عجيب‏تر نشان دهند، و در كشف گروه‏هاى اسلامى گوى سبقت و امتياز را از ديگران بربايند.

دوم) اگر حسن ظنى به اين نويسندگان داشته باشيم بايد نگوييم كه آنان در تأليفات‏شان سوء نيّت و نظر امتيازجويى و برترى‏طلبى و نوجويى داشته‏اند، به ناچار بايد بگوييم كه اين نويسندگان مطالب كتاب‏هاى‏شان را از افواه عوام و از مطالب بى‏اساس و عاميانه مردم كوچه و بازار دوران خويش گرفته، و تأليف نموده‏اند.

و هر افسانه خرافى كه در ميان مردم عوام عصرشان بوده، و دهن به دهن براى يكديگر نقل مى‏كرده‏اند، در تأليفات‏شان انباشته‏اند، و به همين دليل اين كتاب‏ها را مى‏توان آيينه تمام‏نماى افكار عاميانه مردم زمان اين نويسندگان معرّفى كرد. و از آن كتاب‏ها پى برد كه توده‏هاى مردم در عصر اين مؤلّفان، در باره فرق اسلامى چه پندارهاى دور از حقيقتى داشته‏اند همان طور كه ما در دوران خود، چنين امرى را فراوان مشاهده مى‏كنيم، مثلًا: بعضى از عوام شيعه در باره برادران اهل سنّت، اين عقيده را دارند كه آنان داراى‏

 ص: 696

دم هستند و دم خويش را در زير لباس‏هاى‏شان پنهان مى‏كنند، و عوام اهل سنّت نيز در باره شيعه به همان معنى معتقد است و آنان را مردمانى مى‏پندارند كه داراى دم هستند.

بنا بر اين اگر روزى ما هم بخواهيم كتابى در ملل و نحل و عقايد و آراء بنويسيم، و از همان روش و اسلوب اهل مقالات و نويسندگان آراء و عقايد پيروى كينم، بايد به آن فرقه‏هاى گوناگونى كه اين مؤلّفين در كتاب‏هاى‏شان آورده‏اند گروه ديگرى را اضافه كينم و بگوييم: يكى ديگر از فرقه‏هايى كه در ميان مسلمانان وجود دارد عبارت است از فرقه «ذنبيه» و اين فرقه گروهى مى‏باشند كه مانند بعضى از حيوانات، داراى رم هستند و دم خويش را در زير لباس‏شان مخفى و پنهان مى‏كنند!!!

 ص: 697

افسانه نسناس‏

هيهات لن يخطى القدر من القضا اين المفر؟

چه دور است كه تير تقدير به خطا از دست قضا كه‏

گريزى نيست رود؟

نسناس‏

به طورى كه در فصل پيش اشاره نموديم، اهل ملل و نحل و نويسندگان كتب اديان و عقايد در كتاب‏هاى خود، بدون اين كه محتاج به ذكر سند باشند، و بدون اين كه مدركى براى گفتار خويش بياورند هر مطلب دروغ و افسانه‏اى را نقل مى‏كنند. و اگر گروهى هم سند ذكر كرده باشند، و مدركى آورده باشند، آن سند و مدرك نيز صحّت ندارد. چه آن كه سند ساختن براى افسانه‏ها، خو ابتكارى است جالب، و هيچ گونه دلالت بر صحت و حقيقت داشتن آن افسانه نمى‏كند. و اگر چنانچه تناقض روايات گذشته با يكديگر، و خرافى و غير قابل قبول بودن مضمون و متون آنها كه- در صفحات پيش نشان داديم- در اثبات ساختگى و دروغ بودن آنها كفايت نكند، و سند آنها را از اعتبار نيندازد، اينك با روايات دروغين ديگرى كه مانند همان روايات گذشته با سند مسلسل و متّصل به صاحب خبر مى‏رسد، در فصل آينده نشان مى‏دهيم تا ارزش سند اين نوع روايات افسانه‏اى، بيش از پيش روشن گردد، و معلوم شود كه ظاهراً مستند بودن اين گفتارها و روايات، دليل بر

 ص: 698

صحّت و واقعيّت آنها نمى‏تواند باشد، زيرا چه بسيار است روايات جعلى و افسانه‏اى كه با سند مسلسل به ناقل اصلى مى‏رسد، ولى هرگز از صحّت و واقعيّت برخوردار نمى‏باشد.

روايات با سند افسانه نسناس‏

اينك قسمتى از آن رواياتى را كه با سند نقل گرديده، ولى با اين حال از صحّت و واقعيّت برخوردار نمى‏باشد در اين فصل مى‏اوريم. و در فصول بعد نيز به تحقيق و بررّسى آن مى‏پردازيم. و در نتيجه، به اين حقيقت خواهيم رسيد كه تنها نقل سند ليل بر صحّت و اصالب روايات نمى‏تواند باشد.

1) مسعودى از عبد الله فرزند سعد بن كثير بن عفير مصرى، و او از پدرش، و او از يعقوب بن حارث بن نجم، و او از شبيب بن شيبه تميمى نقل مى‏كند كه: من در «شحر»[35] ميهمان رئيس و سرپرست آن ناحيه گرديدم. در ضمن گفتگو سخن از نسناس به ميان آمد. ميزبان به پيش‏كارانش دستور داد كه نسناسى براى وى شكار كنند! آن گاه كه به خانه او باز گشتم، ديدم پيش‏كارانش نسناسى گرفته و به خانه ميزبان آورده‏اند. نسناس رو به من كرد و گفت: تو را سوگند مى‏دهم به خدا كه به حال من ترحم كن. من نيز دلم به حال او سوخت به كاركنان ميزبانم گفتم كه اين نسناس را آزاد كنيد تا راه خود را پيش گيرد و برود، آنان بنا به درخواست من آن نسناس را آزاد كردند، چون سفره غذا پهن شد ميزبان پرسيد آيا نسناس شكار نكرديد؟ گفتند چرا؟ ولى اين ميهمان تو آزادش نمود. گفت: پس آمده باشيد كه فردا مى‏خواهيم به شكار نسناس برويم، سحرگاه فردا به شكارگاه حركت كرديم، ناگهان نسناسى در آمد كه جست و خيز مى‏كرد، صورت و پاهايش مثل صورت و پاى انسان بود در چانه‏اش چند تار مو، و در سينه‏اش هم چيزى شبيه پستان وجود داشت. دو سگ او را تعقيب مى‏كردند و او در خطاب به اين سگ‏ها اشعار زير را مى‏خواند:

 ص: 699

واى بر من از آنچه روزگار به من غم و اندوه وارد كرده.

اى سگ‏ها! لختى از تعقيب من پا نگهداريد و سخن مرا بشنويد و باور كنيد.

اگر خواب مرا فرا نگرفته بود، هرگز نمى‏توانستيد به من دست بيابيد يا ميمرديد و يا از من دور مى‏شديد.

من زبون و يا ترسو نيستم، و يا كسى كه با ناراحتى و ترس در مقابل دشمن عقب‏نشينى كند.

وليكن قضا و قدر خداوند است كه صاحب نيرو و قدرت را خوار و ناتوان مى‏سازد.[36]

شبيب گويد بالاخره آن دو سگ خود را به نسناس رسانيده و او را گرفتند.

2) حمّوى در «معجم البلدان» اين داستان را از قول شبيب با تفصيل بيشتر چنين روايت مى‏كند كه شبيب گفت: من در «شحر» به خانله مردى از خاندان «مهره» كه رئيس و مورد احترام آن محل بود وارد گرديده و چند روزى مهمان وى بودم و از هر درى سخن مى‏گفتم، ضمناً من در باره نسناس و چگونگى آن از وى سؤال نمودم گفت: آرى نسناس در اين منطقه وجود دارد و ما صيدش مى‏كنيم، و گوشتش را مى‏خوريم. و افزود كه: نسناس حيوانى است داراى يك دست و يك پا و تمام اعضاى او يعنى گوشش و چشمش يكى بيشتر نيست و نيم صورت دارد.

شبيب گويد: من گفتم به خدا سوگند دوتت دارم چنين حيوانى را خودم از نزديك ببينم. او به غلام‏هايش دستور داد كه نسناسى شكار كنند. روز بعد ديدم غلام‏ها حيوانى را گرفته‏ان كه صورتش مانند صورت انسان بود، ولى نه تمام صورت، بلكه نصف صورت و داراى يك دست بود كه آن هم ازسينه‏اش آويزان بود، و هم چنين داراى يك پا بود.

 ص: 700

چون نسناس مرا ديد گفت: به خدا پناه مى‏برم و به تو. من به غلام‏ها گفتم او را آزاد كنيد، در پاسخ من گفتند اى مرد! اين نسناس تو را گول نزند، زيرا كه اين، غذاى ماست ولى بالاخره با اصرار و پافشارى من آزادش كردند. و نسناس پا به فرار گذاشت و مانند تندبادى به سرعت رفت و از چشم ما غايب گرديد. چون موقع ناهار شد و سفره غذا پهن گرديد، ميزبان به غلامانش گفت مگر من ديروز نگفتم كه نسناسى صيد كنيد؟ گفتند يكى را صيد كرده بوديم، ولى اين مهمان تو آزادش ساخت. ميزبان خنديد و گفت معلوم مى‏شود كه نسناس تو را گول زده است كه او را آزاد كرده‏اى، سپس به غلامانش دستور داد كه حتماً براى فردا نسناسى صيد كنيد. شبيب گويد من گفتم اجازه مى‏دهيد كه من نيز با غلامان به شكارگاه بروم و در شكار نسناس با آنان شركت كنم؟ گفت: مانعى ندارد. به همراه سگ‏هاى شكارى به سوى شكارگاه حركت نموديم ن در آخر شب به جنگل بزرگى رسيديم. ناگاه صداى كسى به گوشمان رسيد كه داد مى‏زد: اى ابن مجمر! اينك صبح فرا رسيد، و شب دامن بركشيد، و صيّاد سر رسيد پس هر چه زودتر خود را به پناهى برسان.[37]

ديگرى در جوابش گفت: كلى و لاتراعى: «بخور و ناراحت نباش».

ناقل گويد يك وقت ديدم كه «أبو مجمر» را دو سگ احاطه كرده‏اند و او اين اشعار را مى‏سرود! الويل لى مما دهانى ... تا آخر اشعارى كه در روايت پيش ملاحظه گرديد.

شبيب مى‏گويد: بالاخره آن دو سگ به ابو مجمر رسيدند و او را گرفتند، و چون موقع ناهار شد غلامان، همان ابو مجمر را كباب كردند و در سفره ميزبان گذاردند.

3) باز حمّوى از حسام بن قدامه، و او از پدرش و او نيز از پدر خويش نقل مى‏كند كه: من برادرى داشتم كه سرمايه‏اش تمام شد، و دستش خالى گرديد، و ما عموزادگانى در سرزمين «شحر» داشتيم. برادر من به اميد احسان و كمك عموزادگانش به سوى «شحر» روانه شد. عموزادگان هم حضور وى را مغتنم و قدومش را محترم شمردند، و در ميهمان نوازى او و محبّت وى هيچ قصور و كوتاهى روا نداشتند. روزى بدو گفتند اگر به‏

 ص: 701

شكارگاهى كه ما داريم با ما بيايى براى تو سير وسياحت و وسيله نشاط و شادمانى خواهد گرديد. ميهمان گفت اگر صلاح بدانيد مانعى ندارد و به همراهى آنان به سوى شكارگاه حركت نمود تا اين كه به يك جنگل بزرگى رسيدند و او را در كنارى گذاشته و خودشان براى شكار به داخل جنگل رفتند. آن ميهمان مى‏گويد: من كه كنارى نشسته بودم، به ناگاه ديدم كه موجود عجيب الخلقه‏اى از ميان جنگل بيرون آمد كه ظاهراً به انسان شباهت داشت و داراى يك دست و يك پا و داراى يك چشم و نصف ريش بود و فرياد مى‏زد: الغوث! الغوث الطريق الطريق! عافاك الله: «كمك! كمك! راهم بده! راهم بده! خدا تو را سلامت بدارد».

ناقل داستان گويد: من از قيافه و هيكل او ترسيدم و رو به فرار گذاشتم و متوجّه نشدم كه اين موجود عجيب، همان شكارى است كه ميزبانان من در باره او حرف مى‏زدند. و چون او از كنار من با جست و خيز عبور مى‏كرد شعرهايى نيز بدين مضمون مى‏گفت:

صياد شب را به صبح آورد، و صبح‏گاهان با سگان شكارى به شكارهايش تاخت.

راه نجات و كمك برايت هست اگر آگاه باشى.

ولى از مرگ به كجا مى‏توان فرار كرد. مرا بيم دادند اگر بيم دادن سودى داشت.

چه دور است كه تير تقدير به خطا رود و از دست قضا، گريزى نيست.[38] و چون از من دور شد، بلافاصله دوستانم از جنگل درآمدند و به من گفتند شكار ما كه به سوى تو كوچش داديم چه شد؟ گفتم: من شكار نديدم، ولى يك انسان عجيب الخلقه و شگفت‏انگيز را ديدم كه از ميان جنگل درآمد و به سرعت فرار نمود و قيافه او را به آنان شرح دادم. ايشان خنديدند و گفتند: شكار ما را از دست داد. گفتم: سبحان الله! مگر شما آدم‏خوار هستيد. آن كه مى‏گوييد شكارتان بوده، آدميزاد بود. حرف‏

 

 ص: 702

مى‏زد و شعر مى‏گفت: گفتند برادر! از روزى كه وارد خانه ما شده‏اى، فقط گوشت همين‏ها را خورده‏اى كه گاهى به صورت كباب و گاهى به صورت آب گوشت بوده است. گفتم واى بر شما! مگر گوشت اينها خوردنى و حلال است؟ گفتند: آرى چون نسناس‏ها، داراى شكمبه مى‏باشند و نشخوار هم مى‏كنند. گوشت آنها حلال و خوردنى است.

4) باز حمّوى از «دغفل» نسابه،[39] و او از يك مرد عرب نقل مى‏كند كه من با عدّه‏اى در كوير «عالج» مى‏رفتم اتّفاقاً راه را گم كرديم تا به جنگى در كنار دريا رسيديم به ناگاه ديديم از ميان جنگل پير مرد بلند قدى درآمد كه سر و صورتى داشت نصف سر و صورت انسان و داراى يك چشم بود، و تمام اعضايش يكى بيشتر نبود. چون ما را ديد به سرعت زياد كه بيش از سرعت اسب‏هاى تندرو باشد فرار نمود و در همان حال اشعارى را بدين مضمون زمزمه مى‏كرد و به سرعت باد مى‏دويد.

از ستم خارجى مذهبان به شتاب فرار مى‏كنم، چون به جز گريز چاره‏اى نديدم.

روزگار جوانى بسيار نيرومند و چالاك بودم، ولى امروز زبون و ناتوان گرديده‏ام.[40]

5) باز حمّوى مى‏گويد: در روايات مردم يمن آمده است كه گروهى به شكار نسناس رفتند و در شكارگاه، به سه نسناس برخوردند. يكى از آنها را شكار كردند، و دو نسناس در ميان اشجار و درختان پنهان شدند، و شكارچيان نتوانستند آنها را پيدا كنند. يكى از شكارچيان كه نسناس را كشته بود، گفت: به خدا سوگند اين را كه شكار كرده‏ايم بسيار چاق و داراى خون قرمز است. چون صداى او به گوش نسناس‏هايى كه در ميان اشجار

 ص: 703

مخفى شده بودند رسيد، يكى از آن دو نسناس با صداى بلند گفت: چون او دانه «صرو»[41] زياد خورده، لذا چاق شده است. چون شكارچيان صداى او را شنيدند، به سوى او شتافته و او را نيز گرفتند. يكى از شكارچيان كه اين نسناس را سر بريده بود، گفت: خاموشى و سكوت چه‏قدر خوب است؟ اگر اين نسناس حرف نمى‏زد ما محلّ اختفاى او را پيداد نمى‏كرديم و او را دستگير نمى‏نموديم. در اين هنگام صداى نسناس سوم از ميان درخت‏ها بلند شد كه ببينيد من ساكت هستم و هيچ حرف نمى‏زنم. چون صداى او به گوش شكارچيان رسيد، آن را نيز گرفتند. و بدين گونه هر سه نسناس را شكار و ذبح نمودند و گوشت‏شان را خوردند.

اين بود قسمتى از رواياتى كه با سند و نام در باره نسناس گرديده است و در فصل آينده نيز روايات و نقليات ديگرى را در معرّفى و پيدايش نسناس آورده آن گاه به ارزيابى آنها مى‏پردازيم.

 ص: 704

نظريّات در پيدايش و معناى نسناس‏

أنّ حيّاً من قوم عاد عصوا رسولهم فمسخهم الله نسناساً.

گروهى از قوم عاد، از فرمان پيامبرشان سرپيچيدند.

خداوند آنان را به صورت نسناس درآورد.

بعضى از كتب لغت‏

در فصل پيش، رواياتى در باره نسناس آورديم. اينك در اين فصل نيز روايات ديگرى را در معرفى و پيدايش نسناس مى‏آوريم. آن گاه به بررسى اين روايات مى‏پردازيم.

1) حمّوى از كتاب احمد بن محمّد همدانى،[42] در پيدايش نسناس چنين آورده است كه: «وبار» دختر «آدم» هر سال مدّتى را در محل وسيع و پر آب و علفى كه مابين «شحر» و «تخوم» صنعا واقع بود، مى‏گذرانيد. و به اين سرزمين كه پربركت‏ترين و سرسبزترين و خرم‏ترين مناطق روى زمين بود، و بيش از تمام نقاط دنيا داراى درخت و ميوه و آب بود، قبايل مختلف از هر نقطه به آن جا روى مى‏آوردند و افراد زيادى در آن جا گرد مى‏آمدند. زمين‏هاى بيشترى آباد كردند و ثروت‏شان رو به فزونى گذاشت و تدريجاً راه‏

 ص: 705

عيّاشى و خوش‏گذرانى را پيش گرفتند و به كفر و الحاد گراييدند. و طغيان و سركشى كردند. پروردگار هم در اثر اين انحراف و نافرمانى آنان، خلقت و قيافه‏شان را تغيير داد و به صورت نسناس درآورد كه زن و مرد آنان، داراى نصف سر و صورت و داراى يك چشم و يك دست و پا بودند. و آنان با اين هيكل و قيافه، در كنار دريا و در ميان نيزارها مى‏گشتند و مانند بهائم و چهارپايان مى‏چرخيدند.

2) طبرى نسب نسناس را از ابن اسحق چنين نقل مى‏كند: فرزندان اميم بن لاوذ بن سام بن نوح در «وبار» كوير عالج سكونت داشتند. و در آن نقطه در اثر زاد و لد، تعدادشان رو به فزونى نهاد و ثروت زيادى به دست آوردند، سپس در اثر گناه بزرگى كه مرتكب شدند، بلائى از سوى پروردگار به آنان نازل گرديد كه در اثر آن بلا، همگان به هلاكت رسيدند. فقط عدّه كمى از آنان باقى ماندند، ولى آنها هم به صورت ديگرى مسخ شدند كه هم‏اكنون به نسناس معروفند.

3) باز طبرى از ابن كلبى‏[43] نقل نموده است كه: پادشاه يمن فرزند ابرهة بن رائش بن قيس صيفى بن سبأ بن يشجب در انتهاى بلاد مغرب جنگى نمود. و در اين جنگ پيروز شد و ثروت كلانى به غنيمت برد و آن غنائم را با نسناس‏ها به همراه خود آورد. آنها را قيافه‏هايى وحشتناك بود. مردم به وحشت افتاده پادشاه را «ذو الاذاغر» ناميدند يعنى با رعب و وحشت.

4) كراع‏[44] مى‏گويد: نسناس با فتح يا كسر اوّل- نقل شده است كه- حيوانى است در رديف حيوانات وحشى كه آنها را صيد مى‏كنند و گوشتش را مى‏خورند. قيافه آنان مانند قيافه انسان است و مانند انسان‏ها تكلّم مى‏كنند. منتها داراى يك چشم و يك دست و يك پا مى‏باشند.

 ص: 706

5) ازهرى‏[45] نسناس را چنين معرّفى مى‏كند كه: نسناس‏ها مخلوقاتى هستند در قيافه و هيكل انسان، ولى از جنس بشر نيستند. در پاره‏اى خصوصيّات شبيه بشر، و در پاره‏اى خصوصيّات شباهتى به بشر ندارند.

6) جوهرى‏[46] در «صحاح اللغه» چنين مى‏گويد: نسناس‏ها يك نوع مخلوقاتى هستند كه با يك پا راه مى‏روند و در موقع راه رفتن جست و خيز مى‏كنند.

7) زبيدى در «التاج» از «ابى الدقيش»[47] چنين آورده است كه نسناس از فرزندان سام بن سام- كه از قوم عاد و ثمود بودند- مى‏باشند، ولى نسناس‏ها عقل ندارند و در در نيزارهاى ساحل هند زندگى مى‏كنند. عرب‏ها و چادرنشينان، آنها را شكار مى‏كنند و با آنان تكلّم و گفتگو مى‏نمايند. نسناس‏ها به لغت عربى صحبت مى‏كنند و زاد و ولد دارند و شعر هم مى‏گويند و فرزندان خويش را با نام‏هاى عربى نام‏گذارى مى‏كنند.

8) مسعودى مى‏گويد: نسناس‏ها يك چشم بيشتر ندارند، گاهى از آب بيرون مى‏آيند و تكلّم مى‏كنند و اگر به انسانى دست يابند او را مى‏كشند.

9) مؤلّفان كتاب‏هاى «نهاية اللغه»، «لسان العرب»، «قاموس» و «التاج» كه چهار كتاب از كتاب‏هاى معتبر و مورد اعتماد در لغت مى‏باشند، در ذيل لغت «نسناس» اين روايت را نقل مى‏كنند كه تيره‏اى از قوم عاد، با پيامبرشان مخالفت نمودند و خداوند آنها را مسخ نمود و به صورت نسناس درآورد كه هر يك از آنها، داراى يك دست و پا هستند. نصف بدن انسان را دارا مى‏باشند. و در موقع راه رفتن مانند پرندگان جست و خيز مى‏كنند. و

 ص: 707

در غذا خوردن هم مانند بهائم مى‏چرند.

10) در قاموس و شرح قاموس «التاج» آمده است: و گاهى مى‏گويند نژاد آن نوع از نسناس كه از قوم عاد مسخ شده بودند، منقرض گرديده و از بين رفته است، زيرا به طورى كه دانشمندان تحقيق نموده‏اند مسوخ سه روز بيشتر نمى‏تواند به زندگى خود ادامه بدهد و امّا اين نوع نسناس- با اين خلقت و قيافه عجيب و شگفت‏انگيزى كه در بعضى جاها ديده شده است- موجود جداگانه‏اى مى‏باشد. و شايد اصلًا نسناس‏ها، سه نژاد مختلف باشند: ناس، نسناس و نسانس و اين نوع آخر، مؤنّث و جنس ماده آنها مى‏باشد!

11) باز در «التاج» از «عباب» نقل مى‏كند كه نژاد نسانس، از نژاد نسناس، عزيزتر و شريف‏تر مى‏باشد. و باز حديثى از ابو هريره، در باره نسناس مى‏آورد كه از اين نسل عجيب، گروه «ناس» از بين رفته و منقرض گرديده‏اند، ولى گروه «نسانس» باقى است و هم‏اكنون نيز وجود دارند.

12) از «سيوطى» نقل شده است كه وى در باره نسناس، چنين نظريه مى‏دهد: امّا حيوان معروفى كه مردم نسناس‏اش مى‏نامند، نوعى از آنها را نژاد ميمون هستند و نمى‏توانند در آب زندگى كنند و حرام گوشت هم مى‏باشند، و امّا نوع ديگرى از اين حيوانات كه دريايى مى‏باشند و در آب زندگى مى‏كنند در حلال بودن گوشت آنها دو احتمال هست. «رويانى»[48] و بعضى از دانشمندان ديگر گويند: گوشت آنها حلال و خوردنى است.

13) از شيخ ابو حامد غزالى‏[49] نقل شده است كه گوشت نسناس حلال نيست، زيرا كه‏

 ص: 708

آن، موجودى است در خلقت انسان.

14) مسعودى در مروج الذهب نقل مى‏كند: متوكّل در ابتداى خلافتش از حنين بن اسحاق‏[50] خواست كه افرادى را براى آوردن نسناس و «عربد»[51] آماده كند. عدّه‏اى رفتند، ولى هر چه كوشيدند و فعاليّت نمودند نتوانستند جز دو نسناس را تا «سرّ من رأى» مقر حكومت متوكّل سالم برسانند.

مسعودى سپس مى‏گويد: ما دركتاب خود «اخبار الزمان» شرح اين جريان را آورده‏ايم، و در آن جا توضيح داده‏ايم كه چه كسانى براى آوردن «عربد» به يمامه و براى آوردن «نسناس «به بلاد «شحر» مأموريت داشتند.

اين بود رواياتى كه در باره افسانه نسناس، و پيدايش آن در كتب به اصطلاح معتبر اسلامى آمده است. و با سند و سلسله راويان به ناقل اصلى رسيده است، ولى با اين حال، همه اين روايات، دروغ و افسانه‏اى بيش نيستند و اسناد و سلسله راويان آنها نيز، براى تحكيم دروغ ساخته شده است چنان كه در فصل آينده اين حقيقت بيشتر روشن خواهد گرديد.

 ص: 709

خلاصه و نتيجه بحث‏ها

اسناد افسانه نسناس‏

در دو فصل پيش، رواياتى را كه با اسناد و سلسله راويان در باره وجود و پيدايش نسناس نقل گرديده است آورديم و ديديم كه اين روايات:

از كسانى گرفته شده است كه با چشم خود نسناس را ديده‏اند، و با گوش خود گفتار و اشعار و سوگند ياد كردن او را شنيده‏اند، او را ديده‏اند كه: با يك دست و پا و با يك چشم و نصف صورت و به ظاهر شبيه انسان با سرعت باد و سريع‏تر از اسب تندرو مى‏دويده است.

و از كسانى نقل كرده‏اند كه خود آنان در شكار كردن نسناس و خوردن گوشت نسناس، به صورت كباب و آبگوشت شركت نموده‏اند.

باز روايت كرده‏اند از كسانى كه در حلال بودن گوشت آن اشكال نموده و گفته‏اند كه چون نسناس نوعى از انسان است و سخن مى‏گويد، و شعر مى‏سرايد و كسان ديگرى كه در مقابل اين افراد گفته‏اند كه گوشت نسناس حلال است، زيرا كه شكمبه دارد و مانند حيوانات حلال گوشت نشخوار مى‏كند.

و باز كسانى اين روايت را نقل نموده‏اند كه خود آنان «متوكّل» خليفه عبّاسى را ديده‏اند كه از حكماى دوران خويش عدّه‏اى را فرستاد تا براى وى «عربد» و «نسناس»

 ص: 710

شكار كنند و بياورند و دو عدد نسناس به سامراء رسيده است.

باز از كسانى اين روايات را گرفته‏ان كه خود آنان نسناس شناسند و در نسب نسناس تحقيق كرده و نظريّه‏اى دارند و شجره‏نامه نسب شناس را تنظيم نموده‏اند. و اين كه نژاد نسناس، به حضرت نوح مى‏رسد. و از فرزندان اميم ين لاوذ بن سام بن نوح است كه چون طغيان نموده و معصيت و گناه را از حد گذراندند خداوند نيز آنها را مسخ نمود.

همه اين روايات مسلسل و مسند را بزرگان علم تاريخ و دانشمندان رجال و اساتيد علم انساب نقل نموده‏اند مانند:

1) بزرگترين و قديمى‏ترين نسب شناس عرب: دغفل در گذشته 68 ه-.

2) پيشواى دانشمندان تاريخ و مغازى: ابن اسحاق در گذشته 151 ه-.

3) امام و پيشواى نسب شناسان: ابن كلبى در گذشته 204 ه-.

4) امام و پيشواى مورّخين: طبرى در گذشته 310 ه-.

5) پيشگام جغرافى‏دانان: ابن فقيه همدانى در گذشته 340 ه-.

6) علامه تاريخ‏نويسان: مسعودى در گذشته 346 ه-.

7) بزرگترين دانشمند در علم بلدان: حموى در گذشته 626 ه-.

8) علامه و استاد در علوم و دانش‏هاى فراوان: ابن اثير در گذشته 530 ه-.

آرى همه مطالبى را كه در صفحات گذشته راجع به نسناس آورديم، اين دانشمندان و علمايى كه در تاريخ و لغت و علوم ديگر تخصّص داشته‏اند در كتاب‏ها و تأليفات‏شان نقل نموده‏اند.

و شگفت‏انگيزتر اين كه گاهى اين افسانه را به صورت حديث نقل نموده، و سند آن را به معصوم رسانده‏اند كه: «نسناس‏ها، از قوم عاد بودند و با پيامبر خويش مخالفت نمودند. و خداوند آنان را مسخ نمود، به طورى كه هر يك از آنان داراى يك دست و يك پا و نصف بدن شدند و مانند مرغان جست و خيز مى‏كنند و مانند بهائم مى‏چرند».

و باز روايت كرده‏اند كه نسناس‏ها از قوم عاد هستند. در ساحل درياى هند در ميان نيزارها زندگى مى‏كنند. و گفتگوى آنان به لغت عربى است. و زاد و ولد و تكثير اولاد هم‏

 ص: 711

در ميان‏شان هست. و شعر هم مى‏گويند و از اسم‏هاى عربى براى نام‏گذارى اولادشان استفاده مى‏نمايند.

و سپس اين علما در حليت گوشت نسناس اختلاف نموده‏اند. عدّه‏اى حكم به جواز و حليت داده و عدّه ديگرد حكم به تحريم نموده‏اند، ولى جلال الدين سيوطى قائل به تفصيل گرديده نسناس‏هاى صحرايى را حرام گوشت، ولى نسناس‏هاى دريايى را حلال گوشت دانسته است.

اين عقايد و آراء و اين روايات و نقليّات از علماء و دانشمندان بزرگى است كه نام عدّه‏اى از آنها را بازگو نموديم و نام عده ديگرى را نيز ذيلًا مى‏آوريم:

1) كراع در گذشته 309 ه-. بنا به نقل التاج.

2) ازهرى در گذشته 370 ه-. در تهذيب.

3) جوهرى در گذشته 393 ه-. در صحاح.

4) رويانى در گذشته 502 ه-. بنا به نقل التاج.

5) غزالى در گذشته 505 ه-. بنا به نقل التاج.

6) ابن اثير در گذشته 606 ه-. در نهاية اللغة.

7) ابن منظور در گذشته 711 ه-. در لسان العرب.

8) فيروز آبادى در گذشته 818 ه-. در قاموس.

9) سيوطى در گذشته 911 ه-. بنا به نقل التاج.

10) زبيدى در گذشته 1205 ه-. در تاج العروس.

11) فريد و جدى در گذشته 1373 ه-. در دائرة المعارف.

مقايسه افسانه نسناس با افسانه سبئيه‏

آيا بعد از اين همه روايات مسلسل و سنددارى كه علما و دانشمندان علوم مختلف راجع به نسناس در تأليفاتش آورده‏اند، و اين همه تحقيقات جالب و تأكيدات فراوان كه محقّقيق در اين باره نموده‏اند، كسى مى‏تواند در وجود نسناس و حتآى در باره نر و مادآه آنها شكل، قيافه و جنسيت آنها كوچك‏ترين شك و ترديد به خود راه دهد؟!

 ص: 712

آيا كسى مى‏تواند در باره موجوداتى مانند «نسناس» و «عنقاء» و «سعلات البر» و «انسان دريايى»[52] شك كند با اين كه نام آنها، داستان‏ها، و جريانات‏شان به طور مسند و مرسل دركتب علما فراوان آمده است.

پس از آن كه علما و دانشمندان، آن همه مطالب در باره «ناووسيه»، «غرابيه»، «ممطوره»، «طيار» و «سبئيه» نقل نموده‏اند. آيا كسى مى‏تواند در وجود اين گرده‏ها و فرقه‏ها در ميان مسلمانان شك و ترديد به خود راه دهد؟ آرى ما مى‏بينيم افسانه‏هايى كه در باره گروه سبئيه و در باره نسناس نقل گرديده است از نظر اين كه علما و دانشمندان هر دو افسانه را در طول قرن‏ها و به طور مسند، و با سلسله راويان نقل نموده‏اند شباهت زياد به همديگر دارند. و مى‏بينيم تنها مطالعه و دقّت در نحوه اين دو افسانه مى‏تواند بطلان و خرافى بودن همه آنها را براى هر دو فرد عاقل و روشن ضمير، ثابت كند. با اين تفاوت كه بايد وجود تناقض‏ها و اختلافاتى را كه در افسانه سبئيه وجود دارد و در افسانه نسناس نيست بر آن اضافه نمود كه خود اين تناقض و اختلاف موجب مى‏گردد كه اين روايات همديگر را از درجه اعتبار ساقط نمايد، و ديگر كوچك‏ترين اعتمادى بر اين نقل‏ها باقى نماند، و به تحقيق و بررّسى آنها نوبت نمى‏رسد.

و اگر بنا باشد توضيح بيشترى در باره گروه سبئيه و ابن سوداء و ابن سبأ بدهيم، و سير

 ص: 713

و تحوّلات آنها را در طول زمان بررّسى كنيم احتياج به بخش مستقلى داريم كه در ايفاى اين وظيفه علمى و دينى، از خداوند بزرگ يارى و مدد مى‏طلبيم.

 ص: 714

 

مدارك بخش دوم‏

1) اشعرى: سعد فرزند عبد الله در كتاب «المقالات و الفرق»، ص 20- 21.

2) نوبختى در كتاب «فرق الشيعه»، ص 22- 23.

3) اشعرى: على فرزند اسماعيل در كتاب «مقالات اسلاميين»، ج 1، ص 85.

4) ملطى: در كتاب «التنبيه و الرد»، ص 25- 26 و 148.

5) بغدادى در كتاب «الفرق» ص 143.

6) بغدادى در كتاب «الفرق»، ص 123 و 138 و 18 و 39 و در كتاب «اختصار الفرق» نوشته عبد الرزاق، ص 133 و 142- 142 و 22 و 25 و 57.

7) ابن حزم در كتاب «الفصل» چاپ محمّد على صبيح، ج 4، ص 142 و چاپ التمدن، ج 4، ص 186 و ج 4، ص 138.

8) «البداء و التاريخ»، ج 5، ص 129- 130.

9) ذهبى در كتاب «ميزان الاعتدال» در شرح حال عبد الله بن سبأ به شماره 4342. 10) ابن حجر در كتاب «لسان الميزان»، ج 3، ص 289 شرح حال شماره 1225.

11) مقريزى در كتاب «الخطط» در قسمت پنجمين گروه نه‏گانه روافض، ج 4، ص 182 و ج 4، ص 185.

12) ابن خلدون در «مقدّمه» خود صفحه 198 چاپ بيروت مى‏گويد: از فرقه اماميّه،

 ص: 715

گروه‏هايى به وجود آمده است غالى و تندرو كه در باره امامان‏شان غلو كرده از مرز عقل و دين تجاوز نموده‏اند. به الوهيت و ربوبيّت آنان قائل شده‏اند، ولى در عين حال به طورى در اين مورد نامفهوم و پيچيده سخن گفته‏اند كه معلوم نگرديده است آيا به عقيده اين گروه، امامان بشرند و با صفات خدايى متّصف شده‏اند، و يا اين كه خدا در وجود آنان حلول كرده است. بنا بر اين احتمال دوم آنان به حلول قائل هستند به همان معنى كه مسيحيان در باره حضرت عيسى معقتد بودند. در صورتى كه على بن ابى طالب (ع) كسانى را كه در باره او چنين عقيده را داشتند، سوزانيد.

13) مسعودى: ج 2، ص 208- 210.

14) «معجم البلدان» در توضيح كلمه «شحر».

15) «معجم البلدان» در توضيح كلمه «وبار»، ج 14، ص 899 و 900.

16) «معجم البلدان» در توضيح كلمه «وبار».

17) «معجم البلدان» در توضيح كلمه «وبار» و مسعودى نيز همين مطلب را با تفاوت مختصر در «مروج الذهب»، ج 2، ص 208 و 210 آورده است.

18) «معجم البلدان» در توضيح كلمه «وبار» و خلاصه آن در «مختصر البلدان» ابن فقيه 38 آمده است.

19) «طبرى»، ج 1، ص 214، «ابن اثير»، ج 1، ص 58.

20) «طبرى»، ج 1، ص 441- 442.

21) «لسان العرب» ابن منظور و «تاج العروس» زبيدى در شرح كلمه «نسناس».

22) «لسان العرب» ابن منظور و «قاموس» فيروزآبادى در شرح كلمه «نسناس».

23) «نهاية اللغة» ابن اثير.

24) «مروج الذهب»، ج 1، ص 222.

25) «مروج الذهب»، ج 2، ص 211 وى در همين جا روايات مربوط به نسناس را آورده آن گاه در وجود چنين موجودى اظهار شك و ترديد نموده است.

 ص: 717

فصل 3: عبد الله بن سبأ كيست و سبئيان چه كسانى هستند؟

* معناى اصلى سبأ و سبئى‏

* تحريف در لغت‏

* قيام حجر بن عدى در دوران مغيره‏

* قيام حجر بن عدى در دوران زياد بن ابيه‏

* دستگيرى حجر بن عدى‏

* كشته شدن حجر و يارانش‏

* تأثير عميق كشته شدن حجر در دل‏ها

* خلاصه سرگذشت حجر

* انگيزه تحريف در واژه سبئى‏

* سير تحريف در لغت سبئى‏

* معناى سبئيه در افسانه سيف‏

* عبد الله بن سبأ كيست‏

* ابن سوداء كيست‏

* مدارك اين بخش‏

 ص: 719

معناى اصلى سبأ و سبئى‏

لسبابن يشجب بن يعرب سليل قحطان قريع العرب.

سبأ فرزند يشجب بن يعرب و از نسل قحطان و برگزيده‏

عرب است.

انساب سمعانى‏

عنوان‏هاى بحث در اين بخش كتاب‏

تمام افسانه‏هايى كه در فصول پيش در باره ابن سبأ و سبئيه نقل نموديم، و رواياتى كه در كتب حديث و رجال در اين زمينه آمده است، همه اينها در باره سه نام ساخته و پرداخته شده است كه عبارت است از:

1) عبد الله بن سبأ

2) عبد الله بن سوداء

3) سبئيه و سبائيه‏

و براى روشن شدن حقيقت مجبوريم تا آنجا كه فرصت اجازه مى‏دهد در باره هر يك از اين سه عنوان جداگانه به بحث و بررّسى بپردازيم.

معناى سبئى‏

سبائيه و سبئيه دو كلمه هستند كه از نظر لفظ و معنى مانند يمانيه و يمينه مى‏باشند.

 ص: 720

سمعانى (درگذشته 562 ه-) در انساب خود در مادّه «السبئى» در توضيح اين كلمه مى‏گويد: سبئى با فتح سين مهمله، و باء منقوطه، منسوب است به «سبأ بن يشجب بن معرب بن قحطان».

و ابو بكر حازمى همدانى (درگذشته 584 ه-) در كتاب «عجالة المبتدى» در ماده سبئى مى‏گويد: سبئى منسوب است به سبأ و نامش عامر فرزند يشجب بن يعرب بن قحطان است.

و در نسخه‏اى از كتاب آمده است كه در نسب سبئى اشعار زير هم گفته شده است:

لسباء بن يشجب بن يعرب‏		سليل قحطان قريع العرب‏
نسب خير مرسل نبينا		عشرة الازد الاشعرينا
و حميرا و مذحجا و كنده‏		انمار سادسا لهم فى العدة
و قد تيامنوا و من اشام له‏		غسان لخم جذم عامله‏[53]

ترمذى در سنن خود، در تفسير سوره سبأ، و هم چنين ابو داود در سنن خود در كتاب «الحروف» آورده‏اند كه» مردى از رسول خدا (ص) سؤال كرد سبأ چيست، نام محلّى است؟ يا نام زنى؟ پيامبر اكرم (ص) در پاسخ وى فرمود: سبأ نه اسم محل و جاى مخصوص از زمين است، و نه اسم يك زن مى‏باشد، بلكه سبأ مردى بود كه ده قبيله از عرب بدو منتسب است. شش تيره از آنها كه عبارتند از: اشعرى، ازد، حمير، مذحج، انمار و كنده به سمت راست سفر كردند و چهار تيره سمت شام كه عبارتند از: لخم، جذام، غسان و عامله.

در كتاب لسان العرب، در لغت «سبأ» آمده است كه: سبأ نام مردى است كه تمام قبائل يمن بدو منتسب مى‏باشند ...

 ص: 721

ياقوت حمّوى در «معجم البلدان» در لغت «سبأ» مى‏گويد: سبأ با فتح اول و دوم و همزه يا الف ممدوده نام منطقه‏اى است در يمن كه شهر مركزى آن منطقه «مأرب» ناميده مى‏شود. و اضافه مى‏كند كه: اين منطقه بدين جهت سبأ ناميده شد كه منازل و محلّ سكونت فرزندان سبأ بن يشجب در آن جا قرار گرفته بوده است.

ابن حزم در «جمهرة انساب العرب» در جايى كه نسبت يمانيه را شرح مى‏دهد مى‏گويد: نژاد همه يمانى‏ها ره فرزندان قحطان مى‏رسد، سپس تيره‏هاى مختلف سبأ را مى‏شمارد، و در شرح يكى از اين تيره‏ها مى‏گويد: آنان سبائى هستند و نسبت ديگرى به جز سبائى براى اين تيره گفته نشده است.

ابن خلدون در مقدّمه خود مى‏گويد: امّا اهل يمن آنها از نژاد و از فرزندان سبأ هستند، و باز در آن جا كه سخن از طبقه دوم عرب به ميان مى‏آورد مى‏گويد: بدان كه اين طبقه از مردم عرب به يمنى و سبائى معروفند. و پس از آن كه قبايل قحطان را كه به شام و عراق كوچ كرده‏اند ياد مى‏كند مى‏گويد: آنچه گفته شد شرح حال كسانى بود از قبايل سبأ كه از يمن كوچ نموده و در عراق متوطن شده‏اند چهار گروه از قبايل سبأ نيز در شام سكونت اختيار كرده، و شش گروه ديگر در موطن اصلى‏شان يمن مانده‏اند.

ذهبى درگذشته 748 ه- در «المشتبه» در باره سبأ مى‏گويد سبائيها، قبيله‏اى هستند در مصر و از آنهاست افرادى كه نام آنها را ذيلًا مى‏آوريم. عبد الله بن هبيره معروف به ابوهبيره و ...

ابن حجر درگذشته 852 ه- در كتاب «تبصرة المتنبه» در لغت سبأ مى‏گويد: سبأ پدر يكى از قبايل است و در شرح سبئى مى‏گويد: سبأ اسم قبيله‏اى مى‏باشد و از اين قبيله است عبد الله بن هبيره سبائى معروف به ابو هبيره.

و ابن ماكولا (درگذشته 475 ه-) در «الاكمال»[54] مى‏گويد سبئى منسوب به قبيله‏اى‏

 ص: 722

است داراى افراد زياد كه همه آنها در مصر سكونت دارند.

راويان سبئى‏

براى شناخت بيشتر قبيله سبأ و معناى سبئيه گروهى از راويانى را كه علماى حديث و تاريخ آنان را به سبأ بن يشجب منسوب مى‏دانند و بدين جهت سبئى نام‏گذارى كرده‏اند و در اينجا مى‏آوريم:

اوّل) عبد الله بن هبيره: يكى از راويان معروف از قبيله سبأ است كه علماى حديث و رجال، نسب وى را در كتاب‏هاى‏شان معرّفى كرده‏اند چنانچه: ابن ماكولا و سمعانى در انساب خود در شرح كلمه «سبأ» عدّه‏اى از راويان حديث را كه به جهت انتساب‏شان به سبأ بن يشجب به سبئى معروف گرديده‏اند، مى‏شمارند تا آن جا كه مى‏گويد: از جمله راويان سبئى ابو هبيره عبد الله بن هبيره سبائى است.

ابن قيسرانى، محمّد بن طاهر بن على مقدّسى (درگذشته 507 ه-) نيز شرح حال همين ابو هبيره را در كتاب خود «الجمع بين رجال الصحيحين» آورده است آن جا كه شرح حال راويان «صحيح مسلم» را مى‏آورد به نام عبد الله مى‏رسد و در باره وى مى‏گويد: عبد الله بن هبيره سبائى مصرى از ابو تميم حديث فرا گرفته است.

در تهذيب التهذيب نيز شرح حال همين عبد الله و تمام اساتيد و شاگردان وى را به طور مشروح آورده است.

ابن حجر در همين كتاب مى‏گويد: علماء علم حديث، عبد الله بن هبيره را توثيق و تأييد كرده‏اند، و تمام علما بر اين موضوع اجماع و اتّفاق نظر دارند آن گاه مى‏گويد ولادت ابن هبيره در عام الجماعة (يعنى سال 40 ه-) بوده و وفاتش در سال 120.

باز ابن حجر در تقريب التهذيب مى‏گويد: عبد الله بن هبيرة بن اسد سبائى حضرمى از مردم مصر بود و او مورد وثوق و اعتماد علماى حديث و از طبقه سوم راويان است و در هشتاد سالگى بدرود حيات گفته است.

و در اين دو كتاب «تهذيب التهذيب» و «تقريب التهذيب» عبد الله بن هبيره سبائى از جمله راويانى به شمار آمده است كه از صاحبان صحاح و سنن مسلم، ترمذى، ابو داود،

 ص: 723

نسائى و ابن ماجه از وى حديث روايت كرده‏اند. و احمد بن حنبل در مسند خود در باب مسند ابو نضره غفارى از وى حديث نقل نموده است.

دوم) عمارة بن شبيب سبئى: وى يكى ديگر از راويان سبئى است كه نامش در استيعاب، اسد الغابه و اصابه در شماره اصحاب پيامبر (ص) آمده است.

صاحب استيعاب مى‏گويد: عمارة ابن شبيب سبائى از ياران و صحابيان پيامبر (ص) شمرده شده، و ابو عبد الرحمان جبلى از وى حديث نقل كرده است.

در اسد الغابه نيز همان مطالب را در باره عمارة بن شبيب مى‏آورد و آن گاه اضافه مى‏كند كه وى از رسول خدا حديث نقل كرده است. صاحب اسد الغابه سخن خود را در اين مورد با اين گفتارش پايان مى‏برد كه: سبئى با سين بى نقطه و باى تك نقطه كسى را مى‏گويند كه به «سبا» منتسب باشد.

صاحب الاصابه در شرح حال عمارة بن شبيب مى‏گويد كه: وى در سال 50 هجرى بدرود حيات گفته است.

بخارى صاحب كتاب معروف «صحيح بخارى» نيز شرح حال وى را در كتاب رجال بزرگ خود بنام «تاريخ الكبير» مى‏آورد، و سپس روايتى از وى نقل مى‏كند و آن را توضيح مى‏دهد و آن حديث بخصوص را ضعيف شمرده است.

ابن حجر هم شرح حال همان عمارة بن شبيب سبئى را در كتاب «تهذيب التهذيب» و «تقريب التهذيب» آورده و چنين مى‏گويد كه: ترمذى و نسائى در سنن خويش از وى نقل حديث نموده‏اند.

سوم) ابو رشد بن حنش: يكى ديگر از راويان سبئى است كه مسلم در «صحيح» خود و نسائى و ترمذى و ابن ماجه و ابو داود در سنن از وى حديث نقل نموده‏اند، چنان كه ابن حجر نيز نام وى را در كتاب تهذيب التهذيب و تقريب التهذيب مى‏آورد و در باره وى و يك راوى سبئى ديگر مى‏گويد: عمرو بن حنظله سبئى و ابو رشد بن صنعانى از اهل صنعاى يمن، مورد وثوق و اطمينان مى‏باشند.

ذهبى نيز همان مطالب را در تاريخ خود مى‏آورد و اضافه مى‏كند كه: وى در جنگ مغرب زمين شركت جست و در آفريقا سكونت اختيار نمود، و به همين جهت است كه‏

 ص: 724

بيشتر اصحاب و شاگردان وى از اهل مصر مى‏باشند. وى در آفريقا به سال يكصد هجرى در جبهه جنگ بدرود حيات گفت.

و ابن حكم در كتاب خود «فتوح افريقيا» مى‏گويد: آن گاه كه مسلمانان «سردانيه» را به تصرّف خويش درآوردند در غنايم جنگى دست به خيانت زيادى زدند و در موقع مراجعت چون سوار كشتى شدند، همه آنان در كام دريا فرو رفتند و غرق گرديدند جز ابو عبد الرحمان جبلى و حنش بن عبد الله سبئى، زيرا اين دو نفر در غنائم جنگى دست به خيانت نيالوده بودند.

چهارم) ابو عثمان حبشانى: كه به سال 126 ه- درگذشته است.

پنجم) ازهر بن عبد الله سبئى: كه در سال 205 ه- در مصر بدرود حيات گفت.

ششم) اسد ابن عبد الرحمن سئى اندلسى: متصدى مقام قضاوت منطقه «بيره» بود و اين مرد تا پس از سال (150 ه-) زنده بوده است.

هفتم) جبله ابن زهير سبئى: كه از اهل يمن بود.

هشتم) سليمان بن بكّار سبئى: كه او نيز از مردم يمن بود.

نهم) سعد سبئى: ابن حجر در اصابه در شرح حال وى مى‏گويد: واقدى او را از كسانى مى‏داند كه در عصر خود رسول خدا (ص) اسلام آورد.

اين بود چند نفر از راويان و ناقلان حديث كه سمعانى و ابن ماكو در واژه سبائى با عدّه ديگر سبئى كه شرح حال برايشان نوشته و استادان و شاگردان ايشان را معرفى كرده‏اند و اگر كسى تحقيق بيشترى در كتب رجال و حديث به عمل آورد، باز راويان زياد ديگرى را خواهد يافت كه به علّت منسوب بودن به قبيله قحطان، سبئى ناميده شده‏اند.

نتيجه اين كه اين راويان و دهها راوى ديگر به علّت منسوب بودن به سبأ بن يشجب بن يعرب بن قحطان، سبئى ناميده شده و با همين نسب نيز معروف گرديده‏اند. و علماى حديث و رجال، روايات و نام آنان را با همان عنوان و نسبت در كتاب‏هاى‏شان آورده و مفصلًا به شرح حال آنان و اساتيد و شاگردان‏شان پرداخته‏اند. و اين راويان سبئى تا اواسط قرن دوم هجرى در اكثر شهرها و بلاد اسلامى وجود داشته و زندگى مى‏كردند و

 ص: 725

با همان عنوان و نسبت شناخته مى‏شدند. اين خود نشانگر معناى اصلى و صحيح كلمه سبئى و سبئيه مى‏باشد و دليل ديگرى است بر اين كه اين كلمه، در پيش همه اين علما و نويسندگان تا اواسط قرن دوم هجرى به نسبت قبيلگى دلالت داشته است، نه به فرقه مذهبى كه بعداً ساخته و پرداخته‏اند.

و اين راويان سبئى در نظر علماى حديث به‏طورى معروف و شناخته شده و مورد اطمينان مى‏باشند كه صاحبان كتاب‏هاى حديث صحاح و سنن و مسند و ديگر صاحبان مدارك و كتب معتبر حديث بدون كوچك‏ترين ترديد و توقّف از آنان حديث نقل كرده‏اند. در حالى كه اين علما در آن عصر و دوران كه روايت‏ها و حديث‏هاى راويان شيعى را به جرم شيعه على بن ابى طالب (ع) بودن سخت مى‏كوبيدند، و اين چنين راويانى را ضعيف و از درجه اعتبار ساقط مى‏دانستند و در كتاب‏هاى‏شان حديثى از راويان شيعى نقل نمى‏نمودند، در همان عصر و دوران بود كه از اين راويان سبئى بدون كوچك‏ترين توقف و ترديد روايات و احاديث را مى‏گرفتند و د كتاب‏هاى‏شان وارد مى‏نمودند. و اين خود نشان مى‏دهد كه سبئيه، در زمان و در نظر آنان جز به نسبت قبيلگى هيچ معنا و مفهوم ديگرى را متضمن نبوده است. و به هيچ فرقه و گروه مذهبى دلالت نداشته است تا مانع از قبول احاديث آنان گردد. و در نظر اين علما، احاديث‏شان از درجه اعتبار ساقط باشد، بلكه اين مفهوم در دوران‏هاى بعدى به وجود آمده است. چنان كه به يارى خدا در فصل آينده در بخش «تحريف سبئيه» از روى اين حقيقت، پرده خواهيم برداشت.

 ص: 726

تحريف در معنى سبأ و سبائى‏

ان السبئية دلّت على الإنتساب الى الفرقه المذهبيّة بعد

قرون.

سبئيه كه اسم قبايلى بود، بعد از چند قرن تحريف‏

گرديده در يك مذهب جديد افسانه‏اى به كار رفته است.

مؤلف‏

قبيله‏هاى سبئى‏

همان‏طور كه در فصل پيش خاطر نشان ساختيم، تحقيق و بررسى عميق نشان مى‏دهد كه كلمه سبئى، در اصل به معناى انتساب به قبيله‏هاى قحطان كه در يمن سكونت داشته‏اند بوده، ولى بعداً به علل و عواملى كه در صفحات آينده توضيح مى‏دهيم، تحريف گرديد و به معناى انتساب به يك مذهب تازه‏اى به كار رفت. و با اين تحريف و استعمال جديد، يك مذهب افسانه‏اى و نوى در اسلام پيدا شده كه در واقع چنين مذهبى در مسلمانان وجود نداشته است.

و باز تحقيق بيشتر در اين مورد نشان مى‏دهد كه اين تغيير و تحوّل، و اين تحريف و س‏ء استفاده از واژه‏ها، به دوران‏هايى مى‏رسد كه در آن دوران‏ها، قبيله‏هاى سبئى يعنى قحطانيها- كه از شيعيان على (ع) بودند- در كوفه اجتماع نموده و آن حضرت را در

 ص: 727

جنگ جمل و صفّين و ديگر جنگ‏ها يارى نمودند و سران آنان عبارت بودند از:

اول) عمّار بن ياسر كه از قبيله عنس سبائى بوده است.

دوم) مالك اشتر و كميل بن زياد و افراد قبيله آنان كه هر دو از قبيله نخع و سبائى بودند.

سوم) حجر بن عدى كندى سبائى و افراد قبيله‏اش و اصحاب و يارانش كه با وى بودند.

چهارم) عدى بن حاتم طائى سبائى و افراد قبيله‏اش.

پنجم) قيس بن سعد بن عباده خزرجى كه از تيره‏هاى قبايل سبائى بودند و كسان ديگرى كه از قبيله خزرج سبائى كه با وى بودند.

ششم) خزيمه بن ثابت ذوالشهادتين، و سهل و عثمان فرزندان خنيف كه همه از سبائيان بودند. و همچنين ساير افرادى كه از قبيله اوس سبائى با آنان بودند.

هفتم) عبد الله بديل و عمرو بن حمق و سليمان بن صرد و افراد قبيله آنان كه همه از خزاعى و سبائى بودند.

آرى اينها و ده‏ها هزار نفر ديگر از قبيله‏هاى ايشان كه كنتسب به قبيله سبائى هستند، و از سرسخت‏ترين مخالفان خاندان اميّه بودند، و از دوران عثمان گرفته تا آخرين روزى كه دولت اموى‏ها حكومت مى‏كرد اين افراد از دوستداران على (ع) و خاندان وى بودند، و تا آخرين دقايق زندگى از آن حضرت و خاندانش حمايت و طرفدارى مى‏نمودند و در اين راه جان مى‏باختند.

آغاز تحريف در كلمه سبئى‏

همان‏طور كه توضيح داديم اكثر علاقمندان و شيعيان على را عحطانيان تشكيل مى‏دادند. و اين قحطانيان نيز به «سبأ» انتساب داشتند. به همين مناسبت دشمنان على (ع)، از نخستين روز تا دوران رياست زياد بن ابيه در كوفه، اين نسبت را يك نوع ناسزا و نسبتى ننگ‏آميز جلوه مى‏دادند و كلمه «سبئى» را كه به اين انتساب دلالت مى‏كرد، در مقام نكوهش و انتقاد به جاى «شيعه على» انتساب به «سبأ» را در باره تمام‏

 ص: 728

پيروان و شيعيان وى به كار مى‏بردند. و بدين گونه، اين كلمه را از معناى اصلى خود دور كرده و در يك معناى ديگرى استعمال مى‏كردند.

به‏طورى كه در نام، زير ملاحظه مى‏كنيد زياد بن ابيه در نامه‏اى كه از كوفه به معاويه نوشته، همين لقب و عنوان را در باره افرادى به كار برده است كه آنان اصلًا از قبليل سبئى نبودند، و در واقع اين اولين دفعه‏اى است كه سبئى از معناى اصلى خود كه نام قبايلى در يمن بود تحريف شده و در مورد تمام دوستداران و طرفداران على بن ابى طالب (ع) به كار رفته است. و اين جريان در واقع، آغاز تحريف در اين كلمه مى‏باشد. و اينك متن آن نامه:

بسم الله الرحمن الرحيم‏

«به بنده خدا معاويه امير مؤمنان، اما بعد خداوند به امير مؤمنان- معاويه- احسان فرمود، و دشمنانش را سركوب نمود، و كسانى را كه از در مخالفت با وى در آمده بودند منكوب و مغلوب‏شان ساخت. عدّه‏اى سركش و طغيان‏گر از اين «ترابيه و سبائيه» به رهبرى حجر بن عدى با امير مؤمنان به مخالفت برخاستند و از جمعيت مسلمانان جدا شده و عَلَم جنگ و محاربه را عليه ما برافراشتند، ولى خداوند ما را بر آنان پيروز و مسلّط گردانيد. اشراف و بزرگان كوفه، افراد خيّر، نيكوكار و متديّنين اين سرزمين كه فتنه و آشوب آنان را با چشم خود ديده و سخنان كفرآميز و ارتدادآور آنان را شنيده بودند، خواستم و ايشان عليه آنان گواهى و شهادت دادند. و اينك من افراد اين گروه را به نزد امير مؤمنان فرستادم. امضا و شهادت گواهان متديّن و مورد اعتماد شهر را عليه ايشان در ذيل همين نامه ثبت نمودم.»

مى‏بينيم كه زياد، در اين نامه حجر و يارانش را «ترابيه و سبائيه» ناميده است. و از همشهريان‏شان نيز عليه اين گروه گواهى خواسته و عدّه‏اى از آنان هم استشهاد نموده، براى خوشنودى و جلب رضاى خاطر زياد عليه اين مردان شهادت داده‏اند و طبق شهادت آنان شهادت‏نامه‏اى تنظيم گرديده و به نزد معاويه فرستاده شده است.

 ص: 729

متن شهادت‏نامه به روايت طبرى‏

طبرى كيفيت پرونده‏سازى ابن زياد و متن همين شهادت‏نامه را بدين گونه مى‏آورد: زياد بن ابيه، حجر و ياران وى را تحت تعقيب قرار داد. دوازده نفر از آنان ر ا دستگير نمود و زندانى‏شان كرد، سپس سران قبائل و بزرگان قوم را دعوت نمود و گفت شما بايد بر آنچه از حجر ديده‏ايد شهادت دهيد. و آن روز رئيس اهل مدينه در كوفه عبارت بود از «عمرو بن حريث» و رئيس تميم و همدان عبارت بود از «خالد بن عرفطه» و «قيس بن وليد بن عبد شمس بن سفيره» رياست ربيعه و كنده را داشت و «ابو بردة بن ابى موساى اشعرى» نيز رئيس قبيله «مذحج و اسد» بود.

اين چهار نفر طبق درخواست ابن زياد چنين گواهى دادند:

ما شهادت مى‏دهيم كه حجر بن عدى، عدّه‏اى را به دور خود گرد آورد و علناً به خليفه (معاويه) دشنام و از وى بدگويى مى‏كند. و مردم را به جنگ او دعوت مى‏نمايد. و ادّعا مى‏كند جز خاندان ابو طالب، كسى صلاحيت خلافت را ندارد. و در شهر- كوفه- قيام كرده و استاندار امير مؤمنان (معاويه) را از آن جا اخراج نموده است و او ابو تراب (على (ع)) را مى‏ستايد و علناً بر وى درود مى‏فرستد، و از مخالفين و دشمنان وى تبرّى مى‏نمايد. و اين افرادى كه دستگير و زندانى گرديده‏اند، از بزرگان ياران حجر مى‏باشند و با او هم‏فكر و هم عقيده هستند.

طبرى مى‏گويد: زياد به شهادت‏نامه و نام گواهان نگاه كرد و گفت: گمان ندارم كه اين شهادت‏نامه آن چنان كه خواسته من است، قاطع و مؤثّر باشد. و من مى‏خواهم كه تعداد شهود بيش از اين چهار نفر باشد و در متن آن نيز تغييراتى به عمل آيد.

سپس طبرى شهادت‏نامه ديگرى را كه خود زياد تنظيم كرده و براى امضاى گواهان در اختيار آنان گذاشت بدين گونه نقل مى‏نمايد:

بسم الله الرّحمن الرّحيم‏

ابو بردة ابن ابو موسى، بر اين مطلب گواهى مى‏دهد و بر گواهى خويش خدا را شاهد مى‏گيرد كه حجر بن عدى از اطاعت و پيروى خليفه سر باز زده، و از جماعت مسلمانان‏

 ص: 730

كناره گرفته است. وى علناً خليفه را لعنت مى‏كند. عدّه‏اى را به دور خود جمع‏آورى كرده، و آنان را علناً به پيمان‏شكنى به عزل معاويه از خلافت دعوت مى‏نمايد، و به جنگ و آشوب تحريك‏شان مى‏كند و او اين چنين به خداى بزرگ كفر مى‏ورزد كفرى شديد.[55]

«زياد» كه اين شهادت‏نامه را تنظيم نمود گفت: همه شما بايد بدين گونه شهادت بدهيد. بخدا قسم مى‏كوشم تا گردن اين مرد ابله يعنى (حجر) بريده شود.

اين بود كه رؤساى چهارگانه قبايل، شهادت خود را تغيير داده و به صورت شهادت‏نامه ابو برده، شهادت‏نامه ديگرى تنظيم نمودند، سپس زياد از مردم دعوت كرد و دستور داد كه شما نيز بايد مانند شهادت اين چهار تن شهادت بدهيد.

طبرى سپس مى‏گويد: زياد گفت اوّل از افراد قبيله قريش شهادت بگيريد، و نخست نام كسانى را بنويسيد كه در نزد ما و امير المؤمنين (معاويه) از نظر عقيده سالم و در دوستى خاندان اميّه پا بر جا و شناخته شده‏اند. طبق فرمان زياد، هفتاد نفر اين شهادت‏نامه را امضا نموده، بدين گونه شهادت‏شان را عليه حجر و ياران وى ثبت نمودند.

طبرى آن گاه نام عدّه‏اى از شهود را مى‏آورد كه از آنهاست: عمر بن سعد، شمر بن ذى الجوشن، شبث بن ربعى و زحر بن قيس.

باز طبرى مى‏گويد: شداد بن منذر بن حارث نيز كه معروف به «ابن بزيعه» بود و به مادرش نسبت داده مى‏شد، اين شهادت‏نامه را امضاء نمود، وى «زياد» گفت: آيا او پدرى نداشت كه بر وى نسبت داده شود؟ او را از ليست شهود و گواهان بيندازيد. گفتند: امير! او برادرى دارد به نام حضين بن منذر كه به پدرش نسبت داده مى‏شود. زياد گفت: شداد را نيز به پدرش نسبت دهيد و بگوييد شداد بن منذر، چرا ابن بزيعه‏اش مى‏ناميد. اين‏

 ص: 731

جريان كه به گوش ابن بزيعه رسيد ناراحت گرديد و بى‏اختيار گفت: امان ازدست زنازاده واى بر او آيا مادر وى سميه از پدرش معروف‏تر نبود؟ بخدا سوگند كه وى در اثر شهوت مادرش و ناشناخته بودن پدرش هميشه به مادرش نسبت داده مى‏شود و فرزند سميه معروف مى‏باشد.

تكذيب شهادت‏نامه‏

باز طبرى مى‏گويد: از جمله كسانى كه نام و امضاى آنان در شهادت‏نامه ديده مى‏شد، يكى شريح بن حارث و ديگرى شريح بن هانى بود، ولى هر دو امضاى‏شان را تكذيب نمودند، امّا شريح بن حارث مى‏گويد: زياد در باره حجر از من سؤال نمود. گفتم حجر مردى است كه روزها روزه مى‏گيرد و شب‏ها به عبادت پروردگارش مى‏پردازد.

و امّا شريح بن هانى مى‏گويد چون شنيدم كه عليه حجر بن عدى از طرف من امضاى جعلى گذاشته و شهادت مرا ثبت نموده‏اند، من اين شهادت‏نامه را تكذيب و جعل كنندگانش را مورد ملامت و نكوهش قرار دادم. شريح بن هانى نامه‏اى هم شخصاً به معاويه نوشت و به وسيله وائل بن حجر به نزد او فرستاد و متن نامه اين بود.

«معاويه! من اطلاع حاصل كردم كه زياد امضاى مرا نيز عليه حجر در نامه خويش ثبت نموده است، ولى اين امضا و شهادت ساختگى مى‏باشد. شهادت صحيح من در باره حجر، اين است كه او نماز را به پا مى‏دارد امر به معروف و نهى از منكر مى‏كند جان و مال او محترم و قتل وى حرام است، حالا خودت مى‏دانى مى‏خواهى به قتلش برسان و مى‏خواهى آزادش كن».

چون معاويه نامه شريح را خواند، گفت: شريح به وسيله اين نامه، خودش را از اين شهادت كنار كشيد. و از جمله كسانى كه ابن زياد شهادت او را نيز ثبت نمود، سرى بن وقاص حارثى بود، ولى او از اين شهادت خبرى نداشت.

 ص: 732

قيام حجر بن عدى در دوران مغيره‏

كان حجر من أعيان الصّحابة يكثر الامر بالمعروف و النّهى‏

عن المنكر.

حجر بن عدى از بزرگان صحابه پيامبر بود، بسيار امر به‏

معروف و نهى از منكر مى‏نمود.

مورّخان‏

در فصل پيش سخن از حجر و يارانش بود. گفتيم كه زياد بن ابيه با آنان در افتاد و آنها را گروه «برابيه و سبئيه» نام‏گذارى كرد. و براى آنان پرونده‏سازى نمود، و عليه آنان از عدّه‏اى شهادت گرفت، و بالاخره با وضع اسفبار و جگرخراشى به قتل‏شان رسانيد.

اينك در اين فصل حجر بن عدى را بشناسيم كه وى كيست و سبئى بودنش از كجاست؟ چرا و چگونه زياد بن ابيه او را سبئى معرّفى كرده است؟

حجر كيست؟

حجر پسر عدى بن معاويه از خاندان معاوية بن كنده، يكى از قبايل سبأ بن يشجب مى‏باشد. در كتب رجال و تراجم مانند: «طبقات ابن سعد» و «اسدالغابه» و «اصابه» در باره او چنين آمده است: حجر و برادرش هانى وارد مدينه گرديدند و در حضور

 ص: 733

پيامبر (ص) آيين اسلام را پذيرفتند و حجر در جنگ «قادسيه»[56] شركت نمود و «مرج عذرا»[57] به وسيله او فتح گرديد.

ابن سعد در طبقات مى‏گويد: حجر از كسانى است كه دوران جاهليّت و اسلام هر دو را ديده، مردى بود موثّق و مورد اطمينان و به جز از على بن ابى طالب (ع)، از هيچ كس حديث نقل ننموده است.

حاكم در مستدرك مى‏گويد: حجر يكى از اصحاب و ياران شايسته پيامبر اسلام بوده و مقررى ساليانه وى دو هزار و پانصد بوده و در صحابه، مردى با عدالت و تارك دنيا بوده است.

صاحب استيعاب مى‏گويد: حجر از افراد بارز و باشخصيّت و از فضلاى اصحاب پيامبر بود، و در ركاب امير المؤمنين على (ع) در جنگ صفين پرچم قبيله كنده به دست او بود. و در جنگ نهروان نيز فرماندهى جناج چپ سپاه را به عهده داشت و در جنگ جمل هم شركت داشت و حجر از بزرگان صحابه پيامبر (ص) به شمار مى‏رفت.

صاحب اسد الغابه سپس مى‏گويد: او به «حجر خيّر» معروف و مشهور است.

در سير اغلام النبلاء آمده است: حجر مردى بود بس بزرگ‏وار و شريف، در ميان قبيله‏اش بسيار متنفذ و مطاع بود و به موضوع امر به معروف و نهى از منكر، بسيار اهميّت مى‏داد. با شجاعت و شهامت بى‏نظير و بدون كوچك‏ترين ترس و واهمه، آن را به مورد اجرا مى‏گذاشت. و در نهى از منكر از همه مسلمانان پيش‏قدم‏تر بود. و از شيعيان نيك و فداكار على (ع) به شمار مى‏رفت. و در جنگ صفّين يكى از فرماندهان سپاه على (ع) بود. و در دوران خويش از مردان صالح و شايسته محسوب مى‏گرديد.

 ص: 734

در تاريخ الاسلام ذهبى آمده است: حجربه افتخار صحابگى رسول خدا (ص) و افتخار بزرگ وفادت‏[58] بر آن حضرت سرافراز گرديده بود، او به مدينه آمد و با تشخيص خود طوعاً تعاليم عالى اسلام را از نزديك و با دقّت بديد و با فكر و تشخيص خود آن را پسنديد و داوطلبانه آن را پذيرفت و او از مردان پاك و زاهد بود. و هميشه خود را با طهارت و وضوء نگاه مى‏داشت و به امر به معروف و نهى از منكر بيش از ديگران عمل مى‏كرد.

ابن كثير در تاريخ خود مى‏گويد: حجر بن عدى در مدينه براى پذيرفتن اسلام به حضور رسول خدا (ص) وارد گرديد، و از زهاد و پرهيزكارترين بندگان خدا و از مصاديق و شاهكارهاى‏ «بَرًّا بِوالِدَتِي» بود. او مردى بود «كثير الصلاة و الصوم» و هيچ وقت وضوى او باطل نمى‏گرديد، مگر اين كه بلافاصله وضو مى‏گرفت و هيچ وقت هم وضو نمى‏گرفت مگراين كه به دنبال آن نمازى به جاى مى‏آورد.

در اصابه آمده است: حجر از شيعيان و ياران على بن ابى طالب (ع)، و مصاحب و ملازم وى بود و در موقع وفات ابوذر در ربذه در بالاى سرش حاضرگرديد.

صاحب اصابه مى‏گويد: آن گاه كه حجررا به شام مى‏بردند محتاج به آب براى غسل جنابت گرديد به مأمور مسئولش گفت سهم آب خوردنى فرداى مرا امروز به من ده تا خود را تطهير كنم (عسل كنم) مأمور گفت مى‏ترسم فردا از تشنگى بميرى و معاويه مرا توبيخ و مجازات نمايد. صاحب اصابه مى‏گويد: چون مأمور از دادن آب امتناع ورزيد، حجر به درگاه خدا دعا كرد پس از آن قطعه ابرى در بالاى سرش پيدا شد و آن قدر باران آمد كه وى با آب آن باران رفع احتياج كرد. همراهانش چون اين جريان را ديدند گفتند: حجر! تو كه «مستجاب الدعوه» هستى و دعاى تو در پيشگاه خوا بدين گونه پذيرفته مى‏شود، از خداوند درخواست كن كه ما را از دست اين ستمگران نجات بخشد. حجر گفت: «اللّهم خر لنا: پروردگارا! آنچه صلاح ما در آن است براى ما پيش بياور، زيرا كه ما

 ص: 735

رضاى تو را خواهانيم».

اين بود حجر و شخصيّت او و امّا داستان سبائى بودنش.

قيام حجر عليه مغيره‏

طبرى در اوّل فصل «حوادث سال 51» و در فصل «جريان حجر و يارانش» چنين نقل مى‏كند كه: چون در ماه جمادى سال 41 ه-، معاويه خواست مغيرة بن شعبه را به استاندارى كوفه برگزيند او را احضار نمود و گفت: مغيره! من تصميم داشتم مطالب زيادى را به تو تذكّر دهم و وصيّت‏هاى چندى به تو بنمايم، ولى از همه آنها صرف نظر مى‏كنم، زيرا اعتماد و اطمينان فراوان به بصيرت و كاردانى تو دارم و مى‏دانم آنچه كه نظر مرا جلب مى‏كند و رضاى من در آن است، و آنچه كه پيشرفت حكومت و سلطنت من و اصلاح امور رعيت، وابسته به آن است تشخيص خواهى داد و طبق آن عمل خواهى نمود، ولى با اين حال از تذكّر يك نكته ناگزيرم كه بايد آن را هميشه در نظر بگيرى و به صورت مهم‏ترين وصيّت من در انجام دادن آن كوچك‏ترين اهمال و مسامحه را روا ندارى و آن اين كه: هيچ گاه از بدگويى و ناسزا نسبت به على دست برندارى، و در تعريف و توصيف عثمان كوتاهى نكنى، و عيب گرفتن و ايراد نمودن نسبت به پيروان على و بى توجهى و گوش ندادن به حرف‏هاى شيعيان وى و محبّت و عطف توجّه به پيروان عثمان و گوش دادن به تقاضاها و درخواست‏هاى آنان را برنامه كار خود قرار دهى.

مغيره در پاسخ معاويه گفت: من در كار خود تجربه ديده و آزموده هستم، و قبل از تو از ناحيه ديگران نيز پست‏هايى داشته‏ام و به آنان نيز خدمات شايانى نموده‏ام و به طور كلى كسى از گذشتگان در مسير كارم مرا ملامت و نكوهش نكرده است، زيرا خدماتى كه بر من محوّل مى‏گردد، بيش از آنچه انتظار مى‏رود در انجام دادن آن سعى و تلاش مى‏نمايم. اينك تو نيز مرا تجربه و آزمون خواهى كرد تا پذيرفته آيم و مورد ستايش و تقدير قرار گيرم و يا مورد ملامت و نكوهش.

معاويه گفت: مى‏دانم كه فعاليّت تو مورد پسند ما خواهد شد.

 ص: 736

طبرى سپس مى‏گويد: مغيره از طرف معاويه هفت سال و اندى مقام استاندارى را داشت. و در اين مدّت بهترين روش رياست را پيش گرفت و در راه صلح و رفاه عموم تلاش مى‏كرد، ولى در اين مدّت طبق فرمان معاويه بيش از هر چيز يان نكته را مورد توجّه خويش قرار داده بود و بيش از هر موضوع سعى و تلاش خود را در اين مورد به كار مى‏بست كه از ذم و نكوهش على و بدگويى نسبت به وى كوتاهى نكند، و در لعنت كردن به قاتلان عثمان آنى آرام نگيرد، و از دعا كردن به عثمان و طلب رحمت و مغفرت نمودن به او و تعريف و توصيف اصحاب وى و پيروان او كوچك‏ترين مسامحه و كوچك‏ترين غفلتى نورزد. و چون حجر بن عدى آن نكوهش تند مغيره را در باره على (ع) مى‏شنيد و آن لعنت و نفرين به گوشش مى‏خورد مى‏گفت: خداوند شما را لعنت و نكوهش كرده است نه على و پيروانش را.

يك روز كه مغيره خطبه مى‏خواند و گرم سخنرانى بود و از على و پيروان وى بدگويى مى‏نمود و از عثمان تعريف و توصيف مى‏كرد، حجر بن عدى از ميان جمعيّت به پاخاست و با صداى بلند گفت: خدا فرمان مى‏دهد كه عدل را بپاداريد و به حق شهادت دهيد و من شهادت مى‏دهم بر اين كه كسى را كه شما نكوهش مى‏كنيد و ناسزايش مى‏گوييد به فضيلت سزاوارتر است و آن كس كه شما از او تعريف و توصيف مى‏كنيد به ذم و نكوهش سزاوارتر است.

مغيره چون گفتار حجر را شنيد گفت: اى حجر تا زمانى كه من فرمانرواى شما هستم، تو در آسايشى، اى حجر! واى بر تو از خشم حكمران- معاويه- بترس و غضب و سطوت او را نايده مگير، زيرا آتش خشم سلطان گاهى كسان زيادى مانند تو را فرا مى‏گيرد و به كام خويش فرو مى‏برد.

بدين گونه مغيره گاهى حجر را تهديد مى‏نمود و از سخت‏گيرى‏ها و مجازات‏ها بدو سخن مى‏گفت و گاهى هم با اغماض و چشم‏پوشى، با وى رفتار مى‏كرد تا به اواخر دوران رياست مغيره رسيد. باز مغيره يك روز در موقع سخنرانى و ايراد خطبه، سخن از على و

 ص: 737

عثمان به ميان آورد و ضمناً چنين گفت: خداوندا! رحمت خويش را بر عثمان بن عفان نازل گردان و او را ببخشاى و به نيكوترين وجهى بر اعمال نيكش پاداشت بده، زيرا او به كتاب تو عمل كرد، و از سنّت پيامبرت پيروى نمود، و پراكندگى ما را به اتّحاد مبدل ساخت، و خون‏هاى ما را محفوظ داشت، و خود مظلوم و بى‏گناه كشته شد. پروردگارا! او و پيروانش و دوستدارانش و خون‏خواهانش را بيامرز.

مغيره در پايان سخنش به كشندگان عثمان لعنت نمود. در اين هنگام حجر به پاخاست و چنان بر مغيره بانگ زد كه آن كسانى كه در مسجد و خارج آن بودند، صداى او را شنيدند و به مغيره فرياد زده گفت: تو از فرط پيرى نمى‏فهمى با چه كسى در افتاده و پرخاش مى‏كنى. اى مرد! دستور بده كه مقررى ما را از بيت‏المال بدهند، زيرا به دستور تو حقّ ما را به ما نمى‏دهند در صورتى كه تو چنين اختيارى را ندارى و به ما ظلم روا داشتى و استانداران پيشين چنين اجازه‏اى به خود نمى‏دادند، و چنين جرأت و جسارتى را در خود احساس نمى‏كردند، و اينك تو كار را به جايى رسانده‏اى و پا را آنچنان فرا نهاده‏اى كه از امير مؤمنان على (ع) ذم و نكوهش مى‏كنى و از جنايت‏كاران مدح و تعريف!!

سياست مغيره در برابر حجر

طبرى مى‏گويد: چون گفتار حجر بدين جا رسيد بيش از دو سوّم جمعيّت مسجد به پاخاسته و يك‏صدا گفتند: آرى صحيح است مغيره! بخدا سوگند حجر راست مى‏گويد و از حق دفاع مى‏كند. اين سخنان تو براى ما سود ندارد، دستور بده سهميه ما را از بيت‏المال بپردازند، و حقّ ما را به ما بدهند. مردم از اين نوع سخنان به مغيره زياد گفتند، و سر و صداى آنان بلند شد، مغيره از منبر پايين آمد و به منزل رفت. اطرافيانش اجازه خواسته نزد وى رفته بدو گفتند: مغيره! چرا مى‏گذارى اين مرد با تو اين چنين سخن گويد و در برابر حكومت تو گستاخ گردد. تو با اين روش خود، دو بدى را براى خود خريده‏اى. نخست آن كه: فرمانروايى خود را سست كرده‏اى، ديگر آن كه خود را به سخط و غضب معاويه مبتلا ساختى، زيرا اگر جريان امروز به گوش معاويه برسد، براى تو از تندى و

 ص: 738

جسارت حجر سنگين‏تر و كوبنده‏تر گرديد.

طبرى گويد: مغيره در پاسخ آنان گفت كه من با سياست و حلم و نرمش خويش، او را به كشتن رسانيدم، زيرا به زودى استاندار ديگرى به اين شهر و ديار مى‏آيد. حجر نيز با وى مانند من رفتار مى‏كند و پرده‏درى را كه امروز از وى مشاهده نموديد در مقابل آن استاندار نيز از خود نشان مى‏دهد و او در نخستين بار حجر را دستگير مى‏نمايد و با فجيع‏ترين شكل به قتلش مى‏رساند و امّا من: اينك عمرم به پايان رسيده، و عملم به ضعف و سستى گراييده، دوست ندارم آغاز خشونت با اهل اين شهر از من سير زند، و با دست من خون نيكوترين و متديّن‏ترين شخصيت‏هاى اهل كوفه ريخته شود، و آنان بدين وسيله به فيض و سعادت برسند و شقاوت و بدبختى از اين راه نصيب من گردد و معاويه به رياست و عزّت بيشتر در اين دنيا نائل شود، و مغيره به ذلّت و بدبختى آخرت مبتلا گردد. به طور كلى روش من فعلًا اين است كه هر كس با من باشد و به من نكويى كند پاداش نيكش را خواهم داد و هركس با من راه مخالفت و دشمنى را در پيش گيرد، او را عفو خواهم نمود و به حال خود واگذار خواهم نمود. افراد بردبار و حليم و بى سر و صدا را خواهم ستود، افراد بى عقل و نادان و خورده‏گير را نصيحت و راهنمايى خواهم نمود تا روزى كه مرگ ميان من و آنان جدايى اندازد، در اين صورت روزى كه مردم كوفه روش‏هاى تند و سخت‏گيرى‏هاى استانداران بعد از مرا مى‏بينند، روش مرا ستوده و از من به نيكى ياد خواهند نمود.

 ص: 739

قيام حجر در دوران زياد بن ابيه‏

ويل امك يا حجر سقط العشاء بك على سرحان.

واى به حال مادرت اى حجر كه غذاى گرگ شدى.

زياد بن ابيه‏

گفتگوى زياد با حجر

مغيره از سال 41 ه-. تا 51 ه-. استاندار كوفه بود. و در سال 51 ه-. وفات كرد و از آن تاريخ فرمانروايى بصره و كوفه هر دو به زياد بن ابى سفيان محوّل گرديد. زياد به سوى كوفه حركت نموده وارد دار الاماره شد.

در طبقات ابن سعد و سير اعلام النبلاء ذهبى آمده است: چون زياد بن ابيه به عنوان استاندار به كوفه آمد، حجر بن عدى را به پيش خود خواست و بدو گفت: حجر! مى‏دانى كه من تو را بهتر از ديگران مى‏شناسم و به‏طورى كه مى‏دانى من و تو هر دو روزى از محبّين و دوست‏داران على بن ابى طالب بوديم، ولى امروز وضع دگرگون شده تو را بخدا سوگند مى‏دهم مبادا كارى بكنى كه يك قطره از خون تو به دست من ريخته شود. چه آن كه اگر كار به اين جا كشد، همه خون تو را خواهم ريخت، حجر! مالك زبان خويش باش و در گوشه خانه‏ات بنشين كه در اين صورت جايگاه تو اين تخت حكمرانى خواهد بود و

 ص: 740

همه نيازهاى تو برآورده خواهد شد.

حجر! تو را در باره جانت به خدا سوگند مى‏دهم كه خودت را مواظبت كن. من از شتاب‏زدگى تو آگاهم. اى ابو عبد الرحمان![59] از اين اراذل و اوباش و افراد جاهل و نادان دور باش مبادا فكر تو را عوض كنند، و عقيده تو را تغيير دهند. اگر تو غير از اين باشى، و راه سفيهان را در پيش گيرى، مقام خودت را در نظر من پست و كوچك كرده‏اى، و موقعيّت خود را تنزّل داده‏اى، حجر! بدان كه در اين صورت، من به سادگى از تو دست بردار نخواهم بود و در مجازات تو از هيچ شكنجه و عذابى دريغ نخواهم نمود.

حجر در پاسخ زياد بن ابيه به اين جمله كوتاه قناعت كرد: گفتار تو را فهميدم و به مكنون خاطرات پى بردم. سپس به خانه خود برگشت. و خبر احضار حجر به گوش هم‏فكران وى و شيعيان امير مؤمنان (ع) رسيد، به خانه او آمدند و علّت احضار و گفتگويش را با زياد پرسيدند. حجر گفتار زياد را با آنان در ميان گذاشت. ياران وى گفتند: گفتار زياد براى تو از روى صلاح و خيرخواهى نبوده است.

قيام حجر عليه زياد بن ابيه‏

همين طور شيعيان به خانه حجر آمد و شد مى‏نمودند و او را بدين گونه تشجيع مى‏كردند كه: تو رئيس و سرپرست ما هستى، و بيش از همه افراد تو بايد اين روش زشت زياد را انكار كنى، و در مقابل لعن على با وى به مبارزه برخيزى، و چون حجر به مسجد مى‏آمد شيعيان نيز به همراه وى به مسجد مى‏رفتند تا آن كه زياد به بصره بازگشت و عمرو بن حريث به نيابت از وى استاندارى كوفه را اداره مى‏كرد. عمرو كسى را به نزد حجر فرستاد كه علّت اين اجتماع چيست؟ و چرا اين جمعيّت به دور تو گرد آمده‏اند؟ در صورتى كه تو با امير پيمان بسته‏اى و به وى قول مساعد داده‏اى.

حجر به فرستاده عمرو بن حريث گفت: گويا خود نمى‏دانيد چه مى‏كنيد؟! دور شو! عمرو بن حريث عين گفتار حجر را به زياد بن ابيه گزارش داد و اين جمله را نيز اضافه‏

 ص: 741

نمود كه: اگر نيازى به كوفه دارى، بايد هر چه زودتر خود را به اين شهر برسانى.

زياد با ديدن نامه عمرو به سرعت به سوى كوفه حركت نمود و وارد شهر گرديد.

طبرى روايت مى‏كند: زياد نخست به دار الاماره وارد گرديد، سپس در حالى كه قباى حرير بر تن، و عبايى از خز سبز رنگ به دوش داشت و موى سر شانه زده به سوى مسجد روانه شد و در عرشه منبر قرار گرفت. در آن هنگام حجر با عدّه زيادى از يارانش، در گوشه‏اى از مسجد نشسته بودند. زياد پس از حمد و ثنا گفت: عاقبت سركشى و گمراهى خطرناك است، اين ها چون راحت زيسته‏اند سركش شده‏اند، و از من خاطر جمع شده جسارت كرده‏اند. به خدا سوگند! اگر از انحرافتان برنگرديد، و راه راست را در پيش نگيريد، درد شما را دوا خواهم نمود. اگر من نتوانم منطقه كوفه را از تاخت و تاز حجر محافظت كنم، و او را عبرت آيندگان سازم هيچ ارزشى ندارم. واى به حال مادرت اى حجر! كه غذاى گرگان شدى.

و باز طبرى نقل مى‏كند: زياد بن ابيه يك روز خطبه را طولانى كرد و نماز را به تأخير انداخت. حجر بن عدى به سخن آمد و گفت: زياد نماز را درياب! وقت نماز گذشت، ولى زياد بن ابيه به گفتار وى اعتنا نكرد و به سخنرانى‏اش ادامه داد. باز حجر صدا كرد: نماز! نماز! باز هم زياد به گفتار خود ادامه داد. چون حجر از گذشتن وقت نماز ترسيد دست برد و كف دست از سنگ‏ريزه‏هاى مسجد پر كرد و پرتاب كرد و به نماز برخاست. جمعيّت مسجد هم به تبع وى به نماز برخاستند. چون زياد وضع را اين چنين مشاهده نمود، از منبر پايين آمد و به نماز ايستاد، مردم هم با وى نماز به جاى آوردند و پس از آن كه از نماز فارغ گرديد، در ضمن نامه‏اى كه به معاويه نوشت وضع حجر را نيز منعكس كرد و خيلى مطالب ديگر را هم در سعايت وى به قلم آورد.

معاويه در پاسخ نامه زياد نوشت: زنجير سنگين به گردنش بند و به سوى من بفرست.

مؤلف استيعاب اين داستان را بدين گونه مى‏آورد: آن گاه كه معاويه به زياد فرماندارى عراق و نواحى آن را داد، زياد بدرفتارى و سخت‏گيرى را در اين منطقه شروع نمود. اين بود كه حجر از فرمانبردارى وى سرپيچيد، ولى از فرمانروايى معاويه سرپيچى نكرد. عدّه‏اى از ياران و شيعيان على، در عزل زياد از حجر پيروى نمودند و روزى حجر به‏

 ص: 742

علّت تأخير انداختن نماز به سوى زياد سنگ پاشيد.

صاحبان اسد الغابه و الاصابه نيز اين مطلب را تأكيد كرده‏اند.

طبرى سپس اين جريان را در روايت ديگر چنين نقل مى‏كند: زياد به شرطه‏هايش مأموريت داد كه حجر را دستگير كنند و به نزد وى بياورند. شرطه‏ها چون به نزد حجر رسيدند، ياران حجر به ايشان گفتند: هرگز حجر به نزد زياد نخواهد رفت، و هيچ پذيرايى و حرمتى از زياد نداريم. رئيس شرطه براى بار دوم عده‏اى را مأمور كرد كه حجر را به نزد وى بياورند و چون مأموران نزديك حجر رسيدند ياران وى پاسخ مأمورين را با ناسزا و بدگويى دادند.

ياران حجر متفرّق مى‏شوند

زياد اشراف و بزرگان كوفه را خواست و با پرخاش و خطاب به آنان گفت: اى مردم كوفه! با دستى سر مى‏شكنيد و با دست ديگر مرهم مى‏گذاريد. بدن‏هايتان با من و دل‏هايتان با حجر است؟ با اين مرد ديوانه و سرتاپا شر و فساد! شما با من هستيد ولى برادران، فرزندان و افراد قبيله شما با حجراند و اين نيست مگر حيله و نيرنگ در باره من، به خدا سوگند يا بايد صريحاً از وى دورى و تبرّى كنيد، يا قومى را به شهر شما خواهم ريخت كه كجى‏هاى شما را راست گردانند.

چون گفتار زياد بدين جا رسيد، حاضرين در مجلس به پاخاستند و گفتند ما پناه مى‏بريم به خدا از اين كه جز پيروى كردن از دستور تو و اطاعت كردن از فرمان امير المؤمنين «معاويه» نظر و يا فكر ديگر داشته باشيم و در باره حجر هر فرمانى كه مى‏تواند خاطر امير را جمع و آسوده كند فرمان برداريم.

زياد گفت: پس هر يك از شما برخيزد و برادر، فرزند، قوم خويش و افراد قبيله خود را كه به دور حجر گرد آمده‏اند، به سوى خود فرا خوانيد و هر يك از شما تا آن جا كه مى‏تواند در متفرّق ساختن ياران حجر اقدام نمايد.

سران كوفه دستور زياد را اجرا كردند، و اكثر مردمى را كه دور حجر بودند متفرّق ساختند. و چون زياد ديد بيشتر ياران حجر متفرّق شدند، به رئيس شرطه‏اش دستور داد

 ص: 743

كه به نزد حجر برو اگر به حرف تو گوش داد و از تو پيروى نمود، او را با خودت بياور و الا به افراد شرطه دستور بده چوب‏هاى ستون‏هاى بازار را از جا درآورند و با آن چوب‏ها به ايشان حمله كنند و حجر را به نزد من آورند و هر كس مانع شد او را بكوبند.

رئيس شرطه به افراد خويش دستور داد چوب‏هاى ستون‏هاى بازار را از جا درآوريد و حمله كنيد افراد پليس زياد چنين كرده و با چوب‏هاى گران رو به اصحاب حجر كردند.

عمير بن يزيد كندى كه مردى از خاندان هند معروف به «ابو العمرطه» بود گفت: اى حجر! از ياران تو به جز من كسى شمشير به همراه ندارد، و از يك تن كارى ساخته نيست. حجر گفت: حالا چه كنم صلاح چيست؟ عمير گفت: بايد هر چه زودتر از اين جا حركت كنى و خود را به افراد قبيله‏ات برسانى كه آنان از تو حمايت و پشتيبانى كنند.

در اين موقع زياد بالاى منبر ايستاده و به افراد شرطه تماشا مى‏نمود كه ايشان با چوب‏ها به اصحاب حجر حمله كردند. مردى از حمراء[60] به نام بكر بن عبيد عمودى بر سر عمرو بن حمق‏[61] كه از ياران نزديك حجر بود زد كه عمرو از شدّت ضربت به روى زمين افتاد، ولى فوراً دو تن از قبيله ازد، او را برداشتند و به خانه يكى از افراد قبيله‏اش حمل نمودند. عمرو در خانه اين مرد مدّتى مخفى گرديد و پس از بهبودى از آن جا بيرون رفت.

طبرى مى‏گويد: اصحاب حجر پس از اين حمله به سمت درب مسجد كه به درب‏

 ص: 744

كنده ناميده مى‏شد، گرد آمدند. در اين هنگام يكى از شرطه‏ها عبد الله بن خليفه طائى را با عمودى زد و بر روى زمين انداخت در حالى كه اين رجز مى‏خواند:

قد علمت يو الهياج خلتى‏		انّى اذا فئتى تولّت‏
و كثرت عداتها او قلّت‏		انّى قتّال غداة بلّت‏

دوستان من مى‏دانند كه درگاه رزم اگر گروه همرزم من فرار كنند و دشمنان ما زياد باشند يا اندك من كشتار كنم آن گاه كه ديگران فرار كنند.

حجر پنهان مى‏شود

آن گاه ياران حجر از درهاى مسجد كوفه كه به نام درهاى كنده بود خارج شدند و حجر سواره به خانه خودش روانه شد. باز عدّه‏اى از يارانش كه در ميان‏شان از افراد قبيله كنده كمتر ديده مى‏شد در خانه‏اش اجتماع و در همان جا و در مقابل حجر باز جنگى در ميان مأمورين زياد و ياران حجر در گرفت. حجر خطاب به يارانش گفت: واى بر شما! چه مى‏كنيد متفرّق گرديد و جنگ نكنيد. اينك من راه بعضى از كوچه‏ها را پيش مى‏گيرم و به سوى قبيله بنى حرب پيش مى‏روم آن گاه حجر بدان سو روانه شد، و به خانه يكى از افراد قبيله بنى حرب به نام سليم بن يزيد وارد شد. شرطه‏ها و مأمورين زياد هم كه در تعقيب حجر بودند، همين خانه را زير نظر گرفتند و آن جا را محاصره نمودند. سليم كه خانه خود را در محاصره مأمورين زياد ديد، شمشير خود را برداشت كه با مأمورين به جنگ و مقابله بپردازد. صداى گريه دخترانش بلند گرديد. حجر پرسيد: سليم چه مى‏خواهى بكنى؟ گفت مى‏خواهم از اين مردم درخواست كنم تا دست از تو بردارند و متفرّق گردند و اگر نپذيرفتند تا شمشير در دست دارم، در راه دفاع از تو با آنان مى‏جنگم. حجر گفت: لا ابا لغيرك- غير از تو بى‏پدر است- بنا بر اين چه شومى براى دختران تو آورده‏ام. سليم گفت: نه روزى آنان در دست من است، و نه من حافظ آنانم، روزى و حفظ و حراست آنان به عهده خدايى است كه هميشه زنده است و مرگ و زوال بدو راه ندارد، من هيچ گاه اين ننگ را تحمّل نمى‏كنم كه آنان بريزند و در ميان خانه من، مهمان و پناهنده مرا دستگير كنند. و من تا زنده هستم و دستم به قبضه شمشير مى‏رسد،

 ص: 745

نخواهم گذاشت تو را در ميان خانه من دستگير كنند، و به زنجير اسارت بكشند مگر اين كه در برابر تو كشته شوم. آن گاه هر چه خواهى بكن. حجر گفت سليم! در اين خانه تو روزنه و يا ديوار كوتاهى نيست كه من خود را از آن جا به بيرون برسانم كه شايد خداوند بدين وسيله مرا از شرّ اين افراد و تو را از جنگ و كشتار نجات بخشد؟ چه اگر ايشان مرا نزد تو نيابند به تو آسيبى نرسانند! سليم گفت: چرا؟ اين روزنه‏اى است كه مى‏توانى از آن جا به خانه‏هاى بنى عنبر و قبايل ديگر كه با تو قرابت دارند فرار كنى. حجر از خانه سليم خارج گرديد و از پيچ و خم كوچه‏ها و برزن‏ها گذشت تا به خانه‏هاى قبيله نخع رسيد. و به خانه عبد الله بن حارث برادر اشتر ورى آورد. حارث مقدم حجر را گرامى داشت و پذيرايى و حمايت او را به عهده گرفت. حجر كه در خانه عبد الله به سر مى‏برد روزى به وى اطلاع دادند كه شرطه‏ها سراغ تو را در ميان قبيله نخع مى‏گرفتند و در تعقيب تو مى‏باشند، و اين خبر را كنيز سياهى به شرطه‏ها رسانده بود كه حجر در ميان قبيله نخع به سر مى‏برد. و چون شرطه‏ها متوجّه اين قبيله شدند، حجر شبانه از خانه عبد الله به صورت ناشناسى خارج شد و خود عبد الله هم به همراه وى سواره حركت نمود تا وارد خانه ربيعة بن ناجد ازدى شدند، و يك شبانه روز در آن جا بودند. بدين صورت شرطه‏ها نتوانستند پس از تلاش فراوان حجر بن عدى را دستگير كنند. و با حالت يأس به سوى زياد برگشتند. زياد بن ابيه براى دستگيرى حجر راه ديگرى پيش گرفت و حجر بن عدى را دستگير نمود چنان كه در فصل آينده دنباله جريان را بيان مى‏كنيم.

 ص: 746

دستگيرى حجر بن عدى‏

والله لإحرصنّ على قطع خيط رقبته.

به خدا سوگند مى‏كوشم كه رگ گردنش را ببرم.

زياد بن ابيه‏

چنان كه در فصل پيش گفتيم مأمورين زياد نتوانستند حجر را دستگير كنند و مأيوسانه برگشتند. زياد كه جريان را بدين منوال ديد، براى دستگيرى حجر تصميم ديگرى گرفت و آن اين ه: محمّد بن اشعث را احضار نمود و به او گفت: يا ابوميثاء! تو بايد حجر را در هر كجا كه باشد پيدا كنى و به ما تحويل بدهى وگرنه به خدا سوگند تمام درختان تو را قطع و خانه‏ات را ويران و خودت را قطعه قطعه خواهم كرد.

ابن اشعث گفت: امير! بايد به من مهلت بدهى. زياد گفت: براى انجام اين كار سه روز به تو مهلت مى‏دهم كه اگر در اين سه روز حجر را آوردى نجات خواهى يافت والا خودت را جزء مردگان بشمار. آن گاه دستور داد محمّد بن اشعث را كه رنگش پريده و حالش دگرگون بود، كشان كشان به سوى زندان بردند. حجر بن يزيد كندى كه محمّد را بدين وضع مشاهده نمود، به نزد زياد آمد و گفت امير! من براى محمّد ضمانت مى‏كنم او را آزاد بگذاريد تا كس خود را پيدا كند، زيرا اگر آزاد باشد بهتر مى‏تواند فعاليّت كند تا

 ص: 747

در زندان، زياد گفت: تو ضمانت او را مى‏كنى؟ گفت: آرى. زياد گفت: اى فرزند يزيد! با آن منزلتى كه نزد من دارى اگر محمّد بن اشعث از چنگ ما فرار كند تو را به چنگال مرگ مى‏سپارم و نابودت مى‏كنم.

حجر بن يزيد گفت: محمّد هيچ گاه مرا در زير ضمانت نمى‏گذارد و فرار نمى‏كند، آن گاه زياد دستور داد محمّد او را آزاد كنند. زياد سپس قيس بن يزيد را كه دستگير بود احضار نمود و گفت: قيس! من مى‏دانم كه جنگ كردن تو در ركاب حجر از راه تعصب قبيله‏اى بود نه از روى عقيده و هم‏فكرى، و من از اين گناه و خطاى تو گذشتم و تو را عفو نمودم، زيرا كه حسن رأى و جان‏فشانى تو را در جنگ صفّين در ركاب معاويه شنيده‏ام، ولى تو را آزاد نمى‏كنم تا اين كه برادرت عمير را نزد من حاضر كنى. قيس پاسخ داد: ان شاء الله هر چه زودتر او را به حضورت خواهم آورد. زياد گفت: بايد كسى تو را ضمانت كند تا آزادت كنم. قيس گفت: اينك حجر بن يزيد ضمان من است. حجر بن يزيد گفت: آرى من از قيس ضمانت مى‏كنم، ولى به شرط اين كه امير هم بر عمير امان دهد كه از طرف وى گزندى بر جان و مال او نرسد. زياد گفت من عمير را امان دادم.

قيس و حجر رفتند و عمير را با بدن زخمى و خون‏آلود پيش زياد آوردند دستور داد كه زنجير گران به گردنش نهيد، زنجير به گردنش نهادند. و عدّه‏اى از مأمورين طبق فرمان زياد زنجير را مى‏گرفتند و او را به بلندى ديوار بالا مى‏كشيدند، آن گاه رها مى‏كردند كه محكم بر روى زمين مى‏افتاد. دوباره او راباز به بلندى ديوار مى‏كشيدند و به زمين رها مى‏كردند. حجر بن يزيد زبان به اعتراض گشود و گفت: اى امير! مگر نه اين است كه تو به اين مرد امان دادى؟! گفت: آرى من در جان و مالش بدو امان دادم و اينك نه خونى از وى مى‏ريزم و نه مال او را مى‏گيرم. حجر گفت: وى با اين عمل تو نزديك است بميرد.

آن گاه يك عدّه از يمانى‏ها كه در مجلس بودند برخاستند و در پيش زياد گفتگو كردند و آزادى عمير را درخواست نمودند زياد گفت: اگر او را ضمانت كنيد و تعهّد نماييد كه اگر باز هم عملى بر خلاف سياست و حكومت ما انجام داد دستگيرش نموده و به من تحويل دهيد، آزادش مى‏كنم گفتند: آرى اين تعهد و ضمانت را مى‏پذيريم. زياد دستور داد

 ص: 748

عمير را آزدا كنند.

حجر از محل اختفايش بيرون مى‏آيد

در اين مدّت كه يك شبانه روز طول كشيد، حجر بن عدى در خانه ربيعه ازدى بود و در همين جا با خبر شد كه زياد از محمّد بن اشعث تعهّد گرفته است تا حجر را به وى تحويل دهد، وگرنه ثروت او را مصادره و خانه‏اش را ويران و خودش را قطعه قطعه خواهد كرد. حجر با شنيدن اين خبر به محمّد بن اشعث پيغام فرستاد كه گفتار اين مرد ظالم و ستمگر را در باره تو شنيده‏ام، ولى تو ناراحت نباش زيرا كه من با پاى خود به نزد تو مى‏آيم، ولى تو نيز عدّه‏اى از افراد قبيله‏ات را جمع كن و به همراهى آنان به نزد زياد برود و از وى درخواست امان بكن كه گزندى به من نرساند و مرا به نزد معاويه بفرستد تا در باره من خود او تصميم بگيرد، چون اين خبر به محمّد بن اشعث رسيد به خانه حجر بن يزيد و جرير بن عبد الله و عبد الله بن حارث برادر زاده مالك اشتر رفت و همه آنان دسته جمعى به نزد زياد رفتند و با وى در باره حجر بن عدى به گفتگو پرداختند و درخواست امان كردند و اين كه حجر را به نزد معاويه بفرستد. زياد درخواست آنان را پذيرفت و به حجر بن عدى امان داد. آنان نيز به حجر بن عدى اطّلاع دادند كه زياد با درخواست تو موافقت كرده و تو را امان داده است، اينك تو مى‏توانى از مخفى‏گاه خود بيرون بيايى با زياد ملاقات كنى، حجر بن عدى نيز از منزل ربيعه بيرون آمده و به دار الاماره رفت. چون چشم زياد به حجر افتاد گفت: مرحبا بر تو اى ابو عبد الرحمان در ايّام جنگ، جنگ و خون‏ريزى و در ايّام صلح و آرامش هم جنگ و خون‏ريزى؟! على اهلها تجنى براقش:[62] «جنايت بر خاندان خود كرد سگ براقش».

حجر در پاسخ زياد گفت: من نه از اطاعت سرپيچى نموده، و نه از جماعت دورى‏

 ص: 749

گرفته‏ام و در بيعت سابق خود- با معاويه- پاى‏بندم.

زياد گفت: هيهات! هيهات! دور است، درو است اى حجر! تو با يك دست سيلى مى‏زنى و با دست ديگر نوازش مى‏كنى. تو مى‏خواهى در آن موقع كه بر تو پيروز شديم از تو راضى باشيم به خدا نه!

حجر گفت: مگر امانم نداده‏اى تا به نزد معاويه بروم و او هر طور كه مى‏خواهد با من رفتار نمايد؟ زياد گفت: چرا به تو امان داده‏ام. سپس رو به مأمورين كرد و گفت او را به زندان ببريد و چون حجر به طرف زندان حركت مى‏كرد، زياد گفت: بخدا سوگند! اگر امانش نداده بودم در همين جا سر از تنش جدا مى‏كردم، و بخدا سوگند اشتياق فراوان دارم كه دمار از روزگارش بكشم و رگ و ريشه حياتش را بسوزانم. حجر هم كه مى‏خواست به طرف زندان برود با صداى بلند كه به گوش زياد و تمام حضار برسد گفت: خداوندا! تو گواه باش كه من در بيعت و پيمان خود هستم نه آن را بر هم مى‏زنم، و نه بر هم خوردن آن را خواهانم! مردم بشنويد.

حجر در آن حال كلاهى بى عمامه بر سر داشت در هواى سرد، شبانه روز او را به زندان افكندند.

دستگيرى ياران حجر

زياد را در اين مدّت، هيچ‏كارى جز دستگيرى بزرگان حجر نبود، عمرو بن حمق، و رفاعة بن شداد كه از ياران و خواص اصحاب حجر بودند از كوفه فرار كرده تا به منطقه موصل عراق رسيدند و در آن جا، ميان كوهى مخفى شدند و آن جا را براى خود مأمن و پناه‏گاه قرار دادند. و چون به كدخداى محلّ خبر رسيد كه دو مرد ناشناس در غارى در ميان كوه مخفى گرديده‏اند، وى از آنان به شك افتاد و با عدّه‏اى به سوى آنان حركت نموده چون به دامنه كوه رسيدند آنان از ميان كوه بيرون آمدند. چون عمر بن حمق شكمش آب آورده و پاى فرار براى وى باقى نمانده بود، تسليم شدن را به فرار و يا مقاومت ترجيح داد، ولى رفاعه چون از نظر سن جوان و از نظر جسم قوى و نيرومند بود سوار بر اسب گرديد تا از عمرو بن حمق دفاع كند و نگذارد او را دستگير كنند. عمرو بدو

 ص: 750

گفت: رفاعه! جنگ و مبارزه تو سودى ندارد، اگر مى‏توانى خودت را از مهلكه نجات بده و جان به سلامت ببر. رفاعه به آنان حمله نمود و صف آنها را شكست و خود را نجات داد، ولى عمرو بن حمق دستگير گرديد. از وى سؤال كردند تو كيستى؟ گفت من كسى هستم كه اگر آزادش كنيد براى شما بهتر و اگر بكشيد براى شما زيان‏بارتر خواهد گرديد، و تنها بدين جمله قناعت ورزيده و از معرفى خويش خوددارى نمود، لذا او را به نزد عبد الرحمان بن عبد الله ثقفى معروف به ابن امّ حكم كه فرماندار موصل و خواهرزاده معاويه بود، فرستادند، عبد الرحمان عمرو را شناخت و جريان فرار كردن و دستگير شدنش را طى نامه‏اى به معاويه نوشت و در باره او كسب تكليف نمود.

معاويه در پاسخ نامه نوشت: عمرو بن حمق طبق ادّعاى خودش با سر نيزه نُه طعنه بر بدن عثمان زده است و ما نمى‏خواهيم بر او تجاوز كنيم، بنا بر اين همين طور كه او به بدن عثمان نُه جراحت وارد ساخته است تو نيز نُه بار بر بدن او طعنه نيزه بزن.

عبد الرحمان دستور معاويه را در باره عمرو اجرا كرد و در دفعه اوّل يا دفعه دوم كه نيزه را بر بدنش فرو كردند، جان به جان آفرين تسليم كرد.

عمرو بن حمق كيست:

عمرو بن حمق از صحابه و ياران حضرت رسول مى‏باشد كه پس از صلح حديبيه، به محضر آن حضرت شتافته و به مقام صحابگى وى نائل گرديد، و از آن حضرت احاديث فراوانى فرا گرفت. عمرو وقتى جام آب به خدمت پيامبر (ص) تقديم داشت، آن حضرت او را بدين گونه دعا نمود كه: خدايا! از جوانى بهره‏مندش كن! «اللّهم امتعه بشبابه».

و لذا با اين كه به هشتاد سالگى رسيد، حالت جوانى و نشاط در چهره‏اش نمايان بود و حتّى تار مويى از سر و صورتش سفيد نگرديده بود.

او از كسانى است كه در شورش عليه عثمان شركت جسته و براى مبارزه با مظالم وى، با عدّه‏اى به مدينه حركت نمود و يكى از چهار نفرى است كه به خانه عثمان‏

 ص: 751

درآمدند.[63]

او از نزديك‏ترين ياران امير مؤمنان على (ع) بود. و در تمام جنگ‏هاى على (ع): جنگ جمل، صفّين و نهروان در ركاب آن حضرت بود. و چون از زياد بن ابيه بر جان خويش ترسيد، از كوفه به موصل فرار نمود و فرماندار موصل طبق دستور معاويه، گردنش را زد و سپس سرش را به نزد معاويه فرستاد.

مورّخين گفتند: در اسلام اوّلين سرى كه از شهرى به شهر ديگر حمل گرديد، سر بريده عمرو بن حمق بود.

و آن گاه كه سر او را به نزد معاويه آوردند، دستور داد سر را به نزد همسرش «آمنه» دختر شريد- كه مدّتى بود به دستور معاويه در زندان شام به سر مى‏برد- ببرند. سر بريده عمرو را در زندان به دامن همسرش انداختند، آمنه با ديدن سر بريده شوهرش مضطرب و وحشت‏زده گرديده، سپس سر بريده را در بغل گرفت و دستش را روى پيشانى همسرش گذاشت لب و دهانش را بوسيد آن گاه گفت: مدّتى طولانى او را از من جدا كرديد و اينك سر بريده‏اش را براى من تحفه آورديد آفرين بر اين تحفه، مرحبا بر اين هديه‏[64] عمرو بن حمق در سال پنجاه هجرى شهيد شد.[65]

 ص: 752

كشته شدن حجر و يارانش‏

اللهم انما نستعديك على امتنا ...

خداوندا! ما از ملّت خود از اين افراد به ظاهر مسلمان از

اهل كوفه و شام به تو شكايت مى‏كنيم!

حجر بن عدى‏

طبرى مى‏گويد: زياد بن ابيه سخت كوشيد تا ياران حجر بن عدى را دستگير كند و هر يك از ايشان به گوشه‏اى فرار مى‏كرد و در هر كجا به يكى از آنان دست مى‏يافت و دستگيرش مى‏كرد.

دستگيرى صيفى‏

طبرى سپس مى‏گويد: قيس بن عباد شيبانى، به نزد زياد رفت و گفت: در ميان قبيله ما مردى هست به نام فسيل از خاندان همام كه يكى از رؤسا و بزرگان ياران حجر بن عيد و از سرسخت‏ترين مخالفين تو مى‏باشد. زياد مأمورى فرستاد و صيفى را آوردند. زياد خطاب به او گفت: اى دشمن خدا! عقيده تو در باره ابو تراب چيست؟ گفت: من ابو تراب را نمى‏شناسم زياد گفت: تو او را خوب مى‏شناسى! صيفى گفت: نه، من‏

 ص: 753

ابو تراب را نمى‏شناسم! زياد گفت: مگر تو على بن ابى طالب را نمى‏شناسى؟ گفت: چرا؟ زياد گفت: او همان ابو تراب است! صيفى گفت: نه او ابو الحسن است. رئيس شرطه زياد بر صيفى نهيب زد كه امير مى‏گويد: او ابو تراب است تو مى‏گويى نه؟ صيفى گفت: اگر امير دروغ بگويد بايد من هم دروغ او را تصديق كنم و بر مطلب باطل و بى اساس وى گواهى دهم؟! زياد گفت: صيفى! اين هم گناه ديگر. دستور داد عصايى بياورند سپس خطاب به صيفى كرده و گفت: در باره على چه مى‏گويى؟ صيفى گفت: بهترين گفتارى كه بتوانم در باره يكى از بندگان خدا بر زبان جارى كنم در باره على همان گويم. زياد دستور داد كه با عصا آن قدر بر گردنش بزنند تا نقش بر زمين گردد و بر خاك‏ها بچسبد، دژخيمان چنان كردند. زياد گفت: دست از او باز داريد.

سپس گفت: حالا در باره على چه مى‏گويى؟ صيفى گفت: به خدا سوگند اگر با كارد و تيغ مرا پاره پاره كنى، در باره على (ع) چيز ديگرى از من نمى‏شنوى. زياد گفت: يا بايد على را لعنت كنى يا گردنت را مى‏زنم. صيفى گفت: به خدا سوگند! اگر گردنم را بزنى لعن على بر زبانم جارى نشود، حال اگر مى‏خواهى گردنم را بزن كه در راه رضاى خدا خوشنودم، ولى تو به شقاوت مى‏رسى.

زياد گفت: او را پس گردنى بزنيد سپس گفت به زنجير گران بندش كنيد و به زندان افكنيد.

دستگيرى عبد الله بن خليفه‏

آن گاه زياد، بكير بن حمران احمرى را با عدّه‏اى از يارانش مأمور كرد تا عبد الله بن خليفه را كه از قبيله طى بود دستگيركنند- عبد الله بن خليفه كسى بود كه در قيام حجر بن عدى با وى همكارى داشت- بكير و يارانش به تعقيب عبد الله بن خليفه پرداختند و او را در مسجد عدى بن حاتم يافتند و بيرون آوردند و چون مى‏خواستند او را به پيش زياد ببرند، عبد الله كه مردى با شخصيّت و عزّت و مناعت طبع داشت از رفتن به نزد زياد امتناع ورزيد و در ميان او و مأمورين زد و خورد شد مأمورين سر او را شكستند و با سنگ و چوب مجروحش ساختند تا اين كه بر زمين افتاد. خواهرش «ميثاء» خطاب به‏

 ص: 754

افراد قبيله طى كرد، فرياد زد: قبيله طى! آيا فرزند خليفه را كه زبان و نيزه و سنان شماست، به دشمن وا مى‏گذاريد؟! چون صداى «ميثاء» بلند شد احمرى (مرد غير عرب) گماشته ابن زياد ترسيد كه مبادا گفتار او موجب تحريك قبيله شده و افراد قبيله وى به پشتيبانى‏اش برخيزند و او را به هلاكت برسانند، لذا ابن خليفه را به حال خود گذاشت و فرار كرد. عدّه‏اى از زنان قبيله طى گرد آمدند. و ابن خليفه را به خانه‏اى منتقل نمودند. احمرى هم خود را به زياد رسانيد و گفت: افراد قبيله طى، عليه من اجتماع نمودند و من چون در خود نيروى مقاومت با آنان را نديدم، به سوى تو آمدم.

زياد كسى را به سوى عدى بن حاتم طايى شيخ قبيله طى كه در مسجد بود فرستاد و او را دستگير نمود و به وى گفت: بايد عبد الله بن خليفه را كه از قبيله شما مى‏باشد، بياورى. عدى گفت: كسى را كه اى مردم به قتلش رسانيده‏اند، چگونه پيش تو بياوريم. زياد گفت: بايد او را بياورى تا معلوم شود كه او كشته و يا زنده است. باز عدى عذر آورد و گفت كه اصلًا من نمى‏دانم او در كجاست و در چه وضعى به سر مى‏برد؟ زياد دستور داد عدى بن حاتم را زندانى كردند. زندانى شدن عدى، مردم كوفه را آشفته كرد مخصوصاً قبيله‏هاى «يمنى‏ها» و قبيله «مضر» و «ربيعه» و عكس العمل شديدى ايجاد نمود. و سران اين قبائل، به نزد زياد آمدند و در باره عدى با وى به گفتگو پرداخته و آزادى او را خواستند.

از سوى ديگر خود عبد الله بن خليفه، به عدى پيغام فرستاد كه اگر بخواهى من از مخفى‏گاه خود بيرون آيم و دست به دست تو گذارم، حاضرم. عدى در پاسخ پيغام او گفت: به خدا قسم اگر تو در زير پاهاى من باشى، قدم از قدم برندارم تا تو را حفظ كنم. خلاصه در اثر تلاش و فعاليّت سران اين قبائل، زياد مجبور گرديد كه عدى را آزاد سازد و او را از زندان احضار نمود و گفت: عدى! من تو را آزاد مى‏كنم، ولى بدين شرط كه عبد الله بن خليفه را از كوفه بيرون كرده و به كوه‏هاى طى تبعيدش كنى.

عدى اين شرط را پذيرفت و به عبد الله پيغام داد كه از شهر كوفه بيرون شو و پس از مدّتى كه خشم زياد آرام گرفت، در باره تو با وى صحبت مى‏كنم و وسيله آزادى كامل تو را فراهم مى‏آورم. طبق اين پيغام عبد الله بيرون آمد و آزادى خود را باز يافت.

 ص: 755

دستگيرى كريم بن عفيف‏

از كسانى كه زياد بن ابيه، به اتّهام همكارى با حجر بن عدى دستگير نمود كريم بن عفيف، از قبيله «خثعم» بود. زياد از وى پرسيد: اسم تو چيست؟ گفت من كريم فرزند عفيف هستم. زياد گفت: واى بر تو نام تو و نام پدرت چه زيبا؟ كردار و رويّه‏اى چه قدر زشت و ناهنجار است؟! ابن عفيف گفت: تا همين نزديكى تو را نيز چنين مى‏شناختيم! اين سخن اشاره به آن است كه قبلًا زياد نيز مانند وى از دوست‏داران على (ع) بود.

تعداد دستگير شدگان‏

زياد بن ابيه، ياران حجر را از هر گوشه‏اى جمع‏آورى كرده و به زندان‏شان انداخت تا اين كه تعداد آنان به دوازده تن رسيد، آن گاه رؤساى قبايل و سران محلّه‏هاى كوفه را گردآورد و به وسيله آنان، پرونده و شهادت‏نامه‏اى عليه حجر و يارانش تنظيم نمود، سپس آنان را روانه شام كرد، و دو تن ديگر نيز در پشت سر آنان فرستاد كه مجموعاً چهارده نفر گرديدند.

اين چهارده نفر، چون به قبرستانى معروف به «جبائه عرزم» رسيدند، «قبيصة بن ضبيعه»- يكى از همان دستگير شدگان- در كنار همين قبرستان بود. قبيصه دخترانش را ديد كه از پشت بام بدو مى‏نگرند و آه‏هاى جانسوز آميخته با اشك‏هاى فراوان بدرقه راهش مى‏كنند. قبيصه نيز نگاهى به سوى خانه و فرزندانش افكند و از مأمورين خواست كه بدو اجازه دهند تا به دختران و فرزندانش وصيّتى كند. و چون به دخترانش نزديك گرديد با گريه و ناله شديد آنان مواجه شد، چند لحظه‏اى مكث كرد و سپس گفت: دختران من آرام باشيد! چون آنان آرام گشتند، قبيصه گفت: دخترانم از خدا بترسيد و صبر و شكيبايى را پيشه خود سازيد. من در اين راه كه مى‏روم از خداوند اميد يكى از دو خير را دارم: يا به شهادت نائل مى‏شوم كه مايه سعادت و خوشبختى من است. و يا به سلامت به سوى شما برمى‏گردم. به هر حال آن كس كه روزى دهنده، سرپرست و كفيل شماست همان خدايى است كه هميشه زنده است و مرگ و زوال بدو راه ندارد، و

 ص: 756

اميدوارم او شما را به خودتان وانگذارد.

قبيصه كه از آخرين ديدار دخترانش برمى‏گشت، به قوم و خويشانش برخورد نمود كه در باره او دعا كردند و براى وى آرزوى سلامتى كردند، ولى در رهايى وى كوچك‏ترين كوشش و فعاليّتى از خود نشان ندادند. قبيصه گفت: خطر گرفتارى من با هلاكت و بدبختى نزد من برابر است؛ با هلاكت و بدبختى كه براى قوم خود مى‏نگرم. چه ايشان مرا يارى نمى‏كنند؟ قبيصه از آنان انتظار كمك و يارى داشت كه از وى دريغ كردند.

دستگير شدگان در ميان راه به عبد الله بن حر جعفى برخوردند. عبد الله كه آنان را ديد گفت: آيا ده نفر پيدا نمى‏شوند مرا كمك و يارى كنند تا اين چهارده نفر را از دست اين جنايت‏كاران نجات دهم. آن گاه گفت: آيا پنج نفر هم نيست كه به من يارى دهد تا اين افراد مظلوم و ستم‏ديده را از دست اين ستم‏گران نجات بخشم؟ ولى كسى به عبد الله پاسخ مساعد نداد و به يارى وى به پا نخاست و جز تأسف و اندوه، چيزى براى وى باقى نماند!

حكم نهايى در باره حجر و يارانش‏

اين چهارده نفر را بردند تا به «مرج غذرا» كه در دوازده ميلى دمشق بود رسيدند و در آن جا ايشان را زندانى كردند. و چون نماينده ابن زياد خواست به سوى دمشق و به نزد معاويه حركت كند، حجر بن عدى در حالى كه دست و پايش به زنجير بسته بود برخاست به او گفت: اين پيغام ما را هم به معاويه برسان كه ريختن خون‏هاى ما جايز و روا نيست. چه معاويه به ما امكان داده و با ما صلح كرده.[66] به معاويه بگو: در ريختن خون ما عجله نكند. تأمّلى و دقّت بيشترى در اين باره به كار ببرد. چون در مجلس معاويه وضع اين چهارده نفر مطرح گرديد، عدّه‏اى از حاضران مجلس در باره چند تن از آنان شفاعت كردند و معاويه دستور آزادى شش تن از آنها را

 ص: 757

صادر نمود، و به قتل هشت نفر ديگر فرمان داد. نزديك غروب بود كه مأموران معاويه براى اجراى فرمان وى، خود را به «مرج غذرا» رسانيدند. خثعمى از ياران حجر، مأموران را تماشا مى‏كرد. يكى از ايشان را ديد يك چشم ندارد. خثعمى گفت: من چنين فال مى‏زنم كه نصف ما نجات يابد و نصف ديگر به قتل خواهد رسيد.

سعد بن نمران كه يكى از دستگير شدگان بود، در اين حال گفت پروردگارا! مرا از كسانى قرار بده كه با خوار شدن ايشان گراميش بدارى، يعنى به دست ايشان شربت شهادت بنوشانم در حالى كه از من راضى باشى، سپس گفت من از مدّتها پيش، خودم را در معرض شهادت قرار مى‏دادم، ولى تا به امروز، خدا نخواسته بود.

شرط آزادى حجر و يارانش‏

مأمورين معاويه به حجر و يارانش گفتند: مأموريت داريم تبرّى نمودن از على و لعنت كردن او را بر شما پيشنهاد كنيم. اگر به آن، عمل كرديد شما را آزاد كنيم و اگر تبرّى و لعن نكرديد شما را مى‏كشيم. و اضافه نمودند كه امير مؤمنان (معاويه) مى‏گويد: به شهادت هم‏شهريان خود شما، ريختن خون شما بر وى حلال و روا است، ولى در عين حال او شما را مورد عفو قرار مى‏دهد و از قتل و كشتن سما صرف‏نظر مى‏كند به شرط اين كه از اين مرد يعنى (على بن ابى طالب (ع)) تبرّى جوييد تا شما را آزاد كينم. ايشان در پاسخ گفتند: به خدا سوگند ما چنين كارى نخواهيم كرد!

اجراى حكم نهايى و قتل فجيع‏

دژخيمان معاويه چون ديدند كه علاقمندان على (ع) دل از وى برنمى‏كنند، و در محبّت‏شان صادق و استوارند، دستور كندن قبر آنان را دادند. قبرها آماده گرديد و كفن‏ها مهيّا شد. و اين عدّه آن شب را تا صبح به نماز و عبادت پرداختند. چون آفتار طلوع كرد، دژخيمان معاويه خطاب به حجر و يارانش گفتند: ما ديشب ديديم كه شما در نماز و ركوع و سجده طول داديد و تا صبح به دعا و راز و نياز پرداختيد. بگوييد ببينيم عقيده شما در باره عثمان چيست؟

 ص: 758

گفتند: به عقيده ما عثمان، اوّلين كسى است كه در دوران حكومتش باب ظلم و ستم را به روى مسلمانان گشود، و راه باطل را پيش گرفت و به ناحق عمل نمود.

دژخيمان گفتند: امير مؤمنان (معاويه) شما را بهتر مى‏شناخته است كه فرمان به قتل شما داده است، سپس گفته سابق خود را تكرار نمودند كه آيا از على تبرّى مى‏جوييد؟

حجر و يارانش پاسخ دادند: نه، بلكه او را دوست مى‏داريم و از كسانى تبرّى مى‏كنيم كه از وى تبرّى جويند. در اين جا بود كه هر يك از مأموران دست يكى از اين افراد را گرفتند تا به قتلش برسانند. و دست قبصه را «ابو شريف بدّى» گرفت تا او را به قتل برساند. قبيصه گفت: اى ابو شريف! نه تنها در ميان قبيله من و قبيله تو سابقه دشمنى و عداوت نيست، بلكه هميشه در ميان اين دو قبيله امان و مصونيّت وجود داشته و ازشرّ و گزند همديگر مطمئن بوده‏اند. تو نبايد قاتل من باشى قتل مرا به ديگر محوّل كن تا ميان دو قبيله فتنه به پا نشود. ابو شريف گفت: صله رحم در نامه‏ات ثبت گردد و دست از قبيصه برداشت و حضرمى را گرفت و به قتلش رسانيد، قبيصه نيز به وسيله يك مرد قضاعى كشته شد.

قتل حجر بن عدى يا يك جنايت بزرگ تاريخى‏

آن گاه كه نوبت قتل حجر بن عدى رسيد، گفت: به من فرصت دهيد تا وضو بگيرم. گفتند: در وضو گرفتن آزادى. حجر پس از آن كه وضو گرفت گفت: اجازه دهيد دو ركعت نماز بخوانم، زيرا به خدا سوگند من در دوران عمرم هيچ گاه وضو نگرفته‏ام، مگر پس از آن دو ركعت نماز خوانده‏ام. گفتند: نماز هم بخوان حجر دو ركعت نماز خواند سپس گفت: به خدا سوگند در دوران عمرم نمازى كوتاه‏تر از اين دو ركعت نخوانده‏ام و اگر اين نبود كه مرا متّهم كنيد كه به جهت ترس از مرگ نماز را طولانى مى‏كنم، دوست داشتم نماز طولانى‏ترى به جاى آورم. آن گاه رو به آسمان كرد و گفت: پروردگارا! از ملّت و امّت خود، از افراد كوفه و شام شكايت به پيشگاه تو مى‏آورم كه كوفيان عليه ما به دروغ شهادت دادند. و شاميان هم ما را به قتل مى‏رسانند، سپس رو به مأمورين كرد و گفت: شما كه مى‏خواهيد در اين نقطه ما را به قتل برسانيد، به خدا سوگند من اوّلين مسلمان بودم‏

 ص: 759

كه قدم به اين نقطه گذاشته‏ام. و من اوّلين مسلمان بودم كه سگ‏هاى اين محل بر وى پارس كرده‏اند. و من بودم كه اين نقطه را به نفع شما مسلمانان فتح نموده و از چنگ مسيحيان بيرون آوردم.

در اين جا بود كه «هدبة بن فياض» معروف به «اعور» با شمشير آخته، قدم به جلو گذاشت و با ديدن اين صحنه لرزه بر اندام حجر افتاد. اعور گفت: تو گمان مى‏كردى كه از مرگ باك ندارى؟ اگر مى‏خواهى از مرگ برهى و راه آزادى را پيش گيرى، هم اكنون از على تبرّى كن!

حجر پاسخ داد چرا ناراحت نباشم و از مرگ نهراسم؟ چه كسى است كه از مرگ و شمشير نترسد؟ اينك من در مقابل خود قبرى كنده و كفن آماده و شمشير آخته مى‏بينم و مى‏لرزم، ولى به خدا سوگند با اين همه ناراحتى و ترس و لرز باز براى رهايى و نجات خود كلمه‏اى بر زبان نخواهم راند كه خدا را خشمناك كند.

چون گفتار حجر بدين جا رسيد، اعور گردن او را زد و هر يك از مأمورين ديگر نيز يكى از ياران حجر را به قتل رسانيدند و تعداد كشته شدگان به شش نفر رسيد.

دو تن ديگر از ياران حجر

عبد الرحمان بن حسان عنزى، و كريم بن عفيف خثعمى، از مأمورين معاويه درخواست كردند كه ما را به نزد معاويه بفرستيد تا در حضور خود وى به آنچه در باره على از ما مى‏خواهد به زبان آريم.

مأمورين، پيغام اين دو نفر را به معاويه رسانيدند، معاويه دستور داد كه اين دو تن را به نزد من بياوريد. چون عبد الرحمان و كريم بن عفيف به كاخ معاويه وارد شدند، و در مقابل او قرار گرفتند خثعمى گفت: معاويه! از خدا بترس. زيرا تو نيز از اين دنياى زودگذر مى‏گذرى و به جهان ابدى منتقل مى‏گردى و در محكمه عدل الهى در ريختن خون ما بى‏گناهان مسئول و مؤاخذه مى‏شوى.

معاويه پرسيد: خثعمى عقيده تو در باره على چيست؟

خثعمى پاسخ داد عقيده من در باره على بن ابى طالب (ع) همان است كه تو در باره وى‏

 ص: 760

معتقدى. معاويه گفت: آيا از مذهب و آيين على تبرى مى‏كنى؟ خثعمى سكوت اختيار كرد و از پاسخ دادن به او خوددارى نمود. در اين جا يكى از عموزادگان خثعمى كه از ياران معاويه بود از فرصت استفاده كرد و به پا خاست و از معاويه درخواست نمود كه از كشتن خثعمى درگذرد. معاويه درخواست او را اجابت كرد و پس از آن كه يك ماه زندانيش نمود، او را آزاد كرد بدين شرط كه تا زنده است قدم به شهر كوفه نگذارد.

معاويه سپس رو به عبد الرحمان عنزى كرد و گفت: هان! اى برادر قبيله ربيعه! تو در باره على چه مى‏گويى؟ عبد الرحمان پاسخ داد: معاويه! از اين مطلب درگذر چه اگر در اين باره از من چيزى نپرسى به نفع توست.

معاويه گفت: نه به خدا سوگند تو را آزاد نخواهم كرد مگر اين كه عقيده خويش را در اين باره اظهار كنى. عبد الرحمان پاسخ داد: عثمان اوّلين كسى است كه درهاى ظلم و ستم را به رخ مسلمانان گشود، و درهاى حق را به روى مردم بست.

معاويه گفت عبد الرحمان! با اين گفتار، خود را به كشتن دادى.

عبد الرحمان گفت: معاويه! تو را به كشتن دادم، سپس قوم خود را به يارى خواند و گفت: كجايند قبيله ربيعه؟ معاويه دستور داد عبد الرحمان را به كوفه به نزد زياد ببرند و نامه‏اى هم بدين مضمون بدو نگاشت: اين مرد عنزى بدترين كسى است كه به سوى من گسيل داشتى. تو نيز با يك مجازات شديدى كه سزاوار آن باشد، مجازاتش كن و با بدترين وضعى به قتلش برسان.

چون او را به كوفه وارد كردند، زياد او را به «قس ناطف» فرستاد و در آن جا زنده زنده به گورش كردند.[67]

طبرى مى‏گويد: چون خواستند عنزى و خثعمى را به نزد معاويه ببرند عنزى رو به حجر كرد و گفت:

اى حجر! خدا تو را رحمت كند، زيرا تو بهترين برادر مسلمان و نيكوترين ياور اسلام بودى.

 ص: 761

خثعمى هم در موقع خداحافظى با حجر اين جلمه را گفت كه: حجر! از رحمت خدا درو و محروم نباشى، زيرا تو وظيفه مهم امر به معروف و نهى از منكر را انجام دادى.

آن گاه حجر كه با نگاه‏هايى آن دو رفيقش را بدرقه مى‏نمود گفت: مرگ است كه دوستان را از هم جدا مى‏كند.

 ص: 762

 

تأثير عميق كشته شدن حجر در دلها

يا معاويه! اما خشيت الله فى قتل حجر و اصحابه؟!

اى معاويه! در كشتار حجر و ياران وى از خدا

نترسيدى؟!

عايشه‏

در كتاب استيعاب در شرح حال حجر آمده است كه: چون عايشه از دسيسه‏هاى زياد و پرونده سازى‏هاى او در باره حجر و يارانش با خبر شد، با عبد الرحمان حارث بن هشام به معاويه چنين پيغام فرستاد:

معاويه! در باره حجر و يارانش از خدا بترس! از خدا بترس!

عبد الرحمان زمانى به شام رسيد كه حجر و پنج تن از يارانش كشته شده بودند.

عبد الرحمان فرستاده عايشه به معاويه گفت: معاويه! در كار حجر و يارانش حلم و بردبارى ابوسفيان را چگونه از دست دادى؟ چرا آنان را زندانى نكردى تا با مرگ طبيعى خود از دنيا بروند، و يا با بيمار طاعون و مانند آن. معاويه گفت: آن گاه كه مردانى چون تو از قوم من از من دور شدند! عبد الرحمن گفت: به خدا سوگند عرب تو را پس از اين تو را صبور نخواهند دانست. معاويه گفت: من چه كنم؟ زياد در باره آنان تشديد كرده و نوشت اگر آنها را وا بگذارم فتنه و فساد دامن‏گيرى برمى‏انگيزند، آشوب و بلواى عظيمى‏

 ص: 763

بر پا مى‏سازند كه قابل جبران و جلوگيرى نباشد.

و نيز روايت كند كه عايشه در اين باره مى‏گفت:

اگر در ميان مردم كوفه افراد شجاع، غيور و از خود گذشته‏اى مى‏بود معاويه اين چنين جرأتى به خود راه نمى‏داد كه حجر و يارانش را از ميان مردم كوفه دستگير كند و در شام به قتلشان برساند، ولى پسر زن جگرخوار مى‏دانست كه مردان شجاع و غيور از ميان رفته‏اند و مردمان سست و بى‏عرضه در جاى آنان نشسته‏اند. بخدا سوگند! حجر و يارانش از نظر شجاعت و دفاع از عقيده و دانشمندى سرو سروران عرب بودند. سپس عايشه دو بيت شعر لبيد را خواند كه مضمون آن چنين است:

رفتند آنان كه در زير سايه حمايت‏شان، زندگى آرام بخشى مى‏شد. و من ماندم در ميان بازماندگانى كه مانند پوست بدن بيمار جرب هستند- كه بايد از ايشان دورى كرد- نه سودى مى‏رسانند و نه اميدى به خيرشان هست. از گوينده‏شان عيب‏جويى مى‏كنند گرچه سخن به ناروا نگفته باشد.[68] باز طبرى مى‏گويد:

معاويه در سفر حج وارد مدينه گرديد، و از عايشه اجازه خواست كه به منزل او برود. عايشه اجازه داد. چون معاويه وارد گرديد و نشست، عايشه گفت: معاويه! آيا خود را در امان مى‏دانى؟! گمان نمى‏كنى كه من كسى را مأمور كرده باشم در همين جا به انتقام خون برادرم محمّد بن ابى بكر تو را به قتل برسانم؟! معاويه گفت: نه هرگز چنين نخواهى كرد، چه من در خانه‏اى آمده‏ام كه خانه امن و امان است.

سپس عايشه گفت: معاويه آيا از خداوند نترسيدى كه حجر و يارانش را به قتل رسانيدى؟!

معاويه در پاسخ گفت: كسانى آنها را به قتل رسانيدند كه عليه آنان شهادت دادند.

و در مسند احمد بن حنبل آمده است كه معاويه در پاسخ عايشه گفت: چنين نخواهى‏

 

 ص: 764

كرد، زيرا كه من در خانه امن و امان هستم و من از رسول خدا (ص) شنيدم كه مى‏فرمود ايمان، مانع از ترور است. سپس گفت: عايشه! از اين ها بگذريم مرا در باره برآوردن خواسته‏هايت چگونه مى‏بينى؟!

عايشه گفت: نيكوست.

معاويه گفت: بنا بر اين ما را در باره كشته شدگان واگذار تا در پيشگاه خدا با آنان ملاقات كنيم.

در استيعاب مى‏گويد: ربيع بن زياد حارثى كه مردى فاضل و جليل القدر و استاندار معاويه در خراسان بود، چون خبر كشته شدن حجر و يارانش را شنيد همان جا به درگاه خداوند مناجاة كرده گفت: خداوندا! اگر ربيع در پيشگاهت خير و نيكى دارد به همين زودى جان او را بگير، ربيع پس از اين دعا از مجلس برنخاست و در همان جا به رحمت خدا پيوست.

معاويه نيز چون مرگش فرا رسيد، با صداى آهسته اين جمله را تكرار مى‏كرد: اى حجر! روز آينده من به سبب تو از امروز درازتر خواهد بود.

اين چنين بود داستان حجر بن عدى و ياران وى و آن هم داستان سبائى بودن ايشان كه به يارى خدا در فصل‏هاى آينده توضيح بيشتر و ارزيابى دقيق‏ترى خواهد آمد.

 ص: 765

خلاصه سرگذشت حجر

يومى منك يا حجر طويل.

اى حجر روز آينده من به سبب تو به درازا مى‏كشد.

معاويه‏

حجر و يارانش كه داستان آنان در فصول پيش گذشت، از زهاد و پرهيزكاران امت اسلامى، و از فضلا و نيكان اصحاب پيامبر و بزرگان تابعان بودند كه در برابر فرماندار خود سر و ستمگرى مانند مغيرة بن شعبه و زياد بن ابيه قد علم كرده و بر لعن كردن اين فرمانداران بر على بن ابى طالب (ع) در بالاى منابر علناً اعتراض كردند. و با سهل‏انگارى ايشان در باره نماز و تأخير از وقتش، مخالفت ورزيده و امر به معروف و نهى از منكر مى‏كردند، و به كار خود ادامه دادند تا جايى‏كه قدرت‏هاى وقت و حكومت‏هاى روز با ايشان جنگيدند و آنها را اسير نمودند و عليه آنان پرونده‏سازى كردند و شهادت‏نامه دروغ و ناحق تنظيم و امضا كردند آن گاه به زنجيرشان كشيدند و شهر به شهرشان گرداندند تا به شهر شام راندند و در آن جا در باره ايشان حكم صادر كردند كه امام متقيان على (ع) را لعن‏

 ص: 766

نموده و از وى تبرّى جويند و ناسزايش گويند، ولى آنان را از لعن كردن به اما و وصى و برادر رسول خدا و نخستين مسلمان امتناع ورزيدند، و از تبرّى كردن و دورى گزيدن از دين وى، خوددارى كردند، زيرا دين او همان دين اسلام است و تبرّى كردن از دين وى جز ارتداد و تبرى از اسلام چيزى ديگر نمى‏توانست باشد.

چون آنان از على تبرّى نكردند و از دين و آيين وى دورى نگزيدند، قبر آنان را در برابر چشمان كنده و كفن‏شان را آماده كردند.

اين گروه تا سبح به نماز و مناجات با پروردگارشان پرداختند، و چون صبح دميد باز هم به آنان پيشنهاد گرديد كه بايد يكى از دو راه را انتخاب كنند: يا لعن على و تبرّى از دين وى و يا كشته شده را، ولى آنان يكى پس از ديگرى با آغوش باز از مرگ استقبال نموده و كشته شدن را بر زندگى ننگين و توأم با لعن على (ع) ترجيح دادند.

يك تن از ايشان را سر از تن جدا كرده و سرش را شهر به شهر گردانيدند، و سپس سر بريده او را به آغوش همسرش كه او نيز به جرم ولاء و محبّت على در زندان به سر مى‏برد، انداختند تا هر چه بيشتر آن زن بى‏پناه و زندانى را وحشت‏زده و مرعوب سازند. و ديگرى را در راه دوستى على (ع) زنده به گورش كردند!!

ظلم و جنايت جنايت‏كاران بنى اميه نسبت به بزرگان و سرشناسان مسلمانان، آن چنان بزرگ و زياد بود كه عايشه را وادار نمود پيكى به سوى معاويه بفرستد و اين پيغام را بدو ابلاغ نمايد كه: معاويه! در باره حجر و يارانش از خدا بترس! از خدا بترس! سپس عايشه ايشان را چنين معرّفى مى‏كند و مى‏گويد: به خدا سوگند! حجر و يارانش سر و سروران عرب بودند و به شعر لبيد استشهاد مى‏كند و مى‏گويد:

ذهب الذين يعاش فى اكنافهم‏		و بقيت فى خلف كجلد الاجرب‏

رفتند آنان كه در سايه حمايت‏شان زندگى مى‏شد، اكنون در ميان بازماندگانى مانده‏ام كه همانند پوست تن بيمار جرب، بايست از ايشان دورى گزيد.

و آن ديگر عبد الله بن عمر است كه چون داستان دلخراش به گوشش مى‏رسد، در ميان بازار در جاى خود ايستاده بى اختيار با صداى بلند گريه سر مى‏دهد و باز زياد حارثى، آن مرد جليل القدر و كسى كه در ميان مسلمانان از نظر فضل و علم شهرت بسزايى دارد، با

 ص: 767

شنيدن جنايت بنى اميه نسبت به حجر و يارانش مرگ را بر زندگى ترجيح مى‏دهد و از خداوند آرزو و درخواست مرگ مى‏كند و خداوند هم دعاى او را مستجاب مى‏فرمايد. و از ان زندگى تلخ و ننگين رهايش مى‏سازد و خود معاويه نيز در موقع مرگ كه صدايش در گلويش گير كرده و نفسش به شماره افتاده است مى‏گويد: اى حجر روز من- در قيامت- به سبب تو به درازا مى‏كشد.

همين افرادى كه در راه حق، و جلوگيرى از ظلم و ستم به مبارزه برخاستند و در اين راه كشته شدند و قتل آنان تمام مسلمانان و دوست و دشمن را متأثّر گرداند «سبئيه» ناميده شده‏اند.

و اين اوّ لين بارى است كه در تاريخ اسلام از طرف مقامات رسمى نام «سبئى» در نامه زياد بن ابيه به معاويه خليفه مسلمانان نوشته مى‏شود. و در يك نامه رسمى، اين افراد را سبئيه مى‏نامد و منظور وى از كلمه سبئيه در اين گفتارش قبايل «سبئيه» از اهل يمن و هم‏پيمانان آنها مى‏باشد نه اين كه تنها منسوبان به قبايل سبئى باشد.

آيا در اين جا چه انگيزه‏اى در كار بوده كه زياد بن ابيه، اين تعبير را در باره آنان به كار برده است؟! و همه آنان را سبئيه ناميده است؟ در صورتى كه همه آنان از قبايل سبئيه نبودند.

به نظر ما اين عمل زياد بن ابيه از يك عقيده روانى و عامل درونى سچشمه گرفته است كه با تحقيق و بررّسى در نسب زياد در فصل آينده اين حقيقت روشن مى‏گردد.

 ص: 768

انگيزه تحريف زياد در واژه سبئى‏

دفعت عقدة النقص زياداً ان يعير القبائل السبئيه!

عقده حقارت، زياد بن ابيه را بر آن داشت كه كلمه سبئيه‏

را در نكوهش دوستداران على به كار برد!

مؤلّف‏

نسب زياد بن ابيه‏

نام مادر زياد «سميه» بوده كه سميه، نخست كنيز يكى از دهقانان روستاهاى ايران بوده و او را به حارث بن كلده ثقفى بخشيده است. حارث هم كه طبيب مشهور عرب، و از قبيله ثقيف و در طائف سكنى داشت، سميه كنيز خود را به همسرى يكى از غلامانش به نام «عبيد» كه در اصل از مردم روم بود در آورد. و زياد در اين زمان در خانه عبيد رومى از «سميه» متولّد گرديد، و فرزند عبيد ناميده شد. بعداً كه زياد بزرگ شد و دستش در جايى بند گرديد، پدر و مادرش را خريدارى نمود و آزادشان ساخت.

سپس زمانى بگذشت و دورانى سپرى گرديد و سياست معاويه خليفه وقت اقتضا كرد كه زياد را به پدر خودش ابوسفيان ملحق نمايد، و او را برادر خود سازد. و زياد بن عبيد ديروز، زياد بن ابى سفيان امروز شد، ولى فرزند عبيد چگونه مى‏تواند فرزند

 ص: 769

ابو سفيان و برادر معاويه باشد و به خاندان ابو سفيان پيوند شود.

اين مشكل را بدين گونه حل كردند كه گفتند: ابو سفيان در دوران جاهليّت، با سميّه مادر زياد و همسر عبيد رومى زنا نموده و زياد از اين زنا و عمل نامشروع به وجود آمده است.

ابو مريم سلولى شراب فروش نيز در حضور معاويه و زياد و سارن قوم، به اين موضوع شهادت داد و گفت: «يك روز ابو سفيان به نزد من آمد و زن فاحشه‏اى درخواست نمود. گفتم به جز سميّه، زن ديگرى در دسترس نيست. ابو سفيان گفت چاره‏اى نيست او را بياور گرچه زن كثيف و داراى بوى گنديده است. سميّه را به نزد ابو سفيان آوردم با او خلوت كرد، آن گاه سميه از نزد ابو سفيان درآمد در حالى كه قطرات منى از وى مى‏چكيد!! چون گفتار ابو مريم بدين جا رسيد، زياد گفت: ابو مريم «مهلًا! ساكت باش تو را براى گواهى دادن بدين مجلس احضار كردند، نه براى فحاشى و بدگويى».

بدين گونه معاويه توانست زياد بن ابيه را به نسب خود ملحق سازد، و او را از قريش و قبيله بنى اميه و از اعضاى خاندان خلافت مسلمانان معرّفى كند. اين جريان بسى بر نيكان مسلمانان گران آمد و نپذيرفتند زياد را با اين سبب‏سازى معاويه، فرزند ابو سفيان بخوانند و گفتند: معاويه با اين عمل خويش، حكم اسلام و دستور رسول خدا (ص) را رد نموده و با فرمان وى مخالفت ورزيده است، زيرا آن حضرت فرموده است: «فرزند از آن شوهر است و زنا كننده را سنگ مى‏رسد» الولد للفراش و للعاهر الحجر: يعنى زنا كننده را سنگ‏سار بايد كرد، در نتيجه پس از اين، گروهى از مسلمانان زياد را «زياد بن ابيه» مى‏خواندند يعنى فرزند پدرش، و گروهى زياد بن ابى سفيان، و بعضى در گوشه و كنار و دور از چشم و گوش دستگاه حاكمه، زياد بن عبيد مى‏خواندند. عدّه‏اى از مسلمانان در دوران معاويه و زياد در اين مورد به خود آنان اعتراض كردند و اين عمل ننگ‏آميز آنان را محكوم كردند. و عدّه‏اى از شعرا نيز در ابن باره، شعرهاى تند و زننده‏اى سرودند و اين عمل را در شعر به استهزاء و مسخره گرفتند. مانند گفتار عبد الرحمان بن حكم كه در شعر خود چنين سرود: پيغام رسان به معاويه پسر حرب از مرد با حسب و نسب- كه خود عبد الرحمان باشد- آيا خشمگين مى‏گردى كه گفته شود پدر تو با عفّت بوده، و خشنود

 ص: 770

مى‏گردى كه گفته شود زنا كرده- با سميّه- من گواهى مى‏دهم كه خويشاوندى تو با زياد، مانند خويشاوندى فيل با كرده الاغ مى‏باشد. و گواهى مى‏دهم كه سميه زياد را زاده در حالى كه صخر كه ابو سفيان باشد سميه را سر برهنه نديده بود. كنايه از اين كه سميه همسر ابو سفيان نبوده تا اين كه روسرى خود را در حضورش از سر برداشته باشد.

اين خبر چون به معاويه رسيد، سوگند ياد كرد كه از عبد الرحمان راضى نگردد تا آن كه زياد از او رضايت‏مند گردد. عبد الرحمان به سوى زياد سفر كرد و رضايت‏مندى او را با اشعارى چند به دست آورد كه از جمله است:

تو «زيادى»[69] در خاندان حرب محبوب‏تر مى‏باشى نزد من از انگشت ميانه‏ام.

خرسند شدم به نزديكى‏اش و شاد گرديدم كه خداوند او را براى ما رسانيد و گفتم او برادر در غم و محل وثوق ماست در اين زمانه به خواست پروردگار، عم و برادرزاده‏اى است براى ما.

زياد نامه رضايت‏مندى از وى به معاويه نگاشت. معاويه چون شعر عبد الرحمان را شنيد، به عبد الرحمان گفت: شعر دوم تو از شعر اوّل بدتر است، ولى تو او را فريفتى و او نفهميد.[70] اين قبيل شعرها و گفته‏ها و انتقادهاى مردم، باعث آن گرديد كه در ضمير «زياد بن ابيه» يك عقده حقارت بسيار خطرناك و خود كم بينى حادّى به وجود آيد. و همين عقده حقارت بود كه او را گاهى آگاهانه، و گاهى ناخودآگاه وامى‏داشت كه در انتساب خويش به تيره بنى اميه از قريش، راه افراط بپيمايد، و در بالا بردن مقام اين خاندان، و هم پيمانان و منتسبين آنان، راه مبالغه و افراط پيش بگيرد. و با مخالفين اين خاندان كه قبايل قحطان- به نام سبائيه مشهور بودند- و هم‏پيمانان اين قبايل، سخت به مخالفت برخيزد. و در مبارزه و كوبيدن آنان بيش از خود قبايل قريش، خودنمايى كند تا قريشى بودنش‏

 ص: 771

نيز ثابت و محقق گردد.

هم‏پيمانان قبايل در آن زمان، قبايل ربيعه بوده و سبب هم‏پيمانى اين دو سلسله، از تاريخ چنين معلوم مى‏گردد:

سبب پيمان اتّحاد دو قبيله‏

افراد قبايل ربيعه، مانند قبايل سبئى‏هاى يمن، از شيعيان و ياران على (ع) بودند. و اين دو قبيله، در يارى و نصرت على (ع) در جنگ جمل و جنگ‏هاى ديگر، شجاعت‏ها و رشادت‏هاى فراوان از خود نشان دادند. و امير مؤمنان (ع) در ميان اين دو قبيله، پيمان هم‏بستگى را با نوشتن عهدنامه تأكيد و تشديد فرمود.

پيمان‏نامه‏

بر پيمان زير قبايل يمن شهرنشين و باديه‏نشين آنها، و قبايل ربيعه شهرنشين و صحرانشين آنها، اجماع و اتّفاق كردند كه افراد هر دو قبيله به كتاب خدا مؤمن و معتقد باشند، و مردم را به سوى آن بخوانند و امر به عمل كردن به آن كنند و اجابت كنند آن كس را كه دعوت به قرآن و عمل كردن به آن كند. به هيچ قيمتى دست از قرآن برندارند. و هيچ چيز را به جاى قرآن نپذيرند. و افراد اين دو قبيله ملتزم مى‏شوند دست به هم بدهند، كمك و پشتيبان هم باشند. عليه كسانى كه با اين مرام مخالفت نمايند و آن را ترك كنند در اين امر يار هم باشند.

اين پيمان را به جهت ناخشنودى يكى بر ديگر، و يا خشم يكى بر ديگرى، و يا خوار كردن گروهى گروه ديگر را، و يا دشنام دادن گروهى گروه ديگر را، درهم نشكنند. تمام افراد هر دو قبيله، حاضر و غايب ايشان دانشمند و خردمند و مردم عادى بر مواد اين پيمان‏نامه، با خداى بزرگ عهد و ميثاق محكم بستند، و از پيمان با خدا بازخواست مى‏شود. (نويسنده پيمان: على بن ابى طالب (ع)).

قبيله ربيعه پس از تنظيم پيمان‏نامه كه به وسيله امير مؤمنان تنظيم و نوشته شد،

 ص: 772

در شمار قبايل سبائيه يمن كه در زمين‏هاى عراق و وابسته به آن زندگى مى‏گردند، در آمدند. و هر دو قبيله به صورت قبيله واحد درآمدند. و در مقابل مخالفين خود صف واحدى تشكيل دادند. و پس از اين پيمان، در حوادث گوناگون نام ربيعه در كنار قبايل يمن كه در عراق بودند به چشم مى‏خورد. و از اين جاست كه در تاريخ، گاهى قبايل يمن مى‏گويند و از اين كلمه، قبايل سبائيه و هم‏پيمانان آنها را اراده مى‏كنند و گاهى هم نام هر دو قبيله را ذكر مى‏نمايند و مى‏گويند قبايل يمن و هم‏پيمانان‏شان از ربيعه و غير ربيعه.

عقده‏ها گشوده مى‏شود

پس از آن كه حقيقت عقده حقارت زياد بن ابيه و انگيزه حمايت حاد و بى‏حساب وى از قريش عموماً و به خصوص از خاندان اميّه، و عداوت تند او با مخالفين آنان معلوم گرديد، و همچنين هم‏پيمانى ربيعه و سبائيان آشكار گرديد براى ما روشن مى‏گردد كه:

آن عقده حقارت و خود كم بينى كه در زياد- فرزند نامشروع و الحاقى ابو سفيان و وابسته خاندان اميّه- وجود داشت، او را خواه ناخواه بر آن واداشت كه از قبايل سبائيه به علّت علاقه خاصّى كه نسبت به على (ع) و عداوتى كه با عموم قريش و خصوصاً خاندان اميه داشتند، نكوهش عيب‏جويى نمايد، و لقب سبائيه را به نشانى يك نوع ذم و ناسزا در جامعه آن روز مطرح كند. و در شكل يك لقب زننده و ننگ‏آور در افراد ديگرى، غير از قبايل سبئيه نيز- كه با آنان هم‏پيمان و هم‏هدف بودند- بكار برد. و تمام افرادى را كه با سبئيان در طرفدارى على و مخالفت خاندان اميّه همكارى و همفكرى مى‏كرند، سبئيه بنامد.

اين كار را در زبان عرب تغليب مى‏نامند و در واژه‏هاى عربى، زياد به كار مى‏رود. مثلًا از «شمس و قمر» گاهى به عنوان تغليب «عمر بن» يعنى دو ماه، و گاهى «شمسين» يعنى دو خورشيد، تغيير مى‏كنند. و زياد بن ابيه هم همين تغليب را كه در واژه‏هاى عربى معمول است، در كلمه سبئيه به كار برد. و او از اين تغليب و تصرّف در كلمه سبئيه،

 ص: 773

هدفى نداشت جز اين كه مى‏خواست با توسعه دادن در معناى اين كلمه، قبايل مختلف يمانى و افراد قبايل ديگر را كه با آنان همكارى و پيمان اتّحاد داشتند، به صورت ملّت و جمعيّتى كه داراى يك هدف ناپسند مى‏باشند، معرّفى كند. و در ضمن يك نوع سرزنش و نكوهشى به صورت دسته جمعى از نسب آنان آگاه باشد. و از اين راه، عقده‏اى كه از جانب نسبش در وى به وجود آمده بود، ناخودآگاه مى‏گشود و حقارت و كمبود شخصيّتى را كه از اين لحاظ در خود احساس مى‏كرد، جبران مى‏نمود.

شاهد اين گفتار، همان شهادت‏نامه دروغين و بى اساس مى‏باشد كه بر ضد اين افراد، و براى قتل و از بين بردن آنان تنظيم نمود. و جرائم و گناهان نابخشودنى زيادى به خيال خودش در اين شهادت‏نامه، به گردن آنان بار كرد. و تا مى‏توانست از طعن و بدگويى عليه آنان، خوددارى ننمود، تا آن جا كه براى سنگين كردن جرم آنان، و به خطر انداختن جان‏شان به معاويه نوشت، اين افراد علناً به خليفه ناسزا مى‏گويند، و مردم را به جنگ با وى مى‏خوانند (اظهر و اشتم الخليفة و دعوا الى حربه).

و در مقام بيان عقايد و افكار آنان، اين جمله را آورد كه: «اين افراد مقام خلافت را به خاندان ابو طالب منحصر مى‏دانند. ابو تراب (على) را نيز در قتل عثمان معذور و بى گناه دانسته، و به او درود مى‏فرستند». و چون اين شهادت‏نامه، حس انتقام‏جويى و عقده حقارت وى را اشباع نمى‏كرد، شهادت‏نامه ديگرى تنظيم نمود و در آن جنايات اين افراد را بدين صورت بيان داشت: «اين عدّه از اطاعت خليفه سر برتافته، و بدين جهت از جماعت مسلمانا بيرون رفته‏اند. و مردم را به جنگ با خليفه دعوت مى‏كنند. آنان عدّه‏اى را به همين هدف به دور خويش گرد آورده، و بيعت خود را شكسته و امير مؤمنان (معاويه) را از خلافت خلع نموده‏اند».

و به عقيده پسرخوانده بنى اميّه، اين گروه، به جهت خلع نمودن معاويه از خلافت به كفر و ارتداد گراييده‏اند. زياد بن ابيه آنچه را مى‏توانسته است به اين عدّه نسبت دهد، در اين شهادت‏نامه گنجانيده است. و اين عدّه را به انحراف در عقيده و خارج شدن از اسلام نشان داده است. و فقط دليلش آن بوده است كه ايشان معاويه را از خلافت خلع كرده‏اند.

 ص: 774

نتيجه بررّسى‏

از نتيجه بررّسى اين حوادث تاريخى به دست مى‏آوريم كه همان زياد بن ابيه كه از اول در دوران خود اميرالمؤمنين با شيعيان وى ارتباط كامل داشت، و بعد از آن حضرت نيز امير و فرمانرواى كوفه و شيعيان گرديد و تمام افراد شيعه على (ع) را به خوبى مى‏شناخت و با افكار و عقايدشان آشنايى كامل داشت. همين زياد بن ابيه قسم ياد نمود كه كوشش كند تا دمار از روزگار «حجر بن عدى» درآورد و رگ و ريشه حيات او را از بن بركند، و زمان اين جريان در سال پنجاه و يك هجرى يعنى ده سال بعد از حكومت امير مؤمنان (ع) بود. زياد بن ابيه كه از روز اول با شيعه حشر و نشر و ارتباط نزديك داشت، و بعداً هم امير و فرمانرواى آنان گرديد، و در عين حال سرسخت‏ترين دشمنان آنان بود.

اگر اين زياد بن ابيه مى‏دانست كه عدّه‏اى در كوفه، و به طور كلى در ميان شيعيان على وجود دارند كه در باره على به مقام الوهيت و خدايى قايل بوده، و يا عقايد ديگرى كه در روايت «سيف» آمده است و دانشمندان ملل و نحل نيز آنها را در كتاب‏هاى‏شان نقل نموده‏اند؛ اگر چنين عقايدى در آن دوران وجود داشت قهراً زياد از آنها مطلع مى‏گرديد و براى ريختن خون حجر و يارانش كه براى آن پى بهانه مى‏گشت، و در جرم و جنايت‏تراشى و پرونده‏سازى در باره آنان از هيچ دروغ و تهمتى دريغ نداشت، از وجود اين عقايد باطل و گفتارهاى خرافى در جامعه آن روز استفاده مى‏نمود. و از انتساب اين عقايد به حجر و يارانش، خوددارى نمى‏كرد، بلكه اين نسبت‏ها را در راه رسيدن به هدف خويش بهترين وسيله قرار مى‏داد.

و باز همين عقايد و گفتارها، مى‏توانست در دست خود معاويه بهترين وسيله براى توجيه خون‏ريزى‏هاى او باشد. و با اين تهمت‏ها، سرپوش خوبى بر اعمال خويش مى‏گذارى و ريختن خون اين افراد را، بدين گونه تعليل و توجيه مى‏نمود كه: چون اين عدّه از سبئيه بودند، و به عقايدى دور از اسلام همچون الوهيت على بن ابى طالب معتقد بودند، لذا اقدام به قتل آنها واجب است. ولى ما مى‏بينيم نه خود معاويه و نه دست‏نشانده او زياد بن‏

 ص: 775

ابيه، اين عده را بدين عقيده متّهم ننموده و چنين نسبتى را به آنها نداده‏اند. و اين حقيقت تاريخى، نشان‏گر آن است كه در آن دوران، هيچ‏كس چنين گروه مذهبى را با آن خصوصيّات و عقايدى كه علماى ملل و نحل پس از چند قرن تراشيده‏اند، و در كتاب‏هاى‏شان ظبط نموده‏اند، نمى‏شناخته و در آن تاريخ و دوران، از يك چنين گروه مذهبى در روى زمين نام و نشانى نبوده است. و واژه «سبائى» داراى چنين معنا و مفهوم نبوده است و نخستين كسى كه اين واژه را تحريف نموده، و آن را توسعه داده، و در باره تمام علاقمندان على (ع) به كار برده، همان زياد بن ابيه است در همان شهادت‏نامه‏اى كه عليه حجر و يارانش تنظيم نمود، و ديگران بعد از وى از اين استعمال غلط و سياسى زياد سوء استفاده نموده آن را در پيروان مذهبِ خود تراشيده و بى‏اساس به كار برده‏اند، چنان كه در فصل آينده در اين مورد توضيح بيشترى داده خواهد شد.

 ص: 776

سير تحريف در لغت سبئى‏

هذه النصوص تدل على ان السبئيه كانت نبزاً بالالقاب.

اين عبارت صريح تاريخ بر اين دلالت دارند كه كلمه‏

سبئيه بعد از تحريف، جز در نكوهش عدّه‏اى، در معناى‏

ديگرى به كار نمى‏رفته است.

مؤلّف‏

پيش از اين، در فصل‏هاى گذشته بيان كرديم كه واژه «سبائى» در اول، نام قبايل يمن بوده بعداً به علل سياسى تحريف گرديده و در معناى ديگرى به كار رفته و در مقام نكوهش و سرزنش شيعيان على، در باره تمام دوست‏داران آن حضرت استعمال گرديده است. اين تحريف در چند مرحله زير انجام گرفته:

1) دوران زياد

تحريف اول در واژه «سبئى» در دوران زياد بن ابيه و به توسط وى در گواهى‏نامه‏اى كه عليه حجر و يارانش تنظيم گرديد انجام گرفت كه در فصول پيش اين جريان را با علل و انگيزه‏هاى روانى و سياسى كه داشته است شرح داديم.

 ص: 777

2) دوران مختار

در دوران مختار- كه با كمك و پشتيبانى قبايل سبئيه و به فرماندهى ابراهيم بن اشتر همدانى سبائى- بر كوفه تسلّط يافت و عدّه‏اى از كشندگان حسين بن على (ع) را مانند عمر بن سعد قرشى، و شمر بن ذى الجوشن ضبايى، و حرملة بن كاهل اسدى، و منقذ بن مره عبدى و ديگران را كه همگان از قبايل عدنان بودند به قتل رسانيد. و در همين دوران نيز ابراهيم سبائى با عبد الله- پسر همين زياد كه قاتل حجر و مورد سخن و گفتگوى ماست- جنگيد و او را به قتل رسانيد.

مختار و سركرده‏اش ابراهيم، هر دو با اين افراد به اين عنوان و دليل مى‏جنگيدند كه آنان كشندگان فرزند پيامبر بوده‏اند و با همين سخن، عليه آنان تبليغ مى‏نمودند. و مردم را بر ضدّشان تحريك و تحريض مى‏كردند.

ولى پس از اين دوران، دوران ديگرى مى‏رسد كه در اين دوران دشمنان مختار نيز بر ضد او قيام كرده و از راه شمشير و تبليغ و نشر اراجيف با وى مى‏جنگند و با مطالبى بى اساس، او را متّهم مى‏كنند، و مردم را عليه وى مى‏شورانند، و طرفدارانش را از بين مى‏برند.

به مختار نسبت مى‏دهند كه او مدّعى مقام نبوّت و نزول وحى است! پيروان و ياران او را «سبئيه» مى‏نامند و مقصود ايشان آن است كه ياران مختار اهل يمن و از قبايل سبأ بودند كه به مختار و روش وى ايمان اورده و دعوت و ادّعاهاى دروغينش را پذيرفته‏اند.

طبرى اين جريان را بدين گونه مى‏آورد:

به هنگامى كه شبث بن ربعى‏[71] با لشكريان او به نام سعر بن ابى سعر حنفى و خليد آزاد شده حسان بن يخدج را اسير گرفت. شبث از خليد پرسيد تو كه هستى؟ گفت من خليد آزاد شده حسان بن يخدج ذهلى.

 ص: 778

شبث گفت: اى پسر متكاء![72] فروش ماهى نمك سوده را در مزبله كوفه كنار گذاشتى و به آشوب‏گران پيوستى؟ آيا جزا و پاداش كسانى كه تو را آزاد كردند اين بود كه با شمشير عليه آنان قيام كنى و گردن‏شان را بزنى؟ آن گاه شبث دستور داد كه گردن او را با شمشير خودش بزنيد، و همان دم او را به قتل رسانيدند.

سپس شبث به قيافه سعد حنفى نگاه كرد و او را شناخت گفت: تو از خاندان حنيفه هستى؟ پاسخ داد: بلى. واى بر تو هدف تو از پيروى نمودن و پيوستن به اين سبائى‏ها چه بود؟ واقعاً چه كوته‏فكر و بد رأى بودى تو؟ آن گاه دستور داد كه او را آزاد كردند.

همان طور كه گفتيم، اين گفتگو به صراحت مى‏رساند كه تعبير «سبئيه» تنها به حساب متابعت و پيروى نمودن از قبايل «سبائيه» يمن به كار برده مى‏شد و از اين تعبير، بيش از اين معنا و مفهوم استفاده نمى‏گرديده است زيرا شبث بن ربعى از قبيله تميم و از تيره يربوع بوده، و سعر بن ابى سعر از قبيله بكر و از تيره حنيفة بن لجيم بوده است و هر دو قبيله، منتسب به عدنان و شاخه‏اى از اين ريشه بوده‏اند. و شبث بن ربعى، سعر را در عين اين كه از عدنانى‏هاست به جهت پيروى نمودن از سبئى‏هاى يمن كه از پيروان مختار بودند سرزنش و نكوهش مى‏نمايد و آنان را نيز به عنوان نكوهش و بدگويى سبئيه مى‏نامد.

پس از آن كه انقلاب مختار شكست خورد، دشمنان و مخالفين وى كه از قبيله عدنان بودند به حكومت رسيدند و بر مردم تسلّط يافتند. در تمام شهرها و در نقاط مختلف عراق فعاليّت نموده و تسلّط و حكومت خود را استحكام بخشيدند، ولى در عين حال نتوانستند مخالفين خود را كه از قبايل سبئيه تشكيل مى‏گرديدند و بيشترشان از شيعيان و محبّان امير مؤمنان بودند، ريشه كن كنند و اين فكر را از بين ببرند، بلكه ايشان گاهى به نام سپاه توّابين به رياست سليمان بن صرد خزاعى پيش از مختار شوريدند، و گاهى هم در زير لواى علويين پس از مختار با مخالفين خود مى‏جنگيدند.

 ص: 779

يشتر اين مبارزات از مردم كوفه سرچشمه مى‏گرفت، سپس به اندازه شعاع قدرت طرفين ادامه و گسترش پيدا مى‏نمود. اين رودر رويى آشكارا و پنهان بين دو گروه ادامه داشت تا اوايل قرن دوم هجرى كه در اين وقت براى سوّمين بار لفظ «سبئيه» در يك سند حكومتى به كار رفته است و آن سند را طبرى در تاريخ خود چنين مى‏آورد:

3) دوران سفاح‏

چون با «ابوالعباس سفاح» اوّلين خليفه عبّاسى در كوفه به عنوان خلافت بيعت نمودند، در عرشه منبر قرار گرفت و در خطبه‏اش چنين گفت:

خداوند ما را به قرابت و خويشاوندى رسول اكرم (ص) اختصاص داده، و ما را از نياكان پيامبر و از اصلاب پدران وى به وجود آورده است. سپس آياتى چند كه در باره اهل بيت نازل گرديده است تلاوت نمود. آن گاه گفت: خداوند بزرگ فضيلت و بزرگوارى ما خاندان را به مردم اعلان فرمود. محبّت و دوستى و حقوق ما را بر آنان واجب گردانيد. به احترام و گرامى‏داشت ما سهم بيشترى از غنايم جنگى براى ما خاندان قرار داد. خداوند صاحب فضل عظيم است، ولى سبائى‏هاى گمراه گمان مى‏كنند كه كسانى غير از ما خاندان، به رياست و زعامت مردم از خاندان سزاوراتر و به مقام خلافت لايق‏ترند روهاى ايشان سياه باد! چرا و چگونه ديگران بدين مقام سزاوارتر از ما باشند؟ مردم! مگر نه اين است كه خداوند به وسيله ما خاندان، بندگان خويش را از مسير ضلالت و گمراهى به راه سعادت و هدايت رهبرى نمود؟ و به وسيله ما آنان را از جهالت و ظلمت به بينايى و روشنايى كشانيد، و از هلاكت و بدبختى نجات‏شان بخشيد؟ و به وسيله ما خاندان خداوند حق را ظاهر و باطل را نابود كرد؟

ارزيابى خطبه سفاح‏

در اين جا اين سؤال پيش مى‏آيد كه چرا ابو العبّاس سفاح اوّلين خطبه خلافت خود را با حمله به گروه به اصطلاح خودش «سبئيان» آغاز مى‏كند؟ و بيان افتتاحى خويش را با هجوم و انتقاد به آنان شروع مى‏نمايد؟!

 ص: 780

باز مى‏توانيم پاسخ اين سؤال را از گفتار طبرى به دست بياوريم كه در تاريخ خود، آن جا كه حوادث سال 132 ه- را مى‏نگارد، مطلبى را مى‏آورد كه خلاصه‏اش اين است:

چون لشكريان ابو مسلم به عراق رسيدند و بر لشكر بنى اميّه غالب و پيروز شدند، متوجّه كوفه گرديدند، و با ابو سلمه حفص بن سليمان كه آن روز به «وزير آل محمّد» معروف گرديده بود، و رهبرى سياسى شورش ايشان رابه عهده داشت بيعت نمودند و ابو سلمه نخست مردم را به سوى ابراهيم بن محمّد برادر بزرگ‏تر سفاح دعوت مى‏نمود و از مردم براى وى بيعت مى‏گرفت. و چون ابراهيم، به وسيله مروان كشته شد و خبر مرگش به ابو سلمه رسيد، خواست كه امر خلافت را از خاندان بنى العبّاس به خاندان على بن ابى طالب برگرداند و براى يكى از افراد اين خاندان، بيعت گيرد. در صورتى كه ابراهيم بن محمّد كه به دست مروان كشته شد، به برادر خويش ابو العبّاس سفّاح وصيّت كرده و او را جانشين و خليفه خود قرار داده بود. لذا ابو العبّاس پس از كشته شدن ابراهيم، براى گرفتن بيعت با خاندانش به سوى كوفه حركت نمود، ولى ابو سلمه از ورود آنان به كوفه مانع گرديد و ايشان مجبور شدند كه تحت نظر ابو سلمه در بيرون كوفه اقامت كنند. و چهل روز بدين منوال گذشت و ابو العبّاس با خاندانش در بيرون كوفه محبوس و زندانى گرديد، و در اين مدّت ابو سلمه وضع او را از سران لشكر كه طبق وصيّت ابراهيم آمادگى بيعت او را داشتند مكتوم داشت و هر وقت يكى از سران لشكر در باره ابو العبّاس از ابو سلمه سؤال مى‏كرد، در پاسخ او مى‏گفت: عجله نكنيد، زيرا هنوز شهر واسط[73] فتح نگرديده و در اختيار طرفداران بنى اميه است و بدين بهانه‏ها از روشن كردن وضع ابو العبّاس طفره مى‏رفت تا اين كه بالاخره سران لشكر به محل ابو العبّاس پى بردند و بدون اطّلاع ابو سلمه به نزد او رفتند. و به عنوان خلافت با وى بيعت نموده و از محلّ زندان بيرون آورده نخست ايشان را به دار الاماره كوفه بردند، سپس او را به مسجد آوردند و در ميان مسجد طبقات مختلف مردم كوفه نيز با او بيعت نمودند.

ابو العبّاس پس از انجام يافتن مراسم بيعت خطبه‏اى را كه قبلًا نقل نموديم ايرا كرد

 ص: 781

و هدفت و مقصود وى از ايراد اين خطبه آن بود كه مخالفين و دشمنانش را- كه مى‏خواستند خلافت را از وى دور كرده و به عموزادگانش منتقل كنند- بكوبد و آنها را متّهم به حسادت كرده و در انظار عموم آنان را افرادى پست و نادان نشان دهد به همين منظور بود كه اين افراد را در خطبه خويش سبئيه گمراه توصيف نمود. سپس عقيده آنان را چنين تشريح و بيان نمود: آنان گمان مى‏كنند كه افراد ديگر به رياست و زعامت مردم از ما سزاوارتر و براى خلافت، از ما خاندان لايق‏ترند.

به طورى كه مى‏بينيم ابو العبّاس سفاح در كوبيدن مخالفين خويش و متّهم ساختن آنان نتوانسته است بيش از اين پيش برود و به جز اين كه آنان خاندان ديگرى را به خلافت لايق‏تر مى‏دانند با مطلب ديگرى توصيف‏شان كند البته اگر سفاح در كوبيدن مخالفينش مطلب ديگرى داشت مسلّماً از ذكر آن خوددارى نمى‏كرد و اگر عيب و ايراد ديگرى در مخالفانش مى‏دانست از اظهار و ابراز آن لب فرو نمى‏بست مثلًا مى‏گفت: آنان افراد گمراه هستند كه از دين اسلام خارج گرديده‏اند و به الوهيت و خدايى بشرى قايل شده‏اند. زيرا سفاحى كه از كشتن ابو سلمه آن هم از راه مكر و حيله خوددارى نمى‏كند[74] از هيچ گونه اتّهام و ايرادى كه مى‏توانست به وى نسبت دهد دريغ نمى‏كند.

نتيجه‏

آنچه از مجموع اين نوشته‏ها به دست مى‏آيد و از سير استعمال كلمه «سبئى» دستفاده مى‏شود. اين است كه: اين كلمه در اصل نام قبايلى از يمن بود، سپس در دوران‏هاى مختلف به وسيله حكومت‏هاى وقت آن هم در كوفه و اطرافش تحريف گرديده و در مقام نكوهش و (نبزبه القاب) در شيعيان و گروه علاقمندان على بن ابى طالب (ع) به كار رفته است و اين كلمه در آن دوران، كوچك‏ترين دلالت و اشعارى به مفهوم مذهبى- كه در روران‏هاى اخير در آن معنى اشتهار پيدا نموده است- نداشته است و اساساً در آن دوران، كسى مذهب و يا فرقه‏اى را بدين نام و نشان نمى‏شناخته است، ولى بعدها يك‏

 ص: 782

تحريف ديگرى در اين كلمه رخ داد كه بعد از معناى اصلى و اولى و سپس از معناى دوم نيز در يك معناى سوّم تحريفى ديگر به كار رفت و در باره يك گروه جديد مذهبى كه اصلًا در اسلام چنين مذهبى با آن چنان عقايدى وجود نداشته بكار رفته چنان كه در فصل آينده به توضيح اين حقيقت خواهيم پرداخت.

 ص: 783

معناى سبئيه در افسانه سيف‏

اءنّ السّبئيين اتباع عبد الله بن سبأ.

سبئيه گروهى هستند كه در عقيده از عبد الله بن سبأ

پيروى نموده‏اند.

سيف بن عمر

افسانه سبئيه‏

وضع در باره واژه «سبئيه» از دوران زياد بن ابيه تا اوايل قرن دوم هجرى، به همان منوال بود كه در فصول پيش بيان گرديد. و به جز در مقام انتقاد و نكوهش، آن هم تنها در محيط كوفه و توابع آن، در معناى ديگرى به كار نمى‏رفت، و به هيچ مفهوم مذهبى و عقيده‏اى دلالت نداشت، تا اين كه در اوايل قرن دوم هجرى «سيف بن عمر تميمى» كه از خاندان عدنان و ساكن كوفه بود افسانه سبئيه را ساخت. و در اين افسانه ساختگى خود، مفهوم و مدلول سبئيه را از نام قبيله بودن كه معناى اصلى آن مى‏باشد، و از مفهوم سرزنش و نكوهش كه معناى سياسى آن است به انتساب به فرقه مذهبى كه پيروى از «عبد الله بن سبأ» مى‏كرده‏اند تغيير داد. و عبد الله بن سبأ را هم به صورت و قيافه شخصى نشان داد كه قبلًا از يهودى و از مردم يمن بوده و در دوران عثمان اسلام را پذيرفت و

 ص: 784

عقيده به وصايت و رجعت را اختراع نموده.

و در افسانه‏اى كه سيف ساخته گفته است كه عده نسبتاً كثيرى از مسلمانان از اين «عبد الله بن سبأ» ى موهوم پيروى نموده‏اند. و افرادى از اصحاب خاصّ رسول خدا كه از پيروان و شيعيان على بن ابى طالب (ع) بوده‏اند با عدّه كثير ديگرى از شيعيان على راه و روش وى را پذيرفته‏اند. همه آنان را به علّت پيروى كردن از عبد الله بن سبأ، گروه «سبئيه» ناميده است.

باز به گفته سيف، كسانى كه عثمان را به قتل رسانيده و با على بن ابى طالب بيعت نمودند، همان «سبائى‏ها» و پيروان عبد الله بن سبأ بودند.

باز همان سبائى‏ها بودند كه در جنگ جمل پس از آن كه طرفين جنگ آماده صلح و سازش بودند، دوباره آتش جنگ را شعله‏ور ساخته و لشكريان على و عايشه را به جان هم انداختند كه سيف همه اين مطالب را در كتاب خود «الجمل و مسير على و عايشه» ظبط و درج نموده است.[75] اين افسانه در اوايل قرن دوم هجرى به وسيله «سيف» ساخته شد. و چون تنها نقل كننده اين افسانه سيف بود رواج و انتشار پيدا نكرد تا آن كه مورّخان بزرگ مانند طبرى (درگذشته 310 ه-.) اين افسانه را از كتاب سيف گرفتند و در تاريخ خود نقل نمودند سيف به وسيله اين مورّخان به هدف خود نايل آمد. و ساخته‏هاى وى رواج يافت و از انتشار كم نظيرى برخوردار گرديد.

تاريخ پيدايش و اشتهار معناى جديد سبئيه‏

قبل از رواج يافتن افسانه سيف در باره عبد الله بن سبأ و گروه سبئيه، اين كلمه در اصل تنها به انتساب به قبايل سبئيه دلالت مى‏كرد. همچنان كه اين مطلب را در نسب رواياتى كه صاحبان صحاح شش‏گانه از آنها نقل حديث نموده‏اند مشاهده كرديم.

باز در دوران زياد بن ابيه و مختار و ابوالعباس سفاح، اين كلمه تنها در كوفه گاهى به‏

 ص: 785

صورت «نبزبه القاب» نسبت به قبايل سبئيه كه از شيعيان على (ع) بوده‏اند به كار رفته است، ولى پس از انتشار افسانه سيف، اين كلمه، در انتساب به يك گروه جديد مذهبى كه مؤسّس آن عبد الله بن سباى يهودى باشد معروف گرديد. و بعد اى اين تاريخ، كم‏كم استعمال اين كلمه در معناى اصلى و اوّليش كه انتساب به قبايل سبائى‏ها مى‏باشد، و همچنين استعمال آن در معناى دومش كه سرزنش و نكوهش مخالفان حكومت وقت بود، متروك و فراموش گرديد. و به همان معناى مذهبى ساختگى اختصاص يافت تو در آن معنا اشتهار پيدا نمود[76] و «سيف» اين حكم را نخست در افسانه خويش تنها به فرقه‏اى نام‏گذارى كرده بود كه به وصايت و خلافت بلافصل على بن ابى طالب قايل بودند، ولى بعداً در افسانه‏هاى ديگرى كه به نام همين فرقه وگروه خيالى ساخته شده است معناى ديگرى پيدا نموده و در گروهى كه به الوهيت و خدايى على بن ابى طالب (ع) معتقد باشند استعمال گرديده است.

مشروح اين سير وتحوّل‏

سيف بن عمر در اوايل قرن دوم در كوفه زندگى مى‏كرد و افسانه‏هاى خود را در اين دوران ساخته است و انگيزه او در اين دروغ‏سازى و افسانه‏بافى دو چيز بوده است:

1) تعصّب شديد وى به نفع قبايل عدنانى- كه خود وى نيز به آنها منتسب بود- در برابر قبايل قحطانى يمنى.

2) بهم زدن و مشوّش ساختن تاريخ اسلام به انگيزه زندقه و بى‏دينى و عداوتى كه وى با اسلام داشته است.

توضيح اين كه: ياران و طرفداران على بن ابى طالب (ع) و شيعيان او را قبايل قحطانى يمن تشكيل مى‏دادند، و اين قبايل هم همان سبئيه مى‏باشند كه در صف مقابل عدنانى‏ها

 ص: 786

قرار گرفته بودند و از زمان على (ع) تا دوران حكومت بنى اميّه هميشه با حكومت‏هاى ستمگر وقت علناً مخالفت مى‏روزيدند، مخصوصاً با حكومت خاندان اميّه- كه سيف شخصاً طرفدار اين حكومت بود- به مبارزه برمى‏خواستند و اين قبايل سبئى درست برخلاف عدنانى‏ها معتقد بودند كه رسول خدا (ص) على بن ابى طالب (ع) را براى خود وصى معيّن نموده است. به طور كلى اين بود خصوصيّات اعتقادى و موقعيّت سياسى و اجتماعى قبيله‏هاى قحطانى و يا سبئيه در برابر قبيله‏هاى عدنانى از طرف ديگر سيف بن عمر- طبق همان تعصّب شديد قبيلگى و عداوت با قبايل سبئيه و زندقه‏اى كه داشت- مى‏خواست مردم را در موضوع خلافت و امامت به شك و ترديد بيندازد و طرفداران عقيده به وصايت و امامت على (ع) را- كه معمولًا همان قبايل سبئيه قحطانى بودند- افرادى منحرف و مغرض و در انظار مردم افرادى مرموز و نادان معرّفى كنند و عقيده آنها را در اين گونه مسايل و موضوعات خالى از هر گونه اعتبار و ارزش نشان دهد.

سيف بدين منظور، افسانه عبد الله بن سبأ را ساخت. و او را از صنعاء يمن معرّفى كرد و گفت كه: مؤسّس و سرمنشأ عقيده به وصايت على همان عبد الله بن سبأ بوده است نه پيامبر اكرم (ص) و سبئيه هم همان گروهى هستند كه در اين عقيده از عبد الله بى سبأ پيروى مى‏كنند و آن گاه كه سيف اين افسانه را ساخت، و در فكر مسلمانان آمادگى انحراف و بدبينى ايجاد نمود، و در افسانه خويش اكثر بزرگان صحابه را كه شيعه على بودند از اين گروه تازه تأسيس مذهبى كه خود وى ساخته بود معرّفى كرد، و افرادى مانند ابوذر و عمّار ياسر، حجر بن عدى، صعصة بن صوحان عبدى، مالك اشتر، كميل بن زياد، عدى بن حاتم، محمّد بن ابو بكر، محمّد بن ابى حذيفه و افراد سرشناس ديگرى را از اعضاء و سران اين گروه قلمداد نمود.

و اگر در دوران خود سيف لفظ «سبئيه» در كوفه مفهوم و معناى اعتقاد به الوهيت و خدايى على را در بر داشت هيچ‏گاه سيف از نقل آن خوددارى نمى‏نمود و نياز و حاجتى نداشت تا افسانه تازه‏اى بسازد و عقيده سبئى‏ها را در موضوع وصيّت پيامبر نسبت به امير مؤمنان را نيز براى نكوهش افراد مورد نظرش در آن بگنجاند، زيرا مسأله عقيده به الوهيت على (ع) در مقام انتقاد و نكوهش رساتر و كارى‏تر از مسأله خلافت و وصايت‏

 ص: 787

على بن ابى طالب (ع) مى‏باشد.

در اين جا بايد اين نكته را نيز اضافه كنيم كه تا اواخر قرن سوم هجرى در هيچ كتاب و تأليفى براى كلمه «سبئيه» پس از معناى انتساب به قبايل يمانى معنايى نيافتيم به جز همين معنايى كه سيف در افسانه عبد الله بن سبأ آورده است و مى‏گويد: سبئيه گروهى مى‏باشند كه به وصايت و خلافت بلافصل على (ع) معتقد مى‏باشند.

ولى از اواخر قرن سوم و از اوايل قرن چهارم به بعد در كتاب‏ها و تأليفاتى كه علماى اديان و عقايد به عنوان كتب «ملل و نحل» تأليف كرده‏اند آمده است كه عبد الله بن سبأ و پيروان وى- كه سبئيه ناميده مى‏شوند- معتقدند كه على (ع) كشته نشده است و او اصلًا نمى‏ميرد و او خداست و آن حضرت، عبد الله بن سبأ يا طرفداران او را روى همين عقيده آتش زد.

پس به طورى كه ملاحظه مى‏كنيد مدلول و مفهوم سبئيه از انتساب به قبايل يمنى تدريجاً به مفهوم نكوهشى براى بعضى از افراد تغيير معنا داده و سپس به معناى انتساب به يك گروه جديد مذهبى كه به وصايت على بن ابى طالب (ع) معتقد باشند تغيير يافته و پس از آن به مفهوم يك گروه مذهبى ديگر كه به الوهيت و خدايى على بن ابى طالب (ع) معتقد باشند تغيير و تحوّل پيدا نموده است و آن گاه در اطراف «سبئيه» و «ابن سبأ» افسانه‏هاى زياد و بى‏حدّ و حساب بافته شده است.

انگيزه جعل و عامل رواج‏

بايد ديد كه اين تغيير و تحوّل چرا پيدا شده است؟! و اين مطالب بى اساس چرا بافته شده است؟! و چگونه در ميان مسلمانان و در كتاب‏ها منتشر و رايج گرديده است؟!

در توضيح اين مطلب بايد بگوييم: سيف بن عمر با ساختن افسانه سبئيه و ديگر افسانه‏ها مى‏خواست كه از رؤسا و بزرگان قبايل خود: عدنان كه همه صاحبان سلطه و حكومت در هر دوران بوده‏اند از خلفاى بنام راشدين تا اموى‏ها، دفاع و حمايت كند و آنها را از هر خورده‏گيرى كه از آنها شده، تبرئه و منزّه نمايد، و متقابلًا تمام شرور و گناهان را به افراد قبايل قحطان سبئى كه جبهه مخالفت عدنانى‏ها و حكومت‏هاى وقت را تشكيل‏

 ص: 788

مى‏دادند ببندد، و آنان را سخت بكوبد. سيف از اين راه توجّه و رضاى خاطر قبيله خود عدنان و صاحبان زور و سلطه را جلب كرده و آنها را با افسانه‏سازى خود، راضى و خشنود ساخته و نيز با افسانه‏هاى خود لباس دفاع از صحابه‏اى كه زمام حكومت و زور در دست‏شان بود پوشانده و افسانه‏هاى خويش را به زيور جانب‏دارى از صحابه پيامبر (ص) جلوه‏گر ساخته و بدين وسيله از ايرادها و انتقادهايى كه به مشهورين صحابه و قدرت‏مندان قرن اوّل اسلام وارد مى‏آمد دفاع گرديده و قهراً طرفدارى و حمايت عموم مردم را از افسانه‏هايش جلب كرده است.

سيف با اين روش توانست رواج افسانه‏هاى خويش را تضمين كند و با مرور زمان براى انتشار و پيشرفت ساخته‏هاى خود پشتوانه اساسى و پشتيبان محكمى فراهم آورد.

و به همين جهت بود كه كتاب «جمل» سيف كه افسانه عبد الله بن سبأ را در بر داشت بعد از انتشارش دست به دست گشت و افسانه‏هاى آن، دهان به دهان نقل گرديده و قلم‏ها نيز همان داستان‏ها را از كتاب وى گرفته به كتب ديگر منتقل نمودند، سپس آنچه را كه در باره افسانه «سبئيه» قلم‏هاى مورّخينى مانند طبرى و امثال وى به كتاب‏هاى تاريخ وارد كرده بود به همان صورتى كه سيف ساخته بود و بدون كم و زياد به حال خود باقى ماند و به دست نسل‏هاى بعدى رسيد.

تحوّلات در افسانه سبئيه‏

ولى آنچه را كه از افسانه عبد الله بن سبأ بر سر زبان‏ها افتاده بود و به صورت افسانه عاميانه در آمده بود، تدريجاً و با مرور زمان در ميان مردم رشد و پرورش پيدا كرد و دائره وسيع‏ترى براى خود باز كرد. و تغييرات و تحوّلات فراوانى در آن پديد آمد تا اين كه افسانه ابن سبأ، به صورت دو افسانه در آمد:

اوّل افسانه‏اى كه سيف ساخته بود، و در كتاب‏ها ثبت گرديده بود.

 ص: 789

دوم افسانه‏اى كه پس از تغيير و تحوّل افسانه سيف بر زبان‏هاى مردم پديدار گرديده بود در آن هنگام كه علماى ملل و نحل در باره عقايد و مذاهب مردم به نوشتن كتاب‏هايى آغاز نمودند، علاقه فراوان داشتند كه در بيان شماره فرقه‏ها و گروه‏هاى مذهبى از يكديگر پيشى گيرند، مدارك ايشان در آنچه در كتاب‏هاى خود در باره فرقه‏هاى مذهبى مى‏نوشتند همان بوده كه مردم عصر ايشان مى‏پنداشتند اين مؤلّفين هر چه كه از مردم در باره عقيده‏ها مى‏شنيدند به صورت واقعيّتى در شرح حال آن فرقه‏ها گروه‏هاى مذهبى در كتاب‏هايشان نقل مى‏نمودند و بدين گونه بر شماره مذاهب و عقايد اسلامى اضافه نمودند بدون اين كه در باره نوشته‏ها و نقليات خود كوچك‏ترين تحقيق و بررّسى به عمل بياورند سپس نويسندگان و مؤلّفان نوع ديگرى از فرهنگ‏ها، مانند ابن قتيبه و ابن عبد ربّه پديد آمدند و در فنون مختلف ادب و تاريخ كتاب نوشتند.

اين مؤلّفان اخبار و فرقه‏هاى مذهبى گرفته شده از زبان عوام النّاس را از كتاب‏هاى ملل و نحل گرفته و در كتاب‏هاى خود آوردند، و هيچ تحقيق و بررّسى در سند يا متن آنها نكردند.

پس از ايشان مؤلّفين كتاب‏هاى ديگر مانند ابن ابى الحديد شارح نهج البلاغه از كتاب‏هاى نام برده، آن مطالب را، بدون هيچ تحقيق و بررّسى به كتاب‏ها خود منتقل كرده‏اند. طبق همين سليقه و روش، پاره‏اى از اين نويسندگان داستان سبئيه را در نوشته‏هاى خود از زبان مردم و از دهان اين و آن گرفته و در كتاب‏هاى خود منتقل كرده‏اند و بدين صورت اين افسانه‏ها از زبان مردم به كتاب‏ها راه يافته و از كتاب‏هايى به كتاب‏هاى ديگر منتقل گرديده است و بدين ترتيب افسانه عبد الله بن سبأ كه در اصل يك افسانه بوده، به تدريج دو افسانه شده:

يك افسانه سيف كه به صورت اوّلى باقى مانده است.

دو افسانه‏اى كه بر سر زبان‏هاى مردم بوده و با مرور زمان و تكرار نقل‏ها تحوّل و تغيير يافته نمو و پرورش پيدا كرده و در اثر اين تغيير و تحوّل در افسانه عبد الله بن سبأ و دگرگونى‏هايى كه در آن به عمل آمده، خود عبد الله بن سبأ نيز به صورت دو شخص در آمده و براى نويسندگان سبب اشتباه و تشويش گرديده كه به يارى خدا در فصل آينده شرح آن را بيان مى‏كنيم.

 ص: 790

عبد الله بن سبأ كيست؟

... و لم نجد فى كتابٍ نسب عبد الله بن سبأ.

هزاران كتاب را بررّسى نموديم ولى اثرى از نسب‏

عبد الله بن سبأ نيافتيم.

مؤلّف‏

در آغاز سخن گفتيم كه در اين بخش از كتاب سه كلمه را بررّسى خواهيم كرد: «سبئيه»، «عبد الله بن سبأ» و «ابن السوداء».

در فصول پيش حقيقت (سبئيه) و سير تحوّل معناى اين كلمه را در دوران‏هاى مختلف و تحريف آن را- از معناى اصلى به معناى سياسى و از آن معنا به يك معناى مذهبى- شناختيم. اينك در اين فصل مى‏خواهيم حقيقت عبد الله بن سبأ را بررّسى كنيم تا اين قهرمان افسانه‏اى را بهتر بشناسيم.

نسب عبد الله بن سبأ در كتب دست اول‏

كلمه عبد الله بن سبأ از چهار لفظ: «عبد» و «الله» و «ابن» و «سبأ» تشكيل شده و هر چهار لفظ از كلمات اختصاصى زبان عرب است و اين خود دليل محكم و گواه روشنى‏

 ص: 791

است كه اين پدر و پسر يعنى: «عبد الله» و «سبأ» بايستى هر دو از عرب باشند و سازنده اين افسانه، يعنى سيف بن عمر نيز عبد الله بن سبأ را به صراحت از مردم صنعاى يمن معرّفى مى‏كند! و تمام مورّخين و نويسندگان، دوره فعاليّت و نشاط ابن سبأ را به دوران عثمان بن عفان و على امير مؤمنان (ع) محدود و معيّن ساخته‏اند. و دوران نشاط و فعاليتّى كه براى وى ذكر نموده‏اند، از دهه چهارم قرن اول هجرى تجاوز نمى‏كند. و تمام افسانه‏ها و داستان‏هايى كه در اطراف عبد الله بن سبأ بافته شده است نشان مى‏دهد كه او از مشاهير و افراد معروف و سرشناس عصر خويش بوده است.

با اين مقدّمات سه گانه معلوم مى‏گردد كه عبد الله بن سبأ مردى عرب، و فرزند يك مرد عرب بوده و در دهه چهارم از قرن اول هجرى و در دوران عثمان و على (ع) در جزيرة العرب مى‏زيسته و در امور دينى و سياسى مسلمانان فعاليّت چشمگيرى داسته و بدين سبب مرد معروف و سرشناس آن عصر بوده است.

و از اين جاست كه يك اشكال غير قابل حل پيش مى‏آيد و آن اين است كه در جزيرة العرب در قرن اول اسلامى تا دوران خلفاى اموى، مردى از عرب در تاريخ يافت نمى‏شود كه نامش و نام پدرش و محل زندگى و فعاليتش معلوم باشد معروف و سرشناس و رهبر فكرى مردم هم باشد، ولى نام جد و سلسله پدرانش شناخته نشود، زيرا عرب‏ها در حفظ انساب خود آن چنان تلاش پيگير و فوق العاده‏اى داشتند كه اين تلاش به سر حد غلو و افراط مى‏رسيده است تا جايى كه نه تنها در باره انساب افراد خود ده‏ها كتاب تأليف و تدوين كرده‏اند، بلكه براى حفظ انساب اسب‏هاى خويش نيز توجه خاصى داشته‏اند كه حتى دانشمندانى در نسب اسب‏ها كتاب‏ها نوشته‏اند مانند ابن الكلبى (در گذشته 204 ه-.) كه كتاب او در نسب اسب‏ها به نام «انساب الخيل» در دسترس مى‏باشد. و اينك در باره تاريخ آن عصر اسلام و تراجم اهلش و انساب ايشان و ساير فنون ادب آن عصر هزاران جلد كتاب خطى و چاپى در اختيار و دسترس ما قرار دارد و در هيچ‏يك از اين كتاب‏ها از نسب عبد الله بن سبأ خبرى نيست.

پس عبد الله بن سبأ كيست؟ نام جد وى چيست؟ پدران و اجدادش كيانند؟ و سلسله نسبشان به چه كسى منتهى مى‏گردد؟ و از كدام قبيله و تيره بوده‏اند؟

 ص: 792

و چرا هيچ‏يك از علما و دانشمندان و نويسندگان با اين كه در نقل افسانه و داستان‏هاى مربوط به عبد الله بن سبأ اهتمام زيادى داشته‏اند، ولى با اين حال در باره مطالبى كه اشاره كرديم سكوت اختيار نموده، هيچ سخن و مطلبى در باره نسب وى به ميان نياورده‏اند؟!

ما كه ده‏ها سال است در مدارك و مصادر بحث‏هاى مختلف اسلامى تحقيق و بررّسى مى‏كنيم تا حال پاسخ اين سؤالات را در جايى نديده‏ايم و در باره نسب عبد الله بن سبأ به كوچك‏ترين سخن و مطلبى نرسيده‏ايم و در اين باره اثرى نيافتيم.

عبد الله بن سبأ كه بوده است؟

در كتاب «الامامه و السياسه» ابن قتيبه (درگذشته سال 276 ه-.) آمده است: فقام حجر بن عدى و عمر بن الحمق الخزاعى و عبد الله بى وهب الراسبى على على فسألوه عن ابى بكر و عمر ...»[77]

و در كتاب الغارات ثقفى (ت 273 ه-.) آمده است:

«دخل عمرو بن الحمق و حبة العرنى و الحارث بن الاعور و عبد الله بن سبأ على امير المؤمنين بعد ما افتتحت مصر و هو مغمومت حزين فقالوا له: بين لنا ما قولك فى ابى بكر و عمر ...»[78] در اين دوكتاب آمده است كه چند تن از اصحاب امير المؤمنين به نزد آن حضرت رفته و سؤال از نظر آن حضرت در باره ابو بكر و عمر نمودند كه از جمله ايشان در كتاب الامامة والسياسة عبد الله وهب راسبى، و در غارات ثقفى عبد الله بن سبأ ناميده شده است كه در ظاهر با هم اختلاف دارند و اين اختلاف را بلاذرى در گذشته سال 279 ه-. در انساب الاشراف حل كرده است و داستان را چنين نقل كرده:

«حجر بن عدى الكندى و عمرو بن الحمق الخزاعى و حبة بن جوين الجبلى ثم العرنى و عبد الله بن وهب الهمدانى و هو ابن سبأ فسالوه عن ابى بكر و عمر ...»[79]

 ص: 793

بلاذرى همين داستان را ذكر كرده سپس گفته: «وعبد الله بن وهب همان ابن سبأ است» بنابراين عبد الله بن سبأ، عبد الله بن وهب مى‏باشد.

سعد بن عبد الله اشعرى (درگذشته 300 يا 301 ه-.) در كتاب خود «المقالات و الفرق» نيز همين سخن را گفته است آن جا كه در باره فرقه‏ها و گروه‏هاى غالى و تندگراى اسلامى مى‏گويد: «اوّلين گروه از گروه‏هايى كه غلو كردند و راه افراط و تند روى را پيمودند، گروهى هستند كه «سبئيه» ناميده مى‏شوند. و آنان پيروان عبد الله بن سبأ مى‏باشند كه همان عبد الله بن وهب راسبى است ...»

باز مى‏گويد: يكى از اقسام گروه‏هاى غالى نام برده، سبئيه مى‏باشند و آنان پيروان عبد الله بن سباى راسبى هستند. ابن ماكولا (درگذشته 475 ه-.) در كتاب «الاكمال» در ذيل لغت سبئى ضمن شماره و تعداد سبائيان مى‏نويسد كه يكى از سبئيان عبد الله بن وهب سبئى رئيس خوارج است.

ذهبى (در گذشته سال 748 ه-.) در كتاب خود «المشتبه» در ذيل واژه سبئى مى‏گويد: عبد الله بن وهب سبئى رئيس و سرپرست خوارج بود.

باز ذهبى در كتاب ديگرش «العبر» در آنجا كه حوادث سال 38 را بيان مى‏كند مى‏گويد: و در اين سال جنگ نهروان در ميان على و خوارج واقع گرديد و در اين جنگ بود كه رئيس و سرپرست خوارج عبد الله بن وهب سبائى كشته شد.

ابن حجر (در گذشته 852 ه-.) در كتاب خود «تبصير المتنبّه» مى‏گويد سبئى‏ها گروهى هستند و از آنها است عبد الله بن وهب سبائى رئيس و سرپرست خوارج.

مقريزى (در گذشته 848 ه-.) در كتاب خود «الخطط» مى‏گويد در عصر على بن ابى طالب (ع) بود كه «عبد الله بن وهب بن سبأ» معروف به «ابن السوداء سبئى» قيام كرد و اين عقيده را به وجود آورد كه رسول خدا (ص) براى بعد از خود على بن ابى طالب (ع) را وصى و جانشين قراد داده و او را به امامت معيّن نموده است. و باز همين «عبد الله بن سبأ» عقيده به رجعت على و پيامبر (ص) را در ميان مسلمانان به وجود آورد و چنين گفت كه: «على بن ابى طالب زنده است و جزئى از خدا در وجود وى حلول كرده است» و از همين «ابى سبأ» است كه انواع فرقه‏ها و گروه‏هاى غالى و تندرو رافضى به وجود آمد.

 ص: 794

عبد الله بن سبأ همان عبد الله بن وهب است‏

با در نظر گرفتن مطالبى كه در صفحات پيش آورديم اين سؤال پيش مى‏آيد كه بالاخره اين عبد الله كيست؟ نسبش به كجا و كدام شخص مى‏رسد؟ و داستانش چه بوده است؟!

آنچه بعد از تحقيق و بررّسى در پاسخ اين سؤالها مى‏توان گفت اين است كه:

وى عبد الله بن وهب بن راسب بن مالك بن ميدعان بن مالك بن نصر الازدبن غوث بن نبت بن مالك بن زيد بن كهلان بن سبأ است. و بنابراين كه نسب وى به راسب و ازد و سبأ مى‏رسد وى سبائى و ازدى و راسب ناميده مى‏شود.

و در زبان عرب نسبت دادن به تبار مانند نسبت دادن به پدر شايع است گويند بنى هاشم و بنى اميه فرزندان هاشم و فرزندان اميه كه در اين جا جمع افراد قبيله را به تبارشان نسبت داده‏اند گاه نيز فرد نام‏دارى را به تبارش نسبت دهند مانند اين كه به پيامبر اسلام گويند «اءبن هاشم» به جاى آن كه بگويند ابن عبد الله و حضرت‏اش را به پدر نسبت دهند.

روى همين قاعده عبد الله بن وهب سبائى را به تبارش نسبت داده و گفته‏اند «ابن سبأ» و مقصود علماى نسب شناسى از ابن سبأ نيز همين است در باره عبد الله بن وهب آورديم.

حال بررسى كنيم اين عبد الله بن وهب راسبى سبائى كه او را ابن سبأ گفته‏اند كه بوده؟

اين عبد الله سبائى به «ذى الثفنات» يعنى پينه بسته ملقب گرديده است، زيرا در اثر كثرت سجود در كف دست‏ها و زانوهاى وى پينه‏هاى مانند پينه زانوى شتران به وجود آمده بود.

اين عبد الله سبائى در جنگ‏هاى على بن ابى طالب (ع) در ركاب او بود و چون در جنگ صفّين جريان تحكيم پيش آمد و عدّه‏اى از خوارج در اين مسأله با على بن ابى طالب مخالفت ورزيدند، و در برابر وى جبهه گرفتند. عبد الله نيز با آنها بود اين مرد بغض و عداوت على (ع) را آن‏چنان در دل گرفت كه آن حضرت را جاحد و منكر خدا مى‏ناميد و افراد ديگر خوارج در منزل او اجتماع نمودند و او در ميان اين عدّه خطبه‏اى ايراد كرد

 ص: 795

و آنها را به زهد و ترك دنيا تشويق و به آخرت و كوشش در باره جهان آخرت ترغيب نمود سپس گفت: برادران! هرچه زودتر از اين آبادى كه مردمان ستمگر در آن سكونت دارند خارج شويم و در دهات و كوهپايه‏ها و يا در شهرهاى ديگر سكونت كنيم اين بدعت‏هاى گمراه كننده را انكار كنيم بهتر است![80]

اين عدّه در دهم شوال سال 37 هجرى با همان عبد الله بيعت نمودند و او را به عنوان خليفه پيامبر به زعامت و سرپرستى خود برگزيدند. سپس تك تك و پنهانى از كوفه خارج گرديدند. امام (ع) كه اوضاع را چنين ديد، با لشكريانش به تعقيب آنان پرداخت و نرسيده به رود نهروان به آنها رسيد و با ايشان جنگيد در اين جنگ عبد الله بن وهب سبائى راسبى به وسيله هانى بن زياد خصفى و زياد بن خصفه كشته شد و همه افرادى كه با عبد الله بن وهب بودند در اين جنگ كشته شدند و تنها عدّه معدودى از آنان كه تعدادشان بيش از ده نفر نبود نجات يافتند.

اين بود عبد الله سبائى كه در عصر امام (ع) وجود داشته و تاريخ صحيح به جز وى كسى را بدين نام و نشان در آن زمان نشناخته و معرّفى نكرده است.[81]

آخرين نتيجه‏

بنا بر آنچه در معرّفى و شناخت عبد الله بن سبأ گفته شد هر حديث و يا حادثه و داستانى كه به نام عبد الله سبأ نقل گرديده است اگر با اين عبد الله بن وهب سبائى تطبيق مى‏كنند امكان وقوع و صحت دارد، و اگر با تاريخ و زندگانى وى تطبيق نكند چنين حديث و داستانى وجود نداشته و غلط و ساختگى مى‏باشد و افسانه‏اى بيش نمى‏تواند باشد، زيرا غير از عبد الله بن وهب عبد الله سباى ديگرى در آن عصر وجود نداشته است، و

 ص: 796

اين عبد الله بن وهب سبئى هم نه مؤسس و به وجود آورنده فكر وصايت و امامت امير مؤمنان (ع) بود و نه مؤسّس عقيده به الوهيت و خدايى وى، بلكه او تنها سرپرست و رئيس خوارج بود كه با على بن ابى طالب (ع) به جنگ و محاربه برخاستند.

بنا بر اين نه مطالبى كه سيف در باره وى نقل نموده و مورّخان از او گرفته‏اند صحيح و درست است و نه آنچه را كه صاحبان ملل و نحل در باره وى آورده‏اند اساس و حقيقت دارد آرى در اين ميان بعضى از رواياتى كه در كتب حديث شيعه به نام همان عبد الله و در باره وى آمده است مى‏تواند صحيح باشد مانند روايتى كه مى‏گويد: ابن سبأ در مورد دست بلند كردن به سوى آسمان به هنگام دعا به امير مؤمنان (ع) اعتراض نموده و اين موضوع را مخالفت با روح توحيد و يگانه‏پرستى تلقى كرد.

و روايت ديگرى كه مى‏گويد: «ابن سبأ را در اثر گفتارى كه از او شنيده شده بود به حضور امام (ع) آوردند و آن حضرت سخنش را تصديق و تصحيح نموده سپس آزادش كرد.»

اين بود خلاصه آنچه در باره عبد الله بن سبأ و داستان‏هايى كه به نام وى نقل شده و از راه بررّسى‏ها و مقايسه و ارزيابى حوادث و وقايع تاريخى به دست آمده است. حال بايد ديد ابن السوداء كيست و چه معنايى دارد؟

 ص: 797

ابن سوداء كيست و چيست؟

وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ.

با القاب زشت و زننده همديگر را سرزنش نكنيد.

قرآن كريم‏

گفتيم كه در اين بخش سه كلمه را مورد بحث قرار خواهيم داد «سبئيه»، «عبد الله بن سبأ» و «ابن سوداء» در دو فصل گذشته «عبد الله بن سبأ» و «سبئيه» را بررّسى نموديم. اينك در اين فصل نيز به بررّسى ابن السوداء مى‏پردازيم.

كلمه «ابن السوداء» علم و اسم خاص كس و يا شخص نيست، بلكه اين كلمه تعبير و سرزنش و به عنوان نبز به القاب و عيب‏جويى مى‏باشد و هر كسى كه مادرش كنيز سياه بوده او را در مقام سرزنش «ابن السوداء» يعنى فرزند زن سياه مى‏گفتند و با بكار بردن اين كلمه مورد نكوهش و عيب‏جويى واقع مى‏گرديد چنان كه:

ابن حبيب (در گذشته 245 ه-.) در كتاب خود «المحبر» در فصل «فرزندان زنان حبشيه» پنجاه و نه تن از كسانى را كه مادرشان حبشيه بوده‏اند نام مى‏برد و از جمله «خطاب» پدر عمر خليفه دوم را مى‏شمارد و در باره او مى‏گويد: حيّه مادر خطاب بن نقيل كنيز جابر بن ابى حبيب فهمى بود و گفته شده است كه روزى ثابت بن قيس شماس‏

 ص: 798

انصارى از روى تمسخر و عيب‏جويى به عمر ين خطاب گفت: يا ابن السّوداء، يعنى اى فرزند زن سياه، و در اين جا بود كه خداوند اين آيه شريفه را فرستاد:

وَ لا تَلْمِزُوا أَنْفُسَكُمْ وَ لا تَنابَزُوا بِالْأَلْقابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمانِ‏[82] يعنى خويشتن را نكوهش نكنيد و يكديگر را با القاب زشت و زننده نام نبريد چه بد است نام زشت بعد از ايمان؟

در فرهنگ عربى تاريخ قديم مفهوم و مدلول لفظ «ابن السوداء» همين معنى بود كه گفته شد خود سيف نيز كه قهرمان افسانه خويش يعنى عبد الله بن سبأ را «ابن السوداء» ناميده منظور وى جر نكوهش و تنابز به القاب چيز ديگر نبوده، مثلًا در آن جا كه جريان حركت مردم براى قتل عثمان را مى‏آورد چنين مى‏گويد:

عبد الله بن سبأ مردى بود يهودى مذهب و از مردمان صنعاء مادرش نيز كنيز سياهى بود و در دوران عثمان اسلام را پذيرفت ...

و در بعضى از نقلياتش او را به «عبد الله بن السوداء» و در بعض ديگر به «ابن السوداء» توصيف و معرّفى مى‏كند، ولى با مرور زمان، اين افسانه تحوّل و تغيير يافته تا به اوايل قرن پنجم هجرى رسيده، تا آن جا كه عبد القاهر بغدادى، ابن سبأ و ابن السوداء را دو نفر تصوّر كرده و براى هر يك آنان فعاليّت‏ها و تحريك‏هاى به خصوصى ذكر نموده تا آن جا كه گفته است: اين دو نفر گاهى از همكارى و تعاون يكديگر نيز برخوردار مى‏شدند. آرى افسانه و داستان ابن سبأ با مرور زمان اين چنين نشو و نما كرده و شخصيّت او نيز تعدد پيدا نموده است براى توضيح بيشتر و تكميل بحث‏هاى گذشته خلاصه همين بحث‏ها را با اضافات لازم در فصل آينده مى‏آوريم.

 ص: 799

مدارك بخش سوم‏

يك: نسبت سبنى به سبأ بن يشجب‏

1) انساب سمعانى، صفحه: 2/ 282 در ذيل واژه سبئى.

2) الاكمال، تأليف ابن ماكولا: 4/ 532.

3) تبصير المتنبّه، تأليف ابن حجر: ص 715.

4) جمهرة انساب العرب، تأليف ابن حزم: ص 329- 330.

5) تاريخ ابن خلدون: 1/ 18 و 70 و 871؛ 2/ 10 و 15.

دو: شرح حال راويان معروف به سبئى‏

1) انساب سمعانى در ذيل واژه سبئى.

2) الاكمال، تأليف ابن ماكو در ذيل واژه سبئى.

3) شرح حال ابو هبيره در كتاب جرح و تعديل، 2/ 194 و تقريب التهذيب، 1/ 458 و تبصير المتنبّه: 715.

4) شرح عماره در التقريب: 2/ 50 و استيعاب حاشيه الاصابه: 3/ 21 و اسد الغابه: 4/ 51 و الاصابه: 2/ 508.

5) شرح حال حنش در التقريب: 1/ 205.

 ص: 800

6) شرح حال سعد سبئى در الاصابه: 1/ 111.

سوّم: نامه زياد به معاويه در باره حجر و داستان گواهان‏

1) تاريخ طبرى: 2/ 131- 136.

2) تاريخ ابن اثير: 3/ 403- 404.

چهارم: شرح حال حجر بن عدى در اين كتاب‏ها است‏

1) طبقات ابن سعد: 6/ 151- 154، در باب راويان على بن ابى طالب (ع) از ياران پيامبر (ص).

2) مستدرك حاكم: 3/ 468.

3) استيعاب چاپ حيدر آباد: 1/ 134- 135، در شرح حال شماره 548.

4) اسد الغابه: 1/ 385- 386.

5) سير النبلاء، نوشته ذهبى: 3/ 305- 308، شرح حال شماره 314.

6) تاريخ الاسلام، نوشته ذهبى: 2/ 276.

7) تاريخ ابن اثير: 8/ 50.

8) اصابه: 1/ 315.

پنجم: داستان قيام حجر

1) تاريخ طبرى: 2/ 111- 149.

2) تاريخ ابن اثير: 3/ 403- 404.

شش: شرح حال عمرو بن حمق‏

1) استيعاب: 2/ 440، شرح حال شماره 1923.

2) اسد الغابه: 4/ 100- 101.

 ص: 801

3) اصابه: 2/ 526، شرح حال شماره 5830.

4) طبقات ابن سعد: 6/ 15.

هفت: سبئيه در دوران مختار: گفتگوى شبث و سعر در طبرى‏

هشت: سبئيه در دوران خلفاى عبّاسى و خطبه سفاح‏

1) طبرى: 3/ 29- 30.

2) ابن اثير: 5/ 312- 316.

نه: افسانه سيف‏

جلد اوّل همين كتاب، بخش پيدايش افسانه عبد الله سبأ.

ده: عبد الله بن سبأ همان عبد الله بن وهب سبئى است‏

1) مقالات اشعرى: 220.

2) اكمال ابن ماكولا در ذيل واژه سبئى.

3) انساب سمعانى در ذيل واژه سبئى.

4) المشتبه ذهبى: ص 346.

5) العبر ذهبى: 2/ 183.

6) تبصير المتنبّه ابن حجر: 715.

7) خطط مقريزى: 4/ 182.

8) نسب عبد الله سبأ در انساب ابن حزم: ص 386.

9) لقب يافتن عبد الله بن سبأ به (ذى الثفنات) در طبرى: 1/ 3382 و جمهره ابن حزم: 3/ 385.

10) كثرت سجود عبد الله بن وهب در اصابه، 3/ 91، شرح حال شماره 6361.

 ص: 802

11) داستان هم‏كارى عبد الله بن وهب با خوايج در تاريخ ابن كثير: 7/ 289.

12) عداوت عبد الله بن وهب با على بن ابى طالب (ع) در طبرى: 1/ 3382 و ابن اثير: 3/ 286.

13) جريان خلافت عبد الله بن وهب در ميان خوارج، (جمهرة الانساب) ابن حزم/ 386، در بيان انساب بنى ميدعان.

14) قاتلان عبد الله بن وهب در تاريخ ابن اثير: 3/ 191.

15) تعداد كشته شدگان خوارج در نهروان تاريخ يعقوبى: 2/ 291 و ديگر كتب تاريخ.

يازده: مطالب مربوط به عبد الله بن السّوداء

1) عبد الله بن السّوداء از يك زن سياه حبشى بود در كتاب المحبر، نوشته ابن حبيب، ص 306.

2) روايت سيف در باره ابن السّوداء: تاريخ طبرى، 1/ 2942.

3) نام عبد الله بن السّوداء در روايات سيف تاريخ طبرى: 1/ 2944.

4) نام ابن السّوداء در روايات سيف تاريخ طبرى، 1/ 2858 و 2859 و 2922 و 2928 و 2954 و 3027 و 3163 و 3165.

 ص: 803

 

فصل 4: حقيقت چند افسانه‏

* افسانه «على در ابر است»

* بررّسى افسانه «على در ابر است» و افسانه‏هاى ديگر

* حقيقت افسانه «على در ابر است»

* مدارك اين بخش‏

 ص: 805

 

افسانه «على در ابر است»

قالت السّبئية: انّ عليّاً (ع) لم يمت و أنّه فى السّحاب.

سبئيه مى‏گويند: على نمرده است و در ميان ابر است.

علماى ملل و بررّسى فرق‏

در بحث‏هاى گذشته اين كتاب دروغ‏هاى زيادى را كه در طول قرن‏ها در نزد علما و مورّخين و بر زبان و دهان بيشتر مسلمانان شايع و معروف گرديده است نشان داديم و با يارى پروردگار ضعف و بى اساس بودن آنها را روشن و حقيقت آن را برملا ساختيم؛ مانند: كشت و كشتارهاى سرسام‏آور كه در جنگ‏هاى ارتداد و دروغ‏هاى بهت‏آور، خرافات خنده‏دارى كه در فتوحات اسلامى نقل شده: شعرها، معجزه‏ها، شهرها، راوى‏ها و ديگر مطالب و نقليات بى اساس را در جلد اوّل و دوم اين كتاب آورده، يكى يكى مورد بحث قرار داديم، نتايج بحث و تحقيق و نظرات خود را در اين مورد براى محقّقين ارائه نموديم.

اينك در اين بخش كتاب نيز دروغ‏هاى چندى را بررّسى مى‏كنيم كه در كتاب‏هاى عقايد و آراء- ملل و نحل- و كتب ديگر تحت عنوان «جاء علىّ فى السّحاب» آمده يعنى:

 ص: 806

على در ابر آمد[83] و ضعيف و بى اساس بودن آنچه را كه در اين مورد نوشته‏اند به خواست خدا ثابت مى‏نماييم و حقيقت و واقعيّت اين خبر را روشن مى‏سازيم، و با همين موضوع مباحث اين كتاب را خاتمه مى‏دهيم، نخست در فصل آينده اخبار و رواياتى كه اين گونه اكاذيب را در بردارند مى‏آوريم، و بررّسى و تحقيق آنها را در فصول آنها را در فصول آينده:

اخبار و روايات جاء علىّ فى السّحاب‏

مسلم نيشابورى (درگذشته 261 ه-) در كتاب صحيح خود در ضمن روايتى نقل مى‏كند: رافضى‏ها عقيده دارند بر اين كه على در ميان ابر است و مى‏گويند ما به فرزند وى كه براى اصلاح جهان خروج و قيام خواهد كرد نخواهيم پيوست تا آن كه خود على بن ابى طالب (ع) از سوى آسمان و از ميان ابرها ندا كند و ما را به يارى وى فرا خواند و به قيام در ركابش فرمان دهد.

اشعرى (درگذشته 301 ه-) در كتاب خود «المقالات» مى‏گويد: و گروهى از كسانى كه مقتقدند بر اين كه على بن ابى طالب (ع) در ميان ابر است.

ابو الحسن اشعرى (درگذشته 330 ه-) نيز در كتاب خود مقالات الاسلاميين در بيان عقيده سبئيه مى‏گويد: و اينان يعنى «سبئى‏ها» در موقع شنيدن صداى رعد مى‏گويند: السّلام و عليك يا امير المؤمنين (ع).

و ابو الحسن ملطى (درگذشته 337 ه-) مى‏گويد: گروه دوم از سبئى‏ها بر اين عقيده هستند كه على (ع) نمرده است، و او در ميان ابر است، و چون قطعه ابر سفيد رنگ و نوارنى و صاف در فضا پيدا شود و رعد و برق توليد كند اين گروه به پا خيزند، و دعا و مناجات كنند، و گويند او (على (ع)) بود كه در ميان ابر از بالاى سر ما عبور كرد.

بغدادى (درگذشته 419 ه-) در كتاب خود «الفرق بى الفرق» مى‏گويد: بعضى از سبئى‏ها خيال مى‏كنند: كه على (ع) در ميان ابر است، و رعد صداى او و برق تازيانه او است، و

 ص: 807

اگر يكى از افراد اين گروه صداى رعد را بشنود، مى‏گويد: «السّلام عليك يا امير المؤمنين (ع)» و از شاعرى نقل كرده كه در مقام تبرّى و دورى جستن از اين گروه چنين سروده است:

و من قوم اذا ذكروا عليّا		يردون السّلام على السحاب‏

«يعنى بيزارى مى‏جويم از فرقه‏اى كه چون به ياد على (ع) بيفتد بر ابرها سلام مى‏دهند». ابن حزم (درگذشته 456 ه-) در كتاب «الفصل» مى‏گويد: و سبئى‏ها كه پيروان عبد الله بن سباى حميرى يهودى هستند در باره على (ع) معتقدند كه ... و او در ميان ابر است.

و مؤلّف «لبدء و التاريخ» مى‏گويد: و امّا «سبئى‏ها» كه به آنان «طياره» هم گفته مى‏شود، عقيده دارند كه آنان نمى‏ميرند، و مردن آنها عبارت است كه پرواز نمودن روح‏شان در تاريكى‏هاى شب، و اين گروه، باز عقيده دارند بر اين كه على (ع) نمرده است و او در ميان ابر است، و چون اين گروه صداى رعد بشنوند مى‏گويند: على (ع) خشمگين گرديده است.

و اسفرائينى (درگذشته 471 ه-) در باره سبئيه مى‏گويد: و عدّه‏اى از اين گروه مى‏گويند كه صداى «على» در ميان ابر است و رعد صداى وى، و برق تازيانه او است، و چون رعد را بشنوند مى‏گويند: السّلام عليك يا امير المؤمنين (ع)! اسفرائينى سپس همان شعر را كه در پيش گذشت مى‏آورد.

عثمان بن عبد الله عراقى حنفى (درگذشته حدود سال 500 ه-) در كتاب «الفرق المتفرّقة» گويد: سحابيه گروهى هستند كه معتقدند على رضى الله عنه با هر ابرى مى‏باشد، رعد صداى على است، و هيچ عقد نكاحى نيست مگر آن كه على در آن حاضر است، و عقدها به گواهى او بسته مى‏شود ... تا آن جا كه گويد: ايشان معتقدند كه على (ع) نمرده، و اين كه به زودى برمى‏گردد، و از دشمنان خود انتقام مى‏گيرد.

و درتعريف سبائيه گويد:

سبائيه گروهى هستند منسوب به عبد الله بن سبأ، و ايشان معتقدند به اين كه على زنده است و نمرده و او با هر ابرى مى‏گردد، و رعد صداى اوست، و به همين زودى باز مى‏گردد، و از دشمنان خود انتقام مى‏گيرد.

 ص: 808

بدين گونه عثمان حنفى دركتاب فرق خود بر فرقه‏هاى مذهبى فرقه سحابيه را افزوده است. و شهرستانى (درگذشته 548 ه-) در معرّفى سبئيه و گروه‏هايى كه غلو كرده‏اند مى‏گويد: آنان پيروان عبد الله بن سبأ هستند. و خيال مى‏كنند كه «على» زنده است، و جزئى از خداوند در او حلول كرده، لذا مرگ به او راه ندارد، و اوست كه در ميان ابر مى‏آيد، رعد صداى وى، و برق لبخند اوست، و او در آينده به زمين فرود خواهد آمد، و روى زمين را پس از آن كه پر از جور و ستم گرديده است، با عدل و داد پر خواهد كرد.

سمعانى (درگذشته 562 ه-) در كتاب خود «الانساب» در توضيح سبائى مى‏گويد: و عبد الله سبأ همان است كه به «على» گفت: تو خدا هستى، تا اين كه على او را به مدائن تبعيد نمود، و پيروان عبد الله بن سبأ خيال مى‏كنند كه «على» درميان ابر است، و رعد صداى او، و برق تازيانه وى مى‏باشد، و از اين جاست كه شاعر گويد:

و من قوم اذا ذكروا عليّا		يصلون الصلاة على السحاب‏

يعنى: و از گروهى- بيزارى مى‏جويم- كه هر گاه به ياد على (ع) مى‏افتند بر ابر صلوات مى‏فرستند.

و ابن ابى الحديد (درگذشته 655 ه-) در شرح خطبه 27 نهج البلاغه پس از آن كه مفصّلًا گفتگو مى‏كند، مى‏گويد: آنان مى‏گويند كه «على» نمرده است، و در آسمان به سر مى‏برد، و رعد صداى وز و برق تازيانه او مى‏باشد، و چون صداى رعد به گوش‏شان مى‏رسد، مى‏گويند: السّلام عليك يا امير المؤمنين (ع).

و ابن خلدون (درگذشته 808 ه-) در كتاب خود «التعريفات» در باره ابن سبأ مى‏گويد: او معتقد بود كه: على در ميان ابر است و رعد صداى او و برق تازيانه وى مى‏باشد، و او در آينده به زمين فرود آمد، و زمين را پر از عدل و داد خواهد نمود، و پيروان او چون صداى رعد را مى‏شنوند مى‏گويند: و عليك السّلام يا امير المؤمنين (ع).

مقريزى (درگذشته 845 ه-) در «خطط» در بيان روافض مى‏گويد:

گروه پنجم از روافض همان سبائيان هستند كه پيروان عبد الله بن سبأ مى‏باشند، و ابن سبأ همان شخصى است كه حضوراً به على بن ابى طالب (ع) گفت: تو خدا هستى، و او معتقد بود: كه على ابن ابى طالب كشته نشده و زنده است، و در ميان ابر به سر مى‏برد، و رعد صداى او

 ص: 809

و برق تازيانه اوست، و اوست كه در آينده به زمين فرود مى‏آيد، روز ابن سبأ سياه باد ...

مقريزى همين گفتار را در فصل (ذكر الحال فى عقايد اهل الاسلام ...) نيز تكرار نموده است.

مؤلّفان و نويسندگان بعدى هم گفتار و نوشته‏هاى اين ها را در كتاب‏هاى خود نقل نموده‏اند مانند: فريد وجدى (درگذشته 1373 ه-) كه در دائرة المعارف در ذيل لغت عبد الله بن سبأ عين الفاظ و گفتار بغدادى را كه در «الفرق بين الفرق» گفته است نقل كرده است.

و هم چنين بستانى (درگذشته 1300 ه-) در دائرة المعارف خود گفتار بعضى از نويسندگان گذشته را كه در صفحات پيش نقل نموديم مى‏آورد.

ابن بود گفتار عدّه‏اى از علما و مورّخين در باره افسانه «على در ميان ابر» كه به يارى خدا فصل آينده آنها را بررّسى خواهيم نمود.

 ص: 810

بررّسى افسانه «على در ابر است»

كانت للنّبى عمامة تسمّى بالسّحاب عمّمها عليّاً.

پيامبر (ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب آن را بر سر على (ع)

نهاد.

علماى حديث‏

در فصل پيش قسمتى از اخبار و نقليات مربوط به داستان «على در ابر» را آورديم و اينك در اين فصل به بررّسى آن مى‏پردازيم:

نخست بايد بگوييم كه آيا اين علماى بزرگ و مؤلّفين نامدار كه اين سلسله اخبار ضدّ و نقيض را در كتاب‏هاى‏شان آورده‏اند. آنچه را كه با قلم‏شان مى‏نويسند با عقل و خردشان نمى‏سنجند؟! آيا به آنچه از قلم‏شان مى‏تراود توجّه ندارند؟!

و آيا بدين نكته متوجّه نيستند كه اگر به عقيده سبئيه امام (ع) خداى عالميان است به طورى كه سعد اشعرى نقل مى‏كند. و اگر ابن سبأ مى‏گفت: كه على در حقيقت خدا است به طورى كه جرجانى و مقريزى نقل نموده‏اند، يا اگر به خود او حضوراً مى‏گفت تو خدا هستى به طورى كه ابن ابى الحديد آورده است. و اگر پيروان ابن سبأ در اين عقيده خويش پافشارى نمودند تا جايى كه خود امير مؤمنان همه آنها يا عدّه‏اى از آنها را سوزاند چنان كه در روايات متعدّدى نقل شده است.

 ص: 811

اگر واقعاً عقيده پيروان ابن سبأ در باره امام (ع) اين بوده است پس آنان چگونه وى را در ميان ابرها جسته و با جمله «السّلام عليك يا امير المؤمنين» به او درود مى‏فرستاده‏اند و امير مؤمنانش خطاب مى‏كرده‏اند؟!

آيا على به عقيده آنان خداى عالميان است يا امير مؤمنان؟!

من نمى‏دانم اين دانشمندان محقّق چگونه به اين تناقض روشن و آشكارى كه در اين گفتارشان وجود دارد توجّه ننموده‏اند، و اين دروغ‏ها را تصديق نموده و بر آنها صحّه گذاشته‏اند! تا آن جا كه بعضى از اين محقّقان در مقام ردّ اين عقيده برآمده و بر نفى اين مطلبى كه اساساً دروغ است استدلال نموده‏اند، مانند بغدادى كه در كتاب خود «الفرق بين الفرق» مى‏گويد: ما به طرفداران اين عقيده مى‏گوييم كه چگونه مى‏تواند اين ادّعاى شما كه مى‏گوييد- رعد صوت على و برق تازيانه اوست- درست و صحيح باشد در صورتى كه قبل از اسلام و پيش از به وجود آمدن على همان صداى رعد به گوش مردم مى‏رسيد، و همان برق آسمانى ديده مى‏شد، و به طورى كه فلاسفه قبل از اسلام در كتاب‏هاى خويش در باره رعد و برق بحث‏ها نموده و در علل و عوامل آنها با اختلاف نظر سخن گفته‏اند.

و مانند ابن حزم كه در ردّ اين گروه در كتاب «الفصل» مى‏گويد: كاش مى‏دانستم كه او در ميان كدام يك از اين ابرها است در صورتى كه قطعات ابر در فضا فراوان، و در ميان زمين و آسمان زياد است.

اين علماى بزرگ اين دورغ‏ها و مطالب خرافى را در كتاب‏هاى خود نوشته و بر آنها صحّه گذاشته‏اند.

اين اكاذيب و افسانه‏هاى خرافى گاهى صرفاً جعل گرديده و گاهى هم از مسخ و تحريف و يا سوء تفسير يك حقيقت و واقعيّت تاريخى به وجود آمده است.

 ص: 812

حقيقت افسانه على در ابر آمد

اتأكم على فى السّحاب.

اينك على در عمامه سحاب به سوى شما آيد.

رسول خدا (ص)

در فصول پيش «افسانه على در ابر» را آورديم و سپس به بررّسى آن پرداختيم و به طور خلاصه گفتيم كه: گرچه اين افسانه به آن صورت كه در كتب اديان و عقايد آمده است واقعيّت ندارد، ولى اين افسانه از يك حقيقت تاريخى سرچشمه گرفته و تحريف شده است و آن اين كه:

در زمان پيامبر (ص) غالباً وسايل زندگى را نام مى‏گذاردند و به خصوص اين روش در زندگانى پيامبر زياد ديده مى‏شود در كنز العمال آمده است: كه پيامبر (ص) را عادت چنين بود: كه نام گذارى مى‏كرد اسلحه جنگى خود را و هم چنين مال‏هاى سوارى خود را و وسايل ديگر را[84] و در كتاب‏هاى سيره پيامبر (ص) آمده است كه پيامبر (ص) را استرى بود به نام دلدل و درازگوشى به نام عفير يا يعفور و شترهايى به نام قصواء و جدعاء و عضباء، شمشيرهايى به نام بتار و مخذوم و رسوب و ذوالفقار، علم سياهى به نام عقاب و عمامه‏اى سياه به نام‏

 ص: 813

سحاب‏[85] كه در مواقع مخصوصى بر سر مى‏گذاشت پيامبر (ص) در روز فتح مكّه، وارد مكّه شد در حالى كه عمامه سياه را بر سر داشت.

اين عمامه سياه را كه به نام سحاب بود گاهى بر سر على مى‏گذاشت و در روز غدير آن عمامه را به عنوان تاج‏گذارى بر سر على گذاشت و گاه على با آن عمامه مى‏آمد و پيامبر (ص) مى‏فرمود: جاء كم علىّ فى السّحاب يعنى على (ع) در عمامه سحاب آمد و چون معناى سحاب ابر است. اين افسانه خرافى از اين جا سرچشمه گرفته است اكنون بدان بررّسى مى‏شود.

سحاب در روايات اهل سنّت‏

در نهايه ابن اثير در شرح واژه سحاب آمده است نام عمامه پيامبر (ص) سحاب بود.

در لسان العرب و تاج العروس آمده است: در حديث وارد شده: عمامه پيامبر (ص) سحاب ناميده مى‏شد به اين علّت كه در سفيدى به سحاب و قطعه ابر سفيدى شباهت داشت.[86] در «تاريخ الاسلام ذهبى» و «مواهب اللدنيه قسطلانى» و «انوار محمّديه نبهانى» آمده است كه رسول خدا عمامه‏اى داشت به نام سحاب كه آن را از روى كلاه «لاطى» يعنى- چسبيده- بر سر مى‏بست. و در تاريخ يعقوبى آمده است كه رسول خدا (ص) عمامه مشكى داشت كه سحاب ناميده مى‏شد. و در سنن ابن ماجه باب «العمامة السّوداء» و در سنن نسائى باب «لبس العمائم السّود» و در سنن ابى داود باب «العمائم» و طبقات ابن سعد و مسند احمد بن حنبل و انساب الاشراف بلاذرى و تاريخ اسلام ذهبى و تاريخ ابن كثير از جابر نقل شده است كه رسول خدا (ص) در فتح مكّه در حالى كه عمامه مشكى بر سر داشت وارد اين شهر گرديد.

رسول خدا (ص) همان عمامه خود راكه سحاب ناميده مى‏شد به سر على بن ابى طالب گذاشت چنان كه: ابن قيم جوزى در كتاب خود «زاد المعاد» در اين مورد مى‏گويد: رسول‏

 ص: 814

خدا (ص) عمامه‏اى داشت كه سحاب ناميده مى‏شد و اين عمامه را بر سر على بن ابى طالب (ع) گذاشت و او اين عمامه را از روى كلاه بر سر مى‏بست.

و در كنز العمال از ابن عبّاس نقل مى‏كند كه چون رسول خدا عمامه خود سحاب را به سر على بن ابى طالب گذاشت فرمود يا على عمامه در نزد عرب به منزله تاج است يعنى: اين تاج است كه بر سر تو گذاردم. و رواياتى كه در اين زمينه نقل گرديده است دلالت مى‏كنند بر اين كه جريان و بستن رسول خدا (ص) عمامه خويش را به سر على بن ابى طالب (ع) در روز غدير بوده در آن روز پيامبر على را خواست و عمامه‏اى بر سر وى گذاشت و يك طرف عمامه را به پشت وى انداخت.

حموينى (درگذشته 722 ه-) در فرائد السمطين نقل مى‏كند كه رسول خدا (ص) عمامه خويش را- كه سحاب نام داشت- بر سر على بن ابى طالب (ع) گذاشت و دو گوشه آن را به طرف جلو و پشت سر وز انداخت سپس فرمود: يا على به سوى من آى على به سمت پيامبر آمد، آن گاه فرمود: به پشت برگرد، على برگشت، چون رسول خدا (ص) از جلو و پشت سر على را با دقّت تماشا نمود فرمود: ملائكه در اين شكل و قيافه به نزد من آمدند.

و ابن حجر (درگذشته سال 852 ه-) در الاصابه از على بن ابى طالب (ع) روايت مى‏كند كه فرمود: رسول خدا (ص) در روز غدير خم، عمامه‏اى سياه بر سر من بست و گوشه آن بر دوشم‏[87] آويخته بود. و دركنز العمال از على بن ابى طالب (ع) نقل مى‏كند: كه رسول خدا (ص) در روز غدير، عمامه‏اى بر سر من گذاشت و گوشه آن را به پشت سرم انداخت.

و در روايتى آمده است كه فرمود: رسول خدا دو گوشه آن عمامه را روى دو دوشم انداخت آن گاه فرمود: خدواند در جنگ بدر و حنين فرشتگانى را به يارى من اعزام داشت كه بدين گونه عمامه بر سر نهاده بودند. و در روايت ديگرى كه باز در كنز العمال نقل شده است چنين آمده است: رسول خدا (ص) با دست خويش عمامه‏اى بر

 ص: 815

سر على گذاشت و دنباله عمامه را به پيش سر وى انداخت سپس فرمود: برگرد، على (ع) برگشت، فرمود: رو به سوى من كن! على رو به سوى پيامبر نمود، آن گاه رسول خدا (ص) رو به سوى اصحاب كرد و فرمود: تاج‏هاى فرشتگان نيز اين چنين مى‏باشد. و على بن ابى طالب (ع) عمامه رسول خدا را كه سحاب ناميده مى‏شد بر سر مى‏گذاشت و با آن عمامه به ميان مردم مى‏آمد و مى‏گفتند: «جاء على فى السّحاب» على با عمامه مخصوص پيامبر- كه سحاب است- در آمد.

غزالى (درگذشته 520 ه-) مى‏گويد: رسول خدا (ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب و آن را به على بخشيد و گاهى على با همان عمامه ظاهر مى‏گرديد و رسول خدا (ص) مى‏فرمود: «اتاكم على فى السّحاب».

صفدى (درگذشته 746 ه-) مى‏گويد: رسول خدا (ص) عباى مشكى رنگ و عمامه‏اى داشت به نام سحاب كه آنها را به على بخشيد، و گاهى كه على را مى‏ديد كه آن بر سر كرده است مى‏فرمود: «اتاكم على فى السّحاب».

على با عمامه سحاب به پيش آمد.

على بن برهان الدّين شافعى حلبى (درگذشته 1042 ه-) در «سيره حلبيه» مى‏گويد: رسول خدا (ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب كه آن را به سر على بن ابى طالب كرم الله وجهه گذاشت و گاهى كه على با آن عمامه به حضور پيامبر مى‏آمد رسول خدا (ص) مى‏فرمود: «اتاكم على فى السّحاب» يعنى على دارد با عمامه مخصوص من مى‏آيد.

نبهانى در كتاب خود «وسائل الوصول الى شمائل الرسول» مى‏گويد: رسول خدا (ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب كه به على بن ابى طالبش بخشيد و گاهى على با آن عمامه ظاهر مى‏گرديد و رسول خدا مى‏فرمود: «اتاكم على فى السّحاب».

اين ها نمونه‏هايى بود از رواياتى كه در زمينه بخشيدن پيامبر عمامه خود را به على و در معناى صحيح «على فى السّحاب» در كتاب‏هاى حديث و سيره و لغت اهل سنّت آمده است و مانند همين احاديث در كتاب شيعه نيز نقل شده است كه نمونه‏هايى چند از آنها را در اين جا مى‏آوريم.

 ص: 816

سحاب در روايات شيعه‏

اسماعيل‏[88] بن امام موسى بن جعفر در كتاب «الجعفريات» به واسطه پدر و اجداد خويش از امير مؤمنان (ع) نقل مى‏كند كه آن حضرت مى‏فرمايد رسول خدا (ص) عمامه‏اى داشت به نام سحاب. و همين روايات را مرحوم نورى (درگذشته 1320 ه-) در كتاب خود «المستدرك» در كتاب صلاة باب «استحباب التعمم و كيفيته» نقل نموده است.

و كلينى (درگذشته 329 ه-) در كتاب كافى «كتاب الزى و التجمل باب القلانس» از امام صادق (ع) نقل مى‏كند كه رسول خدا (ص) از كلاه‏هاى يمنى، و از كلاه‏هاى سفيد و مضرى، استفاده مى‏نمود و عمامه‏اى هم داشت كه سحاب ناميده مى‏شد.

و اين روايت را مرحوم فيض (درگذشته 1091 ه-) در كتاب «وافى» باب القلانس از ابواب الملابس، و مرحوم محمّد بن حسن حرّ عاملى (درگذشته 1104 ه-) در وسائل «كتاب الصلاة، باب ما يحتسب من القلانس» آورده‏اند.

رسول خدا (ص) در جنگ خندق عمامه خود سحاب را بر سر على بست‏

مرحوم فضل بن حسن طبرسى (درگذشته 548 ه-) در مجمع البيان در تفسير سوره احزاب در آن جا كه راجع به جنگ خندق بحث مى‏كند مى‏گويد: در جنگ خندق چون امير مؤمنان (ع) خواست به مبارزه و جنگ عمرو بن عبدود حركت كند رسول خدا (ص) زره خويش را كه «ذات الفصول» نام داشت بر وى پوشاند و شمشير خود «ذوالفقار» را به دست او داد، و عمامه خود را كه «سحاب» نام داشت به دور سر وى بست ... و همين روايت را مرحوم مجلسى (درگذشته 1111 ه-) در جزء هشتم بحار الانوار، و نورى در

 ص: 817

مستدرك الوسائل «استجاب التعمم از ابواب احكام الملابس فى غير الصلاة»، و مرحوم قمى (درگذشته 1359 ه-) در سفينة البحار ذيل ماده عمم از طبرسى نقل نموده‏اند. و حسن بن فضل طبرسى نيز در باب مكارم اخلاق نبى در كتاب خود «مكارم الاخلاق» نقل مى‏كند كه:

رسول خدا (ص) عمامه مخصوصى داشت كه آن را سحاب مى‏نامند و گاهى آن را بر سر مى‏بست و همان عمامه را بر سر على نهاد و هر وقت على با آن عمامه ظاهر مى‏گرديد رسول خدا (ص) مى‏گفت «اتاكم على فى السّحاب» اينك على در سحاب به سوى شما مى‏آيد، و منظور وى از سحاب در اين جمله تاريخى همان عمامه مخصوصى بود كه خود آن حضرت به على بخشيده بود.

اين روايت را مجلسى در جلد ششم بحار و قمى در سفينة البحار در ذيل ماده سحاب آورده‏اند.

مرحوم كلينى در كتاب كافى باب عمائم از امام صادق (ع) چنين آورده است كه روزى رسول خدا عمامه‏اى بر سر على نهاد و يك طرف عمامه را از سمت جلو و طرف ديگر را به اندازه پر چهار انگشت كوتاه‏تر از پشت سر وى آويزان نمود سپس فرمود: يا على! به پشت برگرد! على به پشت سر برگشت، سپس فرمود: يا على به جلو بيا: به جلو آمد، رسول خدا (ص) هم از جلو، و هم از پشت سر به قيافه و هيكل على نظرى انداخت آن گاه فرمود: تاج فرشتگان نيز به همين صورت است.

همين روايت را مرحوم فيض در كتاب «وافى» «باب العمائم» و حرّ عاملى در كتاب «وسائل» باب «استحباب العمامه» و مجلسى نيز در جلد نهم بحار آورده‏اند.

و از روايات چنين برمى‏آيد كه رسول خدا اين عمل را چندين بار در باره على انجام داده است: يك بار در جنگ خندق چنان كه روايت آن در پيش گذشت، بار دوم در ورز غدير خم چنان كه على بن طاووس (درگذشته 666 ه-) در كتاب «امان الاخطار» از عبد الله بن بشر[89] صحابه پيامبر نقل مى‏كند و مى‏گويد كه رسول خدا (ص) روز غدير خم‏

 ص: 818

على را به پيش خود خواست و با دست خود عمامه‏اى بر سر وى نهاد يك طرف عمامه را از روى شانه‏اش آويزان نمود آن گاه فرمود: خداوند در جنگ حنين فرشتگانى به يارى من فرستاد كه عمامه‏هايى مانند على بر سر داشتند و بين ما و مشركين قرار گرفتند و بدين وسيله از سپاه مشركين جلوگيرى بعمل آمد.

بحرانى (درگذشته 1197 ه-) در كتاب «غاية المرام» در باب شانزدهم در ضمن حديث هفتاد و چهار، روايت حموينى را در ضمن روايات اهل سنّت آورده است.

كلينى در كافى «كتاب الحجة باب ما عند الائمه من سلاح رسول الله و متاعه» چنين نقل مى‏كند كه: رسول خدا (ص) در مرض وفات سپر و زره و پرچم و پيراهن و ذوالفقار و سحاب و برد خود را به عى تسليم كرد. و در علل الشرايع نيز روايتى به همين مضمون آمده است.

خلاصه و نتيجه‏

از اين روايت‏ها كه در كتب شيعه و سنّى فراوان آمده است معناى «سحاب» و معناى «جاء علىّ فى السّحاب» كاملًا روشن مى‏گردد كه منظور از سحاب ابر نمى‏باشد، بلكه منظور از آن عمامه مخصوص پيامبر (ص) است كه سحاب نام داشت و آن را به على بن ابى طالب بخشيده بود و على (ع) نيز گاهى آن را بر سر خود مى‏بست و منظور از جمله «جاء على فى السّحاب» هم همان حقيقت است كه على با عمامه مخصوص پيامبر (ص) معروف به سحاب كه بر سر داشته مى‏آمده است.

ولى تحريف كنندگان و كينه‏توزان به خصوص دشمنان تشيّع و شيعه از اين حقيقت سوء استفاده كرده و آن را دانسته و يا ندانسته تحريف نموده‏اند و «سحاب» را به معناى ابر گرفته و جمله تاريخى «جاء على فى السّحاب» را به معناى على در ابراست تفسير كرده‏اند و از اين جا افسانه مضحك و خرافى «افسانه على در ابر» را به وجود آورده و

 ص: 819

عدّه‏اى را با افسانه متهم نموده‏اند كه توضيح آن در فصول پيش گذشت و در فصل آينده نمونه‏اى ديگر از افسانه‏پردازى اهل ملل و نحل را بررّسى مى‏كنيم:

افسانه جزئى از خدا در على حلول كرده است‏

شهرستانى در كتاب ملل و نحل در بيان شرح حال فرقه سبائيه و عقيده عبد الله بن سبأ معتقد بود كه على نمرده است چه در او جزئى از خدا حلول كرده است! و بر او چيزى نمى‏شود! ... تا آن جا كه در باره سبائيان گويد:

ايشان معتقدند جزئى از خدا بعد از على در ائمه حلول كرده است، و اين مطلب چيزى بوده كه صحابه او ار مى‏دانستند اگر چه برخلاف مقصود ابن سبأ مى‏گفتند، اين عمر بن الخطاب بود كه در باره على گفت: آن گاه كه چشم يك نفر را در حرم كور كرد و شكايت على به نزدش بردند (چه گويم در باره دست خدا كه چشمى را در حرم خدا كور كرد) عمر بر ان نام الهى گذاشت به سبب آنچه كه از او مى‏دانست.[90] ابن ابى الحديد (درگذشته سال 655 يا 656 ه-) اين مطلب را چنين آورده است:

بعضى شبهه‏اى سست را دستاويز كرده‏اند مانند سخنى كه عمر گفت آن گاه على چشم كسى را كور كرد كه در حرم، چون هتك حرمت كرده و بى دينى كرده بود عمر در باره او گفت: چه بگويم در باره دست خدا كه چشمى را در حرم خدا كور كرد.[91] ابن ابى الحديد مدرك خود را ذكر نكرده است گويا از همان ملل و نحل شهرستانى نقل كرده است. اين بود افسانه‏اى كه نقل كرده‏اند و حقيقت اين افسانه همان است كه محبّ الدّين طبرى در الرياض النضرة چنين آورده است:

 ص: 820

عمر در طواف مكّه بود و عى جلوتر از و در طواف بود ناگاه مردى به عمر چنين شكايت كرد: يا امير المؤمنين. داد مرا ازعلى بستان؟ عمر گفت: على چه كرده است: مرد گفت: سيلى به چشم من زده است! عمر همان جا ايستاد تا على در طواف به آن جا رسيد، از وى پرسيد: يا ابا الحسين! آيا بر چشم اين مرد سيلى زدى؟! على گفت: آرى يا امير المؤمنين عمر گفت: براى چه؟ على گفت: براى آن كه او را ديدم به زنان مؤمنين در حال طواف با دقت نگاه مى‏كند. عمر گفت: احسنت يا ابا الحسن. اين بود حقيقت اين افسانه و مانند اين اشتباه‏ها و خطاها و تحريف‏ها در كتاب‏هاى ملل و نحل بسيار است، وليكن براى نشان دادن تحريف حقايق در اين كتاب‏ها بررّسى همين چند افسانه گذشته كفايت مى‏كند و پس از اين خلاصه بحث‏هاى گذشته را مى‏آوريم.

 ص: 821

مدارك بخش چهارم‏

ا. مدارك افسانه على در ابر است‏

1) المقالات و الفرق تأليف سعد بن عبد الله اشعرى، ص 27.

2) مقالات الاسلاميين تأليف ابو الحسن اشعريف، ج 1، ص 85.

3) التنبيه و الراد تأليف ابو الحسن ملطى، ص 25.

4) الفرق بين الفرق تأليف بغدادى به تحقيق محمّد محى الدين مدنى چاپ قاهره، ص 233.

5) الفصل تأليف ابن حزم چاپ اوّل، ج 4، 186.

6) البدء و التاريخ، ج 5، ص 129.

7) التبصير فى الدين تأليف اسفرائينى، ص 108.

8) الملل و النحل تأليف شهرستانى به تحقيق عبد العزيز چاپ دار الاتحاد مصر، 1387 ه-، ج 1، ص 174.

9) الانساب تأليف سمعانى در ذيل لغت سبئى.

10) شرح نهج البلاغه تأليف ابن ابى الحديد در شرح خطبه 27.

11) التعريفات تأليف جرجانى، ص 103.

12) مقامه اين خلدون، ص 198.

 ص: 822

13) خطط مقريزى چاپ نيل مصر: 1324، ج 6، ص 175 و 172.

14) دائرة المعارف فريد وجدى در ذيل لغت سبئيه.

15) دائرة المعارف بستانى در لغت عبد الله بن سبأ.

ب. خبر سحاب نام عمامه پيامبر است‏

مدارك اين خبر از كتب اهل سنّت:

1) نهايه ابن اثير در لغت سحاب.

2) لسان العرب ابن منظور در لغت سحاب.

3) تاج العروس زبيدى در لغت سحاب.

4) مواهب اللدنية تأليف قسطلانى، ج 1، ص 428- 427.

5) الانوار المحمّدية تأليف نبهانى، ص 251.

ج. مدارك اين خبر كه پيامبر عمامه سحاب را بر سر على بست‏

1) كنز العمال تأليف متقى هندى، ج 4، ص 60.

2) الرياض النضرة تأليف محب الدين طبرى چاپ دار التأليف مصر: 1372، ج 2، ص 298.

د. مدارك اين خبر كه على گاهى با همان عمامه ظاهر مى‏گرديد و رسول خدا مى‏فرمود على در سحاب آمد

1) وسائل الوصول الى شمائل الرسول تأليف نبهانى، ص 70.

2) السيرة النبى (ص). تأليف برهان الدين حلبى چاپ مصطفى محمّد: قاهره، ج 3، 379.

ه-. مدارك خبر (سحاب) از كتب شيعه‏

سحاب نام عمامه پيامبر است:

 ص: 823

1) مستدرك الوسائل تأليف نورى، ج 1، ص 213.

2) فروغ كافى تأليف كلينى، ج 6، ص 461- 462.

3) وافى تأليف فيض كاشانى جزء 11، ص 101.

4) وسائل الشيعة تأليف شيخ حرّ عاملى، ج 1، ص 285.

و. رسول خدا در جنگ خندق عمامه سحاب را بر سر على بست‏

1) مجمع البيان تأليف طبرسى چاپ صيدا، ج 7، ص 434.

2) بحار الانوار مجلسى، ج 6، ص 529.

3) مستدرك نورى، ج 1، ص 213.

4) سفينة البحار قمى، ج 2، ص 279 در لغت عمم.

ز. و گاهى على عمامه سحاب را به سر مى‏گذاشت و رسول خدا (ص) مى‏فرمود على با عمامه سحاب به سوى شما مى‏آيد

1) مكارم الاخلاق طبرسى، ص 21.

2) بحار الانوار، ج 6، ص 155.

3) سفينة البحار قمى، ج 1، ص 604 در ذيل لغت سحاب.

ح. رسول خدا عمامه سحاب را با كيفيت خاصى بر سر على گذاشت‏

1) كتاب كافى تأليف كلينى.

2) كتاب وافى تأليف فيض كاشانى در باب (العمائم).

3) وسائل تأليف حرّ عاملى در باب استحباب التعمم.

4) بحار الانوار مجلسى، ج 9، ص 615.

5) سفينة البحار تأليف قمى، ج 2، ص 279.

 ص: 824

ط. رسول خدا على را با عمامه سحاب چندين بار تاج‏گذارى نمود

1) امان الاخطار تأليف على بن طاووس.

2) وسائل تأليف شيخ حرّ عاملى در باب التعمم.

ى) رسول خدا (ص) سحاب را در مرض فوتش به على تسليم نمود

1) كافى تأليف كلينى، ج 1، ص 236.

2) غايُة المرام تأليف سيّد هاشم بحرانى، ص 87.

3) مقدمه ابن خلدون چاپ سوم بيروت، 1900 م، ص 198.

 ص: 825

فصل 5: خلاصه و خاتمه‏

* سبئيه از دوران جاهليّت تا دوران بنى اميّه.

* سبئيه در دوران بنى اميّه.

* سبئيه در دوران سيف بن عمر.

* عبد الله بن سبأ و سبئيه در كتب تاريخ، اديان و عقايد.

* تحريف عبد الله بن سبائى به عبد الله بن سبأ.

* انگيزه‏هاى جعل و تحريف.

* خلاصه مباحث گذشته.

* مدارك اين بخش.

 ص: 827

سبئيه از زمان جاهليّت تا دوران بنى اميه‏

اءنّ السّبئية مرادفة للقحطانية و اليمانية.

سبئيه با قحطانيه و يمانيه هم معنى بود و به نسبت‏

قبيلگى دلالت مى‏نمود.

مؤلّف‏

سبئيه قبل از اسلام‏

سبئيه كلمه‏اى است بسيار سابقه‏دار و قديمى كه پيش از اسلام و در دوران جاهليّت در زبان عرب به كار مى‏رفته و به نسبت قبيلگى دلالت داشته است و با كلمه قحطانيه مترادف و هم معنا بود. و هر دو لفظ دلالت مى‏كردند بر انتساب به سبأ فرزند يشجب بن يعرب بن قحطان و به مناسبت اين كه اسم پدرشان سبأ بود سبائيه يا سبئيه و به مناسب اين كه نام جدشان قحطان بود قحطانيه مى‏گفتند و چون وطن اصلى ايشان يمن بود يمانى يا يمنية نيز ناميده مى‏شدند. در نتيجه هر سه كلمه بر يك دسته از قبايل دلالت مى‏كرده و در مقابل ايشان قبايل عدنانيه، نزاريه و مضريه بوده است كه به قبايل منسوب به مضربن نزار بن عدنان- كه از فرزندان اسماعيل فرزند حضرت ابراهيم خليل مى‏باشد- دلالت مى‏كرده.

هر يك از اين دو سلسله از قبيله‏هاى ديگر هم‏پيمان‏هايى داشتند كه به نام قبيله‏

 ص: 828

هم‏پيمان خود ناميده مى‏شدند بدين‏گونه كه (سبئه وقحطانيه و يمانيه) نه تنها در قبايل منسوب به سبأ بن يشجب، بلكه بر ديگر قبايل هم‏پيمان آنان مانند قبيله ربيعه استعمال مى‏شده است، و همچنان (عرنانيه، مضريه و نزاريه) نيز در قبايل منسوب به مضربن نزار و هم‏پيمانان‏شان به كار رفته است.

سبئيه بعد از اسلام‏

بعد از ظهور اسلام شعبه و تيره‏اى از هر دو قبيله در مدينه گرد آمدند و تحت زعامت و سرپرستى رسول خدا (ص) نخستين ملّت و جامعه اسلامى را به وجود آوردند سبئيان و يا قحطانيان كه از يمن پيش از آن به مدينه آمده بودند و اهل خود مدينه بودند «انصار» ناميده شدند و عدنانيان نيز كه از مكّه و شهرها و آبادى‏هاى ديگر پس از هجرت پيامبر به مدينه آمده بودند «مهاجر» نام يافتند و گاهى در ميان اين دو گروه اختلاف و برخوردى به وجود مى‏آمد.

اوّلين برخورد و اختلافى كه در اسلام بين افراد اين دو گروه يعنى قحطانيان كه از قبايل سبائيه بودند و عدنانى‏ها و يا به عبارت ديگر بين مهاجر و انصار به وقوع پيوست در جنگ «بنى المصطلق «بر سر آب «مريسيع» بود كه يك نفر از كارگران مهاجرين با يك نفر از كارگران انصار بر سر آب كشيدن از چاه اختلاف و درگيرى پيدا كردند و كارگر مهاجر با صداى بلند بانگ زد: يا للمهاجرين! گروه مهاجر كمك! و كارگر انصارى نيز فرياد زد يا للانصار! اى گروه انصار به دادم برسيد! بدين‏گونه دو گروه مهاجر و انصار در برابر هم قرار گرفتند و نزديك بود كه يك فتنه عظيم و آشوب بزرگى بپا خيزد، در اين موقع عبد الله بن ابى رئيس منافقين از فرصت استفاده كرد و براى تشديد اختلاف و تحريك مردم عليه يكديگر گفت: «اگر به مدينه برگرديم صاحبان عزّت و قدرت يعنى (انصار) ذليل‏ها را يعنى (مهاجرين) را با خوارى و ذلّت از مدينه بيرون خواهند كرد.[92] رسول خدا (ص) در اين موقع دستور كوچ كردن داد و همى راند تا وقت نماز فرود

 ص: 829

آمدند پس از نماز گذاردن نيز دستور حركت داد تا آخرهاى شب اين چنين مى‏راندند تا آن گاه كه فرود آمدند همه را خواب فرا گرفت، و صبح نيز دستور حركت داد، و همچنين مى‏راندند و هيچ به ايشان فرصت آسودگى و برخورد نداد تا آن كه به مدينه رسيدند و اين فتنه را با حكمت خود اين چنين خاموش كرد.

دومين برخورد اين گروه در سقيفه بنى ساعده بود وقتى كه رسول خدا (ص) بدرود حيات گفت، انصار در سقيفه بنى ساعده گرد آمدند تا سعد بن عباده انصارى سبائى را به خلافت پيامبر و زعامت مسلمانان برگزينند مهاجرين نيز خود را به سقيفه رسانيدند و در برابر آنان جبهه گرفتند و خلافت ابو بكر را پيش كشيدند و در اين نبرد و درگيرى بر آنان غالب آمدند و ابو بكر را بر كرسى حكومت نشاندند و خلافت را در قريش مستقر ساختند و يك حكومت قرشى به پا كردند و از آن تاريخ انصار را از حكومت و از تمام امور سياسى و اجتماعى دست خالى و دور ساختند، نه در جنگ‏ها امارات و فرماندهى كلّ قوا را به آنان مى‏دادند و نه در شهرستانى بزرگ فرماندار و يا در استان‏ها والى و استاندارشان مى‏نمودند، مگر در موارد بسياد كم و استثنايى.[93]

در دوران عثمان‏

اوضاع مسلمانان بدين گونه جريان مى‏يافت و زمان بدين منوال پيش مى‏رفت تا به دوران عثمان رسيد در آن دوران وضع كار و رژيم حكومت به طور كلّى عوض گرديد حكومت وسلطه و قدرت قريش به سلطنت و حكومت خاندان بنى اميه تبديل شد و اعضاى خاندان اموى و افرادى از قبايل هم‏پيمانان ايشان تمام مقام‏ها و پست‏هاى حساس را به دست گرفتند، در مصر، شام، كوفه، بصره، مكّه، مدينه و يمن و كشورهاى پهناور اسلامى به سمت استاندارى و يا فرماندارى منصوب گرديدند و در اين شهرها و مراكز اسلامى به حكومت و فرمان روايى مطلق بى قيد و شرط رسيدند، و بعد از آن كه افراد خاندان اموى بر اوضاع مسلمانان تسلّط يافتند آزار و اذيّت و ستمگرى و زورگويى را

 ص: 830

آغاز كردند و در تمام نقاط و شهرهاى اسلامى با قساوت و بى‏رحمى رفتار نمودند و اجحاف و تعدّى را بر مال و جان مسلمانان از حدّ گذرانيدند، ظلم و خيانت و سختگيرى را به اوج رسانيدند، تا آن كه مسلمانان از تعدّيات بن حدّ فرمانداران خودكامه و ستمگر بنى اميه به ستوه آمدند در اين وقت بود كه نامداران قريش مانند ام‏المؤمنين عايشه، طلحه، زبير، عمرو عاص و ديگران مردم را رهبرى كردند تا عليه بنى اميه شوريدند، و از هر سو به طرف مدينه مركز اسلامى روى آوردند، تا بالاخره عثمان خليفه اموى را در مدينه در ميان خانه‏اش به قتل رسانيدند، در اثر كشته شدن عثمان بين بنى اميه كه خود يك تيره از قريش بودند با ساير تيره‏هاى قريش اختلافى شديد پديد آمد و بدين گونه سبب از قدرت و تسلّط قريش بر مسلمانان كاسته شد، و براى اوّلين بار پس از وفات پيامبر مسلمانان صاحب اختيار خود شدند، و زمام امورشان را از دست قريش گرفتند، در اين زمان بود كه مسلمانان بى‏هيچ مانعى يك دل و يك زبان رو به سوى على آوردند، با عشق و زغبت تمام، او را براى حكومت بر مسلمانان اختيار كردند، و با اصرار زياد همگى دست بيعت به او دادند، و زمان امورشان را به دست با كفايت وى سپردند.

على حكومت خويش را بر پايه قوانين اسلام بنيان گزارد، و منشور برادرى و برابرى را در ميان عموم مسلمانان اعلان و ابلاغ كرد، و در ميان آنان با عدالت حكومت نمود، بيت المال را در ميان‏شان يكسان و به طور مساوى تقسيم كرد، افراد لايق و برازنده و شايسته انصار را كه در حومت‏هاى پيشين از كار بركنار بودند بر روى كار آورد، و در شهرها و مراكز اسلامى به سمت فرماندارى و استاندارى برگزيد، مثلًا: عثمان بن حنيف را بر بصره، و برادرش سهل را بر مدينه، قيس بن سعد بن عباده را بر مصر، و در هنگام مسافرتش به شام ابو مسعود انصارى را به جاى خود در كوفه و مالك اشتر سبئى را در جزيره و اطراف آن به ست ولايت و فرماندارى انتخاب نمود.[94] با اين روش حكومت، على، قلم بطلان بر همه امتيازاتى كه قريش در طول حكومت‏هاى سابق كسب كرده بودند كشيد.

اين بود كه قريش سياست على را نپسنديد و بر عليه وى شورش گسترده‏اى را به پا

 ص: 831

نمود تا جنگ جمل و صفّين را به وجود آودرند، به همين جهت بود كه على (ع) هميشه از قريش شكايت مى‏نمود و از آنان دلى پر خون و قلبى مالامال از شكوه و گله داشت، و گاهى اين شكوه‏ها و گلايه‏ها را در باره قريش بر زبان جارى مى‏ساخت، و از عكس العمل تند آنان كه در مقابل روش عادلانه وى داشتند صراحتاً اظهار انزجار مى‏نمود!

دردمندى كه لب بگشايد در ديوار به ستوه آيد

در نهج البلاغه آمده است كه على (ع) در مقام شكايت از قريش مى‏گفت:

«خداوندا! من از قريش و هم‏دست آنان به پيشگاه تو شكايت مى‏كنم؛ زيرا كه ايشان قطع رحم كردند و بزرگى منزلت مرا كوچك داشتند، در امر حكومت كه اختصاص به من داشت بر قيام عليه من اجماع كردند، و مرا گفتند آگاه باش حق آن است كه آن را بگيرى و حق آن است كه اين را رها كنى- ادّعا مى‏كردند ايشان بايست حدود حقّ مرا تعيين كنند- مرا با قريش چه كار؟ به خدا سوگند هم چنان كه در دوران كفرشان با ايشان جنگيدم امروز نيز كه فتنه و فساد پيش گرفته‏اند با آنان مى‏جنگم در آن روز اين من بودم كه با ايشان جنگيدم امروز نيز من خواهم بود كه با ايشان جنگ خواهم كرد».

واگذار قريش را و تاخت و تاز ايشان را در جاده گمراهى و جولان كردن ايشان را در وادى شقاوت و سركشى، ايشان را رها كن در وادى حيرت و سرگردانى! قريش براى جنگ عليه من اجماع كردند هم چنان كه پيش از اين در جنگ عليه پيامبر هم‏دست شده بودند، قريش به پاداش ستم‏هايى كه بر من روا داشتند خواهند رسيد، قريش خويشاوندى مرا بريدند و حكومت و ولايت مادرزاده‏ام- پيامبر اكرم- را از من ربودند.

سبئيه در دوران على (ع)

آنچه از تاريخ دوران على (ع) استفاده مى‏شود- كه گوشه‏اى از آن در اين صفحات به طور اجمال نشان داده شد- آن است كه: قريش عدنانى پس از پيامبر با على بن ابيطالب (ع) راه دشمنى و مخالفت پيمودند، و عليه او هم دست شدند، و او را از حكومت‏

 ص: 832

اسلامى دور كردند، و پس از آن كه با نيروى توده‏هاى مسلمانان به خلافت رسيد، هم ايشان بودند كه عليه او فتنه‏ها و آشوب‏ها به راه انداختند، ولى در تمام مواقع حسّاس قبايل سبئيه- كه همان قبايل قحطان مى‏باشند- همه دوستان و مجاهدين در ركاب او بودند، به خصوص سران و سركرده‏هاى قبايل سبائى مانند: مالك اشتر همدانى سبئى، عبدالله بن بديل خزاعى سبئى، حجر بن عدى كندى سبئى، قيس بن سعد بن عباده سبئى انصارى، و عده ديگر از سران قبايل سبئيه كه يار و غمخوار على بودند، و گروه مدافعان و طرفداران محكم و پابرجاى وى را تشكيل مى‏دادند، ولى بعد از جنگ صفّين و جريان حكميّت اشعرى گروهى از عرب‏هاى ساكن كوفه و بصره كه اكثرشان از پيروان على بودند او را كه نتيجه كار حكميّت را پذيرفته بود كافر دانستند و خود را نيز بدين سبب كافر دانستند و گفتند: توبه كرديم و از كفر به اسلام برگشتيم، سپس تمام مسلمانان حتى خود على (ع) را نيز تكفير كردند و عليه او و همه مسلمانان خروج كردند و شمشير ره رخ آنان كشيدند و بدين‏گونه گروهى در اسلام به وجود آوردند كه به فرقه «خوارج» معروف گرديدند و رياست اين گروه را «عبد الله بن وهب سبائى» به عهده گرفت و در نهروان با امام (ع) جنگيد و عبد الله وهب سبائى در آن جنگ كشته شد سپس حضرت امير در اثر شمشير يكى از افراد همين خوارج در محراب عبادت به شهادت رسيد و با شهادت على (ع) صفحه تاريخ عوض گرديد و قبايل سبئيه وضع ديگرى پيدا نمودند كه در فصل آينده روشن خواهد گرديد.

 ص: 833

سبئيه در دوران بنى اميه‏

اشتدّت الخصومة بينهما فى اخريات العهد الأموى.

در اواخر دوران بنى اميّه خصومت قبايل عدنانى با قبايل‏

سبائى به اوج اعلا رسيد.

مؤلّف‏

پس از شهادت اميرالمؤمنين دگر باره قريش سخت‏تر از پيش زمام امور مسلمانان و حكومت كشورهاى اسلامى را به دست گرفتند و انصار سبئى را از تمام امور و دستگاه‏ها بركنار كردند! با قساوت و سنگدلى، و بسى بى‏رحمانه با آنان رفتار نمودند و به دستور پسرخوانده وابسته به بنى اميّه، يعنى زياد بن ابيه، و پس از وى فرزندانش ابن زياد، در هر نقطه از كوفه و اطراف آن به بزرگان قبايل سبئه، و هر يك از شيعيان على كه غالباً از سبئيه بودند ديت مى‏يافتند آنها را با وضع فجيع و جگرخراش مى‏كشتند! بدار مى‏آويختند! زنده به گور مى‏كردند! خانه و كاشانه‏اش را ويران مى‏ساختند! و ...

اين مسلمانان ستمديده و زجر كشيده با ديگر مسلمانان به حسين بن على (ع) پناه بردند! و از وى استمداد كردند! و او نيز براى نجات اسلام و مسلمانان از چنگال حكومت ظالمانه بنى اميّه عدنانى به پا خاست، در اين وقت پسر زياد و فرزند پسرخوانده خاندان اميّه با حيله و تزوير وارد كوفه شد، و بر اوضاع مسلّط گرديد، مسلم بن عقيل، سفير و

 ص: 834

نماينده حسين بن على (ع) را دستگير و با هانى بن عروه بزرگ قبايل سبئيه بن قتل رسانيد، آن گاه بزرگان و سران قبايل عدنان را مانند عمر بن سعد قرشى، و شبث بن ربعى تميمى، و شمر بن ذى‏الجوشن، و ديگر افراد ستمگر عدنانى را به دور خود جمع نمود، و سپاه انبوهى آماده ساخت، تمام جنگ‏جويان كوفه را از راه‏هاى مختلف به سپاه خلافت قرشى، ملحق كرد، به طورى كه هيچ فردى قدرت و ياراى آن را نداشت كه با حكومت زياد بن ابيه علناً مخالفت كند، و با در راه تقريت و تحكيم قيام حسين بن على (ع) كوشش و فعاليّت نمايد، در نتيجه لشكر خلافت قرشى توانست در كربلا خاندان پيامبر و ياران پاك‏شان را به خون آغشته و اجساد بى سر ايشان را در آن بيابان برهنه بيافكند!

در اين جا بود كه پيروزى قبايل عدنان بر قبايل قحطان سبئى به اوج رسيد.

سبئيه در قيام مختار

بعد از حادثه جان‏گداز كربلا و هلاكت يزيد بن معاويه دل‏هاى كوفه بيدار شد، و از اين كه در يارى كردن به حسين بن على (ع) سخت كوتاهى كرده و كناره گرفته بودند در درون (ع) شان احساس ندامت و پشيمانى كردند و لشكرى از ايشان به نام لشكر توّابين تشكيل شد و با لشكر اين زياد جنگ كرد تا همه شهيد گرديدند، سپس قبايل سبائى به دور مختار ثفقى گرد آمدند و به خونخواهى حسين بن على (ع) به پا خاستند و فرماندهى ايشان را نيز ابراهيم بن اشتر سبئى بر عهده داشت، سپاه نسبتاً عظيم و نيرومندى به وجود آمد در آغاز عمر بن سعد عدنانى و شمر بن ذى‏الجوشن ضبابى و افراد زياد ديگرى از قبايل عدنان را كه در قتل حسين بن على نقش مؤثّرى داشتند به قتل رسانيدند، در برابر ايشان افراد قبايل عدنانى دور مصعب بن زبير عدنانى را گرفتند و با قبايل سبئى و خونخواهان حسين بن على به مبارزه پرداختند و سخت با آنان جنگيديد تا بر ايشان غالب آمدند و مختار را كه گروه خونخواهان حسين بن على را رهبرى مى‏نمود به قتلش رسانيدند.

در تمام مدت اين كشمكش‏ها، از زمان حكومت زياد بن ابيه بر كوفه و بصره كه ايران هم تابع آن بود و همه كشورهاى شرقى اسلامى را در برگرفت تا آخر حكومت خلفاى‏

 ص: 835

بنى اميّه كه سال 132 هجرى مى‏باشد دستگاه خلافت قرشى عدنانى با مخالفان خود كه دوستان و شيعيان امامان از خاندان پيامبر و امير مؤمنان بودند با دو سلاح مى‏جنگيدند و همچان كه در همه جنگ‏ها رسم است علاوه بر اسلحه گرم از سلاح تبليغ و افترا نيز در محدّثين و ساير دانشمندان دستگاه خلافت عليه همه شيعيان به خصوص قبايل سبائيه بسيج شده بودند اين دستگاه در جنگ روانى عليه مختار مى‏گفتند: كه مختار ادّعاى وحى و نبوّت كرده است و آن قدر كوشيدند تا اين افتراء در ميان مردم مشهور شده و زبان به زبان و نسل به نسل نقل گرديده و رواج يافت تا آن جا كه دامه سخن از دهان عوام به كتاب‏ها و نوشته‏هاى رسمى كشانده شد و اين جنگ روانى عليه مختار پيروان و طرفداران وى را نيز كه اكثرشان سبئى بودند دامن‏گير شد.[95]

سبئيه در اواخر دوران بنى اميّه‏

اين برخورد و كشمكش قبايل عدنانى و سبئى نخست تنها در مدينه و كوفه بود، ولى بعداً توسعه پيدا كرد، و به همه جا گسترش يافت، تا آن جا كه در تمام شهرها و نقاط ميان اين دو قبيله اختلاف و كشمكش به وجود آمد، خون‏ها در اين راه ريخته شد، و انسان‏ها كشته شد، شعرها و قصيده‏ها در ذمّ مخالفت و مدح موافقت شروده شد، و اين عداوت و دشمنى، اين تنافر و تنابز در اواخر دوران حكومت بنى اميّه شديدتر گرديد، و به اوج خود رسيد.

 ص: 836

سبئيه در دوران سيف بن عمر

حرّف سيف مدلول كلمة اسبئية ...

سيف كه به دوران رسيد كلمه سبئيه را تحريف نمود و

آن را از معنى اصلى خود به يك معناى ديگر بر

گردانيد.

مؤلّف‏

در آخر خلافت بنى اميّه اختلاف عدنانى و قحطانى به اوج خود رسيده بود، و شعرا و ادباى طرفين شعرها و داستان‏ها در مدح قبايل خود و ذم قبايل طرف ديگر مى‏سرودند، در اين زمان سيف بن عمر تميمى در كوفه پيدا شد، و دو كتاب بزرگ در تاريخ اسلام نوشت يكى به نام «الردة والفتوح» و ديگرى به نام «الجمل و مسير على و عايشه» سيف اين دو كتاب را با انواع تحريفات، جعليّات، روايت خرافى پر كرد، ده‏ها، بلكه صدها شاعران، راويان حديث پيامبر، صحابيان پيامبر، تابعين ايشان، فاتحان و قهرمانان جنگ‏هاى اسلامى، و افراد زياد ديگرى كه اصلًا و هيچ‏گاه در جهان وجود نداشتند با خيال خود آفريد، و به هر يك از آنان نام و عنوان خاصّى داد، و همه آنها را با همان نام و نشان و خصوصيّاتى كه ساخته بود در آن دو كتاب وارد نمود.

 ص: 837

كار خطرناك ديگرى كه سيف بن عمر در اين دو كتابش انجام داد اين بود كه تمام خوبى‏ها و مجاهدت‏ها و فضايل را به نام افراد قبايل عدنان ثبت كرد، و تمام عيوب و زشتى‏ها و مفاسد را به قبايل قحطان سبئى نسبت داد، و هرچه مى‏توانست عيوب و نواقص ديگرى نيز در مذمّت آنها بافت، و مهم‏ترين مطلبى كه در ذم و نكوهش آنان ساخت همان افسانه سبئيه بود كه در اين افسانه، سبئيه را از پيروان عبد الله بن سباى يهودى، فرزند يك كنيز سياه معرّفى كرد، و بدين وسيله كلمه سبئى را مفهوم اصلى آن كه نسبت قبيلگى بود و به عنوان تعبير و سرزيش در باره قبايل سبائى و هم‏پيمانان ايشان استعمال مى‏شد به يك مفهوم مذهبى تغيير داد و گفت كه سبئيه يك گروه منحرف مذهبى است كه در عقيده پيرو عبد الله بن سبأ آن مرد مرموز و منحرف يهودى يمانى الاصل مى‏باشد. سپس تمام جرم و گناه عصر عثمان و اميرالمؤمنين را به گردن آنان بار كرده و گفته است افراد همين فرقه سبئيه بود كه هميشه با حكومت‏ها عداوت و مخالفت مى‏كردند، و در باره آنان مطاعن و معايب مى‏ساختند و مردم را عليه آنان مى‏شورانيدند، تا آن جا كه دست اتّحاد به دست هم دادند و عثمان خليفه مسلمانان را در مدينه به قتل رسانيدند، و همين سبئيه منسوب به عبد الله بن سبأ بوده كه جنگ جمل را در ميان مسلمانان شعله‏ور ساختند.

سيف با اين گفتارش سران و بزرگان قبائل عدنان را كه خود سيف نيز از آن قبائل بوده از هر جرم و خطا و لغزش پاك و مبرّا ساخت، و آنان را در به وجود آمدن جنگ جمل و آن همه برادركشى بى گناه قلمداد نموده، سيف با اين گفتارش افرادى مانند: مروان، سعيد، وليد، معاويه، عبد الله بن سعد بن ابى سرح، طلحه، زبير، عايشه، و ده‏ها افراد ديگرى از قبائل عدنان را كه گردانندگان همه آن فتنه‏ها و سپس برپا كننده جنگ جمل عليه حكومت عادلانه و تبعيض ناپذير على بوده‏اند بى گناه نشان داد و تمام جرايم و گناه‏ها و جنايات وارده را به گروه بى گناه سبئيه باز نمود. سيف در كار خود بر تمام ادبا و نويسندگان عصر خويش- از قبيله عدنان و قحطان- برتر آمده و گوى سبقت را از همه آنان ربوده چه آن كه هر يك از ايشان يك تن شاعر و اديبى بوده كه در مدح قبيله خود و ذم قبيله طرف چيزى سروده است، ولى سيف ده‏ها تن شاعر و قهرمانى ساخت كه هر

 ص: 838

كدام آنها در مدح قبيله خود د ذم قبيله ديگر سخن‏سرائى كرده‏اند.

بالاتر از هم، آن كه سيف توانست به افسانه‏هاى خود رنگ واقعيت و حقيقت بدهد آن گاه كه بر شاعرهاى ساخته شده و شعرهايى كه به نام ايشان ساخته بود صحابه ساختگى و فتح و معجزه و حديثى كه به نام آنان ساخته بود نام حوادث تاريخ و اشخاص تاريخى گذارد، و همه افسانه‏هاى خود را به نام تاريخ‏نگارى در ميان مسلمانان از قرن دوم هجرى تا به امروز رواج بى‏نظير دهد و براى همه افسانه‏هاى كوچك و بزرگ خود همانند روايت‏هاى تاريخ سند جعل كرد و از راويان ساخته خيال خود روايت كرد.

از جمله پيش‏بردهاى سيف آن است كه توانست به نام تاريخ‏نگارى كلمه سبئيه را زا نسبت قبيلگى و سرزنش به افراد قبايل يمانى و هم‏پيمانان ايشان به يك معناى مذهبى جديد تحريف كند و عبد الله بن وهب سبائى رئيس خوارج را نيز به عبد الله سبادى يهودى تبديل سازد و او را مؤسّس و به وجود آورنده همان مذهب جديد سبائى و فرقه سبئيه معرّفى نمايد!!!

آرى سيف افسانه سبئيه را به نام تاريخ ساخت، و يك مرد مرموزى را به عنوان قهرمان اين افسانه آفريد، و او را عبد الله بن سبأ نام‏گذارى نمود، سپس آن را با زيركى و مهارت خاصّ خود به بازار تاريخ عرضه نمود، و مقبول طبع تاريخ‏نويسان افتاد، و بدين وسيله افسانه سبئيه را رواج و انتشار غير منتظره‏اى پيدا نمود، و عبد الله سبا قهرمان موهوم افسانه نيز از شهرت بسزايى برخوردار گرديد، و عبد الله بن وهب سبائى در بوته فراموشى قرار گرفت، در صورتى كه كلمه سبئى در دوران على (ع) نسبت همان عبد الله بن وهب سبائى بود كه رياست فرقه خوارج را به عهده داشت، بعد از انتشار افسانه سيف اين كلمه از معناى اصلى خود تحريف گرديد و در يك فرقه مذهبى تازه تأسيس كه به گفته سيف، پايه‏گذار آن يك يهودى به نام عبد الله سبأ بود به كار رفت، و در اين معنى شايع و معروف گرديد، و عبد الله بن وهب سبائى هم به عبد الله سباى يهودى تبديل شد، و از آن تاريخ به بعد اندك اندك استعمال كلمه سبئيه به معناى نسبت قبيلگى متروك شد مخصوصاً در شهرهاى عراق و توابع عراق و محلّ تولّد و پيدايش افسانه عبد الل سبأ و قرهه سبائيه اين استعمال به طور كلى فراموش گرديد، به طورى كه ما، در مطالعات خود

 ص: 839

به كسى برخورد نكرده‏ايم كه از آن پس در اين شهرها به عنوان منسوب بودن به سبأ بن يشجب، سبئى ناميده شود، ولى در يمن و مصرو اندلس در قرن دوم و سوّم هجرى گاهى چنين استعمالى وجود داشته و افرادى كه اصلًا با عبد الله سبأ مؤسّس فرقه سبئيه ارتباط نداشته‏اند، به علّت منتسب بودن به سبأ بن يشجب و قبيله قحطان سبئيه ناميده شده‏اند و صاحبان كتاب‏هاى صحاح در حديث نيز از اين افراد سبئى به عنوان راويان مورد اعتماد حديث نقل كرده‏اند، ولى بعداً در اين شهرها نيز استعمال سبئيه در معناى نسبت قبيلگى به مرور زمان به طور كلى از بين رفته، و در تمام نقاط و شهرها در يك فرقه جديد مذهبى شهرت و اختصاص يافت چنان كه در فصل آينده به توضيح آن خواهيم پرداخت.

 ص: 840

عبد الله سبأ در كتب تاريخ، اديان و عقايد

هم الذين يقولون ان عليا فى السحاب و ان الرعد صوته‏

والبرق سوطه.

گروه سبائيه معتقدند كه على در ابر است غرش ابر

صداى او و برق تازيانه وى مى‏باشد.

علماى اديان و عقايد

قيافه‏هاى متضاد عبد الله سبأ در تاريخ‏

سيف افسانه عبد الله سبأ و سبئيه را ساخت و در كتاب خود به نام حوادث تاريخى ثبت نمود بعد از وى طبرى و تاريخ‏نويسان ديگر از دو كتاب وى گرفته اين افسانه و افسانه‏هاى ديگر سيف را در كتاب‏هاى‏شان وارد نمودند، و افسانه سبئيه را در ميان مسلمانان بيش از پيش منتشر ساختند. و با انتشار اين افسانه كلمه سبئيه در تمام نقاط و در زبان تمام مردم در پيروان عبد الله بن سبأ استعمال گرديد و در اين معنا اختصاص يافت، و استعمال آن در معناى اصليش كه انتساب به قبيله قحطان و سبا بن يشجب مى‏باشد فراموش شد، ولى بعداً مفهوم سبئى از اين معنا نيز تغيير پيدا كرد، و تحوّلى در آن به وجود آمد و به صورت‏هاى گوناگونى در آمد، و سازنده آن نيز در قيافه و عنوان‏هاى متعدّدى نمودار گرديد، مثلًا: در اوايل قرن دوم هجرى سبئى در نظر سيف به كسى گفته‏

 ص: 841

مى‏شد كه به وصايت على معتقد باشد، ولى در اواخر قرن سوّم هجرى كسى را سبئيه مى‏ناميدند كه به الوهيّت على عقيده داشته باشد، و همان طور عبد الله بن سبأ در نظر سيف و در عصر وى همان ابن سوداء بود، ولى در اوايل قرن پنجم هجرى عبد الله سبأ غير از ابن سودا معرّفى گرديده، بلكه آنها دو شخص جدا از هم شناخته شدند، كه هر كدام داراى شخصيّت مستقل بوده و افكار و عقايد متفاوت از هم داشته‏اند، كه به طور كلّى از مطالب و عباراتى كه در اوايل قرن پنجم در باره عبد الله سبأ آمده است، چنين استفاده مى‏شود كه: عبد الله سبأ چند نفر بوده، و هركدام نيز داستان مخصوص به خود داشته است:

يك) عبد الله بن وهب سبائى كه در دوران امام على بن ابيطالب (ع) مى‏زيسته و رياست گروه خوارج را به عهده داشت، ولى جز عدّه كم و معدودى از علما و دانشمندان كسى او را نمى‏شناسد.

دو) عبد الله بى سبأ معروف به ابن سودا، اين عبد الله سبأ به گفته سيف مؤسّس فرقه سبائيه مى‏باشد كه به رجعت و وصايت على (ع) معتقد بوده و در اكثر بلاد و شهرهاى اسلامى آشوب و فتنه ايجاد نموده است، و مردم را عليه فرمانداران و استانداران‏شان مى‏شورانيده، در نتيجه سبائيان از شهرها به سوى مدينه روانه شده و در آن جا گرد آمدند و عثمان خليفه مسلمانان را به قتل رسانيدند، و باز آنان بودند كه آتش جنگ جمل را شعله‏ور ساختند، و كشت و كشتار سختى در ميان مسلمانان به راه انداختند.

سوّم) عبد الله سبائى غالى و تندرو سوّمين عبد الله سبأ است، و او مؤسّس فرقه سبئيه‏اى بود كه در باره على غول كرده و به الوهيت وى معتقد بودند.

اخبار زندگى عبد الله سباى اوّل كه واقعاً وجود داشته است و در دوران على بن ابى طالب (ع) مى‏زيسته است همان گونه كه وجود داشته است در كتب تاريخ بى‏كم و زياد ثبت گرديده، و عبد الله بن سباى دوم كه در آخر دوران بنى اميّه با دست تواناى سيف بن عمر به وجود آمده است نيز اخبار و تاريخ زندگى‏اش آن چنان كه سيف ساخته است در كتب تاريخ ثبت گرديده.

ولى عبد الله سباى سوم كه در قرن سوم هجرى پيدا شده اخبار وى روز به روز گسترده‏تر و داستان‏ها و مطالب مفصّل و مختلفى در باره وى نقل گرديده است كه كتب‏

 ص: 842

تاريخ و رجال و مخصوصاً كتب اديان و عقايد را پر كرده است، در يك بررّسى كوتاه شايد علّت و راز اين جريان آن باشد كه عبد الله بن وهب سبائى و يا عبد الله اوّل چون وجود حقيقى داشته است اخبار و سرگذشت وى همان طور كه بوده در تاريخ آمده و با همان مقدار هم پايان يافته است و امّا عبد الله سباى دوم چون آفريننده وى كه سيف بن عمر مى‏باشد افسانه او را هر طور كه مى‏خواسته در خيالش ترسيم نموده و ساخته و پرداخته است، سپس آن را در كتاب خود ثبت نموده است و تاريخ نويسان بعدى هم عين همان افسانه ساخته شده را از وى گرفته و در كتاب‏هاى خود نقل كردند بدين جهت اخبار و روايات مربوط به اين دو عبد الله سبائى با مرور زمان و قرون چندان تفاوتى نكرده و امّا عبد الله سباى سوّم چون تاريخ نويسان و علماى اديان و عقايد، اخبار و داستان وى را از زبان مردم عوام كوچه و بازار گرفته‏اند، و ساخته‏هاى مردم عوام نيز در هر عصر و دوران تغيير پذير است، بدين سبب افسانه عبد الله بن سباى سوم زمان به زمان گسترش و افزايش يافته است، و از اواخر قرن سوّم تا قرن نهم هجرى معرّفى اين ابن سبا در كتاب‏ها چنين آمده است:

الف) عبد الله سبأ همان است كه در نخستين سخنرانى على پس از بيعتش به خلافت به پا خاست و گفت: يا على تو هستى خالق و پديد آورنده تمام موجودات، تويى روزى دهنده روزى خواران! امام (ع) از اين گفتار وى ناراحت گرديد و او را از مدينه به مدائن تبعيد نمود، سپس دستود داد يازده نفر از پيروان وى را كه «سبئيه» ناميده مى‏شدند دستگير كردند و همه آنها را در آتش سوزانيدند، و قبرهاى همين يازده نفر در بيابان همان سرزمين معروف است.

ب) عبد الله سبأ هما است كه در باره امام على (ع) غلو نموده و او را خداى خود پنداشت و مردم را به اين عقيده باطل خويش دعوت نمود و گروهى در اين مورد دعوت وى را پذيرفتند و على (ع) نيز عدّه‏اى از اين گروه را در ميان دو حفره آتش سوزانيد و در اين جا است كه بعضى از شعرا گفته است:

لترم بى الحوادث حيث شائت‏		اذا لم ترم بى فى الحفرتين‏

يعنى حوادث روزگار مرا به هر ورطه خطرناكى بيندازد، باكى نيست. در صورتى كه‏

 ص: 843

در آن دو حفره آتش على نياندازد.

على (ع) كه اين غلو و انحراف ابن سبأ را مشاهده نمود او را به مدائن تبعيد كرد، وى در مدائن بود تا روزى كه خبر مرگ على به او رسيد، وى گفت: على نمرده است، آن كه مرده على نبوده، بلكه شيطان بوده است كه به صورت على جلوه‏گر شده است، زيرا على نخواهد مرد، بلكه او مانند عيسى به آسمان‏ها پرواز نموده، و روزى هم فرود خواهد آمد، و از دشمنان انتقام خواهد گرفت!

ج) عبد الله سبأ همان است كه گفت: على خدا است، و من نيز پيامبر وى هستم، على او را دستگير نمود و به زندانش افكند، عبد الله سه شبانه روز در همان زندان ماند، و در اين مدت از وى درخواست مى‏كردند كه از گفته خويش توبه كند، و از عقيده باطلش برگردد، ولى او توبه نكرد، و على نيز او را سوزانيد، و در همين جريان بود كه على اين شعر را سرود:

لما رأيت الامر منكرا		او قدت نارى و دعوت قنبرا

«آن گاه كه عمل ناپسند را ديدم آتش خود را شعله‏ور ساخته و قنبر را طلبيدم!»

د) عبد الله سبأ همان بود كه وقتى امام على بن ابيطالب (ع) در مقابل وى دست به سوى آسمان بلند كرد بر امام اعتراض كرد كه: مگر خداوند در همه جا نيست؟! چرا در مقام دعا دست به سوى آسمان بلند مى‏كنى؟

ه-) عبد الله سبأ همان است كه با پيروان خويش به پيش امام (ع) آمدند و به او گفتند: يا على تو خدا هستى؟ على (ع) هم به جرم همان گفتار كفرآميزشان همه آنان را در آتش سوزانيد و هر كدام از آنها كه به آتش فكنده مى‏شدند مى‏گفتند حالا يقين كرديم كه او (على) همان خدا است، زيرا كسى با آتش عذاب نمى‏كند جز پروردگار آتش!

ز) عبد الله سبأ اوّلين كس بود كه ابو بكر، عمر و عثمان و ساير صحابه پيامبر را ذمّ و نكوهش نمود، و از آنان بيزارى جست، و مسيب بن نجبه او را دستگير نمود و كشان كشان به پيش امام (ع) آورد، آن حضرت نخست به مدح و ثناى ابو بكر و عمر پرداخت و آنان را به نيكى و احترام ياد نمود، آن گاه گفت: هر كس مرا از آنان برتر و مقدم بشمارد بر او حدّ افترا زدن را اجرا خواهم كرد، سپس او را به مدائن تبعيد نمود!

 ص: 844

ح) عبد الله سبأ همان بود كه على را حتى بعد از مرگش نيز زنده مى‏دانست آن گاه كه وى در مدائن به حالت تبعيد به سر مى‏برد و خبر مرگ على را به او اطّلاع دادند او اين خبر را نپذيرفت و را آن كس كه اين خبر را آورده بود گفت: اى دشمن خدا به خدا سوگند دروغ گفتى، و اگر جمجمه سر على را نزد ما بياورى، و هفتاد مؤمن عادل گواهى دهند كه على مرده است، ما گفتار تو را تصديق نمى‏كنيم، زيرا ما مى‏دانيم كه على بن ابيطالب نه مى‏ميرد، و نه كشته مى‏شود، تا به سرتاسر زمين فرمانروايى و حكومت كند آن گاه عبد الله سبا با پيروانش همان روز از مدائن به كوفه روانه شدند، و تا به درب خانه على (ع) آمدند، و در مقابل خانه او مانند كسى كه در حال حيات باشد، و خود وى اجازه ورود بدهد، از على اجازه ورود خواستند خاندان امام (ع) مرگ او را به آنان اطّلاع دادند، و آنها مرگ على را نپذيرفتند، و گفتار اهل بيت امام را در باره مرگ او انكار كردند، و دروغ پنداشتند!

اين بود خلاصه و قسمتى از آنچه در باره عبد الله سباى سوّم گفته شده و به نام شرح حال و عقيده وى در كتاب‏ها ثبت گرديده و رواج يافته است و باز در باره وى گفته‏اند كه: اين عبد الله سبأ همان ابن السوداء است يعنى فرزند يك كنيز سياه، با اين حال، او غير از ابن سوداى معروف است، بلكه وى و ابن السوداء دو نفرند و دو شخصيّت جداگانه‏اى دارند.

و گفتند: عبد الله بن سباى دوم از يهوديان حيره بود، و خواست تا با تأوى‏هايى كه در باره على و اولادش مى‏كند دين مسلمانان را فاسد و منحرف سازد، تا آن كه مسلمانان در باره على و فرزندانش آن چنان معتقد شوند كه مسيحيان در باره عيسى معتقد هستند، و نيز خواست بر مردم كوفه آقايى و رياست كند، بدين سبب در ميان مردم كوفه شايع نمود كه در تورات آمده است: (هر پيامبرى وصى دارد، و على نيز وصىّ محمّد خاتم پيامبران است) اين سخن را كه مرد از وى شنيدند به على گفتند: كه ابن سودا از دوست‏داران و علاقه‏مندان شما مى‏باشد، على نيز مقام و منزلت او را بالا برد، و در پاى منبرش مى‏نشانيد، ولى روزى كه غلو عبد الله در باره على ظاهر گرديد و به گوش آن‏

 ص: 845

حضرت رسيد، تصميم به قتل او گرفت، امّا چون از فساد و شورش پيروان او بيم‏ناك گرديد، از قتلش منصرف شد، و او را با عبد الله سبا به مدائن تبعيد نمود، و چون وى در مدائن گروه رافضه سبئيه را در كفر و بى دينى شديدترين و منحرف‏ترين مردم مشاهده نمود، به آنان پيوست.

و گروه سبئيه‏اى كه مؤسّس آن نيز همان عبد الله سباى سوّم مى‏باشد مى‏گفتند:

على در ابر است و رعد صداى او، و برق تازيانه اوست، و هر وقت صداى رعد به گوش‏شان مى‏رسد در برابر آن مى‏ايستند، و با تعظيم و احترام تمام مى‏گويند: السّلام عليك يا امير المؤمنين (ع)!

و اين گروه سبئيه همان‏هايى هستند كه مى‏گويند: امام على بن ابى طالب (ع) همان مهدى موعود است كه جهان در انتظارش مى‏باشد.

و هم آنان‏اند كه مى‏گويند: جزئى از خدا در وجود على حلول كرده است.

و هم آنانن‏اد كه مى‏گويند: قرآنى كه در دست ماست جزئى از نه جزء قرآن واقعى است كه علم همه آن در پيش على مى‏باشد.

و هم آنان‏اند كه: با ناووسيه متّحد مى‏باشند و مى‏گويند جعفر بن محمّد عالم به تمام تعاليم و احكام دين است.

و هم آنان‏اند كه: مختار را به ادّعاى نبوّت واداشتند.

و آنان‏اند همان فرقه «طياره» كه مى‏گويند مرگ ايشان جز پرواز ارواح‏شان به عالم بالا چيز ديگرى نيست و باز مى‏گويند: روح القدس از عيسى به محمّد منتقل شده و از محمّد (ص) نيز به على و از وى به حسن و حسين و از وى به ائمّه ديگرى كه از اولاد او مى‏باشند.

و ايشان همان اصحاب عمر بن حرث كندى مى‏باشند كه واجب كرد بر پيروانش در هر شبانه روزى هفده نمازى كه در هر نماز آن پانزده ركعت باشد و اين گروه معتقد بودند كه على نمرده است، بلكه بر آفريده‏هايش خشم نموده و از آنها متوارى گرديده‏

 ص: 846

و روزى نيز ظهور خواهد نمود.

و ايشان همان فرقه خشبيه پيروان مختارند.

و ايشان همان گروه ممطوره هستند.

و هم چنين ايشان ده‏ها گروه ديگر هستند ...! كه در باره گروه سبئيه پيروان عبد الله سباى دوم نقل گرديده است.

اين گزافه‏گويى‏ها و اشتباهات و خلط و تحريف‏ها را در باره فرقه ساخته شده سبائى ديده‏ام. در فصل‏هاى آينده در باره مؤسّس ايشان عبد الله سبائى بررّسى مى‏نماييم.

 ص: 847

انگيزه‏هاى جعل و تحريف‏

انها كانت تدمغ شيعة ائمة اهل البيت فى جميع العصور.

اين جعليّات و افسانه‏ها در تمام عصور به ضرر شيعه و

براى كوبيدن آنها بوده است.

مؤلّف‏

اگر در باره تحريفات و تغييراتى كه در مواردى از فرهنگ اسلام به وجود آمده بحث و بررّسى دقيق بكنيم خواهيم ديد كه برخى از آن تحريفات در اثر اشتباه نويسندگان به وجود آمده است و افرادى كه دچار اين اشتباهات گرديده‏اند در نشر و اشاعه آنها غالباً انگيزه سياسى و يا تعصب قبيلگى و يا تعصّب مذهبى نداشته‏اند.

ولى در جعل و نشر افسانه عبد الله بن سبأ و سبئيه تمام دست‏اندركاران به‏طور عموم و قدرتها و حكومت‏هاى وقت به طرز خصوصى دواعى و انگيزه‏هاى مختلف داشته‏اند زيرا:

1) افسانه عبد الله سبأ، انتقادها و ايرادهايى را كه به صحابه پيامبر (ص) متوجّه مى‏گرديد پرده‏پوشى مى‏نمايد و آنها را از اين ايرادها پاك، منزّه و مبرّا مى‏سازد و اين مطلبى است بسيار حساس و سياسى كه در تمام دوران‏ها خواسته طبقات مختلف مردم و مورد علاقه قدرت‏ها و حكومت‏ها بوده است.

2) اين افسانه تمام عيوب و خطاها و جنايات تاريخ و تمام آثار و گناه‏هاى قرون‏

 ص: 848

اوّليّه اسلام را به گردن قبايل قحطان بار مى‏كند و در مقابل آن تمام فضايل و شاه‏كارهاى تاريخ را به قبايل عدنان منتسب مى‏سازد و چون حكومت‏ها و قدرت‏هاى بزرگ تا پايان حكومت خاندان عبّاسى از تيره قريش و عدنانى‏ها بوده و با قحطانى‏ها و سبئيان نيز عداوت و رقابت شديد داشتند بدين جهت تمام نيرو، قدرت و تلاش خويش را در نشر و ترويج اين افسانه كه به نفع اين حكومت‏ها و به ضرر دشمنان و رقيبان آنان بوده به كار برده‏اند.

3) و مهم‏تر اين كه اين افسانه به مخالفين حكومت خلفا كه شيعيان خاندان عصمت مى‏باشند و در تمام دوران‏ها تا دوران خلفاى عثمانى و تا به امروز مخالف حكومت‏هاى عصر خود بوده‏اند نسبت كفر و الحاد داده و آنها را به خارج شدن از دين و آيين معرّفى مى‏نمايد. و خود اين افسانه است كه در گذشته راه حمله بر شيعيان را براى حكومت‏هاى وقت هموار ساخته و در اعمال و اجراى هر نوع فشار و مضيقه نسبت به شيعه براى حكومت‏ها پشتوانه قوى و دست‏آويز محكمى محسوب گرديده است و پر واضح است كه قدرت‏هاى وقت در بهره‏بردارى از يك چنين وسيله‏اى سعى خواهند نمود و در تأييد و تثبيت يك چنين پشتوانه‏اى تمام نيرو و قدرت خود را به كار خواهند برد.

و خود همين انگيزه و انگيزه‏هاى ديگر بوده است كه اين افسانه را هم به وجود آورده و هم آن را انتشار داده و هم راه تحقيق و بررّسى را در اين مورد به روى علما و محقّقين مسدود ساخته است تا اين كه خداوند متعال در اين عصر توفيق اين بحث و بررّسى را عنايت فرمود و لله الحمد و المنّة.

تحريفات و جعليّات ديگر سيف‏

جعل و تحريف سيف منحصر به افسانه عبد الله سبأ نبوده، بلكه به منظور و انگيزه‏هايى كه قبلًا اشاره نموديم و همچنين به انگيزه الحاد و زندقه‏اى كه داشت افسانه‏هاى فراوانى ساخته و براى افسانه‏هايش قهرمانانى آفريده است كه ما براى بررّسى آنها كتاب‏هاى چندى مانند كتاب‏هاى «خمسون و مائة صحابى مختلق» صد و پنجاه صحابى دروغين و «رواة مختلقون» راويان جعلى و «عبد الله بن سبأ» نگاشتيم و در اين كتاب‏ها ضمناً پاسخ اين‏

 ص: 849

سؤال نيز آمده است كه:

اين تحريفات و تبديلات و جعل و ساختگى چرا و چگونه در تاريخ اسلام به وجود آمده است؟! و چرا علماى تاريخ و حديث در برابر آنها سكوت مطلق اختيار نموده‏اند و در طول قرن‏هاى متمادى هيچ گونه تحقيق و بررّسى را در اين مورد روا نداشته‏اند؟!

و باز در فصل «تحريف و تبديل» كتاب «عبد الله بن سبأ»[96] خاطر نشان ساختيم كه سيف بن عمر چگونه توانسته است اسم عبد الرحمان بن ملجم قاتل على بن ابيطالب (ع) را به خالد بن ملجم تحريف نموده و او را از بزرگان فرقه سبئيه كه در باره على (ع) غلو نموده‏اند، قلمداد نمايد.

و «خزيمة بن ثابت انصارى» صحابى مشهور پيامبر را نيز دو نفر معرّفى كند يكى معروف به «ذوالشهادتين» و ديگرى غير ذوالشهادتين و به همچنين سماك بن خرشه انصارى را نيز دو نفر قلمداد نموده يكى معروف به ابو دجانه و ديگرى غير از ابو دجانه و عبد الله بن سبأ را هم توانسته دو نفر نشان دهد يكى ابن وهب سبائى كه در دوران على (ع) زندگى مى‏كرد و رئيس گروه خوارج بوده و ديگرى اين سبأ كه اصلًا وجود نداشته و زاييده خيال خود سيف بوده است. بنا بر اين جعل و تحريف و اختلاق و سازندگى در تاريخ اسلام حرفه رسمى و شغل عادّى و معمولى سيف بوده است و جاى هيچ گونه تعجّب و ترديد و استعبادى نيست و باز سكوت علما در برابر تحريفات و اختلاق‏ها تازگى نداشته و به افسانه عبد الله سبأ اختصاص ندارد تا براى يك فرد محقّق بعيد و غير قابل قبول باشد و به صورت معمّاى لاينحل خودنمايى كند.

پنج صحابه ساختگى‏

براى يادآورى از قهرمان سازى سيف و نشان دادن نمونه از كار او در اين جا اشاره به افسانه‏هاى پنج صحابى زير به مورد است:

1) قعقاع بن عمرو بن مالك تميمى اسيدى كه سيف او را شاعرى برجسته و الهام‏

 ص: 850

شده و يكى از صحابه پيامبر و فرماندهان لشكر اسلام معرّفى نموده است و علماى سنّى و شيعه نيز براى وى تاريخ زندگى و شرح حال مفصّلى نوشته‏اند. و ما هم در كتاب «صدو پنجاه صحابه دروغين» در ضمن 140 صفحه افسانه وى را بررّسى و ارزيابى كرده‏ايم.

2) عاصم بن عمرو، برادر قعقاع.

3) نافع بن اسود بن قطبة بن مالك تميمى اسيدى عموزاده قعقاع نام برده.

4) زياد بن حنظله تميمى عمرى.

5) طاهر بن ابى هالة خديجه، فرزند همسر رسول خدا (ص).

از اين قبيل افراد افسانه‏اى و موهوم فراوان است كه سيف با خيال خويش آنها را آفريده و به عنوان راوى، شاعر، صحابى و يا قهرمان جنگ و امثال آن قالب زده و در كتاب‏هاى فرهنگ اسلامى شيعه و سنّى مانند كتاب‏هاى زير از ايشان سخن رفته است:

كتاب‏هاى علماى اهل سنّت‏

1) سيف بن عمر تميمى متوفّاى تقريباً 170 ه-. در دو كتاب خود: (الجمل) و (الفتوح).

2) طبرى متوفّاى 310 ه-. در تاريخ بزرگ خود.

3) بغوى متوفّاى 317 ه-. در معجم‏الصحابه.

4) رازى متوفّاى 327 ه-. در الجرح و التعديل.

5) ابن سكن متوفّاى 353 ه-. در حروف الصحابه.

6) اصفهانى متوفّاى 356 ه-. در اغانى.

7) مرزبانى متوفّاى 374 ه-. در معجم‏الشعرا.

8) دارقطنى متوفّاى 385 ه-. در المؤتلف و المختلف.

9) ابو نعيم متوفّاى 430 ه-. در تاريخ اصفهان.

10) ابن عبد البر متوفّاى 430 ه-. در استيعاب.

11) ابن ماكولا متوفّاى 475 ه-. در الاكمال.

12) ابن بدرون متوفّاى 560 ه-. در شرح قصيده ابن عبدون.

 ص: 851

13) ابن عساكر متوفّاى 571 ه-. در تاريخ دمشق.

14) حموى متوفّاى 626 ه-. در معجم‏البلدان.

15 و 16) ابن اثير متوفّاى 630 ه-. در: 1- تاريخ خودالكامل. 2- اسدالغابه.

17 و 18) ذهبى متوفّاى 748 ه-. در: 1- النبلاء. 2- تجريد اسماء الصحابه.

19) ابن كثير متوفّاى 770 ه-. در تاريخ خود.

20) ابن خلدون متوفّاى 807 ه-. در تاريخ خود.

21) حميرى متوفّاى 827 ه-. در روض‏المعطار كه تاريخ تأليف اين كتاب سال 826 ه-. مى‏باشد.

22) ابن حجر متوفّاى 825 ه-. در اصابه.

23) ابن بدران متوفّاى 1346 ه-. در تهذيب تاريخ ابن عساكر.

كتاب‏هاى علماى شيعه‏

بعضى از علما و مورّخين شيعه‏[97] به سبب اعتماد ايشان بر كتاب‏هاى اهل سنِت نام‏هاى همان افراد موهوم و روايات و داستان‏هاى‏شان‏[98] در كتاب‏هاى‏شان ثبت كرده‏اند مانند:

1) نصر بن مزاحم متوفّاى 212 ه-. برخى از آنچه را كه سيف در كتاب‏هاى خود نقل كرده است در كتاب خود (وقعة صفّين) آورده است.

2) شيخ طوسى متوفّاى 460 ه-. در رجال خود.

3) قهبائى در مجمع‏الرجال كه در سال 1016 ه-. از نگارش آن فراغت يافته است.

4) اردبيلى متوفّاى 1101 ه-. در جامع‏الرواة.

5) مامقانى متوفّاى 1352 ه-. در تنقيح‏المقال.

6) سيد عبدالحسين شرف‏الدين متوفّاى 1377 ه-. در الفصول المهمه.

 ص: 852

7) تسترى معاصردر قاموس‏الرجال.

نتيجه:

نتيجه‏اى كه از اين بحث و گفتگو مى‏توان به دست آورد اين است كه: آن همه جعليّات و تحريفات و اختلافات كه در تاريخ اسلام به وجود آمده و براى علما و نويسندگان پوشيده و ناشناخته مانده و بدون تحقيق و بررّسى، اين افراد خيالى و اخبار و داستان‏هاى دروغين آنها را در كتاب‏هاى‏شان آورده‏اند نشان‏گر آن است كه مى‏تواند افسانه عبد الله سبأ و سبئيه نيز براى نويسندگان و علماى تاريخ، رجال و اديان پوشيده و ناشناخته بماند.

 ص: 853

تحريف عبد الله سبائى به عبد الله بن سبأ

وليس غريبا من سيف هذا الدس و التحريف و الاختلاق.

از مردى همچو سيف اين گونه خلط و جعل و تحريف‏

بعيد و تعجّب‏آور نيست.

مؤلّف‏

در فصل پيش گفتيم كه عبد الله سبأ در فرهنگ‏هاى اسلامى داراى سه چهره و سه قيافه و شخصيّت مختلف ديده مى‏شود و در هر قيافه و شخصيّتى نيز اخبار و داستان‏هاى مخصوص به خود دارد و عبد الله سباى سوّم داستان‏هايى بس مفصّل‏تر و اخبارى بس گسترده‏تر دارد.

و از اين سه گونه عبد الله سبأ فقط عبد الله سباى اوّلى يعنى عبد الله بن وهب سبائى وجود داشته و ديگران افسانه‏اى بيش نيستند.

عبد الله وهب سبائى هم كه وجود داشت داستان وى به طور خلاصه چنين بود كه: او در دوران على (ع) مى‏زيست و نخست از طرفداران وى بود، ولى در جنگ صفّين در جريان حكميّت به على (ع) اعتراض نمود و از آن تاريخ عداوت و مخالفت وى با على (ع) آغاز گرديد و عدّه‏اى از مخالفان على را كه با وى هم‏فكر و هم‏عقيده بودند به دور وى جمع شده و دسته جمعى عليه آن حضرت قيام كردند، و جنگ نهروان را به‏

 ص: 854

وجود آوردند و عبد الله در اين جنگ كشته شد و ابن عبد الله بن وهب سبائى در دوران‏هاى بعد به يك مرد مرموز و موهوم يهودى به نام عبد الله سبائى تبديل و تحريف گرديد و به صورت مؤسّس يك فرقه جديد مذهبى به نام «سبئيه» معرّفى شد.

و اين عبد الله سبائى موهوم و تحريف شده نيز نخست به وسيله سيف به صورت مؤسّس فرقه سبئيه معتقد به وصايت على نشان داده شد، و سپس با مرور زمان در سر زبان و افواه مردم عوام، تغيير و تحوّل پيدا نمود در قيافه مؤسّس فرقه سبئيه غالى و معتقد به الوهيّت على (ع) نمايان گرديد اخبار و سخنان نيز روز به روز در باره وى گسترش و افزايش پيدا نمود و بدين گونه افسانه موهوم فرقه سبئيه به وجود آمد.

و گاهى كسانى پيدا شدند كه براى اين افسانه‏ها سند جعل كنند مانند آن كه در گذشته ديديم براى افسانه نسناس چگونه سندهايى محكم و مسلسل ساخته بودند.

و اگر چنانچه سؤال كنند كه: چگونه اين تحريف و اين همه جعل و افسانه سازى انجام گرفته و به اكثر علما و تاريخ‏نويسان بزرگ در طول قرن‏ها و عصرها مخفى و پوشيده مانده است؟! جواب آن است كه مسأله تحريف و تبديل در تاريخ اسلام منحصر به كلمه عبد الله سبأ و يا سبئيه نيست كه تازگى داشته و باور نكردنى باشد و بعيد به نظر برسد، بلكه از اين گونه تحريفات، تبديلات و تغييرات در تاريخ اسلام فراوان به چشم مى‏خورد به طورى كه عدّه‏اى از علما كتاب‏هاى مستقلّى در اين مورد نوشته‏اند كه براى شاهد گفتار در اين جا به فهرست قسمتى از آنها مى‏پردازيم:

ابو احمد عسكرى متوفّاى 328 ه-. كتابى نوشته به نام (شرح مايقع فيه التصحيف و التحريف)[99] يعنى: شرح آنچه تحريف و تغيير در آن رخ داده است.

ابو احمد عسكرى در مقدمه اين كتاب، مى‏گويد: «من در اين كتاب الفاظ و كلماتى را مى‏آورم كه در اثر مشابهت لفظى تحريف و تغييرى در معناى آن رخ داده است.»

و نيز مى‏گويد: من پيش از اين كتاب بزرگ و جامعى نوشتم در باره كلمات تحريف شده‏اى كه تشخيص آن مشكل بود تا در اين باره رفع مشكل علماى حديث شده باشد و

 ص: 855

از ايشان رفع نياز كند و در آن كتاب نام راويان و صحابيان پيامبر (ص) تابعين آنان و ديگر افرادى كه اشتباه و تحريف در آن نام‏شان به وجود آمده بود آوردم، ولى بعداً از من خواستند آن تحريف‏هايى كه علماى حديث به فهم آن احتياج دارند جدا سازم از آن تحريف‏هايى كه علماى ادب و تاريخ به شناخت آنها احتياج دارند، من طلب ايشان را اجابت كردم و اين دو بخش را از هم جدا كردم و هر گروهى را در كتاب مستقّل و جداگانه‏اى آوردم و به صورت دو كتاب مستقل درآمد كه يكى از آن دو مربوط به نام‏هاى تحريف شده راويان حديث بود و ديگر در باره نام‏هاى تحريف شده مورد نياز ادبا و مورّخين باشد.

ابو احمد عسكرى در اين كتاب ابواب مستقلّى در باره اشتباهات بزرگان علما مانند: خليل و جاحظ و سجستانى آورده، همچنين آنچه در انساب اشتباه شده است، در ابواب ديگر، ذكر كرده.

دانشمندان ديگرى غير از ابو احمد عسكرى در اين باره كتاب‏هايى نوشته‏اند مانند:

ابن حبيب درگذشته 245 ه-.) كه كتابى در باره نام‏هاى متشابه قبايل و انساب نوشته است.

و ابن تركمانى (درگذشته 749 ه-.) كه او هم در باره نام‏هاى متشابه قبايل و انساب تأليفى دارد.

و آمدى (درگذشته 370 ه-.) در باره نام‏هاى متشابه شعرا كتابى نوشته است.

و دارقطنى (درگذشته 385 ه-.) در باره نام‏هاى متشابه راويان حديث.

و همچنين ابن الفرضى (درگذشته 403 ه-.).

و عبد الغنى (درگذشته 409 ه-.).

و ابن طحان الحضرمى (درگذشته 414 ه-.) اين سه دانشمند كتاب‏هايى در باره نام‏ها و القاب و كنيه‏هاى متشابه نوشته‏اند.

و ابن ماكولا (درگذشته 487 ه-.) كه كتاب وى به نام اكمال در موضوع نام‏ها و القاب‏

 ص: 856

و كنيه‏هاى متشابه نوشته است، معروف‏ترين و جامع‏ترين كتاب‏هاست.[100] و همچنين در باره نسبت‏هاى متشابه با يكديگر عدّه‏اى از علما و نويسندگان تأليفاتى دارند كه نام چند تن از آنها را نيز مى‏آوريم همچون:

مالينى (درگذشته 412 ه-.)

زمخشرى (درگذشته 548 ه-.)

حازمى (درگذشته 584 ه-.)

ابن باطيش (درگذشته 640 ه-.)

فرضى (درگذشته 700 ه-.)

ذهبى (دگذشته 738 ه-.)

ابن حجر (درگذشته 852 ه-.)

و بعد از اين علما، نويسندگان بعدى آمده‏اند و آنچه از علماى گذشته فوت شده است و در كتاب‏هاى ايشان نيامده است و يا اشتباهاتى كه در آن كتاب‏ها وجود داشته است در باره آن كتاب‏هاى مستقل ديگرى به عنوان تكميل و استدراك نوشته‏اند، چنان كه نام بردگان زير بر كتاب عبدالغنى تكمله نوشته‏اند:

الزيادات نوشته مستغفرى (درگذشته 436 ه-.)

والمؤتلف نوشته خطيب (درگذشته 463 ه-.)

ابن نقطه (درگذشته 629 ه-.) نيز كتابى به نام «مستدرك» در تكميل «اكمال» ابن ماكولا نوشته است.

و به كتاب ابن نقطه نيز افراد ذيل تكمله و استدراك نوشته‏اند:

حافظ منصور (درگذشته 677 ه-.)

و ابن صابونى (درگذشته 680 ه-.)

و مغلطاى (درگذشته 762 ه-.)

ابن ناصر الدين (درگذشته 842 ه-.) نيز كتابى به نام «الاعلام بما فى مشتبه الذهبى من‏

 ص: 857

الاوهام» در استدراك و تكميل كتاب ذهبى نام برده نوشته است. ولى با اين همه سعى و كوششى كه اين دانشمندان و نويسندگان و ديگر علما و نويسندگان‏[101] در تحقيق و بررّسى نام‏ها و كلمات متشابه و تحريف شده انجام داده‏اند باز كلمات و نام‏هاى تحريف شده فراوان ديگرى در فرهنگ اسلام به چشم مى‏خورد كه از همه آن دانشمندان نام برده فوت شده است و اگر جمع‏اورى شود كتاب بزرگ و قطورى را تشكيل مى‏دهد و در اين باره صحيح گفته‏اند كم ترك الاول للاخر: پيشينيان چه بسيار كار است كه نكرده و براى آيندگان گزارده‏اند تا ايشان انجام دهند.

 ص: 858

خلاصه مباحث گذشته‏

سير كلمه سبئيه در تاريخ:

از همه آنچه در صفحات و فصول پيش در باره افسانه ابن سبأ و سبئيه آورديم به طور خلاصه چنين برمى‏آيد كه: لفظ سبئيه از زمان جاهليّت تا دوران حكومت بنى اميّه دلالت مى‏كرد بر نسبت افراد به سبأ بن يشجب و قبيله قحطان و يكى از اين افراد نيز «عبد الله بن وهب سبائى» رئيس فرقه خوارج بوده است.

ولى بعد از وقوع اختلاف و عداوت در ميان قبايل عدنان و قحطان در مدينه و كوفه قبايل عدنان اين كلمه را در مقام تغيير و نكوهش قحطانيان به كار بردند و آن را از معناى نسبت قبيلگى به معناى بدگويى و نكوهش بر قبايل قحطان و طرفداران آنان تغيير دادند و اين استعمال و تغيير معنا در كوفه و در دوران بنى اميّه انجام گرفت.

ولى بعد از آن كه سيف به دوران رسيد به علت و انگيزه تعصّب شديد قبيلگى و كفر و زندقه‏اى كه داشت افسانه سبئيه را ساخت و در اين افسانه، لفظ سبئيه را از معناى نسبت قبيلگى و يا تغيير و نكوهش به معناى يك فرقه جديد مذهبى تحريف نمود و مؤسّس اين مذهب را نيز مردى به نام عبد الله سباى يمانى معرّفى كرد.

نام «عبد الله سبأ» مؤسّس فرقه سبئيه را نيز سيف يا از نام «عبد الله بن وهب سبائى» سرپرست گروه خوارج گرفته و آن را بدين صورت تحريف نموده است چنان كه از گفته‏

 ص: 859

بلاذرى و اشعرى و مقريزى استفاده مى‏گردد.

و يا اين كه افسانه‏اى ساخته و براى افسانه خويش نيز قهرمانى آفريده است و نام قهرمان افسانه‏اش را مستقيماً و مستقلًا «عبد الله بن سبأ» ناميده است بدون اين كه اين نام را از نام كسى ديگر گرفته و اقتباس كرده باشد.

به هر صورت براى «عبد الله سبأ» غير از همان «عبد الله بن وهب سبائى» كه در دوران عثمان و على (ع) مى‏زيسته است واقعيّت و وجود ديگرى نبوده است.

افسانه سبئيه سيف در قرن دوم و اوايل قرن سوم در شهرهاى عراق مانند كوفه‏[102] بصره و بغداد و اطراف آن انتشار يافت و بعد از انتشار اين افسانه در اين شهرها معناى اصلى كلمه سبئيه كه همان انتساب به قبيله قحطان و سبئى بود فراموش گرديد و اختصاصاً در هما فرقه جديد مذهبى كه خود سيف با خيال خويش آن را ساخته بود به كار رفت، ولى در همان زمان كه كلمه سبئيه در كوفه و بصره در معناى جديدش انتشار يافته بود در شهرهاى يمن، مصر و اندلس در معناى اصلى و اولى خود كه انتساب به قبيله قحطان مى‏باشد استعمال مى‏گرديد بنا بر اين در قرن دوم و اوايل قرن سوم كلمه سبئيه به دو معناى مختلف و جدا از هم دلالت مى‏كرد در شهرها و بلاد شرق اسلام به معناى فرقه جديد مذهبى و در ديگر شهرها و بلاد در نسبت قبيلگى استعمال مى‏گرديد.

و پس از اين افسانه سبئيه با مرور زمان به السنه و افواه عوام افتاد و با گفته‏هاى خرافى مردم كوچه و بازار به هم در آميخت و بدين وسيله دگرگونى و تغييرات وسيعى به خود گرفت و در واقع همان معناى فرقه‏اى مذهبى‏اش نيز به يك معناى خرافى‏ترى تبديل گرديد و در باره كسانى كه در باره على (ع) غلو كرده و به الوهيت وى معتقد باشند استعمال شد.

و پس از انتشار يافتن افسانه سبئيه معناى اصلى و اولى كلمه سبئيه يعنى نسبت قبيلگى در همه جا و در تمام شهرها و جامعه‏هاى اسلامى به‏طور كلى فراموش گرديد و به همان معناى جديد اختصاص يافت و منحصراً در باره كسانى كه به وصايت و

 ص: 860

يا الوهيت على (ع) معتقد مى‏باشند استعمال گرديد.

سير كلمه عبد الله سبأ در تاريخ:

و اما «عبد الله سبأ» چنان كه در صفحات پيش اشاره گرديد نخست منظور از اين كلمه همان «عبد الله بن وهب سبائى» بود كه در عصر على (ع) زندگى مى‏كرد و در آخر رياست گروه خوارج را به عهده گرفت سپس بعد از افسانه‏سازى سيف و انتشار افسانه سبئيه «عبد الله بن وهب سبائى» فراموش گرديد و كلمه «عبد الله سبأ» در باره يك مرد مرموز و موهوم يهودى كه از يمن آمده بود و بنا به روايت سيف معتقد به وصايت على (ع) بود به كار رفت، ولى با مرور زمان افسانه سبئيه پيرايه‏هاى زيادى به خود گرفت و عبد الله سبأ قهرمان اين افسانه نيز طبعاً صورت تندتر و خرافى‏ترى پيدا نمود و در باره يك مرد خطرناك‏تر غالى و تندرو كه فرقه سبئيه معتقد به الوهيت على را به وجود آورده است استعمال گرديد.

اين تغيير و تحوّل گاهى در فهم معناى بعضى از روايات باعث اشتباه گرديده است مثلًا: روايات و جريانات تاريخى و احاديث معصومين كه راجع به عبد الله اول است گاهى در اشتباه لفظى در باره عبد الله سبأ دوم و ساخته سيف تأويل و تطبيق شده است و بدين صورت مطالب و وقايع تاريخى و بعضى احاديث معصومين به هم در آميخته و تحريف قهرى در تاريخ و حديث به عمل آمده است و در اثر عدم دقت و عدم بررسى تاريخ‏نويسان اين اشتباه و تحريف قهرى در طول اعصار و قرون متمادى ادامه يافته و تدريجاً در عمق تاريخ ريشه دوانده و جنبه واقعيّت به خود گرفته است. اگر چه اين اشتباه و تحريف اختصاص به كلمه عبد الله سبأ و سبئيه ندارد، بلكه هزاران كلمه ديگر در فرهنگ اسلام به اين سرنوشت متبلا گرديده است و علما نيز در باره آنها كتاب‏ها نوشته و بررسى كرده‏اند، ولى با اين حال كلمات تحريف شده ديگرى كه از آنها غفلت شده و از قلم اين علما افتاده است و در كتاب‏هاى‏شان جمع‏آورى نشده و بررسى نگرديده شايد به هزارها برسد.

 ص: 861

هر دو تحريف است اما اين كجا و آن كجا؟

تحريف‏هاى سيف نيز به دو كلمه عبد الله سبأ و سبئيه اختصاص ندارد، بلكه وى كلمات زيادى را در تاريخ اسلام تحريف و تبديل نموده است چنان كه ما قسمت زيادى از آنها را در تأليفات خود آورده‏ايم. و غير از سيف نيز كسان ديگرى تحريفاتى در فرهنگ اسلام به وجود آورده‏اند[103]، ولى تحريفات و جعليات سيف با جعل و تحريف ديگران تفاوت فراوان دارد مانند اين كه شايد ديگران كلمه و يا مطلبى را اشتباهاً و يا ندانسته تحريف كنند و يا حقيقتى را نفهميده تغيير دهند، ولى سيف هميشه عمداً و بر مبناى انگيزه و هدف خاصّى دست به عمل تحريف و جعل مى‏زند و منظور وى از اين عمل خطرناكش آلوده ساختن تاريخ صحيح اسلام و به هم ريختن شالوده و اساس آن است به سبب زندقه او و انگيزه ديگر وى در اين عمل تعصب شديد قبيلگى وى مى‏باشد. تفاوت ديگر اين كه: وى به نفع خلفا و ديگر قدرت‏مندان و مطابق ميل و خواسته عموم مردم، تاريخ اسلام را تحريف مى‏كند و به جعل و سازندگى دست مى‏زند و بدين وسيله توانسته است در تمام ادوار و اعصار رواج و رونق بيشترى به بازار اكاذيب و افسانه‏هاى خويش ببخشد و با پيش گرفتن همين رويه است كه:

اولًا) روايات سيف در ميان صاحبان زور و حكومت‏هاى وقت بازار گرم و طرفداران داغ و نيرومندى پيدا كرده و در ميان مردم از رواج و انتشار و استقبال بيشترى برخوردار بوده است.

ثانياً) جعليات سيف در باره سبئيه بر علما و دانشمندان پوشيده و ناشناخته مانده‏

 ص: 862

است همچنان‏كه جعليات ديگر وى و افسانه‏هاى وى در باره صدها صحابه و راويان حديث و شاعران ساخته خيال او نيز در نظر آنان به صورت واقعيت‏هاى صحيح جلوه‏گر شده است.

روايات شيعه در باره ابن سبأ و سبئيه:

روايات و مطالبى كه در كتب اهل سنّت به نام عبد الله سبأ و سبئيه آمده است همان طور كه در صفحات پيش گفته شد نخست سيف آنها را ساخته سپس در افواه عوام هم گسترش پيدا نموده و اين علما و تاريخ‏نويسان نيز آنها را از سيف و افواه عوام گرفته و در كتاب‏هايشان وارد نموده‏اند.

و امّا رواياتى كه به طريق شبعه از ائمّه اهل بيت در اين باره به ما رسيده است نخست مى‏گوييم پس از آن كه در اثر بررسى‏هاى علمى دقيق براى ما ثابت شد كه اصلًا شخصى به نام عبد الله بن سبأ و گروه و فرقه‏اى به نام فرقه سبئيه در تاريخ اسلام وجود نداشته است پس از اين آمدن نامى در يك يا دو روايت در باره غير موجود نمى‏تواند آن را موجود سازد، و به غير موجود هستى ببخشد. بنا بر اين هر روايتى كه به نام ائمّه اهل بيت در باره عبد الله سبأ در كتب شيعه آمده است اگر آنچه در آن روايت آمده است با «عبد الله بن وهب سبائى»- كه در تاريخ اسلام وجود داشته و در دوران على (ع) مى‏زيسته است- تطبيق كند چنين روايت‏ها احتمال صحت و واقعيّت دارد و مى‏تواند درست باشد مانند روايت اعتراض ابن سبأ بر على بن ابيطالب (ع) آن گاه كه در مقام دعا دست به سوى آسمان بلند مى‏كرد و يا جريان پيشگويى عبد الله سبائى و آوردن مسيب او را به پيش على بن ابى طالب (ع) و مانند روايتى كه مى‏گويد على بن ابى طالب گرفتار عبد الله سبأ بود.

و امثال اين روايات كه با زندگى و روش عبد الله بن وهب سبائى تطبيق مى‏كند همه آنها مى‏تواند درست و از واقعيت برخوردار باشد.

ولى هر روايتى كه با زندگى و روش «عبد الله بن وهب سبائى» نامبرده تطبيق نمى‏كند نمى‏تواند صحّت و واقعيت داشته باشد و دروغى بيش نيست كه آن را دست‏هاى مرموز بافته و به ائمّه اهل بيت به دروغ و افترا نسبت داده و در كتب شيعه وارد كرده‏اند تا از

 ص: 863

رواج و انتشار بيشترى برخوردار باشد و مورد پذيرش همگان قرار بگيرد زيرا روايتى در باره مردى به نام عبد الله بن سبأ و يا قعقاع و ديگر افراد زاييده خيال سيف نمى‏تواند صحّت داشته باشد.

و همين است معيار و قاعده كلّى در شناخت رواياتى كه در باره «سبئيه» به دست ما رسيده است هر يك از آنها كه با جريانات تاريخى قبيله قحطان- كه سبئيه نيز ناميده مى‏شوند- تطبيق كند امكان صحّت و واقعيت دارد و اءلّا نمى‏تواند از صحّت برخوردار باشد، زيرا جز قبايل قحطان گروه و فرقه‏اى در اسلام به نام سبئيه وجود نداشت تا مطالب و روايات مربوط به آنها بتواند از صحّت و واقعيّت برخوردار باشد.

بعد از اين همه تحقيق و بررّسى و اين همه سعى و كوشش در جدا ساختن حقايق از اكاذيب باز اگر كسى مى‏خواهد مطالبى را كه ما در باره ابن سبأ و سبئيه و ديگر جعليات و تحريفات سيف در اين كتاب آورديم نپذيرد برود به همه آن افسانه‏هاى خرافى و خنده‏آور ايمان بياورد مانند ايمان و عقيده‏اى كه پيره زنان به افسانه‏هاى خرافاتى خود دارند!

در اين جا سخن خود را در باره عبد الله بن سبأ و سبئيه و ديگر قهرمانان موهوم و افسانه‏اى كه همه آنها زاييده خيالات سيف مى‏باشند پايان مى‏دهيم و از درگاه بارى تعالى خواهانيم به علما توفيق عنايت فرمايد تا حقايق اسلامى را از اوهام و خرافات هرچه بيشتر جدا سازند و الله ولى التوفيق و هو حسبنا و نعم الوكيل.

 ص: 864

مدارك اين بخش‏

1) خمسون و مائة صحابى مختلق مقدمّه سوم چاپ بغداد.

2) عبد الله بن سبا جلد اوّل بخش سقيفه.

3) نقش عايشه جلد دوم عايشه در دوران على (ع).

4) تاريخ ابن اثير، ج 2، ص 152- 153 وقايع دوران حكومت على (ع).

5) وقعه صفّين نوشته نصر بن مزاحم، 12.

6) نهج البلاغه خطبه شماره 167.

7) نهج البلاغه خطبه 33.

8) نهج البلاغه، ج 2، ص 68 نامه شماره 36.

 ص: 865

فهرست‏ها منابع و مآخذ كتاب‏

 ص: 867

فهرست منابع و مدارك كتاب‏

1- الاثار الباقيه عن قرون الخاليه: تأليف ابو ريحان محمد بن احمد بيرونى خوارزمى 362- 440 ه-.) (973- 1048 ه-.) چاپ لايپزيك (1923 م).

2- الاحكام السلطانيه: تأليف قاضى ابويعلى محمد بن حسين فراء حنبلى مشهور به ماوردى (380- 458 ه-.) (990- 1066 ه-.) تصحيح شده محمد حامد فقى چاپ مصطفى حلبى (1356 ه-.).

3- الاخبار الطوال: تأليف ابو حنيفه احمد بن داوود بن و نند دينورى (... 282 ه-.) (... 895 ه-.) چاپ وزارة الثقافة و الارشاد مصر (1960 م).

4- الاستيعاب فى معرفة الاصحاب: تأليف ابو عمر يوسف بن عبد الله مشهور به ابن عبد البر نمرى قرطبى اشعرى (368- 463 يا 460 ه-.) (979- 1071 ه-.) چاپ مصر سال 1358 ه-. و چاپ دوم حيدر آباد (1336 ه-.).

5- اسد الغابه: تأليف عزالدين على بن محمد بن محمد بن عبد الكريم شيبانى جزرى مشهور به ابن اثير (555 يا 550- 630 ه-.) (1160- 1232 م) چاپ قاهره سال 1280 ه-.

6- الاصابة فى تمييز الصحابة: تأليف ابوالفضل شهاب الدين احمد بن على بن محمد كنانى عسقلانى مصرى شافعى مشهور به ابن حجر. (773- 852 ه-.) (1372- 1449 م) چاپ مصر 1358 ه-.

 ص: 868

7- الاعلام: تأليف خير الدين مشهور به زركلى معاصر، چاپ سال (1373- 1378 ه-.) (1954- 1959 م) چاپخانه كوستاتسوماس.

8- الاغانى: تأليف ابوالفرج على بن حسين بن محمد بن موسى مروانى (248- 356 ه-.) (897- 967 م) چاپ مصر (1323 م).

9- الامامة والسياسة يا تاريخ الخلفاء: تأليف ابن قتيبة ابو محمد عبد الله بن مسلم دينورى (213- 276 يا 271 ه-.) (827- 899 م) و چون بعضى در صحت نسبت اين كتاب به مؤلفش شك و ترديد نموده‏اند، ما از اين كتاب به تنهايى نقل نكرديم، مگر آنچه را در كتاب‏هاى مورد وثوق ديگر يافته باشيم، و در صفحه 197 كتاب عبد الله بن سبأ چاپ مصر دليل‏هايى را كه نسبت كتاب را به ابن قتيبه ثابت مى‏نمايد به تفصيل نقل كرده‏ايم.

10- امتاع الاسماع: تأليف تقى الدين احمد بن على بن عبد القادر بن محمد شافعى مشهور به مقريزى (769- 845 ه-.) (1367- 1441 م) چاپ مصر مطبعة لجنة التأليف (1941 م).

11- انساب الاشراف: تأليف بلاذرى ابوجعفر احمد بن يحيى بن جابر بغدادى (...- 279 ه-.) (...- 892 م) جزء يكم چاپ مصر دار المعارف مصر (1959 م) و جزء پنجم چاپ دانشگاه اورشليم (1936 م).

12- ايضاح المكنون: مراجعه شود به ذيل كشف الظنون.

13- بخارى: رجوع شود به صحيح بخارى.

14- البدء و التاريخ: تأليف ابوزيد احمد بن سهل بلخى (235- 322 ه-.)، (849- 934 م)، چاپ پاريس (1901 م- 1903 م) تحت اشراف خاور شناسان كلمان هوار فرانسوى، و بعضى گويند اين كتاب تأليف محمد بن طاهر مقدسى (448- 507 ه-.) (1056- 1113 م) مى‏باشد.

و چون در باره مؤلف كتاب، شك مى‏رفت كه كدام يك مى‏باشد از اين كتاب مطلبى را نقل نكرديم مگر آنچه را در كتاب‏هاى ديگر يافتيم.

15- تاج العروس فى شرح القاموس: تأليف محمد بن محمد بن محمد ملقب به مرتضى واسطى زبيدى حنفى (1145- 1205 ه-.) (1732- 1791 م) چاپ اول.

16- الكامل فى التاريخ معروف به تاريخ ابن اثير: تأليف ابن اثير صاحب اسد الغابة نام‏

 ص: 869

برده چاپ قاهره سال (1348- 1356 ه-.) و چاپ قاهره سال (1290- 1303 ه-).

17- العبر معروف به تاريخ ابن خلدون: تأليف ابوزيد عبد الرحمن بن محمد بن خلدون مالكى شبيلى مغربى حضرمى (732- 708 ه-.) (1332- 1406 م) چاپ مطبعةالنهضه مصر (1355 ه-.).

18- نزهة النواظر معروف به تاريخ ابن شحنه: تأليف محمد بن محمد بن محمد مشهور به ابن شحنه حنفى (749- 815 ه-.) (1348- 1412 م) در حاشيه جزء يازدهم و دوازدهم تاريخ ابن اثير چاپ قاهره (1290- 1303 ه-.) چاپ شده است.

19- تاريخ مدينة دمشق معروف به تاريخ ابن عساكر: تأليف ابوالقاسم على بن حسين بن هبة الله دمشقى مشهور به ابن عساكر (499- 571 ه-.) (1105- 1176 م) ج 1 و 2 چاپ مجمع علمى دمشق.

20- البداية و النهاية، مشهور به تاريخ ابن كثير: تأليف عماد الدين ابو الفداء اسماعيل بن عمر بن كثير قرشى دمشقى بصرى شافعى (700 يا 701- 774 ه-.) (1301- 1373 م) چاپ مطبعة السعادة.

21- المختصر فى اخبار البشر، مشهور به تاريخ ابو الفداء: تأليف عماد الدين اسماعيل بن على بن محمود شافعى مشهور به ابو الفداء صاحب حماة (672- 732 ه-.) (1273- 1331 م).

22- تاريخ الادب العربى: تأليف نيكلسن چاپ كامبريج.

23- تاريخ الاسلام الكبير: تأليف شمس الدين ابو عبد الله محمد بن احمد بن عثمان بن قايماز تركمانى مصرى شافعى مشهور به ذهبى (673- 748 ه-.) (1274- 1348 م) چاپ قاهره (1376 ه-.- 1269 ه-.).

24- تاريخ الاسلام السياسى: چاپ اول مصر تأليف دكتر حسن ابراهيم حسن دكترا در آداب و فلسفه از دانشگاه قاهره و دكترا در تاريخ از دانشگاه لندن و استاد تاريخ در دانشكده آبداب از دانشگاه مصر (معاصر).

25- تاريخ الكبير بخارى: تأليف ابو عبد الله محمد بن اسماعيل بن ابراهيم (194- 256 ه-.) (810- 870 م) در اين كتاب مؤلفش نام راويان موثق و ضعيف را گرد آورده، چاپ حيدرآباد 1361 ه-.

 ص: 870

26- تاريخ بغداد: تأليف احمد بن على بن ثابت، مشهور به خطيب بغدادى (392 يا 391- 463 ه-.) (1002- 1071 م) چاپ اول مصر.

27- تاريخ الخميس: تأليف شيخ حسين بن محمد بن حسن ديار بكرى مالكى (... 966 ه-.) (... 1559 م).

28- تاريخ الخلفاء معروف به تاريخ سيوطى: تأليف جلال الدين عبد الرحمن ابو بكر بن ناصرالدين محمد شافعى مشهور به سيوطى (849- 911 ه-.) (1445- 1505 م) چاپ مصر سال 1351 ه-.

29- تاريخ الامم و الملوك مشهور به تاريخ طبرى: تأليف ابو جعفر محمد بن جرير ابو يزيد طبرى (224- 310 ه-.) (839- 923 م) چاپ ليدن و چاپ مطبعه حسينيه مصر سال 1324 ه-. و چاپ مصر 1358.

30- تاريخ يعقوبى: تأليف احمد بن ابى يعقوب اسحاق بن جعفر اخبارى مشهود به يعقوبى و ابن واضح (... 248 ه-.) (... 897 ه-.) چاپ نجف (1358 ه-.) و چاپ دار صادر و بيروت سال 1379 ه-.

31- تجريد اسماء الصحابة: تأليف ذهبى صاحب تاريخ اسلام نامبرده چاپ حيدرآباد (1342 ه-.)

32- تذكره خواص الامة معروف به تذكره سبط ابن جوزى: تأليف ابو مظفر شمس الدين يوسف بن قزاوغلى بن عبد الله بغدادى حنفى مشهور به سبط بن جوزى (581 يا 582- 654 ه-.) (1158- 1256 م) چاپ نجف سال 1369 ه-.

33- تلخيص مستدرك حاكم: تأليف ذهبى صاحب تاريخ الاسلام نامبرده چاپ حيدرآباد (1342 ه-.).

34- تلخيص معالم دارالهجرة: تأليف زين الدين ابو بكر بن حسين بن عمر مراغى (727 يا 729- 816 ه-.) (1327- 1414 م) چاپ سال 1374 ه-. تحقيق محمد عبد الجواد اصمعى.

35- التمهيد: تأليف ابو بكر محمد بن طيب بن محمد بصرى اشعرى مشهور به باقلانى (338- 403 ه-.) (950- 1013 م).

36- التمهيد و البيان فى مفتل الشهيد عثمان: تأليف ابو عبد الله محمد بن يحيى بن‏

 ص: 871

محمد اشعرى مالكى اندلسى مشهور به ابن ابو بكر (674- 741 ه-.) (1275- 1340 م) (... به نسخه عكسى دارالكتب مصرى مراجعه نموديم).

37- التنبيه و الاشراف: تأليف ابوالحسن على بن الحسين شافعى (... 345 يا 346 ه-.) (... 956 م) چاپ مصر تصحيح صاوى.

38- تهذيب تاريخ ابن عساكر: تأليف عبد القادر بن احمد بن بدران (... 1346 ه-.) (.. 927 م) چاپ اول دمشق 1329- 1350 ه-.

39- تهذيب التهذيب: تأليف ابن حجر صاحب اصابه نامبرده، چاپ حيدرآباد (1325- 1327 ه-.).

40- تيسيرالوصول الى جامع الاصول: تأليف وجيه الدين ابو عبد الله عبد الرحمن بن على بن محمد مشهور به ابن الديبع شيبانى زبيدى شافعى. (866- 944 ه-.) (1461- 1538 يا 1537 م) چاپ مصر سال 1346 ه-.

41- الجرح و التعديل: تأليف ابو محمد عبد الرحمن بن ابى حاتم بن محمد (240- 327 ه-.) (854- 938 م) چاپ حيدرآباد سال 1372 ه-.

42- الحضارة الاسلامية: تأليف خاورشناس آدم متن ترجمه و عربى به قلم عبد الهادى ابوربده چاپ دوم مطبعه اجنة التأليف و الترجمة والنشر در قاهرة سال 1366 ه-.

43- خصائص/ خصائص الكبرى: تأليف سيوطى صاحب تاريخ الخلفاء نامبرده چاپ حيدرآباد (1319 ه-.).

44- خلاصة تهذيب الكمال فى اسماء الرجال: تأليف صفى الدين احمد بن عبد الله خزرجى انصارى (900- وفاتش پس از سال 923 ه-.) (1495- 1517 م) بوده است چه آنكه تاريخ تأليف كتاب (923 ه-.) مى‏باشد و تاريخ وفاتش معلوم نيست چاپ قاهره (1323 ه-).

45- خطط مقريزى: تأليف صاحب امتاع الاسماع نامبرده چاپ مصر.

46- دائرة المعارف الاسلامية: تأليف خاورشناسان: هوتسمان وينسنك، آرنولد وبرونسال، وهيفنك، وشاده، وباسه، وهارتمان، وجيب انسيكلوبيدياى مذكور را در اصل اين خاورشناسان به زبان انگليسى و آلمانى و فرانسه تأليف نموده، سپس استادان مصرى محمد ثابت و احمد شنتاوى و ابراهيم زكى خورشيد و عبد الحميد يونس از اول‏

 ص: 872

اكتبر 1933 م شروع نموده‏اند به ترجمه آن به زبان عربى، ما در نقل از آن به اصل انگليسى مراجعه نموديم.

47- دائرةالمعارف القرن العشرين مشهور به دائرةالمعارف فزيد وجدى: تأليف محمد فريد مصطفى وجدى (1292- 1373 ه-.) (1875- 1945 م) چاپ اول مصر.

48- دلايل النبوة: تأليف حافظ ابو نعيم احمد بن عبد الله اصفهانى (336 يا 334- 430 ه-.) (943- 1038 م) چاپ حيدرآباد (1320 ه-.).

49- الدولةالعربية و سقوطها: تأليف يوليوس ولهاوزن ترجمه عربى به قلم دكتر يوسف العش چاپ مطبعة الجامعة السورية دمشق (1376- 1956 م).

50- الذريعةالى تصانيف الشيعة: تأليف شيخنا محمد محسن الطهرانى (آقاى حاج شيخ آغا بزرگ) چاپ اول نجف و طهران.

51- ذيل كشف الظنون: تأليف صاحب هدية (كه ترجمه‏اش مى‏آيد) چاپ استانبول (1364 ه-.- 1945 م).

52- روضة الصفا: تأليف ميرخواند محمد بن خاوند شاه بن محمود شافعى (... 903 ه-.) (...- 1497 م).

53- الرياض النضرة: تأليف احمد بن عبد الله بن محمد شافعى مشهور به محب الدين طبرى (610 يا 614 يا 615- 696 ه-.) (1218- 1295 م).

54- السقيفة و فدك، معروف به سقيفه جوهرى: تأليف ابو بكر احمد بن عبد العزيز جوهرى در بحار 8/ 109 فرموده در ماه ع 1/ 322 ه-. يك نسخه از كتاب سقيفه بر مؤلفش خوانده شده است، ما آنچه از اين كتاب نقل كرده‏ايم از شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد گرفته‏ايم.

55- السنة والشيعة: تأليف سيّد محمد رشيد رضا ابن على بن رضا قلمونى مصرى بغدادى الاصل (1282- 1354 ه-.) (1865- 1935 م).

56- سنن ابن ماجه: تأليف ابو عبد الله محمد بن يزيد بن عبد الله بن ماجه قزوينى (209- 273 ه-.) (824- 887 م) چاپ قاهره (1373 ه-.) به تصحيح محمد فؤاد عبد الباقى.

57- سنن ابو داوود سجستانى: تأليف سليمان بن اشعث بن اسحاق بن بشير بن شداد ازدى حنبلى از حفاظ حديث بوده است (202- 275 ه-.) (817- 889 م) چاپ لكهنو

 ص: 873

(1321 ه-.).

58- صحيح ترمذى معروف به سنن ترمذى: تأليف محمد بن عيسى بن سورة سلمى (210- 279 ه-.) (825- 892) چاپ بولاق 1292 ه-. و چاپ المطبعة المصرية (1350- 1352 ه-.).

59- سنن دارمى: تأليف ابو محمد عبد الله بن الرحمن دارمى (181- 255 ه-.) (797- 869 م) چاپ مطبعه اعتدال دمشق شام سال 1349 ه-.

60- السيادة العربية والشيعة و الاسرائيليات: تأليف خاورشناس فان فلوتن ترجمه عربى به قلم دكتر حسن ابراهيم حسن چاپ اول مصر سال 1934 ه-.

61- السيرة الحلبية: انسان العيون فى سيرة الامين و المأمون: تأليف على بن برهان الدين حلبى شافعى (984- 1044 ه-.) (1567- 1635 م) چاپ مصر (1353 ه-.).

62- السيرة النبوية: تأليف احمد بن زينى دحلان مكى شافعى (1231- 1304 ه-.) (1816- 1886 م) تاريخ تأليفش (1278 ه-.) مى‏باشد و در حاشيه سيره حلبيه نامبرده چاپ شده است.

63- شذرات الذهب: تأليف عبد الحى بن احمد بن محمد دمشقى حنبلى مشهور به ابن العماد (1033- 1089 ه-.) (1623- 1679 م) چاپ مصر سال (1350- 1351 ه-.).

64- شرح ابن ابى الحديد: تأليف عزالدين ابو حامد عبد الحميد بن هية الله بن محمد مدائين معتزلى مشهور به ابن ابى الحديد (586- 655 ه-.) (1190- 1275 م) چاپ اول مصر مطبعة الحلبى مصر و چاپ دوم تحقيق ابوالفضل ابراهيم (1959- 1963 م). 46 و چاپ سنگى ايران.

65- صحيح بخارى: تأليف صاحب كتاب تاريخ بخارى نامبرده چاپ مصر (1327 ه-.).

66- صحيح ترمذى/ سنن ترمذى نامبرده.

67- صحيح مسلم: تأليف ابوالحسن مسلم بن حجاج قشيرى نيشابورى (206 يا 204- 261 ه-.) (810- 875 م) چاپ مصر سال 1334 ه-.

68- صفة الصفوة: تأليف ابى الفرج عبد الرحمن بن على بن محمد بكرى حنبلى مشهور به ابن جوزى (510- 597 ه-.) (1116- 1201 مچاپ حيدرآباد (1357 ه-.).

 ص: 874

69- كتاب الصفّين: تأليف نصر بن مزاحم بن سيار منقرى كوفى (...- 212 ه-.) (... 827 م) چاپ مصر.

70- طبرى/ تاريخ طبرى نامبرده.

71- طبقات ابن سعد: كتاب طبقات صحابه و تابعين و علماء تأليف ابو عبد الله محمد بن سعد بن زهرى بصرى (168- 230 ه-.) (784- 845 م) چاپ بيروت (1376- 1377 ه-.) و چاپ لندن.

72- طبقات شافعيه: كبرى تأليف تاج الدين عبد الوهاب بن على بن عبد الكافى شافعى مشهور به سبكى (727 يا 728- 771 ه-.) (1327- 1370 م) چاپ اول مصر مطبعه حسنينه سال 1324 ه-.

73- عايشه و سياست: تأليف سعيد افغانى (معاصر) چاپ قاهره مطبعه اجنة التأليف والنشر سال 1947 ه-.

74- العقد الفريد: تأليف شهاب الدين احمد بن محمد بن عبدربه اندلسى مروانى مالكى (246- 328 ه-.) (860- 940 م) چاپ مصر (1372 ه-.).

75- عقيدة الشيعه: تأليف دوايت. م. دونالدسن ترجمه عربى به قلم عبد المطلب چاپ مطبعه سعادت قاهره (1365 ه-. 1946 م).

76- عيون الاثر: تأليف فتح الدين ابوالفتح محمد بن محمد بن محمد بن عبد الله شافعى يعمرى اندلسى اشبيلى مصرى مشهور به ابن سيدالناس (671- 734 ه-.) (1273- 1334 م) از انتشارات مكتبه قدسى قاهره (1356 ه-.).

77- فتوح البلدان: تأليف بلاذرى صاحب انساب الاشراف نامبرده چاپ مصر سال 1319 ه-. و چاپ سال 1377 ه-.

78- فجرالاسلام: تأليف احمد امين مصرى (1295- 1373 ه-.) (1878- 1945 م) چاپ لجنةالتأليف والنشر قاهرة 1964.

79- فهرست ابن نديم/ فوزالعلوم: تأليف ابوالفرج محمد بن اسحاق بن ابى يعقوب نديم معتزلى (... 438 ه-.) (... 1047 م) چاپ مصر 1348 ه-.

80- القاموس/ القاموس المحيط: تأليف مجدالدين ابو طاهر محمد بن يعقوب بن محمد شيرازى شافعى مشهور به فيروزآبادى (729- 717 ه-.) (1329- 1414 م) چاپ‏

 ص: 875

مصر (1351- 1354 ه-.).

81- كشف الظنون عن اسامى الكتب و الفنون: تأليف حاجى خليفه مصطفى بن عبد الله مشهور به كابت حلبى (1017- 1067) (1609- 1657 م) چاپ استانبول 1360- 1362 ه-.).

82- كنزالعمال فى سنن الاقوال و الافعال: تأليف علاءالدين على بن حسام الدين عبد الملك بن قاضيخان متقى مشهور به هندى (855- 975 ه-.) (1480- 1567 م) سال ختم تأليفش 957 ه-. مى‏باشد چاپ حيدرآباد (1313 ه-.).

83- اللئالى المصنوعة فى الاحاديث الموضوعة: تأليف سيوطى صاحب تاريخ الخلفاء نامبرده.

84- اللباب فى تهذيب الانساب: تأليف ابن اثير صاحب تاريخ ابن اثير نامبرده، چاپ مطبعه قدسى سال 1357 ه-.

85- لسان الميزان: تأليف ابن حجر صاحب اصابه نامبرده چاپ حيدرآباد (1329 ه-.).

86- مروج الذهب: تأليف مسعودى صاحب التنبه و الاشراف نامبرده چاپ مصر (1346 ه-.).

87- كتاب المستدرك على الصحيحين: بخارى و مسلم، تأليف ابو عبد الله محمد بن عبد الله بن محمد نيشابورى (321- 405 ه-.) (933- 1014 م) چاپ حيدرآباد (1334 ه-.).

88- مسند احمد: تأليف ابو عبد الله احمد بن محمد بن حنبل شيبانى مروزى (164- 241 ه-.) (780- 855 م) چاپ قاهره (1313 ه-.) و چاپ (1368- 1375 ه-.).

89- مسند طيالسى: تأليف سليمان بن داوود بن جارود طيالسى (133- 204 يا 103 ه-.) (751- 820 م) چاپ حيدرآباد (1321 ه-.).

90- معجم الادباء: تأليف ابو عبد الله ياقوت بن عبد الله حموى رومى بغدادى (574- 626 ه-.) (1178- 1229 م) چاپ دمشق مطبعةالترقى سال 1376 ه-.

91- معجم البلدان: تأليف ياقوت حموى صاحب معجم الادباء نامبرده چاپ اروپا و چاپ بيروت (1374- 1376 ه-.).

92- معجم المؤمنين: تأليف عمر رضا كحالة (معاصر) چاپ مطبعةالترقى بدمشق‏

 ص: 876

(1376- 1381 ه-.) (1975- 1961 م).

93- مقاتل الطالبين: تأليف ابوالفرج صاحب اغانى نامبرده چاپ قاهره (1323 ه-.).

94- مقدمه ابن خلدون: تأليف ابن خلدون صاحب تاريخ ابن خلدون نامبرده چاپ مطبعةالنهضة قاهره (1355 ه-.).

95- الملل و النحل: تأليف شهرستانى ابوالفتح محمد بن عبد الكريم بن احمد اشعرى (467 يا 479 يا 548 يا 549 ه-.) (1057- 1153 م).

96- منتخب كنزالعمال: تأليف علاءالدين هندى نامبرده، در حاشيه مسند احمد چاپ اول مصر چاپ شده است.

97- الموفقيات: تأليف زبير بن بكار بن عبد الله بن معصب بن ثابت عبد الله بن زبير (172- 256 ه-.) (789- 870 م) در نقل از اين كتاب به روايت ابن ابى الحديد در شرح نهج‏البلاغة اعتماد نموديم.

98- ميزان الاعتدال: تأليف ذهبى صاحب تاريخ اسلام نامبرده چاپ لكهنو (1306 ه-.).

99- سيرة اعلام النبلاء: تأليف ذهبى صاحب تاريخ اسلام نامبرده چاپ اول قاهره مطبعه (دارالمعارف) (1957 ه-.).

100- نسب قريش: تأليف ابو عبد الله معصب بن الزبيرى (156- 236 ه-.) (773- 851 م) از انتشارات خاورشناس أ. ليفى برونسال چاپ (دارالمعارف).

101- نهج‏البلاغة: مجموعه سخنرانى‏هاى حضرت امير المؤمنين على ابن ابيطالب (ع) و نامه‏ها و كلمات قصار آن حضرت، فرآورده شريف رضى محمد بن حسين بن موسى از نوادگان حضرت موسى بن جعفر 7 مى‏باشد (359- 406 ه-.) (970- 1015 م) چاپ مصر شرح محمد عبده.

102- هدية/ هديةالعارفين الى اسماءالمؤلفين: تأليف اسماعيل پاشا بن محمد امين بن ميرسليم بغدادى (... 1339 ه-.) (... 1920 م) چاپ اسلامبول (1364- 1366 ه-.).

103- وفيات/ وفيات‏الاعيان: تأليف احمد بن محمد بن ابراهيم برمكى اربلى شافعى مشهور به ابن خلكان چاپ مطبعة النهضة مصر (1367 ه-.).[104]