بوستان ولایت : چهارده گفتار از آیات عظام و سخنوران نامی شیعه پیروان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام جلد 3
مشخصات کتاب
سرشناسه : طلوعی گوگانی، محمود، - 1315
عنوان و نام پدیدآور : بوستان ولایت: چهارده گفتار از آیات عظام و سخنوران نامی شیعه پیروان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام/ تهیه و تنظیم و تحقیق از محمود طلوعی گوگانی
مشخصات نشر : قم: علامه، 1379 - 1378.
مشخصات ظاهری : 2 ج مصور (رنگی)
شابک : 964-90610-7-8(ج.1) ؛ 964-90610-7-8(ج.1) ؛ 964-90610-7-8(ج.1) ؛ 964-90610-7-8(ج.1) ؛ 964-90610-9-615000ریال:(ج.2)
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : ج. 3 (چاپ اول: 1380)16000 ریال :(دوره)ISBN 964-90610-02-X؛ (ج. )3ISBN 964-90610-10-9
یادداشت : کتابنامه
موضوع : چهارده معصوم
چهارده معصوم -- احادیث
رده بندی کنگره : BP36/ط8ب 9
رده بندی دیویی : 297/95
شماره کتابشناسی ملی : م 78-24991
اطلاعات رکورد کتابشناسی : فهرست قبلی
خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان
ص: 1
اشاره
ص: 2
بسم الله الرحمن الرحیم
ص: 3
ص: 4
فهرست مطالب
1- اشاره
مقدمه ناشر...15
گفتار اول
حجه الاسلام والمسلمین دکتر حاج سید حسن افتخارزاده سبزواری (دامت توفیقاته)
صلح امام حسن علیه السلام
ماتریالیسم دیالیکتیک و تأثیر آن بر روی دانش بشری پیش از خود...21
اهمیت صلح...28
ارزشیابی صحیح از صلح امام حسن علیه السلام...30
تفاوت صلح با سازش...30
دلیل واقعی اختلاف امام حسن علیه السلام با معاویه...31
عایشه دشمن قسم خورده امام حسن علیه السلام...35
عایشه کیست؟...39
گفتار دوم
حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسین اشرف کاشانی (دامت توفیقاته)
فضائل حضرت زهرا علیهاالسلام
حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام حجت بر امامان...45
ص: 5
اسراری که در اسم فاطمه نهفته است...46
وسعت بهشت...52
عروج رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم...54
فاطمه زهرا علیهاالسلام و پیراهن پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم...54
یادی از یک دختر سه ساله...55
گفتار سوم
علامه محقق حضرت آیت الله مرحوم حاج شیخ محمود حلبی خراسانی قدس سره
ولایت و محبت حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف
مقدمه...60
ولایت تکوینی...63
طبقات وجود در جهان هستی...65
ولایت تشریعی...68
اقسام ایمان...74
ماجرای مرد صابونی و امام زمان علیه السلام...78
اعمال مستحبی به نیابت از طرف حضرت ولی عصر علیه السلام...80
ذکر مصیبت...81
گفتار چهارم
شیخ الخطباء والمحدثین مرحوم حاج شیخ جعفر خندق آبادی قدس سره
حدیث کساء
حدیث کساء...87
سخنی پیرامون حدیث کساء...96
ص: 6
گفتار پنجم
حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین خندق آبادی قدس سره
نعمت ولایت
بزرگترین نعمت الهی...112
پیامبران و ولایت امیرمؤمنان علیه السلام...112
عظمت نعمت ولایت...113
بستگی قبولی اعمال به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام...114
طریقت همان ولایت است...116
ثمره و محصول استقامت در ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام... 117
آثار و برکات ولایت...118
گوشه ای از مقامات میثم رحمه الله...119
ثبات قدم میثم در راه ولایت...120
شهادت میثم در راه ولایت...122
ذکر مصیبت...123
اجمالی از شرح حال مرحوم آقای خندق آبادی قدس سره...127
گفتار ششم
حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد خندق آبادی (دامت توفیقاته)
قریه مبارکه امامت و ولایت و قرای پر برکت حدیث در عصر غیبت
غیبت صغری و کبری...134
نواب أربعه حضرت قائم علیه السلام در عصر غیبت صغری...134
اولین نایب حضرت ولی عصر علیه السلام در دوران غیبت صغری...135
دومین نایب خاص حضرت بقیه الله در دوران غیبت صغری...136
ص: 7
سومین سفیر امام علیه السلام...136
چهارمین و یا آخرین نایب خاص امام زمان علیه السلام در عصر غیبت صغری...137
غیبت کبری...138
مدارک حجیت فقهاء جامع الشرایط در عصر غیبت کبری...138
برکات وجودی فقهاء در عصر غیبت کبری...139
امام عصر علیه السلام قریه مبارکه امامت و ولایت...142
نمونه ای از قریه های پربرکت فقاهت در عصر غیبت کبری...145
شیخ محمد بن نعمان معروف به مفید...145
عنایات خاص حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به شیخ مفید قدس سره...147
ارتحال شیخ مفید قدس سره...149
نمونه دیگر از قرای فقه و حدیث در غیبت کبری...150
عنایت امام زمان علیه السلام به مرحوم آیه الله العظمی حاج سید ابوالحسن اصفهانی 1...152
گریه و ندبه امام زمان علیه السلام در سوگ امام حسین علیه السلام...154
گفتار هفتم
حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد علی رسولی اراکی(دامت توفیقاته)
سیری در زندگانی امام کاظم علیه السلام
مولد و میلاد امام کاظم علیه السلام...160
کیفیت ازدواج امام صادق علیه السلام با حمیده علیهاالسلام...161
مولود با برکت...163
بشارت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره این مولود...165
نص بر امامت آن حضرت...167
خلفای معاصر حضرت...169
بذل و بخشش امام علیه السلام...169
ص: 8
احسان امام علی علیه السلام به مردم...171
مواعظ امام علیه السلام...173
دستگیری امام علیه السلام...175
بی تابی مسلمانان...176
امام علیه السلام در زندان بصره...177
فراغت امام علیه السلام برای عبادت...178
حضور دانشمندان در خدمت امام علیه السلام...179
سفارش هارون به عیسی برای قتل امام علیه السلام...179
استعفای عیسی از قتل امام علیه السلام...179
حمل امام علیه السلام به بغداد...180
در زندان فضل...181
نظارت هارون بر امام علیه السلام...182
کیفیت زهر دادن امام علیه السلام...183
نگرانی سندی...184
باقی ماندن جنازه امام علیه السلام تا سه روز...185
اقدام سلیمان به تجهیز...185
تجهیز بدن امام علیه السلام...187
جمعیتهای تشییع کننده...189
گفتار هشتم
حضرت آیه الله مرحوم حاج شیخ حسن سعید تهرانی قدس سره
مهدی اهل بیت علیه و علیهم السلام
حضرت مهدی علیه السلام در مسیر تکاملی انبیاء برای تشکیل حکومت عدل جهانی...193
امام زمان علیه السلام و حکومت عدل جهانی...206
ص: 9
جهان خلقت در انتظار حضرت مهدی علیه السلام...208
چرا امام زمان علیه السلام در غیبت به سر می برد...212
شرائط و مقتضیات ظهور حضرت ولی عصر علیه السلام...212
نقش امام زمان علیه السلام در عصر غیبت...213
گفتار نهم
حضرت آیه الله العظمی مرحوم حاج سید عبدالحسین شرف الدین موسوی جبل عاملی قدس سره
ایذاء فاطمه زهرا علیهاالسلام توسط غاصبان خلافت
ایذاء فاطمه علیهاالسلام...221
غصب فدک توسط غاصبان خلافت...227
فاطمه زهرا علیهاالسلام سیده زنان عالمیان است...230
فاطمه زهرا علیهاالسلام و آیه مباهله...233
فاطمه زهرا علیهاالسلام و آیه تطهیر...234
سؤال ابن ابی الحدید از استاد خود...237
علی علیه السلام همتای قرآن است...239
معیت قرآن و علی علیه السلام نسبت به هم...240
گفتار دهم
حضرت آیه الله شهید حاج سید ابوالحسن شمس آبادی قدس سره
اهمیت عزاداری بر امام حسین علیه السلام
ایرادات واهی بر شعائر حسینی...246
فضیلت مجلس عزای امام حسین علیه السلام...257
مصائب امام حسین علیه السلام کهنه نمی شود...263
ص: 10
اسیری خاندان امام حسین علیه السلام...264
ورود اهل بیت علیه السلام به کوفه...264
آوردن اسراء به مجلس ابن زیاد...265
زندانی کردن اهل بیت علیهم السلام...268
نامه نوشتن به زندانیان توسط پرتاب کردن سنگ...268
ورود اهل بیت علیهم السلام به شام...270
ورود اهل بیت علیهم السلام به مجلس یزید...270
امام سجاد علیه السلام در خطر قتل...273
ذکر مصیبت...275
گفتار یازدهم
حضرت آیه الله العظمی مرحوم حاج سید صدرالدین صدر قدس سره
فضیلت انتظار و کیفیت ظهور حضرت مهدی علیه الیسلام
برای ظهور آن حضرت نباید وقتی تعیین کرد...283
ظهور حضرت مهدی علیه السلام در آخر الزمان...287
محل ظهور حضرت مهدی علیه السلام...296
محل بیعت حضرت مهدی علیه السلام...298
مقدمات پیروزی حضرت مهدی علیه السلام...300
حوادث قریب الوقوع...303
یاران حضرت مهدی علیه السلام...306
یاری دادن ملائکه به حضرت مهدی علیه السلام...310
فرود آمدن حضرت عیسی بن مریم علیه السلام...311
برکات ظهور حضرت مهدی علیه السلام...314
برنامه کار و دعوت آن حضرت...319
ص: 11
سیره رضایت بخش آن حضرت...322
اخلاق کریم آن حضرت...325
دین با وی پایان می گیرد...326
یهود و نصاری در دوران حکومت آن حضرت...329
عالمگیر شدن دین مقدس اسلام در دوران حکومت آن حضرت...329
اقدامات اصلاحی آن حضرت...330
فتوحات حضرت مهدی علیه السلام و وسعت مملکت آن حضرت...336
مدت خلافت حکومت آن حضرت...339
گفتار دوازدهم
حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین عندلیب همدانی قدس سره
. برخی از ویژگیهای حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام
فضائل امام حسین علیه السلام...346
گفتار سیزدهم
حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمود فاضل کاشانی (دامت توفیقاته)
اربعین امام حسین علیه السلام
اسرار حروف و اعداد...360
1-اعداد قانونیه...360
2-اعداد کامله...361
آزمایش حضرت امیر علیه السلام از حضرت ابوالفضل علیه السلام و جواب آن بزرگوار...361
عدد چهار...363
سیر و گشت و حرکتهای نفسانی انسان...364
ص: 12
الف: حرکه من الخلق الی الخلق...364
ب : حرکه من الخلق الی الحق...364
ج: حرکه من الحق الی الحق...365
د: حرکت من الحق الی الخلق...365
اقسام روح...365
اشخاص معمولی چند روح می توانند داشته باشند؟...365
یک مثال...366
روح القدس و روح الامر...367
کعبه و قبله...367
بیت...369
اسباب اعطاء نعمتهای الهی به بندگان...372
عدد چهل...373
شب عاشورا...374
زیارت اربعین از علائم مؤمن است...375
آمدن جابر کنار قبر امام حسین علیه السلام در روز اربعین...375
گفتار چهاردهم
حجه الاسلام والمسلمین حاج سید جمال الدین مرتضوی (دامت توفیقاته)
امامت و ولایت
سرپرستی و ولایت کفار و منافقان در قرآن...383
ولایت قابل قبول در قرآن...385
ولاء عام...386
ولاء خاص...389
آل محمد علیهم السلام چه کسانی هستند؟...394
ص: 13
طریقه جمع بین احادیث فوق...401
آثار فوائد مترتبه بر ولایت و محبت امیرالمؤمنین علیه السلام...401
و اهل بیت عصمت و طهارت علیه السلام...401
محبت و ولایت اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در شیعه...406
چند حدیث از طرق شیعه...408
نظری بر این احادیث...411
شهادت صدیقه طاهره علیهماالسلام...414
ص: 14
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
2- مقدمه ناشر:
اثر حاضر مجموعه ای از سخنان برخی از آیات عظام و سخنوران نامی شیعه است که نخستین جلد آن در عید غدیر سال 1420 و جلد دوم آن در 20 جمادی الثانی 1421، سالروز ولادت صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیهماالسلام به همت این جانب به چاپ رسید.
نظر به این که شخصیت ها، خطبا و گویندگانی که از راه خطابه، خدمات قابل توجهی به عالم تشیع نموده اند بسیارند و گاهی برخی از دوستان در صدد معرفی آنان برمی آیند، بنده نیز برای آن که این خدمت را ادامه داده باشم، از محضر دانشمند محترم حضرت حجه الاسلام والمسلمین حاج سید مهدی شهیدی - زید عزه العالی - تقاضا کردم که قبول زحمت نماید و جلد سوم آن را تنظیم و با قلم شیوای خود به رشته تحریر درآورد و تقدیم دوستان و علاقه مندان اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام بنماید.
ص: 15
معظم له نیز اجابت نموده و با زحمات طاقت فرسای خود، کتاب را به بهترین شیوه تدوین و برای چاپ در اختیار حقیر قرار داد.
خدای را سپاس می گویم که توفیق نشر این اثر ارزشمند را به این جانب عنایت فرمود و از درگاه وی خواهانم که این تلاش ناچیز را ذخیره آخرتم قرار دهد و پاداش نشر این کتاب را به روح مطهر پدر بزرگوارم مرحوم حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ مهدی علامه قدس سره که از ذاکران آستان مقدس حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام بود، عاید و واصل بفرماید.
15 ربیع الثانی 1422
مدیر مؤسسه انتشارات علامه
عبدالله علامه
ص: 16
تصویر
زعیم عالیقدر شیعه
حضرت آیه الله العظمی
مرحوم حاج حسین آقا حسین طباطبایی بروجردی قدس سره
ص: 17
یادآوری
اسامی آیات عظام و خطبای محترم بر اساس حروف تهجی تنظیم شده است.
ص: 18
گفتار اول
1- حجه الاسلام والمسلمین دکتر حاج سید حسن افتخارزاده سبزواری (دامت توفیقاته)
تصویر
(از تهران)
ص: 19
ص: 20
2- صلح امام حسن علیه السلام
*صلح امام حسن علیه السلام(1)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیم
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ بَارِئِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ، بَاعِثِ الأنبِیَاءِ وَ المُرسَلینَ والصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ عَلَی خَیْرُ خَلْقِهِ ، وَ أَشْرَفُ بَرِیَّتِهِ ، وَ خَاتَمِ أَنْبِیَائِهِ وسفرائه ، الْعَبْدُ الْمُؤَیَّدِ ، وَ الرَّسُولِ الْمُسَدَّدِ، اَلْمُصْطَفَی الْاَمْجَدِ، حَبِیبِ إلَهِ الْعَالَمِینَ أبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ، وَ عَلَی آلِهِ الطَّیِّبینَ الطَّاهِرینَ المَعصُومینَ المُنتَجَبین، الْهُدَاهُ الْمَهْدِیِّینَ ، سِیَّمَا الامام الْمُبِینُ وَ الْکَهْفِ الْحُصَیْنِ وَ غِیَاثِ الْمُضْطَرِّ الْمُسْتَکِینِ ، بَقیَّهَ اللَّهِ فِی الأرَضینَ، واللَّعْنَهُ الدَّائِمَه عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ ، مِنَ الْآنَ إِلَی لِقَاءِ یَومِ الدِّینَ.
أللَّهُمَّ کُنْ لِوَلِیِّکَ الْحجّه بن الحسن، صَلَوَاتُکَ عَلَیْهِ وَ عَلی آبَائِهِ فی هذِهِ السّاعَهِ وَفی کُلِّ ساعَهٍ وَلِیّاً وَحافِظاً وَقائِداً وَناصِراً وَدَلیلاً وَعَیْناً حَتّی تُسْکِنَهُ أَرْضَکَ طَوْعاً وَتُمَتِّعَهُ فیها طَویلاً، اللَّهُمَّ اجْعَلْنِا مِن اَعوانِهِ وَ اَنصارِهِ.
3- ماتریالیسم دیالیکتیک و تأثیر آن بر روی دانش بشری پیش از خود:
بحثی که امروز در نظر گرفته ایم در اینجا مطرح کنیم پیرامون صلح امام حسن علیه السلام
ص: 21
است، مقدمهً باید عرض کنم که از سیصد سال پیش در دوران رنسانس با پیدایش یک تئوری علمی بر اساس ماده گرائی پی ریزی شده و تمامی مبانی علمی پیشین با بهم ریخته، و مورد توافق کلیه دانشمندان روز قرار گرفت، این تئوری موجودیت تمامی پدیده های جهان جز ماده و آثار آن را بدیده انکار نگریسته و کلیه مباحث دانش بشری حتی روانشناسی و جامعه شناسی و... بر اصل ماده گرائی بنا نهاد از نظر این تئوری در جهان هستی جز ماده و آثار آن چیزی وجود ندارد، به دنبال پیدایش این طرز تفکر مکاتب فلسفی گوناگونی پدید آمد که از جمله آنها مکتب ماتریالیست دیالیکتیک است که تمامی حرکت ها و فعل و انفعالات موجود در جهان از جمله حرکت های اجتماعی، رشد و ترقی، و در یک کلمه حرکت تکاملی موجودات به معنای گسترده آن را بر اساس تضاد درونی که در بطن پدیده های طبیعی وجود دارد قرار داد، مکتب ماتریالیسم دیالیکتیک چنان بر تضاد مورد بحث اتکاء نمود که حرکت تکاملی اعم از تکامل اجزای طبیعت، و تکامل در جوامع بشری را بدون آن قابل تفسیر و تحقق ندانست، از نظر طرفداران این مکتب در هر جامعه ای که این تضاد و درگیری بیشتر باشد آن جامعه به موازات تضاد مزبور بیشتر رو به کمال می رود، بنابراین به منظور نیل به پیشرفت و کمال اجتماعی باید در جوامع بشری تضاد و درگیری به وجود آورد، بالاخره این مکتب که قریب 70 سال تکاپوی علمی بشریت را در سیطره خود گرفته و در نهایت هم بدون تحقق بخشیدن به اهداف خود که تحقق قریب الوقوع آن در جوامع بشری را وعده می داد شکست خورده و در حالت احتضار و از هم پاشیدگی قرار گرفت در گوشه ای از دنیا پدید آمده و در گوشه دیگر آن فعال شد، در آلمان و انگلستان پدید آمد و در روسیه تزاری با هیاهو و سر و صدای گوش خراشی به جامعه جهانی بشر عرضه شد و بنام حکومت مادی لنیستی در شوروی و اقمار آن حاکمیت پیدا کرده و از
ص: 22
آنجا هم در گوشه و کنار دنیا در بخشی از اروپا و قسمت عمده ای از شرق و بخشی از ایالت متحده آمریکا، و حتی در آفریقا به عنوان طرز تفکر متعالی و مترقی نفوذ پیدا کرده و بخش عمده ای از دنیا را به خود مشغول داشته، و با سیستم های سرمایه داری درگیر شد، و در کشورهای زیر سلطه این حکومت تضاد به عنوان عامل پدید آورنده ترقی و تکامل پذیرفته شد به ادعای سردمداران این طرز تفکر در هر جامعه ای که تضاد نباشد رکود است و خموشی و سکوت، و وقتی سکوت و رکود و خموشی باشد اضمحلال است و از بین رفتن.
موجیم که آسایش ما در عدم ماست*** ما زنده از آنیم که آرام نداریم
پس باید اوضاع را بهم زده و نا آرامی آفرید، از این رو برای جهان نهاد نا آرامی قائل شده و گفتند: جهان، و جوامع بشری نا آرامند، باید کاری کرد که این نا آرامی مبدل به جنگ و تضاد شود که تکامل در تضاد است، و به دنبال یک چنین طرز تفکری سعی کردند در جوامع ارزش را از آن تضاد و درگیری قلمداد نمایند، و در نتیجه آن کسانی را که در جامعه رو به تضاد دم از آرامش می زنند متهم به ارتجاع، و سکوت و سازش نمودند، بدین ترتیب دهان همه مصلحان جهان را بستند، و سخنان کسانی را که سعی در ایجاد تضاد و درگیری در جوامع انسانی نموده و تنازع بقا را به عنوان یک اصل مهم حیاتی معرفی می کنند فرهنگ رایج در صحنه جهان شناختند، بالاخره تضاد آنچنان به عنوان اصل مسلم حرکت و تکامل شناخته شد که از آغاز تاریخ بشریت تاکنون کلیه برخوردها و حوادث مهم تاریخی و حرکت تکاملی جهان را بر مبنای آن تحلیل و تفسیر نمودند، تا آنجا که حتی برخورد در میان هابیل و قابیل را نیز یکی از مصادیق نزاع طبقه فئودال با طبقه کارگر دانستند، بنظر اینها در جهان آنروز دو نهاد اجتماعی وجود داشت: یکی نهاد کشاورزی و دومی نهاد دامداری که به جان هم افتاده و داستان هابیل و قابیل را رقم زدند.
ص: 23
خلاصه این طرز تفکر تا آنجا پیشرفت که طرفداران صلح و سازش در گوشه و کنار دنیا اشخاص بی ربط، و رفورمیست، و ضد انقلاب، و طرفداران جنگ و خونریزی اشخاص ترقی شناخته شدند.
بالاخره همین طرز تفکر جهانی در مملکت ما نیز نفوذ کرده و در میان ما شیعیان به عنوان یک اصل مسلم علمی پذیرفته شد، در این روند مسأله قیام حضرت سیدالشهداء علیه السلام وسیله خوبی برای ترویج اصل تضاد گردید و در مقابل صلح امام حسن علیه السلام زیر سئوال رفت، امام حسین علیه السلام عامل تضاد و درگیری، و انقلاب به شمار آمد. لذا در شصت سال اخیر در چارچوبه تضاد هرچه شعر خوب، عبارت عالی، نثر خوب بود در رابطه با قیام مقدس حضرت سیدالشهداء علیه السلام سروده شد اما یک بیت شعر هم در پیرامون اهمیت صلح امام حسن علیه السلام گفته نشد.
راستی ما چرا آن مقداری که از قیام امام حسین علیه السلام تجلیل کردیم در برابر صلح امام حسن علیه السلام بی تفاوت ماندیم؟ ما باید در همان مرتبه بلندی که امام حسین علیه السلام را قبول داریم امام حسن علیه السلام را نیز قبول داشته باشیم، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره هر دو تای آنها فرموده:
«الحَسَنُ و الحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ»(1)
حسن و حسین دو سرور جوانان اهل بهشتند.
ص: 24
وقتی که ما از امام حسین علیه السلام تجلیل کرده و از امام حسن علیه السلام تجلیل نمی کنیم این عمل ما با «هُمَا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّهِ» جور در نمی آید، اگر ما از صلح امام حسن علیه السلام خوشمان نیامد و نفهمیدیم که اصلاً صلح یعنی چه و اگر در روند حرکت فکری و اجتماعی مان برای تضاد و درگیری اصالت و اهمیت قائل شده و در فضائل درگیری داد سخن داده و بگوئیم: که آقا تو نمیدانی درگیری چقدر خوب است، و کشمکش و نزاع در جامعه چقدر عالی است، و تنها جامعه ای از وضعیت مطلوب و قابل تحسینی برخوردار است که در آن نزاع، اختلاف و بزن بکوب حاکم باشد، باید بدانیم که اینگونه بحث ها چیز تازه ای نبوده و قبل از این هم بسیار بوده است.
زمانی می گفتند: اجتماعی که میدان های رزمی اش همچون گورستانهای انباشته از پیکرهای خشک و بی صدا است قابل سکونت نیست، پس جامعه چگونه باید باشد؟ باید میدانهایش مرکز درگیری و تضاد باشد، و مثلاً دانشجویان دانشکده ادبیات علیه دانشجویان الهیات شعار بدهند، و دانشگاه علم و صنعت طرفدار یک جناح و دانشجویان پلی تکنیک طرفدار جناح دیگری باشد، خلاصه این تضاد که تضاد دیالیکتیک هگلی نام دارد، و آن وحی که هگل در جامعه انداخته و مارکس آن را به ثمر رسانده است باید رواج پیدا کند، و ما آخوندها و شما مذهبی ها نیز باید به ترویج آن بپردازیم، و با این ترویج عمومی اگر موفق شدیم در جامعه نزاع به وجود آورده و تضاد پدید آوریم کار بسیار خوبی انجام داده ایم، خلاصه باید یک جامعه طبقاتی با احزاب و گروه های گوناگونی بسازیم که این گروه علیه آن گروه و آن گروه علیه این یکی جو سازی کند، او این را از کار برکنار کند، و آن یکی دیگری را خلاصه باید به بهانه اینکه تکامل اجتماعی در تضاد است نه در صلح و آشتی و سازش به اشکال مختلفی به جو سازی بپردازیم، زیرا هر چند تضاد اجتماعی را بیشتر رونق بدهیم بهتر است، درگیری آن هم نه در حد روزنامه ها بلکه باید در
ص: 25
صحنه زندگی و در سطح جامعه پیاده شود، زد و خورد و کشت و کشتار راه بیافتد ما بزنیم شیشه های دانشکده آنها را بشکنیم، و آنها بزنند شیشه های مساجد ما را بشکنند اینجوری بهتر است. اگر کارگران را علیه کارفرمایان و دانشجویان را علیه اساتید و دانش آموزان را علیه مدیریت مدرسه، بچه ها را علیه پدرها، جوانها را علیه پیران، دختران جوان را علیه مادرانشان تحریک کنیم تا بدینوسیله تضادی در درون جامعه به وجود آوریم در چنین جامعه ای است که رشد و کمال پدید خواهد آمد. کسانی که در سطح جهان این چنین اند رجال مهم دنیا هستند، از آن طرف بلاد غربی و سرمایه داری پس از جنگ جهانی گفتند:
جنگ طاقت فرسا است تا کی بجنگیم و تیشه به ریشه بشریت بزنیم،؟!! و آقای نوبل آمد و جایزه ای برای صلح تعیین کرد، و یک رقم کلان برای مصلحین جهان داد، در یک چنین کشمکشی آیا ما جایزه صلح را بگیریم یا جایزه جنگ را و به عبارت دیگر جایزه تضاد و یا جایزه صلح و سازش را؟ کدام مهمتر است؟
در فرهنگی که در این 50 سال اخیر بر ادبیات معاصر حاکم شده در میان شعراء حتی یک شاعر پیدا نمی کنید که مردم را به صلح و رفاقت و سازش و ترک مخاصمه دعوت کند راستی در میان این گروه چند شاعر هست که بگوید: جنگ ویرانگر است، جنگ خرابی می آفریند؟!! هر کس از این منطق طرفداری کند فوراً مارک طرفداری از فرهنگ آمریکا و سرمایه داری بر او زده می شود، البته در ده سال پس از فروپاشی شوروی از حرارت نواختن بر طبل تضاد اندکی کاسته شده است.
حالا عرض ما این است که از دیدگاه اسلام کدام یک صحیح است؟ اسلام چه می گوید؟ آیا از صلح و صفا و آرامش و دوستی طرفداری می کند و یا از جنگ و خونریزی و ویرانگی رضای خدا در کدام است، اصلاً جنگ با چه کسی و صلح با چه کسی، آیا پروردگار متعال جنگ در مابین فرزند و پدر را صحه می گذارد؟!!
ص: 26
فرض کنید پدر کافر، بی نماز، و مادر بی حجاب، و دختر محجبه است، آیا اسلام جنگ در میان دختر چادری و مادر بی حجاب را می پسندد؟
پسر که ناخلف افتد پدر زند چوبش
اما پدر که ناخلف افتد پسر چکار باید بکند؟
آیا در چنین وضعی پسر باید از دست پدر فرار کند، و یا پدر را بکشد؟ از اعمالی که موجبات کوتاهی عمر را فراهم می آورد آنستکه پسر کاری کند که دل پدر و مادرش را بشکند، اگر به قتل پدر و یا مادر اقدام کند اینرا بداند که شش ماه در حداکثر یکسال فرصت زندگی دارد که این موضوع در موارد زیادی به تجربه هم به اثبات رسیده است.
آیا خدا تضاد در میان پدر و فرزند را می پذیرد یا میگوید اگر تو مسلمان، مادرت مسیحی است با مادر مسیحی خود باید با مهر و محبت رفتار کنی، آیا شما می دانید که بوسیله تضاد مورد بحث در بسیاری از محافل تا چه حد در میان بچه ها جدایی افکنده و درون خانواده ها آشوب عدم تفاهم و اختلاف انداخته و محبت در میان افراد آن را ریشه کن کرده اند؟
همینطور آیا خدا تضاد در میان دانشجو و استاد را روا داشته یا می گوید: بحث علمی باید به انگیزه کشف حقیقت و حل مشکلات انجام گیرد نه به انگیزه چیرگی بر حریف و انگیزه های دیگر.
آیا اگر در محیط کارگری در میان کارگر و کارفرما تضاد و اختلاف حاکم باشد بهتر است یا اینکه کارفرما نسبت به کارگر خود دلسوز و حامی حقوق او باشد؟ و سفارش رسول خدا صلی الله علیه و آله را آویزه گوشش کند بهتر است که می فرماید:
مزد کارگر را باید پیش از آنکه عرق پیشانیش خشک شود پرداخته و از او احترام به عمل آورده شود، و در مقابل آن به کارگر توصیه می کند که تو باید امین کارفرمای
ص: 27
خود باشی آیا در یک چنین جوی مملو از تفاهم و دوستی، کارخانه بهتر و بیشتر تولید کرده و جامعه پیشرفت می کند یا در محیط آکنده از دشمنی و تضاد؟
آیا واقعاً ژاپنی ها که در علم و تکنیک این همه پیشرفت کرده اند در نتیجه اعتصاب کارگرانشان بود و یا در اثر تفاهم و دوستی که در میان عناصر تولیدشان وجود دارد؟
کارخانجات هنگامی رو به کمال رفته و تولید بیشتر و بهتر می دهد که کارفرما کارگر را انسانی همانند خود و از نظر حقوق اجتماعی و... برابر با خود بداند، و در مقابل کارگر نیز باید بداند که هنگامی زندگیش سالم و قرین رفاه و آسایش است که چرخ این کارخانه را به بهترین طرزی که برایش امکان دارد بچرخاند، و بدون دلیل دنبال تضاد و مفسده جویی نرود.
4- اهمیت صلح:
حالا می خواهیم در پیرامون صلح به طور مطلق صحبت بکنیم، یعنی می خواهیم بگویم لازم است کمی تجدید نظر در طرز تفکرمان بکنیم قرآن کریم در این زمینه می فرماید:
«وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ»(1)
«صلح بهتر است».
و می فرماید:
«وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَیْنَهُمَا...»(2)
« اگر دو گروه از مؤمنین درگیر جنگ با هم شدند در میان آنها صلح و آشتی برقرار کنید».
ص: 28
و نیز می فرماید:
«وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَکَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ یُرِیدَا إِصْلَاحًا یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنِهِمَا».(1)
«هنگامی که در میان زن و شوهر اختلافی پیش آمد و از بروز جدایی در میان آنها بیم داشتید یک نماینده ای از خانواده شوهر و نماینده ای از خانواده زن انتخاب کنید تا بروند و در میان آن دو صلح برقرار کنند».
و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و فرمود:
«أَبْغَضُ الْأَشْیَاءِ عِنْدِی الطَّلَاقِ».
«مبغوض ترین چیزها از نظر من طلاق است».
هر گونه دامن زدن به عقده های درونی زنان برای اینکه با شوهرانشان تضاد پیدا بکنند کاری است بسیار مبغوض و کسانی که چنین می کنند از مصادیق: «مِنْ شَرِّ النَّفَّاثاتِ فِی الْعُقَدِ»(2) محسوب می شوند، یعنی از گروه شیاطینی که در عقده های زنان به عنوان طبقه محروم جلوه دادن آنها می دهند و می گویند: ای زنان در طول تاریخ حق شما نادیده گرفته شده است، که اینک ما می خواهیم حقوق از دست رفته شما را از مردان پس گرفته و به شما برگردانیم، خانم هایی که اینک در این جلسه حضور پیدا کرده و صدای ما را می شنوند باید بدانند که در فضای سازش با شوهران خود، در فضای محبت به شوهران خود می توانند بچه های مفید و خوب تربیت کنند، بی جهت عقده های خود را تحریک نکنند که با اینکار به دست خود جهنمی برای خود ساخته و اعصاب بچه های خود را خرد می کنند و یک نسل بی اعصاب ناسالم تحویل جامعه می دهند، البته خانم های محترم و مؤمنه چنین کاری نمی کنند.
ص: 29
5- ارزشیابی صحیح از صلح امام حسن علیه السلام:
حالا برای بازبینی برخی از پیشینه های تاریخی کمی به زمان عقب تر برمی گردیم و به وضوح در می یابیم که یکی از رویدادهای مهم تاریخ اسلام صلح امام حسن علیه السلام است که اگر درست ارزشیابی شده بود می بایستی بزرگترین جایزه صلح جهانی را به آن حضرت می دادند، چنانکه بزرگترین جایزه قیام در برابر باطل، و ستم و اختناق را به حسین بن علی علیه السلام داده اند، همچنانکه گاندی رهبر بزرگ هند فریاد برآورده و اعلام کرد من برای ملت هند چیز تازه ای با خود به ارمغان نیاورده ام، بلکه قیام من درسی است که از حسین بن علی علیه السلام آموخته ام همینطور باید همه مصلحان جهان با تمام نیرو فریاد برآورند و بگوش جهانیان برسانند که آنها نیز چیز تازه ای نیاورده اند بلکه آنان در تاریخ، انسان بزرگی را سراغ دارند که در دوران زندگی خود همینکه دریافت جنگ جز خونریزی، ابتذال، و جز از بین رفتن زحمات اسلام و محو آثار ارزنده جد خود رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چیز دیگری را در بر ندارد پیشنهاد صلح را پذیرفت، البته باید دانست که صلح امام حسن علیه السلام با معاویه تنها به مفهوم متارکه جنگ و خونریزی بود نه سازش با وی.
6- تفاوت صلح با سازش:
حالا شاید شما بگوئید: فرق صلح با سازش، و تفاوت آن دو با هم چیست؟
در جواب این سئوال می توان گفت: صلح تنها عبارت از متارکه برخورد و جنگ با کسی است، ولی سازش عبارت از به رسمیت شناختن او و اذعان به حقانیت وی می باشد.
و به عبارت ساده تر سازش کسی با کسی دیگر عبارت است از ائتلاف آندو با هم و به رسمیت شناختن طرف ذیحق از آندو سیاست سلطه جویانه و فساد برانگیز
ص: 30
طرف دیگر، به این معنی که تا دیروز برنامه او را باطل می دانست، و امروز به دلیل آنکه با زورگو سازش نموده او را بر حق می داند و تا دیروز او را مظهر شیطان می دانست، اما امروز که بر مسند قدرت نشسته او را با عظمت یاد می کند، اینرا میگویند: سازش با باطل.
7- دلیل واقعی اختلاف امام حسن علیه السلام با معاویه:
آنچه پس از شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام در خطر بود همان مجسمه های اسلام ناطق و شاگردان و دست آموخته گان امیرالمؤمنین علیه السلام بودند که بدون آنها اسلام نمی توانست موجودیتی پیدا کند، زیرا اسلام در وجود امام حسن علیه السلام، امام حسین علیه السلام، اولاد علی علیه السلام، اولاد هاشم، و آندسته از اصحاب آن حضرت، مانند میثم تمار، حجر بن عدی، رشید حجری، که اسلام و عقاید اسلامی خود را از امیرالمؤمنین علیه السلام فراگرفته بودند متمرکز بود، معاویه نیز برای به کرسی نشاندن سخن ناحق خود اینها را هدف گرفته بود و می خواست با حذف اینها از صحنه زندگی خاندان جنایتکار امیه را بر سریر قدرت بی چون و چرا و دیکتاتوری تمام عیار بنشاند، امام حسن علیه السلام، بدلیل عدم مساعدت شرایط اجتماعی کوفه و یاران آن حضرت با اهداف او در چارچوبه شرایطی که به معاویه پیشنهاد کرده و معاویه نیز آنها را پذیرفته و امضا کرده بود با وی صلح فرموده و جنگ و خونریزی با وی را مسکوت گذاشت ولی معاویه دست از جنایت برنداشت، و یاران صدیق امیرالمؤمنین علیه السلام را یکی پس از دیگری با داس مرگ درو می کرد، صدها تن از موالیان امام علی علیه السلام را به قتل رسانید و حجر بن عدی را زنده به گور کرده و عمرو بن حمق را کشت این افراد گرانبها را که او می کشت محصول کار بی وقفه و بیست و سه ساله رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند او از اینکه یک مشت مؤمنین بحق را می کشت و
ص: 31
طرد می کرد واهمه ای نداشت زیرا نه خود از صمیم قلب مسلمان بود و نه زحمتی در راه استقرار اسلام متحمل شده بود، او تا جائیکه در توان داشت پیش از شکست مکه تا آخرین تیرش را از ترکش امداد بیرون کشیده و قلب مسلمانان و مدافعین راستین اسلام و مسلمین را نشانه می رفت ولی این تلاش های مذبوحانه به نتیجه ای که او می خواست منجر نشد، ولی هنگامی که مکه پایگاه شرک و نفاق سقوط کرد بناچار او و پدر و مادرش ظاهراً اسلام آوردند. معاویه به منظور اطفاء نور خدا و منزوی کردن دین مقدس اسلام و قلع و قمع هواداران راستین اسلام و پیامبران صلی الله علیه و اله و سلم از هیچ شرارتی فروگذار نکرد تا پس از شهادت پر افتخار امام حسین علیه السلام همین که پسرش یزید از شهادت اسف انگیز سیدالشهداء علیه السلام و یارانش اطلاع پیدا کرد حرف دل معاویه را بر زبان رانده و چنین گفت یوم بیوم؛ امروز در مقابل روز بدر. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در جنگ بدر و دیگر جنگهای اسلامی، شخصیت های مهم ما را به قتل رسانید و امروز ما از خاندان او انتقام خودمان را گرفتیم.
لَعِبَتْ هاشِمُ بِالْمُلْکِ فَلاَ*** خَبَرٌ جاءَ وَ لاَ وَحْیٌ نَزَلْ
وَ قَتَلْنَا الْقَوْمِ مِنْ ساداتهم ***وعدلناه بِبَدْرٍ فَاعْتَدَلَ
«بنی هاشم برای رسیدن به قدرت و سلطنت به تک و دو افتاده بودند وگرنه، نه از آسمان خبری آمد و نه وحی نازل شده بود، اینک ما با کشتار جماعتی از بزرگان آنها شکست جنگ بدر را جبران کره حسابمان را با آنان پاک کردیم».
ولی امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام بزرگ مردی است که به خاطر یک زن یهودی که در نظام اسلامی مورد ستم واقع شده بود سیل اشک از چشمانش فرا می بارد، و بعد از آن حضرت کسی که دلش برای محرومان جامعه اسلامی همچون آهن گداخته ای می سوخت حسن بن علی علیه السلام بود، هم او بود که با وجود آنکه چیزی
ص: 32
نداشت تمامی ثروتش را در راه خدا به محرومان و مستمندان می داد، و هم او بود که هنگامی که معاویه پیشنهاد صلح داد امام حسن علیه السلام مشروط به شرائطی که ذیلاً به ذکر آن می پردازیم صلح را پذیرفتند، شرایط صلح آن حضرت به قرار زیر است:
1۔ معاویه نباید خودش را ولی امر مسلمین بداند و بگوید: « أَطِیعُوا اللَّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنکُمْ »59(1) زیرا مصداق اولی الامر من هستم.
2- و او هرگز نباید خود را امیرالمؤمنین قلمداد بکنند زیرا او امیر مؤمنان نیست.
3- معاویه حق ندارد کسی را برای پس از خود به عنوان خلیفه تعیین کند.
4- باید خون، مال، عرض و ناموس شیعیان از تجاوز او و یارانش در امان باشد.
5- خمس خراج (مالیات) مملکت از آن من باشد. و این به آن جهت بود که در عصر امام حسن علیه السلام عده ای در جنگ صفین و جمل و نهروان به شهادت رسیده و جماعتی پسران و دختران یتیم و زنان بی شوهری را از خود به جا گذاشته بودند، این عده شوهرانشان به شهادت رسیده بود و کسی را نداشتند که کار کند و هزینه زندگی آنان را تأمین نماید لذا باید خراج فلان کشور، فلان شهر، فلان منطقه در اختیار آن حضرت قرار می گرفت که تا بتواند زندگی این عده را بچرخاند.
و معاویه همه این شرایط را امضاء کرده و اکیدا تعهد داد که آنها را رعایت خواهد کرد. روشن است که یک چنین کاری را تنها صلح و متارکه می توان گفت نه سازش، وگرنه امام حسن علیه السلام چه چیزی به نفع شخصی خود از معاویه می خواست؟!
این خلاصه ای از صلح امام حسن علیه السلام بود که با معاویه منعقد کرد، زیرا ادامه جنگ و خونریزی موجبات تخریب بلاد، و انهدام امکانات مسلمین را فراهم می آورد، پس چه دلیلی داشت که خون مسلمانان بی جهت ریخته شود؟
ص: 33
برای همین بود که پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم فرمود: بزرگترین خیری که پروردگار متعال نصیب امت من می فرماید، خیری که بزرگتر از آن را تصور نتوان کرد صلح فرزندم حسن است، اما این صلح در مقابل سرزنش دارد، توبیخ دارد، تحریکات دوستان نادان را به همراه دارد، با تمام این احوال امام حسن علیه السلام صبر و شکیبایی بخرج داده و از موضع قدرت به این صلح شرافتمندانه تن داد، و در مدت 10 سالی که پس از آن به زندگی خود ادامه می داد ناراحتی های زیادی را تحمل فرموده و عده زیادی از شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام را از درگیریهای زیان آور؛ و ویرانی بلاد مسلمین بازداشت، این صلحی است که می بایستی از آن قدردانی کرده و نهایت ارج و ارزش را برای آن قائل می شدند اما پس از آنکه بعد از صلح به مدینه بازگشتند دوستان نادان آن حضرت به تحریک عمال معاویه مرتباً او را مورد ملامت و توبیخ قرار می دادند، و معاویه پس از آنکه زمام امور را به دست گرفت ضمن سخنانی که در مسجد کوفه برای مردم ایراد میکرد چنین گفت:
آی مردم! قرارداد صلح و شرایطی را که حسن بن علی علیه السلام برای آن قرار داده بود و ما همه را امضاء کردیم هم اینک زیر پا می گذارم زیرا هدف اصلی من از این همه جنگ و خونریزی حکومت و قبضه کردن قدرت بود وگرنه من با شرایط امام حسن علیه السلام کاری ندارم. تاریخ هم همه را، هم شرایط امام حسن علیه السلام وهم سخنان شرم آور معاویه و عدم پای بندی او به تعهدات خود را ثبت کرد، آری تاریخ همه اینها را برای همیشه، برای مردم عصر امام حسن علیه السلام و برای مردم اعصار و دورانهای بعدی تا قیام قیامت ثبت کرده، و همواره با لحن دردناک تأسف باری بگوش بشریت می خواند که معاویه بن ابی سفیان کسی است که به هیچ کدام از تعهداتش عمل نکرد ای جوامع اسلامی آیا چنین مرد هوسرانی را ولی امر مسلمین می توان دانست؟!!!
ص: 34
و اگر نمی دانید پس چرا از ابوهریره محدث بساط او، و از عایشه، مغیره بن شعبه، عمرو بن عاص، و از سعد بن ابی وقاص و از کلیه کسانی که دامنشان در کنار او و به همراه وی به جنایت آلوده شده حدیث می شنوید، اگر شما او را خلیفه مسلمین نمی دانید چگونه به اصطلاح علمای ساخته و پرداخته او را علمای اسلام می دانید، این کار امام حسن علیه السلام بود، 10 سال در مدینه به زندگی ادامه داده و مفاهیم عالیه اسلامی را قولاً و عملاً تثبیت کرد و طی این ده سال دانستنی های بایسته و کمالات لازم را به شیعیان امیرالمؤمنین علیه السلام تعلیم فرمود، و با همه گرفتاریها و مشکلاتی که دشمنانش برای او به وجود می آوردند پایگاهی در مدینه بنا نهاد که رهگذران و غربا در آن شهر گرسنه نمانند، و تشکیلاتی به وجود آورد که همه مستمندان و خانواده های محروم مدینه را زیر چتر حمایت خود گرفت، در حافظه تاریخ اعمال خیر و خداپسندانه ریحانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم امام حسن علیه السلام چنین ثبت شده است که آن حضرت در مدت عمر خود دو بار کلیه اموالش را در راه خدا به فقراء و مستمندان داده و از صفر شروع کرده، و سه بار دارایی خود را نصف کرده و نیمی از آن را به محرومین جامعه اسلامی واگذار کرده است، این رفتار امام حسن علیه السلام با مردم مسلمان بوده است، و گاه و بیگاهی هم کلماتی پر محتوا و در سطح بالا در رابطه با مسائل اعتقادی، و علمی به مردم القاء می فرمود اخیراً مجموعه ای مستند با عنوان مسند الامام المجتبی علیه السلام تنظیم و انتشار یافته است که می توان ابعاد علوم آن حضرت را در این مجموعه مورد مطالعه قرار داد.
8- عایشه دشمن قسم خورده امام حسن علیه السلام
امام حسن علیه السلام در مدینه دشمن سرسخت و آشتی ناپذیری داشت که کینه آن حضرت را در دل می پرورانید، زیرا در جنگ جمل شجاعت و شخصیت قابل
ص: 35
تحسینی از آن حضرت دیده بود که او را سخت آزار می داد، این دشمن، عایشه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بود.
حالا اگر شخص عارف مسلکی پیدا شده از عایشه به عنوان گوهر حوا نام میبرد، این یک فاجعه و خیانت بزرگی است که به دیانت راستین و آسمانی اسلام روا داشته می شود. اینها آمدند حدیثی در این رابطه ساختند که این حدیث در قلمرو عرفان به عنوان اصل و مبنای عرفانی تلقی شده حالا هم که هزار ماشاء الله بساط عرفان گسترده است و در و دیوار و آثار دست اول ما از اشعار عرفانی لبریز، و ادبیات ما ادبیات عرفانی است، و اینها جز دام خطرناکی برای به دام انداختن مسلمانان علاقمند به عرفان و شناخت صحیح اسلامی و محتوای ارزشمند آن نیست و اکثریت عظیمی از مردم ما را که دنبال معنویت هستند همچون اسیران دست و پا بسته ای به دنبال خود می کشد، معنویتی که نامش عرفان است، اما آن عرفانی که اینها برای اشاعه آن علم شنگه راه انداخته اند آیا همان معنویت و عرفان اسلامی است؟!! نمیدانم.
آری در این رابطه حدیثی از زبان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ساختند که می فرماید: کَلِّمِینِی یَا حُمَیْرَاء، عایشه با من حرف بزن و مرا به خودت مشغول دار تا من از اوج جذبه و عشق الهی پائین بیایم و در مقام تفسیر این حدیث گفته اند: اگر عایشه کوتاه آمده و از طریق کرشمه و ناز جواب مساعد به آن حضرت نمی داد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تا ابد در بند عشق الهی باقی می ماند، و در آن صورت ما محروم می ماندیم، پس با این حساب ما مدیون چه کسی هستیم؟ معلوم است که در چنین فرضی امت اسلامی در اخد معارف اسلامی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم مدیون عایشه می باشند، اصلاً این حرف از کجا نشأت گرفته است؟ این حرف از ملای رومی است که دیگران نیز از او گرفته اند.
ص: 36
او تاکنون کسی پیدا نشده است که به او بگوید: آیا رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تنها در مدینه در جذبه و عشق الهی گیر کرده بود و یا در مکه هم، این چنین بود، اگر در مکه هم آن حضرت در حالت عشق و جذبه الهی گیر کرده بود آنجا چه کسی او را به حرف گرفته و مشغول می داشت و از مقام جذبه پائین می کشید تا رسالت خود را اداء نماید؟ عایشه که در آن زمان هنوز به افتخار همسری رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نایل نیامده بود، پس در آن وقت جز ام المؤمنین خدیجه علیهاالسلام کس دیگری نمی توانست چنین نقشی را به عهده بگیرد، بنابراین پس چرا شما این حدیث را درباره او روایت نکرده اید؟ ممکن است کسی بگوید به دو دلیل عایشه به چنین افتخاری سرافراز شده است، یکی اینکه در میان همسران رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم تنها زنی که پیامبر او را در حالیکه باکره بود به همسری برگزید، دوم اینکه از زیبایی خیره کننده ای برخوردار بود.
اما در رابطه با اینکه عایشه در حال بکارت به همسری رسول خدا در آمده:
ابن سعد در طبقات الکبیر روایت می کند که عایشه پیش از پیامبر با یکی از کفار قریش ازدواج کرده و سپس از او طلاق گرفت، و ابوبکر به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد: یا رسول الله عایشه در خانه مانده چکار کنم؟ و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم بر مبنای شفقت بیش از حدی که داشت با وی ازدواج فرمود.
اما زیبایی عایشه:
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مدینه با ماریه که هم جوان بود و هم زیبا، ازدواج فرموده بود، چرا این حدیث را برای او نقل نکردید؟ تردیدی نیست که این حدیث یک حدیث جعلی است ولی با این حال مولوی بر اساس آن یک مبنای عرفانی باز کرده که هر کس در آن بالاها گیر کند یکی لازم است که او را مشغول دارد و عایشه نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم چنین موقعیتی را داشته است، جوانان عزیز اینها عرفان اسلامی
ص: 37
نیست، گول این سخنان را نخورید، بروید درستان را بخوانید، و به مدارج عالیه علمی نایل آئید، آنگاه ازدواج کرده و کار کنید و تولید کنید تا هزاران آدم بینوا در پرتو زحمات شما به نوا برسند خودتان را بیخودی به این حرفهای بی مبنا معطل نکنید.
صاحب دلی به مدرسه آمد ز خانقاه***بشکست عهد صحبت اهل طریق را
گفتم میان عالم و عابد چه فرق بود***تا انتخاب کردی از آن این طریق را
گفت آن گلیم خویش برون می کشد ز آب***این سعی می کند که بگیرد غریق را
چه باید کرد؟
مدتها است که ما از خانقاه به مدرسه آمده ایم، و حالا می خواهند به نام عرفان اسلامی پایمان را دوباره به خانقاه بکشانند، تا دوباره دانش ها و هنرمان در دست اجانب باشد و باز برای یک سوزن محتاج آمریکاییها بشویم، نه جوانان عزیز، نمی خواهد شما عارف بشوید، شما همان دانشجویان متعلم علی سبیل النجاه باشید، فیزیک و ریاضی تان را بخوانید ورزش تان را بکنید و کاری هم به این کارها نداشته باشید و لازم نیست که شما عرفان التقاطی را که اصل و ریشه آن از نشخوارهای یونان باستان است یاد بگیرید، خدا توی خانقاه نیست، نمازتان را توی مسجد بخوانید، و درستان را بخوانید، تقوا داشته باشید و به خودتان متکی باشید.
ص: 38
9- عایشه کیست؟
حالا میخواهم عایشه را که مولوی در منقبت او شکر خدایی کرده و او را گوهر حوا می خواند بشناسیم و ببینیم که او چکاره بوده است؟
پس از آنکه امیرالمؤمنین علیه السلام به خلافت رسید عایشه که آرزوهای خود را نقش بر آب می دید از مدینه به مکه رفت و عده ای از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و دیگران را دور خود جمع کرده و به بهانه خونخواهی عثمان به بصره آمد، و با سوء استفاده از موقعیت خود که همسر پیامبر صلی الله علیه و ۀه و سلم بود اهالی بصره را تحریک کرد، و مردم ساده لوح که دور او جمع شده بودند آماده جنگ با امام بحق مسلمین علی علیه السلام شدند عایشه از کجاوه ای که با پوششی از ورق آهنی آنرا پوشانده بودند تا او را از اصابت تیرهای سپاه امیرالمؤمنین علیه السلام حفظ کند سوار بر شتری همراه دو تن از صحابه که سوابقی در اسلام داشتند عملیات جنگ را رهبری می کرد، امیرالمؤمنین علیه السلام پیش از شروع جنگ طلحه و زبیر را خواست و هشدارهایی به آنان داده و احادیثی را که در حقانیت آن حضرت از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده بودند به آنان تذکر داد ولی فائده ای نبخشید.
هنگامی که جنگ آغاز شد امیرالمؤمنینعلیه السلام مسلم مجاشعی را پیش خوانده و به وی دستور داد تا قرآنی برداشته و به سپاه بصره نزدیک شود، و برای آنان قرآن خوانده و اعلام بدارد که ما طرفدار قرآن بوده و با آن مخالف نیستیم و آنان را به قرآن قسم دهد که دست از دسیسه و فساد بردارند، در این هنگام مسلم مجاشعی را به دستور عایشه تیرباران کرده و به شهادت رساندند، آنگاه امام علیه السلام فرمود:
حالا دیگر ما می توانیم با اینها بجنگیم، جنگ آغاز شد هفتصد نفر از مردان بنی ازد زمام شتر عایشه را به دست گرفته و با تمام توان از او حفاظت می کردند، عایشه در این میان مردان جنگی بصره را به جنگ و خونریزی تحریک کرده و می گفت:
ص: 39
آهای بچه های من، آهای پسران من، هم اینک علی علیه السلام اقدام به اهانت به مادرتان می کند، از حریم پیامبرتان دفاع جانانه ای به عمل آورید. و جنگاوران بصره دیوانه وار خود را بر صفوف امام می زدند تا برگ برنده را به عایشه تقدیم نمایند، امام که چنین دید فرمود:
تا آن کجاوه بر بالای آن شتر پابرجاست این مردم بی جهت خود را به کشتن خواهند داد، آنگاه به فرزندش محمد بن حنفیه دستور پیشروی و حمله داد، او در مقابل سیل تیرهای دشمن نتوانست کاری انجام بدهد و امام بناچار او را از مأموریت خود معاف داشته و فرزند دیگرش امام حسن علیه السلام را به جای وی مأمور حمله به ستون جنگاوران بصره فرمود، امام حسن علیه السلام بدون توجه به تیر باران عمومی دشمن جلو رفت، و مدافعان سرسخت عایشه را عقب زده و شتر عایشه را پی کرده و بر زمین انداخت، شتر بر زمین افتاده و کجاوه سرنگون شد، عایشه هنوز در کجاوه خود نشسته و تصمیم گرفته بود که از راه دیگری جنگ و مبارزه با خلیفه بحق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را دنبال کند، او به منظور لطمه زدن به شخصیت والا و قداست امام شروع به ایراد تهمتهایی نسبت به آنحضرت کرد، او می خواست اولین نفر از مردان جنگی سپاه کوفه را که برای بیرون آوردن او از کجاوه اش به وی نزدیک می شود بهانه قرار داده و شروع بداد و فریاد نماید که اینک مرد یا مردان نامحرمی به داخل کجاوه او رفته اند، و با این فکر آماده نشسته بود که پرده کجاوه بالا رفت و عایشه که با آمادگی کامل می خواست نقش خود را ایفاء نماید ناگهان چشمش به برادرش محمد بن ابی بکر افتاد که او را امر به خروج از کجاوه می کند، اینجا بود که دسیسه او نقش بر آب شد آنگاه سراغ از پی کننده شتر گرفته و فهمید که امام حسن علیه السلام این کار را انجام داده است، طبیعی است که کینه آن بزرگوار را به دل گرفته و از آن پس مرتباً مردم را علیه علی و امام حسن علیهماالسلام تحریک می کرد، و سرانجام جعده بنت اشعث
ص: 40
تحت تأثیر تحریکات مستقیم و غیر مسقتیم او، اقدام به مسموم کردن جگر گوشه و ریحانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نمود، بنی هاشم و در رأس آنها امام حسین علیه السلام جنازه آن حضرت را پس از تغسیل و تکفین به منظور دفن آن جناب در جوار جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به روضه آن حضرت آوردند، عایشه همینکه از موضوع با خبر شد عده ای از مردان کینه توز بنی امیه را دور خود جمع کرده و سوار بر قاطری از خانه خود بیرون آمد و با لجاجت شرم آوری از دفن آن حضرت در جوار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ممانعت به عمل آورد، نه تنها ممانعت به عمل آورد بلکه دستور داد که جنازه آن مظلوم را تیرباران کردند و بر اساس وصیت آن حضرت که فرموده بود: من راضی نیستم بخاطر من به اندازه یک شاخه حجامت خون از کسی بر زمین ریخته شود، اگر ممانعت نکردند مرا در کنار جدم بخاک بسپارید وگرنه در بقیع دفنم کنید -آن حضرت را در بقیع دفن کردند.
عایشه به طرز تأسف باری مسلح شده و سر راه بنی هاشم را بسته بود و از دفن امام حسن علیه السلام در کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم ممانعت می کرد که ابن عباس جلو آمده و خطاب به عایشه چنین گفت، که یکی از شعرا، به نام «صقر بصری» سخنان ابن عباس را به شعر درآورده و می گوید:
وَ یَوْمَ الْحَسَنِ الْهَادِیَ عَلَی بغلک آسرعت *** وَ مانست وَ مَانِعَت وَ خَاصَمْتُ وَ قَاتِلَت
وَ فِی بَیْتِ رَسُولِ اللَّهِ بِالظُّلْمِ تحکمت *** هَلِ الزَّوْجَهِ أَوْلَی بالمواریث مِنَ الْبِنْتِ
لَکَ التِّسْعِ مِنَ الثُّمُنِ وَ بِالْکُلِّ تصفت *** تَجَمّلتِ تَبَغّلتِ وَ إِنْ عِشْتُ تفیلت (1)
«روز دفن حسن هادی شتابان سوار قاطر شده آمدی با تبختر و خصومت و جنگ کردی، در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم حکم به جور نمودی، آیا زوجه به میراث از دختر اولی است؟ (اگر از رسول
ص: 41
خدا صلی الله علیه و آله و سلم ارث برده می شد چرا به دخترش زهرا علیهاالسلام ندادند) برای تو نه یک از هشت یک است (یک قسمت از 72 قسمت) ولی در همه تصرف و حکومت کردی، روزی بر شتر سوار شده به جنگ بصره رفتی و روزی بر قاطر نشستی و اگر نمردی و زنده ماندی بر فیل هم سوار می شدی»!
حالا درست قضاوت کنید آیا به یک چنین زنی می توان گوهر حوا گفت؟ آیا واقعا می توان به حدیث یک چنین آدمی احتجاج کرد؟ و آیا اسلامی که از طریق او به ما می رسد واقعاً اسلام است؟!!!
امام حسین علیه السلام وقتی که وضع را چنین دید عکس العملی در مقابل اقدامات ناروای او نشان نداده و جنازه برادر را به بقیع آورد، و وقتی برای نهادن در قبر وارد قبر شد و روپوش را از روی جنازه کنار زد مشاهده کرد که هفت تیر بر جنازه مقدس آن حضرت اصابت کرده است، برادر را در لحد قرار داده و از قبر بیرون آمد، و وقتی بیرون آمد در سوک برادرش چنین فرمود:
غارت زده آن نیست که اموالش را به یغما ببرند بلکه غارت زده حسین است که چون تو برادری را از دست داده است، لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.
ص: 42
گفتار دوم
1- حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ حسین اشرف کاشانی (دامت توفیقانه)
تصویر
ص: 43
ص: 44
2- فضائل حضرت زهرا علیهاالسلام
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»
اَلحَمدُللهِ رَبِّ العالَمین، والصَّلاهُ وَ السَّلام علی سَیِّدنا و نَبیِّنا، الْعَبْدِ الْمُؤَیَّدِ وَ الرَّسُولِ الْمُسَدَّدِ، أَبِی الْقَاسِم ِمُحَمَّد، وَ عَلَی أَهْلِ بَیْتِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمَعْصومِینَ المکرّمین سِیَّما مَوْلَانَا وَ مقتدانا الْحِجَّهِ الثَّانِیَ عَشَرَ ، الْمَهْدِیُّ الْمُنْتَظَرُ ، روحی وَ أَرْوَاحَ الْعَالَمِینَ لِترابِ مُقَدَّمِهِ الْفِدَاءُ ، وَ اللَّعْنَ عَلِیِّ أَعْدَائِهِمْ وَ مُخَالِفِیهِمْ وَ مخربی شَرِیعَتِهِمْ وَ مبغضیهم وَ مُبْغِضِی شِیعَتِهِمْ مِنْ أَلَانَ الَیَّ یَوْمِ الدِّینِ.
عن الامام الحسن العسکری علیه السلام:
نَََحْنُ حُجَه اللَّهِ عَلی خَلْقِ، و فاطِمَهُ حُجَّهُ عَلیَنا.(1)
3- حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام حجت بر امامان:
امام حسن عسکری علیه السلام؟ فرمود: ما حجتهای خدا بر مخلوقات هستیم و مادرمان حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام حجت خدا است بر ما.
یعنی مردم هنگامی که گرفتار می شوند چنگ به دامن ما زده و می گویند: ای امام
ص: 45
باقر، ای امام صادق، ای امام سجاد ، وای امام حسین، ولی ما امامان هر وقت گرفتار می شویم دامن مادرمان حضرت زهرا علیهاالسلام را می گیریم.
شیخ الاسلام مجلسی قدس سره می نویسد:
هر وقت بر امام باقر علیه السلام تب شدیدی عارض می شد در وسط خانه یک سطل آب می گذاشت، و مرتباً جام را به زیر آب زده و از آب بر می داشت و بالای سرش میریخت و می گفت: یا فاطمه! یا فاطمه! یا فاطمه! این عمل را چندان تکرار می فرمود که تبش آرام می گرفت.
4- اسراری که در اسم فاطمه نهفته است:
اسراری در این وجود مقدس به ودیعه گذاشته شده است که وجوهش را علماء ذکر کرده اند از آن جمله 9 اسم برای آن بزرگ بانوی دو جهان ذکر کرده اند که یکی از آنها فاطمه است.
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
یا فاطمه أتدرین لِمَ سُمِّیتْ فَاطِمَهَ؟ فقَالَ عَلِی عَلَیْهِ السَّلاَمُ: یا رَسُولِ اَللَّهِ! لِمَ سُمِّیَتْ قَالَ: لِأَنَّهَا فُطِمَتْ هِیَ وَ شِیعَتُهَا مِنَ اَلنَّارِ.(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: ای فاطمه: می دانی چرا تو به اسم فاطمه نامیده شده ای؟
امیرالمؤمنین علیه السلام عرض کرد: یا رسول الله چرا فاطمه فاطمه نامیده شده است؟ فرمود:
زیرا او و شیعیانش از آتش جهنم قطع شده اند.
آن حضرت بدان دلیل فاطمه نامیده شده است زیرا کسانی که دامنش را بگیرند و
ص: 46
متوسل به او بشوند را از غم و اندوه جدا می کند، یعنی مقراض محبت او شیعه را از درد و غم و الم جدا می کند مخصوصاً کسانی را که گرفتار گناه و معصیت اند مخصوصاً جوانها اگر به ذیل ولای آن دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چنگ زده و بگویند: یا فاطمه! یا فاطمه! یا فاطمه! و در این کار مداومت به خرج دهند عاقبت شیاطین انس و جن دست از گریبان آنها بر می دارند، این یکی از الطاف کریمه حضرت حق جل و علا است که پیامبر محترم اسلام آنرا برای امت خود به ارمغان آورده است.
گرچه پروردگار متعال مسلمانان را به نماز، روزه، خمس، زکوه، حج، امر به معروف، نهی از منکر، تخلق به اخلاق الهی، ادای امانت، و راستی و درستی امر فرموده، ولی در کنار این همه دستور درباره رعایت و توجه شدید بنام مبارک حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام تأکید أکید فرموده است.
پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که اهل إغراق نیست، زیرا مهر عصمت آن حضرت را دقیقاً کنترل می کند، و هنگامی که آن حضرت می خواهد فاطمه علیهاالسلام را به دنیا معرفی نماید این جبرئیل امین است که به امر پروردگار متعال، و از طرف او نحوه معرفی را به وی می گوید.
حالا به حدیث یکی از صحابی بنام عبدالله بن مسعود در این زمینه توجه کنید:
قال: دَخَلْتُ عَلی رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم، فَسَلَّمْتُ وَ قُلْتُ: یا رَسُولَ اللَّهِ أَرِنِی الْحَقَّ أَنْظُرُ إلَیْهِ بَیاناً، فَقالَ: یَابْنَ مَسْعُودٍ لِجِ الْمِخْدَعَ...(1)
عبدالله بن مسعود می گوید:
روزی به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شده و سلام کردم، سپس عرض کردم:
ص: 47
یا رسول الله حقیقت را به من چنان نشان بدهید که گویا آن را به چشم خود می بینم، فرمود یابن مسعود برو توی آن اطاق کوچک و ببین چه می بینی، داخل اطاق رفتم، ناگهان چشمم به علی بن ابی طالب علیهماالسلام افتاد که در حالت خشوع رکوع و سجود به جا می آورد، پس از آنکه نمازش را خواند دست به دعا برداشت و چنین گفت:
پروردگارا! بحق پیامبرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم از گناهان گناهکاران شیعیان من درگذر.
از اطاق بیرون آمدم تا ماجرا را به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم خبر دهم، هنگامی که به حضور آن حضرت رسیدم دیدم که او نیز در حالت خشوع مشغول نماز است و سپس از نماز دست به دعا برداشت و عرض کرد:
پروردگارا! به حق ولی خود علی بن ابی طالب علیهماالسلام از گناهان گناهکاران امت من درگذر.
وقتی که چنین دیدم بهت و هراس سر تا پای وجودم را فرا گرفت، شگفت زده بخود گفتم: چه می بینم؟! علی علیه السلام پس از نماز، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را وسیله قرار داده و از خدا آمرزش گناهان دوستان خود را می خواهد، و رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نیز در تعقیب نماز، علی علیه السلام را وسیله قرار داده و آمرزش گناهان امت خود را از خدا می خواهد، در این هنگام رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم سر برداشت و نگاهی به من کرد و فرمود:
یابن مسعودا! چه شده که اینهمه بهتت زده، مگر نمی دانی که پروردگار متعال پیش از آفرینش جهان نور ما را از نور خود آفرید، آنگاه کلیه موجودات جهان آفرینش را از نور ما آفرید، یابن مسعود! ما ظرف مشیت الهی هستیم که درست در مقابل فیض خدا قرار گرفته ایم، هر فیضی که از طرف خدا به مخلوقات می رسد نخست به ما می رسد و آنگاه سهم هر کدام از موجودات به اندازه نیازش از ما به وی می رسد یعنی اگر به حضرت ابوالفضل علیه السلام متوسل شدید، اگر دامن حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام، و یا امام صادق علیه السلام را گرفتید در جواب کسانی که نق زده و
ص: 48
می گویند: ای بابا آدم باید تنها بخدا چنگ بزند - بگوئید: همان خدائی که تو می گوئی، خود اینها را وسیله تقرب به خود قرار داده است قرآن کریم که می فرماید: «وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَهَ...»(1) منظور از وسیله اینها هستند ما باید دست نیاز به اینها دراز کنیم که خدا خود اینها را وسیله ارتباط خلق با خود قرار داده است.
پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: یابن مسعود، خدا آسمانها و زمین را از نور من آفرید، به خدا قسم که من اجل و اشرف از آسمانها و زمین هستم. همه می دانیم که عرض و طول آسمانها نامحدود است، به طوری که آنرا با ارقام بسیار بزرگ نجومی هم نمی توان بیان کرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به منظور بیان عظمت و بزرگی خود می فرمایند: که من اجل و اعظم و اشرف از آسمانهای بیکران هستم.
یابن مسعودا پروردگار متعال نور علی علیه السلام را شکافته و از آن عرش و کرسی را آفرید.
در بحارالانوار، و اصول کافی، و پاره ای از کتب معتبر، از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده که فرمودند:
هنگامی که حق تعالی عرش خدا را آفرید 360 هزار ستون برای آن تعبیه فرمود و برای هر ستونی سیصد و شصت هزار فرشته موکل قرار داد که اگر به کوچکترین فرشته، حق جلت عظمته اذن میداد هفت آسمان و هفت طبقه زمین را می بلعید در حالی که آسمان ها و زمین در کام آن فرشته همچون ریگی بود در بیابان پهناوری!!! پس از آفرینش عرش و فرشتگان خداوند متعال خطاب به فرشتگان نموده و فرمود: بندگانم این عرش را به دوش گرفته و حمل نمایید.
فرشتگان هر چه سعی کردند نتوانستند آن را حمل کرده و حرکت دهند.
خداوند عز وجل به تعداد هر فرشته ای، فرشته دیگر آفرید، باز نتوانستند آن را
ص: 49
بجنبانند، سپس به تعداد هر کدام از آنها ده فرشته دیگر آفرید، باز بر حرکت دادن آن قادر نبودند، این بار به عدد هر فرشته که عدد مجموعشان سیصد و شصت هزار بود، سیصد و شصت هزار ملک آفرید، باز از حرکت دادن آن عاجز بودند، حق عز وجل خطاب به جملگی نموده و فرمود:
عرش را رها کرده و آن را به خودم واگذارید که به قدرت خویش آن را نگه دارم. فرشتگان آن را رها کرده و از اطرافش کنار رفتند، پس باری تعالی آن را به قدرت کامله اش نگه داشت!. سپس به هشت تن از آنها فرمود:
شما این عرش را حمل کنید.
عرضه داشتند: پروردگارا این جماعت کثیر و نفرات بسیار نتوانستند عرش را حمل کنند، آن وقت چطور ما که تعدادمان اندک و نفراتمان کم است می توانیم آن را حمل کنیم!
حق عز وجل فرمود:
امتثال امر کنید شما را بر آن قادر می نمایم، زیرا من خداوندی هستم که دور را نزدیک و بندگان را رام و سخت را آسان و مشکل را سهل می نمایم، آنچه را بخواهم انجام داده و هر چه را اراده کنم به آن حکم می کنم، کلماتی را به شما می آموزم که وقتی آنها را گفتید حمل و نقل عرش بر شما آسان می گردد.
عرضه داشتند: پروردگارا، آن کلمات چیست؟
حق تعالی فرمود: بگویید:
«بِسْمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إلا بالله العَلِیِّ العَظِیمِ وَصَلَّی اللهُ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطیِّبینَ»
فرشتگان این کلمات را گفته و عرش را همچون مویی که بر شانه مرد چابک و قوی روییده باشد، بر روی دوش نهاده و حمل نمودند.
ص: 50
پس از آن حق عز وجل به سایر فرشتگان فرمود : عرش را رها کرده تا این هشت نفر آن را حمل نموده و شما فقط اطراف آن طواف کرده و بگردید و به تسبیح و تنزیه و تمجید و تقدیس من بپردازید، چه آنکه من بر آنچه می بینید قادر و بر هر چیز توانا می باشم.(1)
این روایتی بود در باره عظمت عرش، حالا وسعت عرش چقدر است؟
امام صادق علیه السلام فرمود:
« إِنَّ لِلَّهِ مَلَکاً یُقَالُ لَهُ: حِزْقَائِیلُ لَهُ ثَمَانِیَهَ عَشَرَ أَلْفَ جَنَاحٍ مَا بَیْنَ الْجَنَاحِ إِلَی الْجَنَاحِ خَمْسُمِائَهِ عَامٍ ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ أَیُّهَا الْمَلَکُ: طِرْ فَطَارَ مِقْدَارَ عِشْرِینَ أَلْفَ عَامٍ لَمْ یَنَلْ رَأْسُهُ قَائِمَهً مِنْ قَوَائِمِ الْعَرْشِ ثُمَّ ضَاعَفَ اللَّهُ لَهُ فِی الْجَنَاحِ وَ الْقُوَّهِ وَ أَمَرَهُ أَنْ یَطِیرَ فَطَارَ مِقْدَارَ ثَلَاثِینَ أَلْفَ عَامٍ وَ لَمْ یَنَلْ أَیْضاً وأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِ: أَیُّهَا الْمَلَکُ لَوْ طِرْتَ إِلَی نَفْخِ الصُّورِ مَعَ أَجْنِحَتِکَ وَ قُوَّتِکَ لَمْ تَبْلُغْ إِلَی سَاقِ الْعَرْشِ فَقَالَ الْمَلَکُ سُبْحَانَ رَبِّیَ الْأَعْلَی فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم اجْعَلُوهَا فِی سُجُودِکُمْ»(2)
«خداوند فرشته ای دارد به نام حزقائیل که هیجده هزار بال داشته و فاصله بین بالی تا بال دیگر پانصد سال مسافت می باشد، حق تعالی به آن خطاب فرمود : ای فرشته پرواز کن.
حزقائیل به مقدار بیست هزار سال پرواز کرد ولی به فراز هیچ کدام از ستونها نرسید.
خداوند متعال بال ها و نیروی او را دو چندان نمود و بعد امر فرمود که پرواز کن.
ص: 51
فرشته نامبرده به مقدار سی هزار سال پرواز کرد باز بر فراز هیچ ستونی از ستونهای عرش دست نیافت.
خداوند به آن وحی فرمود:
ای فرشته من اگر با این بالها و نیرویی که داری تا قیامت هم پرواز کنی به ساق عرش من نخواهی رسید.
حزقائیل عرضه داشت : سبحان ربی الاعلی (پروردگار والای من منزه است) این جا بود که حق عز و جل أیه (سَبِّحِ اسْمَ رَبِّکَ الْأَعْلَی) را نازل فرمود و نبی اکرم صلی الله علیه و اله و سلم فرمود : آن را ذکر سجودتان قرار دهید.»
آن وقت این عرش با این عظمت از نور علیه السلام آفریده شده است.
بعد پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم خطاب به عبدالله بن مسعود کرد و فرمود:
یابن مسعود! سپس پروردگار عالم نور فرزندم حسن علیه السلام را شکافت و از آن لوح و قلم را آفرید و حسن علیه السلام اجل و اشرف از لوح و قلم است.
یابن مسعود! بعد پروردگار عالم نور فرزندم حسین علیه السلام را شکافت و از آن بهشت و حورالعین را آفرید،
و حسین علیه السلام اجل و اشرف از بهشت و حورالعین است.
آن وقت این بهشت با این خصوصیات از نور امام حسین علیه السلام خلق شده و تعلق به امام حسین و دوستان و عزاداران و زائران قبر آن حضرت دارد.
5- وسعت بهشت:
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بهشتی که پروردگار عالم به هر یک از مؤمنین عطا می فرماید به قدری وسیع است که اگر مؤمن بخواهد اولین و آخرین از موجودات را در بهشت خود میهمان کند، بدون استمداد از کسی به آسانی می تواند این کار را انجام بدهد، حساب کنید از اول آفرینش تا روز قیامت چند نفر مؤمن به بهشت می روند.
ص: 52
در روایتی امام صادق علیه السلام می فرمایند:
«مَنْ لَمْ یَأْتِ قَبْرَ الْحُسَیْنِ علیه السلام وَ هُوَ یَزْعُمُ أَنَّهُ لَنَا شِیعَهٌ ححَتَّی یَمُوتَ فَلَیْسَ هُوَ لَنَا بِشِیعَهٍ وَ إِنْ کَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّهِ فَهُوَ مِنْ ضِیفَانِ أَهْلِ الْجَنَّه »(1)
«هر کس تا آخر عمرش [ برای زیارت] به حرم حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام مشرف نشود و حال آنکه خود را از شیعیان ما بپندارد، او شیعه ما نیست و اگر هم از اهل بهشت شمرده شود میهمان اهل بهشت است.»
یابن مسعود! بهشت با همه عظمت و وسعتش از نور امام حسین علیه السلام آفریده شد، و امام حسین علیه السلام جلالت و عظمت و شرافتش بیشتر از بهشت است.
یابن مسعود! آنگاه سر تا سر عالم هستی را ظلمت فرا گرفت، و همه جا در تاریکی محض فرو رفت، ملائکه وحشت زده دست به دعا برداشتند و گفتند:
پروردگارا ما را از این ظلمت نجات ده.
تیر دعایشان به هدف استجابت رسید قندیلی از نور بسیار شدید و خیره کننده ای از زیر عرش آویزان شد، در همه عالم وجود نقطه ای باقی نماند جز آنکه زیر تابش آن نور روشن شد، که آن نور، نور صدیقه طاهره فاطمه زهرا علیهاالسلام بود. این است که تا روز قیامت هر کس بخواهد از ظلمت نجات پیدا کند تنها بوسیله آن نور می تواند نجات پیدا کند.
انسیه حورا سبب اصل اقامت*** اصلی که ببالید بدو نخل امامت
هرگز نشنیدم که خدا را بودی أم*** ای أم الوهی ای در تو خرد گم
مرآت خدا عالمه نکته توحید*** کش خیمه عصمت زده بر عرصه تجرید
ص: 53
در هر صفتی اعظم اسماء الهی*** اندر فلک قدرت نبود چو تو ماهی
عالم همگی بنده شرمنده تو شاهی*** محتاج توایم از در الطاف نگاهی
یا فاطِمَهُ الزَّهراءِ إنّا بِکِ نَشْکُوا
خورشید چو رویت به سما و به سمک نیست***از عشق تو برپاست به کونین هیاهو
اوصاف خدا از تو هویداست کما هی***علم تو محیط است به معلوم الهی
من با تو به توحید دلی یک دله دارم***از عشق تو بر گردن جان سلسله دارم
یا فاطِمَهُ الزَّهراءِ إنّا بِکِ نَشْکُوا(1)
6- عروج رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم:
این مطلب در جای خود به ثبوت رسیده است که کلیه عوالم وجود چه آنهائی که ما می بینیم، و چه آنهایی که نمی بینیم همگی فیض از پیامبر عالیقدر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم می گیرند، حالا فاطمه زهرا علیهاالسلام چنین پدری را از دست داد.
7- فاطمه زهرا علیهاالسلام و پیراهن پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم:
از روزی که امیرالمؤمنین علیه السلام بدن طیب و طاهر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را غسل داد پیراهن مبارک آن حضرت را در صندوقی گذاشت و دیگر به کسی نشان نداد، همان پیراهن که از ودایع نبوت بوده هم اکنون در اختیار حضرت حجه بن الحسن روحی و ارواح العالمین له الفداء است.
ص: 54
روزی فاطمه زهرا علیهاالسلام آن پیراهن را از امیرالمؤمنین علیه السلام خواست تا بوی پدر را از آن استشمام کند، چون چند روز بود که بوی پدر عظیم القدرش را استشمام نکرده بود آری پیغمبر است، عزیز عالم است.
اِنْصَرَفْتَ نَحْوَهُ أَفْئِدَهُ الأَفلاکَ***وَ ثُنِیَتْ إِلَیْهِ أَزِمَّهُ الأملاکُ
دلهای پاکان عاشق او هستند، شما نمی دانید پیغمبر که بوده، هر کس می آمد و نگاهش به وی می افتاد به جهت دل پاکی که داشت عاشق او می شد، حالا پاکتر از همه که حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام است در جستجوی پدر تمامی اطاقها را می گردد، ولی او را پیدا نمی کند، غم سنگینی دل پر دردش را می فشارد، به سر خاک پدر پناه می آورد، دلش آرام نمی گیرد.
بالاخره امیرالمؤمنین علیه السلام در اثر اصرار فاطمه علیهاالسلام در صندوق را گشود و پیراهن را از آن بیرون آورده و به فاطمه علیهاالسلام داد، فاطمه علیهاالسلام نگاهی به پیراهن افکند و سیل اشک از چشمانش سرازیر شد، پیراهن را به سر و سینه اش کشید. بچه هایش را صدا زد، و همه آمدند همین که چشمشان به پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم افتاد غوغائی برپا کردند، فاطمه زهرا علیهاالسلام از حال رفت، امیرالمؤمنین علیه السلام که وضع را چنین دید پیراهن را توی صندوق قرار داد و دیگر آنرا هرگز به فاطمه زهرا علیهاالسلام نشان نداد.(1)
8- یادی از یک دختر سه ساله:
نظیر همین ماجرا در خرابه شام برای دختر سه ساله حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام پیش آمد، آن ستمدیده شبی فقدان بابا را بهانه کرده و دامن عمه اش زینب علیهاالسلام را گرفت و با اصرار تمام بابایش را از وی می خواست، در مقابل دلجوئیهای عمه اش آرام نگرفت و صدا به گریه و شیون بلند کرد، دختران خردسال
ص: 55
اسیری که در خرابه بودند با دختر نازنین امام هم صدا شدند، صدای گریه و بی تابی اینها به دلیل نزدیکی از کاخ ستم به گوش یزید رسید، از علت آن جویا شد، بی تابی دختر امام را به اطلاع او رساندند، به دستور وی سر بریده امام مظلوم را به خرابه آوردند تا شاید دخترک با دیدن سر بابا آرام بگیرد، و یزید از تنگنای فشار درونیش که سخت آزارش می داد رها شود، سر نازنین امام را وارد خرابه کردند، دخترک سر بریده را در بر گرفت، زنان و دختران هم زنجیرش همه او را در میان گرفتند تا نحوه برخورد او با بابایش را ببینند، دخترک عقده دلش گشوده شد، و با بابایش مشغول راز و نیاز شد، بابا کجا بودی تو؟
«مَن قَطَعَ وَ ریدَکَ »؟ چه کسی رگهای گردنت را بریده.
به فدای تو شوم ای که تو جانان منی*** هم تسلای دل و قلب پریشان منی
آمدی از چه خرابه تو که سلطان منی*** باورم هیچ نیاید که تو مهمان منی
خرابه تاریک است و زنان و بچه ها در تاریکی محض به حال پریشان دخترک بی نوا زار می زنند، کودک لب به لب بابا نهاد و چراغ عمرش خاموش شد.
زینب مظلومه جسد بی جان دختر برادرش را در بر کشیده و چنان نالید که دل زمین و زمان را به آتش کشید، صدای شیوه از خرابه به آسمان بلند شد، همسایگان خرابه سراسیمه پشت بامها آمده و علت بی تابی آنها را پرسیدند، وقتی که از ماجرا اطلاع حاصل کردند، زنانشان لوازم غسل و کفن و حتی زن غساله ای را برای غسل آن کودک ستمدیده بی گناه با خود به خرابه آوردند وقتی که اهل بیت امام حسین علیه السلام چشمشان به کفن افتاد به سختی گریستند که حتی دشمن بی شرم را به گریه درآوردند.
ص: 56
گفتار سوم
1- علامه محقق حضرت آیت الله مرحوم حاج شیخ محمود حلبی خراسانی قدس سره
تصویر
(از تهران)
ص: 57
ص: 58
2- ولایت و محبت به حضرت ولی عصر
عجل الله تعالی فرجه الشریف(1)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ بَارِئِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ و صلی الله علی سید الأنبِیَاءِ وَ المُرسَلینَ حَبیبِ إلَهِ العَالَمینَ و خاتم النبیین، أبِی القَاسِمِ مُحَمَّدٍ و عَلَی أهلِ بَیتِهِ الاطَّیِّبینَ الانجبین الْهُدَاهِ الْمَهْدِیِّین سِیَّمَا مَوْلانَا و سَیِّدَنَا اَلْاِمامِ المُبین و الْکَهْفِ الْحَصینِ، وَ غِیَاثِ الْمُضطَرِّ الْمُستَکینِ و خاتم الائِمَّهِ الْمَعْصُومِینَ.
صَاحِبُ الْهَیْبَهُ العسکریه وَ الْغِیبَهَ الالهیه ، مَوْلَانَا وَ سیدنا وَ أَمَامَنَا وَ هَادِیَنَا بِالْحَقِّ الْقَائِمِ بِأَمْرِکَ ، وَ لَعْنَهَ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَبَدَ الابدین وَ دَهْرَ الداهرین.
قَالَ اَللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی:
«بَقِیَّه اللَّهِ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ »(2)
آنچه خدا برای شما باقی گذارده برایتان بهتر است اگر ایمان داشته باشید.
ص: 59
3- مقدمه:
برای مطلب لازم و مهمی که باید به عرضتان برسانم مقدمه ای ذکر می کنم و خیلی لازم است که آقایان اهل علم، دانشمندان و فضلا این مقدمه را مورد توجه قرار دهند.
مذهب حقه شیعه دارای یک اصل بسیار معتبر از اصول مذهب است که بدان متلالا و متجلی است و سایر مذاهب و همچنین سایر ادیان از آن اصل محرومند.
چنانکه به سمع مبارکتان رسیده به طور قطع و مسلماً در روزهای غدیر خم آقایان گویندگان که بالای منبرها واقعه غیر خم را به سمع مبارک شما می رسانند ضمن مطالبی که در پیرامون آن صحبت می کنند می گویند:
پیامبر محترم اسلام در روز تاریخی غدیر به منبر تشریف برده و هفتاد هزار نفر را توی بیابان در جحفه از حرکت باز داشتند، سه شبانه روز زیر آفتاب داغ عربستان به منبر تشریف برده و خطبه مفصلی ایراد فرمودند، خطبه ای که مشحون از معارف توحیدی اسلام بود، خطبه ای که به تنهائی دلالت بر صدق نبوت آن حضرت می کند، زیرا بجز یک پیامبر راستین کسی را توان ایراد چنین سخنان محکم و پر محتوائی نیست، از جمله مطالبی که بعد از ایراد خطبه مذکور بیان فرمودند آن بود که آن حضرت به منظور گرفتن اقرار و اعتراف از مردم سه بار فرمودند:
ألَسْتُ أوْلَی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ؟
این عبارت را همه محدثین اعم از شیعه و سنی، و مورخینی که واقعه غدیر را به تفصیل بیان داشته اند از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت کرده و نوشته اند:
که پیامبر محترم اسلام سه مرتبه خطاب به انبوه جمعیت حاضر در آن بیابان فرمودند:
ألَسْتُ أوْلَی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ؟ قَالُواْ: بَلَی
ص: 60
پس از آنکه چنین اقراری از مردم گرفت فرمود:
مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ.(1)
راست امیرالمؤمنین علیه السلام را با دست چپش گرفته و آن حضرت را با خود بالای منبر 3، 4 پله ای که از جهاز شترها ترتیب داده بودند برد، آنگاه دوتائی دستهایشان را چنان بلند کردند که زیر بغل هر دو نمایان شد، این تابلوهای حاکی از اینکه حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم کمر علی علیه السلام را گرفته و او را از زمین بلند کرده است خلاف واقع و باطل است، گود ورزشگاه که نبوده که پیامبر عظیم الشأن کمر علی علیه السلام را بگیرد و بلند کند، کشتی که نمی گرفتند، نوع این تابلوها غلط ترسیم شده و به هیچوجه واقعیتی را که جریان یافته نشان نمی دهند و لذا مناسب شأن عظیم رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام نیستند، بلکه آنچه در صحنه غدیر اتفاق افتاده آن است که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم با دست چپ خود دست راست امیرالمؤمنین علیه السلام را گرفته و با
ص: 61
خود بالای منبر بردند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و علی علیه السلام هر دو دستشان را چنان بلند کردند که زیر بغل هر دو نمایان شد، آنگاه پیامبر بزرگوار اسلام خطاب به سیل جمعیت چنین فرمود:
مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ.
هر کسی که من مولای او هستم این علی مولای اوست.
و سپس فرمود:
اللّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ واخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ.
تا اینجا را آقایان اهل منبر به اطلاعتان رسانده اند و شما نیز آن را شنیده اید.
نکته ای که من الان میخواهم عرض می کنم، و فضلا باید توجه کامل به آن داشته باشند این است که چرا پیامبر محترم فرمودند: ألَسْتُ أوْلَی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ؟ این فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم چه مفهومی دارد؟
اهل سنت و جماعت که خدا انشاء الله هدایتشان بفرماید، و به علمای متعصبشان انصاف بدهد می گویند: منظور از سخن پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم که فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌّ مَوْلَاهُ آن است که می خواست بگوید: هر کس مرا دوست دارد علی علیه السلام را نیز باید دوست داشته باشد، عجب حرفی!! سه شبانه روز تمام، هفتاد هزار نفر جمعیت را در آن بیابان سوزان نگه داشته تا عقبی ها برسند و روندگان بازگردند، و مطلبی را که با این همه تشریفات و مقدمات خواسته بگوید آن است که علی علیه السلام را دوست بداریدا! کدام حرام زاده ای است که علی علیه السلام را دوست نداشته باشد؟! در حالیکه قرآن کریم می فرماید:
ص: 62
«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ»(1)
زنان و مردان مسلمانان همه همدیگر را باید دوست داشته باشند.
همه ما باید همدیگر را دوست داشته باشیم، آنوقت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فقط خواسته است به آن همه جمعیت بفرماید: علی علیه السلام را دوست داشته باشید؟ مگر مردم مبغض علی علیه السلام بودند، مگر هفتاد هزار نفر جمعیت دشمنان امیرالمؤمنین علیه السلام بودند که پیامبر به خاطر آن این همه جمعیت را معطلشان کرده، و یک ساعت ایراد خطابه می فرماید؟
گذشته از همه این حرفها پس گرفتن اقرار از مردم، یعنی: الَسْتُ أوْلَی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ چه می شود؟ و مناسبت آن با مقام چگونه بیان می شود؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله و سلم در اینجا خطاب به مردم می فرمایند: آیا من نسبت به شما بالاتر از خودتان نیستم؟ و همه در جواب آن حضرت یکصدا گفتند: چرا شما برای ما بالاتر از خودمان هستید، بقول فلکی ها این رفراندوم برای چه بود، چرا از همه آنها قرار گرفت و فرمود:
آیا من برای شما بیشتر از خودتان اولویت، سلطنت، و ولایت ندارم؟
و همه هم مطابق انتظار آن حضرت اقرار کردند، آنگاه آن حضرت فرمود هر کس مرا به این صفت، و این سمت می شناسد، و این موقعیت را برای من نسبت به خود اعتراف دارد علی علیه السلام را هم باید به همین سمت، و صفت شناخته و بر اولویت او نسبت به خود اعتراف و اقرار داشته باشد، یعنی علی علیه السلام را نسبت به خود اولی تر، و مسلط تر از خودش بر خودش بداند.
4- ولایت تکوینی :
این مطلب در حکمت متعالیه، و فلسفه علمی منطقی، به اتفاق جمیع فلاسفه،
ص: 63
فلاسفه الهی اعم از اشراقیون، مشائیون، فلسفه های پهلوی، فلسفه های رواقی، و غیره مثل دو دو تا چهار تا ثابت شده و همه بر آن متفقند، و هیچ اختلافی درباره آن در میان اهل فن وجود ندارد، کسانی که اهل فضل و درایت اند به کتب فلسفه مراجعه فرمایند. این مطلب به همین ترتیب که ما گفتیم در اسفار آخوند ملا صدرای شیرازی، قبسات میرداماد، حکمت الاشراق شیخ سهروردی، و انواع فلسفه هائی که نوشته شده و تدریس می شوند، و کتابهایش در دسترس عموم مردم است وجود دارد.
همه گفته اند: علت أولی به وجود معلول از خود معلول، و فاعل در فعلش وجود شدیدتری دارد تا خود فعل نسبت به خودش، فعل مولود فاعل، و معلول مولود علت است، معلول مرتبه نازله خود علت است، فعل تجلی فاعل، و تجلی، مرتبه پائین خود فاعل است، فاعل تسلط و احاطه اش بر فعل بیش از احاطه فعل بر خود است.
خدا فاعل و خلاق ما است، و احاطه او در وجود ما بیش از احاطه ما بر خودمان است، نفوذ قدرت خدا در ما بیش از نفوذ قدرت ما در خود ما است.
ما بر خودمان و شما بر خودتان توانائی دارید، شما الان در مملکت وجود خود می توانید چشمهایتان را روی هم گذاشته و هزار موجود خیالی را در ذهن خود ایجاد کنید، مثلاً الان یک دیس پلو را که زیرش یک بوقلمون و یک طرفش یک دُراج(1) و طرف دیگرش یک ماهی آزاد رشت قرار داشته باشد تا توجه به آن پیدا کنید فوراً در ذهنتان صورت وجود پیدا می کند.
این کمال تسلط و قدرت شما بر فعلتان در مملکت وجود خود می باشد، هر کدام از شماها برای خود مملکتی هستید که فرمانروای آن خود شما هستید، و شما
ص: 64
در این مملکت هر کاری که دلتان بخواهد بدون چون و چرا می توانید انجام بدهید، مثلاً دستم را حرکت می دهم، زبانم را حرکت می دهم، سرم را حرکت می دهم، فکر می کنم، در ذهن خود به مجرد توجه باغی برای خود می آفرینم، چون کمال تسلط را بر وجود خود دارم، و به محض آنکه توجه خود را از باغ مزبور منعکس می کنم باغ مزبور فوراً از میان می رود، این خلاقیت، و قدرت کامله من است، من بر خود توانائی بی چون و چرائی دارم، هیچکدام از شماها آنگونه که من بر خود مسلطم بر من تسلط ندارید، ولی خدا تسلطش بر من بیش از تسلط من بر خودم می باشد، زیرا او فاعل و پدید آورنده من است، اگر من تصمیم بگیرم چیزی را تصور کنم اما خدا نخواهد نمی توانم آن چیز را تصور کنم چون قدرت او مسیطر و مسلط بر قدرت من است، و اراده او حاکم بر اراده من است، نفوذ خدای متعال در من بیش از نفوذ من در خودم است، این را فهمیدید حالا این مطلب را مورد توجه قرار دهید.
5- طبقات وجود در جهان هستی:
پروردگار متعال جهان آفرینش را به واسطه آفریده است، بدین ترتیب که فعل اول خدای متعال خاتم الانبیاء صلی الله علیه و اله و سلم است، یعنی اول نوریکه پروردگار متعال آفریده و آن را از نور خود منشعب و مشتق کرده نور موفور السرور حضرت خاتم الانبیاء ابی القاسم محمد صلی الله علیه و آله و سلم می باشد، و از نور او امیرالمؤمنین علی علیه السلام، و از نور علی علیه السلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم، ائمه هدی علیهم السلام، و از نور ائمه علیهم السلام، انبیاء علیهم السلام، و از نور انبیاء و رسل علیهم السلام، ملائکه، و از نور ملائکه، اولیاء و صلحا را به ترتیب و نظام ویژه ای که در روایات ذکر شده آفریده است آفرینش متسلسل، و مرتب به یک سیر حکمی علمی از عالی ترین موجودات شروع شده تا با پست ترین آنها پایان می یابد، آنوقت هر مرتبه عالیه ای نسبت به مرتبه مادون خود سمت اولویت به نفس از نفس را دارد، یعنی هر رتبه اعلی که اشرف است نسبت به رتبه پائین تر از خود که ادنی، و اخس
ص: 65
است همین سمت را دارد، مسأله اولویت و تأثیر و تأثر در سلسله فواعل وجود همین است، یعنی چه؟ یعنی اگر این رتبه پائین اراده کند یک مطلبی را در خودش، و آن بالائی خلاف آن را اراده کند، اراده مرتبه بالا اراده رتبه پائین را می زند و می کوبد و از بین می برد. مثلاً اگر من یک کاری را اراده کنم، و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم خلاف اراده من اراده کند آنوقت اراده پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در عالم وجود مسلط بر اراده من بوده و اراده مرا محو می کند چون او هم: «مَآ تَشَآءُونَ إِلّآ أَن یَشَآءَ اللهُ»(1) است، چون اراده او مندک در اراده خدا است، اگر او اراده کند خدا اراده کرده است، و ممکن نیست او چیزی را اراده کند که خدا آنرا اراده نفرموده باشد، و مراتب پائین تر هم همینطور، محال است علی مرتضی علیه السلام چیزی اراده کند، جز اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و خدا هم همان را اراده می کند، اراده علی بن ابی طالب علیه السلام بر خلاف اراده پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، و اراده پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم، بر خلاف اراده خدا محال است، اراده خدا مسیطر، و نافذ بر اراده پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم، و اراده پیامبر مسیطر و مسلط تر از اراده علی بن ابیطالب علیه السلام است، که هر اراده ای که در سلسله مراتب وجود واقع می شود دائماً طبق اراده خد است.
پس هر رتبه ای تصرف کونی خارجی، نه فکری، خیالی، و اعتباری، بلکه تصرف عینی و خارجی آن در رتبه دانیه بیش از تصرف این رتبه در خود او می باشد.
بنابراین قدرت ائمه طاهرین علیهم السلام بر شیعیان، و سایر مردم، و بر همه ممکنات بیشتر از قدرت آنها بر خودشان می باشد، یعنی اگر تو بخواهی یک مطلبی را در مخیله خود بیاوری، اما امام جعفر صادق علیه السلام نخواهد تو نمی توانی آن مطلب را در مخیله خود بیاوری، زیرا اراده او قاهر است بر اراده تو، قدرت او مخیله تو را در تصرف خود گرفته. و نیروی فعالیت خیالی را از تو می گیرد، این مطلب به قدری روشن و ثابت است که کوچکترین تردیدی در صحت آن وجود ندارد، همه چیز را
ص: 66
نمی توانم روی این منبر که اشخاص گوناگونی از نظر درک و استعداد نشسته اند بر زبان بیاورم، الان آنهائی که قدرت مانیتزمی و قدرت هیپنوتیزمی پیدا می کنند این ولایت را دارند. کجائی تو؟ یک نگاهی می کند به شخصی می گوید: بخواب، وقتی این شخص ضعیف شد تحت ولایت او در می آید و یک مرتبه می خوابد، من در این راهها نیز بیکار نبوده ام، ولی برای شماها جایز نیست که در این وادیها وارد بشوید، زیرا من بر اساس شرایط و امکانات و مقتضیاتی در تحولات وجودیم که از همه چیز خبر دارم، و سر به هر سوراخ و سمبه ای زده ام وارد در این گونه مسائل شده ام. مثلاً هیپنوتیزور به شخص مورد عملش می گوید: بخواب؛ و او می گوید: نمی خواهم بخوابم، ولی او می گوید: بخواب، و یکمرتبه خوابش می برد، زیرا اراده او تسلط بر اراده شخص مزبور دارد، و قدرت او نفوذ بر او دارد، و هیپنوتیزور در این هنگام بر او بیش از خود او بر خودش اولویت پیدا کرده است، این مطلب، و اینگونه ولایت در میان پیش پا افتادگان، و بچه های مانتیزمی و هیپنوتیزمی شایع و رایج است، آنوقت در اولیاء الله، و ائمه اطهار علیهم السلام، و پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به طریق اولی وجود دارد، این مطلبی است که در حکمت مسلم، و در فلسفه اعم از فلسفه های اشراق، مشاء، و پیش حکمای پهلوی، عرفاء، مثل دو دو تا چهار تا مطابق منطق و برهان ثابت شده، و در فتوحات محی الدین عربی موجود است، که از اینگونه مقالات هزاران مورد نقل کرده است، و همه معتقدند که در سلسله مراتب وجود هر موجودی که مقامش بالاتر است و موجودیتش شدیدتر در موجود ضعیفتر ولایت تکوینی خارجی دارد، نه ولایت تشریعی، یعنی این موجود عالی اگر بخواهد موجود پست و پائین تر از خودش را بپیچاند بر خلاف اراده او می پیچاند، من اینها را دیده و عملاً مشاهده کرده ام، که اگر بخواهم داستانش را بگویم سر من ریخته و سئوال نموده خسته ام میکنید، وگرنه از همین اصفهان و تخت فولادتان می گفتم، ولایت تکوینی یک حقیقتی است که در همه موجودات هست، هر موجود قوی
ص: 67
نسبت به موجود ضعیف ولایت تکوینی دارد، یعنی چه؟ یعنی اگر این موجود ضعیف اراده کند کاری را انجام دهد اما اراده موجود قوی بر خلاف اراده او باشد اراده این ضعیف مندک، مضمحل، و فانی در جنب اراده آن قوی می شود، زیرا اراده آن قوی مسیطر است، می کوبد، این معنای ولایت است، پروردگار متعال این ولایت را در تمام شعب و شئون موجودات جریان و سریان داده و مال خودش هم هست ذاتی او است، آن وقت به حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله و سلم از همین ولایت عطا فرموده، که آن حضرت به ولایت اعطائی، عنایتی، و افاضه از حضرت احدیت بر او بر سایر ممکنات ولایت تکوینی دارد نه شرعی.
6- ولایت تشریعی:
هر عالمی که به درجه اجتهاد و استنباط رسید نسبت به عوام امت حکومت و ولایت تشریعی پیدا می کند، یعنی محجورین را حجر می کند، از صغار قیومت به عمل می آورد، بر اغنیاء و فقراء هر دو ولایت پیدا می کند، پول را از غنی می گیرد و به فقراء می دهد، و زکات را می گیرد و در اختیار فقراء قرار می دهد، این ولایت تشریعی بوده و در مقام مقایسه با ولایت تکوینی از ارزش اعتبار معتنابهی برخوردار نیست، و ولایت تکوینی همان است که قرآن کریم در رابطه با آن می فرماید:
«إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَهُمْ رَاکِعُونَ»(1)
«سرپرست و ولی شما تنها خداست و پیامبر او و آنها که ایمان آورده اند، همانها که نماز را برپا می دارند، و در حال رکوع زکات می دهند».
ص: 68
منظور از ولایت تکوینی همین ولایت است که این آیه شریفه به آن نظر دارد، پروردگار متعال بر تمامی ممکنات ولایت تکوینی دارد، یعنی هر چه که او بخواهد همان می شود:
«اَلعبدُ یُدَبِّرَ وَ اللهُ یُقَدِّرَ وَالْأَمْرُ عَلَیَّ ما قَد قُدِرَ».
غمزه جان ستان، با من نا امید*** یفعل ما یشاء، یحکم ما یرید
یعنی خدا بر کلیه ممکنات حتی نسبت به پیغمبر مکرم صلی الله علیه و آله و سلم ولایت تکوینی دارد، در روایت هم آمده:
«أُرِیدُ و تُرِیدُ وَلَا یَکُونُ إلَّا مَا أُرِیدُ».
ای ممکنات، از پیامبر گرفته تا برسد به تو، یک چیزی اراده می کنی، و من خلاف آنرا اراده می کنم، از این دو اراده آنکه تحقق پیدا می کند آنست که من اراده کرده ام نه تو، زیرا اراده من حکومت بر اراده تو دارد و می کوبد اراده تو را، این معنی ولایت تکوینی است که خدا نسبت به همه ممکنات چنین ولایتی را دارد، آنوقت از همین ولایت به پیامبرش ارزانی داشته، و پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز همانند پروردگار متعال بر تمامی ممکنات ولایت تکوینی دارد، ولی این ولایت ذاتی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیست، مال خودش نیست، مال خدا است که به وی عطا فرموده است، و همین ولایت حضرت حق از طریق رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به حضرت مولی الموالی علی بن ابی طالب علیه السلام عنایت شده است، همان علی که در حال نماز و رکوع انگشترش را به فقیر داد، و از مجرای پیامبر و علی علیهماالسلام این ولایت به ائمه طاهرین علیهم السلام از اولاد آنها عنایت شده است. همین ولایت را الان آقا امام زمان علیه السلام ما وارد، این ولایت تکوینی است که صرف نظر از ائمه معصومین علیهم السلام برخی از اصحابشان نیز از چنین ولایتی برخوردارند تا چه رسد بخودشان، من در اینجا والله-که قسم شرعی است -خیلی حرفهای گفتنی
ص: 69
دارم که اکنون مقتضی نیست به شماها بگویم، گفتن اینگونه مطالب مجلس درس، و اشخاص خاصی را می طلبد، همین ولایت را قنبر خدمتگزار امیرالمؤمنین علیه السلام، محمد بن مسلم، زراره بن اعین، و حواریون ائمه علیهم السلام نیز دارند، کجای کاری تو؟ حالا این ولایت را پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در روز غدیر خم پس از آنکه از مردم قرار گرفت و فرمود:
«أَلَسْتُ أوْلَی بِکُمْ مِنْ أنْفُسِکُمْ؟ قَالُوا: بَلَی».
پس از آنکه آن را با بیانات عرفانیش علماً و با قدرت عملیش عملاً به مردم فهمانید و فرمود:
آیا من ولایت تکوینی بر شما دارم یا نه؟ و همه گفتند: بله یا رسول الله.
بعد آن را به امام امیرالمؤمنین علیه السلام عطا فرمود، این معنی ولایت است، و ممکن نیست بدون ولایت تکوینی عالم امکان سیر وجودی پیدا کند، هر موجود عالی که رتبه وجودیش قوی تر باشد بر موجوداتی که ضعیفتر از او است ولایت کونی دارد، یعنی بر وجود ضعیفتر اولی تر از خود او است به این معنی که اگر وجود ضعیف چیزی را بخواهد ولی وجود قویتر آنرا نخواهد حکم، حکم نخواسته او می باشد نه حکم خواسته موجود ضعیف پس ما باید پیغمبر را به این سمت که دارای ولایت تکوینی الهی من الله بر همه موجودات است قبول داشته باشیم هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام بدن طیب و طاهر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را غسل داد و کفن فرمود یک عبارتی فرمود که آن عبارت در عمده ابن بطریق ضبط شده است، عبارت عجیبی است، اولش این است که می فرماید:
«اَللّهُمَّ اِنَّ هَذَا مِنْکَ وَبِکَ وَلَکَ، واِلَیکَ»
این منک عجیب است یعنی این از تو و مخلوق تو است، عالم به علم تو، قادر به قدرت تو، حلیم به حلم تو، و عزت به عزت تو، و سلطنت به سلطنت تو دارد، هر
ص: 70
چه دارد از تو دارد، از خودش هیچ چیز ندارد، همه اینها مال تو است، و تو افاضه فرموده ای:
«هذا عَطاؤُنا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِکْ بِغَیْرِ حِسابٍ» 39(1)
«(و به او گفتیم) این عطای ماست، به هر کسی می خواهی (وصلاح می بینی) ببخش، و از هر کس می خواهی امساک کن و حسابی بر تو نیست. (تو امین هستی)»
ولی است به ولایت خدا نه به ولایت خودش، از خودش هیچ ندارد، علی علیه السلام ولی است به ولایت خدا و ولایت پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم، همچنین ائمه طاهرین علیهم السلام ولی هستند به ولایت علی علیه السلام و ولایت پیغمبر صلی الله علیه و اله و سلم که این ولایتها همه ولایت الهی و ولایت تکوینی است، یعنی زیر و رو می کنند مرتبه مادون خود را، و کل مراتب مادون اینها محکوم، مغلوب و منکوب اینها است، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم أولی به نفس ما از ما است حالا که او اولی به ما از ما است، مسلط تر از ما به ما، و محیط تر از ما به خود ما است به حکم وجدان باید او را بیشتر از خودمان دوست بداریم، چون همه چیز ما از اوست، قدرت ما، اراده ما، فکر ما، عمر ما، غنای ما، حلم ما، حسن ما، و تمام کمالات وجودی ما از او است، او مرتبه شدیده و ما مرتبه ضعیفه ایم، او مجری فیض خدا است، فیض از مجرای او به ما می رسد، اما همه این افاضات من الله است و من دون الله نیست، من الله است، بالله است، لله است فی الله است ، و الی الله است که هر کدام از اینها معنای خاصی دارد، لذا ما باید او را بیشتر از خودمان دوست داشته باشیم، وجود او باید عزیزتر از ما بر ما باشد، ما باید خودمان را برای پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بخواهیم، نه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را برای خودمان، همچنین باید خودمان را
ص: 71
برای خدا بخواهیم، نه خدا را برای خودمان، ما همه خدا را برای خودمان می خواهیم، خدا پول می خواهم، خدا زن می خواهم، خدا اولاد می خواهم، خدا عزت می خواهم، اگر داد خوشحالیم، و اگر نداد به خدا نق می زنیم، بدین ترتیب معلوم می شود که خدا را برای خودمان می خواهیم، نه خودمان را برای خدا، اگر ما خودمان را برای خدا دوست داشته باشیم آنگاه باید خدا را ولی خودمان بدانیم:
«اُللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا...»،(1) البته روشن است که خدا ولی همه ممکنات است، ولی اینکه در این آیه شریفه ولایت خدا را به مؤمنین اختصاص داده برای آنست که مؤمنین ولایت خدا را قبول دارند، وگرنه خدا ولایت بر همه موجودات دارد: «واللَّهُ هُوَ الْوَلِیُّ الْحَمِیدُ»(2) خدا ولی همه ممکنات است، و مؤمنین آنرا باور دارند، لذا می فرماید: «اللَّهُ وَلِیُّ الَّذِینَ آمَنُوا» اگر کسی خدا را به ولایت قبول داشته باشد باید او را بیش از خودش دوست داشته باشد و باید خودش را که دوست دارد برای خدا دوست داشته باشد، چون او مخلوق خدا، و اثر صنع خدا است، زیرا چون خدا او را به زیب وجود زینت بخشیده است خودش را دوست می دارد نکته بسیار لطیفی در این مطلب نهفته است، و آن اینکه باید من خدا را برای خودم نخواهم، بلکه باید خودم را برای خدا بخواهم، چون خدا مرا آفریده است یعنی چون من صنع خدا هستم و چون من فعل خدا هستم خودم را دوست میدارم، این خیلی لطیف است، اگر توبه این پایه از معرفت رسیدی آنوقت عارفی وگرنه با خواندن شعر مثنوی، حافظ و جامی که آدم عارف نمی شود، تو مفتون شعر شده ای پس تو باید خودت را برای پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بخواهی نه پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را برای خودت، و باید خود را برای امام زمان علیه السلام بخواهی نه امام زمان علیه السلام را برای خودت، و باید امام زمان علیه السلام را بیشتر از
ص: 72
خودت دوست داشته باشی، زیرا او در سلسله وجود، و در سلسله ولایت تکوینی تو قرار داشته و اولی است به تو از خود تو، او به ولایت خدا در نظام آفرینش ولی تو است، و چون ولی تو است بنابراین اولی است به تو از خود تو، پس باید برای تو محبوبتر از خودت باشد این قانون علمی، و مطلبی است که در حکمت متعالیه تمام طبقات حکما اعم از حکمای منسوب به مکتبهای اشراق، مشاء، رواقیون، و حکمای پهلوی همه بر آن اتفاق نظر دارند، با این حساب ما باید اولیای خود، و آنهائی را که ولایت بر ما دارند بیش از خودمان دوست داشته باشیم، یعنی خودمان را برای آنها بخواهیم نه آنها را برای خودمان، در روایتی که شیخ طوسی قدس سره صاحب کرسی فقه شیعه در طول هزار سال گذشته، و شیخ صدوق قدس سره که کوه حدیث و رکن بزرگ عالم تشیع است هر دو آنرا در امالی خود روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمودند:
«لا یُؤمنُ عَبدٌ حتّی أکونَ أحَبَّ إلَیهِ مِن نَفْسِهِ و أهْلی أحَبَّ إلَیهِ مِن أهْلِهِ و عِتْرَتی أحَبَّ إلَیهِ مِن عِتْرَتِهِ، و ذاتی أحَبَّ إلَیهِ مِن ذاتِهِ»(1)
«بنده ای مؤمن نیست جز آنکه مرا بیش از خود دوست بدارد، و خاندان مرا بیش از خاندان خودش دوست بدارد، و ذات مرا بیش از ذات خودش دوست بدارد».
ولی بسیاری از ماها چنین نیستیم، چون ما بچه های خودمان را بیشتر از بچه های
ص: 73
پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و خودمان را بیشتر از پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم دوست می داریم و پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم را برای خودمان دوست می داریم پس ما ایمان نداریم.
7- اقسام ایمان:
1- ایمان ظاهری که عبارت است از اقرار به وحدانیت پروردگار متعال، و شهادت به رسالت رسول اکرم صلی الله علیه و اله و سلم که برد چنین ایمانی تا آنجا است که به واسطه آن تنها خونمان، جانمان حفظ می شود، بدنمان نجس نیست، زن به ما میدهند، ارث می توانیم ببریم، همانند ایمان سنی ها که تا لب گور به درد می خورد، و پس از آن دیگر هیچ.
2- نوع دیگر ایمان، ایمان سلمان است که در درجه دهم آن بود و فیما بینهما متوسطات، یعنی از این پائین تا آن بالا درجات ایمان است.
اینکه رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم فرموده:
«لا یُؤمنُ عَبدٌ حتّی أکونَ أحَبَّ إلَیهِ مِن نَفْسِهِ و أهْلی أحَبَّ إلَیهِ مِن أهْلِهِ و عِتْرَتی أحَبَّ إلَیهِ مِن عِتْرَتِهِ، و ذاتی أحَبَّ إلَیهِ مِن ذاتِهِ».
هر کس من و عترت مرا بیش از خود و عترت خود دوست نداشه باشد به من ایمان نیاورده است و منظور از این عبارت آنست که چنین شخصی آن ولایتی را که ما به آفریدگان خدا داریم، و مسلمان واقعی باید به آن معتقد باشد ندارد، پس چنین ایمانی از درجه عالیه آن نیست، راستی چه کسی ایمان در درجه عالی را دارد؟ آن کسی که ولایت ما را باور داشته و ما را برای خود اولی از خودش بداند، همان ایمانی که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در غدیر خم به قول فکلی ها رفراندم داد و از مردم به آن اقرار گرفت. نه ولایت به معنای دوست داشتن اهل بیت پیغمبری صلی الله علیه و آله و سلم. زیرا انسان
ص: 74
پدر و مادرش را هم گرچه فاسق و فاجر باشند دوست می دارد ولایتی که رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم در روز غدیر از مردم بدان اقرار گرفت همان است که الان من گفتم ما باید باور داشته باشیم که در نظام وجود حضرات رسول خدا و علی و ائمه معصومین علیهم السلام بر ما ولایت تکوینی دارند، امام زمان علیه السلام بر ما ولایت تکوینی دارد.
«بِهِمْ سَکَنَتِ السَّاکناتُ، وَ بِهِمْ تَحَرَّکَتِ الْمُتَحَرِّکاتُ»(1)
«گردش جنبندگان و آرامش غیر متحرک ها همه به اراده، و ولایت آنها است».
نه چرخ بگردند همی طوع یمینش***چونانکه در انگشت یکی حلقه خاتم
جهان همانند انگشتری دور انگشت آنان می چرخد، البته به قدرت و به ولایت خدا، زیرا آنها از خودشان چیزی ندارند، هر چه دارند مال خدا است، بنابراین ما باید حضرت حجه بن الحسن روحی و ارواح العالمین له الفداه را بیشتر از خودمان دوست داشته باشیم ادعای اینکه ما ولایت امام زمان علیه السلام را داریم بیشتر به شوخی و هذیان شباهت دارد تا حقیقت، زیرا اگر ما آنحضرت را می خواهیم برای خودمان می خواهیم، همانهائی که سنگ ولایت امام زمان علیه السلام را بر سینه می زنند اکثراً آن حضرت را برای خودشان می خواهند، آقا یا صاحب الزمان بیا که مالم را خوردند، پس بدین ترتیب امام زمان علیه السلام را برای استرداد مالش می خواهد، المستغاث بک یا صاحب الزمان زنم نمی زاید، پس امام زمان علیه السلام را برای زائیدن زنش می خواهد، المستغاث بک یا صاحب الزمان در غربت گرفتار شده و پول ندارم، پس آن حضرت را برای پول می خواهی، آقایان مکرر گفته ام درباره من که اینجا دارم برای شما ایراد سخن می کنم و داد میزنم بیش از آنچه من خودم درباره خود اعتقاد دارم اعتقاد
ص: 75
نداشته باشید، این نوارها را که شبها در اینجا از بنده ضبط می شود می برند تو خانه می گذارند، وقتی نوار شروع به صحبت می کند از هم می پرسند: این کیه حرف می زند؟ می گویند: حلبی است، حلبی از تو سوراخ این نوار دارد حرف می زند، این نوار داره این حرف ها را می زند، آیا شما از نوار توقع دارید که به آنچه را که می گوید عمل کند؟ نه، نوار است دیگر، شما توقع عمل از نوار را ندارید. «اُنظُر إلَی ما قالَ وَ لا تَنظُر إِلَی مَن قالَ» بنده هم نواری بیش نیستم، بیش از این در حق من قائل نشوید، نهایت این نوار پلاستیکی است و من نوار گوشتی و دست اولم، شما به خود من نگاه نکنید، خود من یک نوارم، اهل عمل نیستم، ببین حرفم چیه؟ آیا شما امام زمان علیه السلام را بیشتر از خودتان دوست دارید؟ حتی آن حضرت را برابر خودتان دوست می دارید؟ امروز در روی زمین مسلم و به طور قطعی ذریه پیغمبری بدون هیچ شک و تردیدی کسی جز امام عصر علیه السلام وجود ندارد که از همه بچه های پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به آن حضرت نزدیکتر است، یعنی بیش از یک پشت فاصله با پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم ندارد، و عمرش نیز از همه ما بیشتر است، اقدم، اعظم، اعلم، افضل، و اکمل از همه است، امروز برای پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم و فرزند ارجمند مسلم و قطعی که به قول ما مشهدی ها تم بر درزش نرفته باشد، جز حضرت بقیه الله الاعظم علیه السلام نیست، راستی شما امام زمان علیه السلام را بیشتر از بچه های خودتان دوست می دارید؟ دروغ نگوئید، شما قائل به ولایت او، و متولی ولایتش هستید؟ بدون معطلی نخیر، خود بنده که عرض کردم نواری بیش نیستم هیچ، اما شماها چی؟ شماها که همگی بهتر از من، و من خاک پای شمایم، شما مقدس اردبیلی نیستید، سلمان زمان، شیخ انصاری، سید ابن طاووس، و سید بحرالعلوم نیستید، درست است که از من بهترید ولی آنچنانکه باید پاک و پاکیزه هم نیستید، آیا شماها که از من بهترید امام زمان علیه السلام را بیشتر از بچه های خودتان دوست می دارید؟ بچه ات که دو ساعت از مدرسه دیر
ص: 76
به منزل بر می گردد فوراً تلفن را برداشته به مدرسه زنگ می زنید، آقا، بلی، محصلین هنوز کلاس اند؟ نخیر کلاس دیگر تعطیل شده است، پس بنده زاده چرا نیامده است؟ آنوقت حالت جنون پیدا می کنی و هزار احتمال می دهی، پس کجا رفته، تصادف کرده، گم شده؟ بلند می شوی آسمان را به زمین می دوزی، در جستجویش این در را می زنی، آن در را می زنی، خیابان می روی، کوچه می روی، مدرسه می روی، از این می پرسی، از آن می پرسی، خانه رفیقش می روی، وای از آن وقتی که بچه ات یک ساعت دیرتر و تا ساعت 8 و 9 به خانه مراجعت نکرده باشد، آنوقت تو و خانمت دیوانه می شوید، آخ بچه مان گم شده، آخ خدایا حالا بچه مان کجا است، تو را به آن وجدان پاکی که داری، ای مؤمن، تو را به آن خدائی که می پرستی ای مسلمان، آیا در تمام عمرت یکی دو ساعت همینطور برای عدم حضور امام زمان علیه السلام آتش گرفته ای و این حالت در تو پیدا شده است؟!! اگر پیدا شده و هیچ چیز نفهمیده ای و آب توی آتشت نریخته اند بر من لعنت کن، آری آقا دروغ می گوئیم، ما امام زمان علیه السلام را حتی برابر یک رفیق جان جانیمان هم دوست نمی داریم، رفیق جان جانیمان که هیچ، حتی به اندازه یک قالیچه هزار تومانی که برای گم شدنش دلمان آتش می گیرد آن حضرت را دوست نمی داریم، میگوئید: داریم؟ پس کو سوز دلت؟
الهی سینه ای ده آتش افروز*** در آن سینه دلی آن دل همه سوز
هر آن دل را که سوزی نیست دل نیست*** دل بی سوز غیر از آب و گل نیست
ملا محمد بلخی می گوید:
چند از این الفاظ و اضمار و مجاز*** سوز خواهم سوز با این سوز ساز
به حق حق قسم، به هویت خدا قسم، اگر امت، اگر شیعه امام زمان علیه السلام، نصفشان، باثلثشان، یا ربعشان سوز امام زمان علیه السلام داشته باشند در این صورت با پروردگار
ص: 77
متعال اجازه ظهور به آن حضرت می دهد و یا اینکه کلیه مشکلاتتان را برطرف می کند، دروغ می گوئیم، آنچنان که باید باشیم نیستیم، ولایت نداریم، محال است که تو ولای امام زمان علیه السلام را داشته باشی مگر اینکه آن بزرگوار خود سایه رحمت بر سرت اندازد، چون مظهر رحمت رحمانیه و رحمت رحیمیه هر دو خود آن حضرت است، و در زیر سایه رحمت رحیمیه اش شما را نگهداری می کند، و شما را همچون جان در آغوش خود نگه می دارد، اگر آن ولایت را داشته باشیم آن حضرت چاره ای جز ظهور ندارد، قانون لطف خدا و قاعده اقامه اولیاء لزوماً اقتضاء می کند که حضرت ظهور بفرمایند.
8- ماجرای مرد صابونی و امام زمان علیه السلام:
آورده اند که مردی عطار مدتی بود داد و فریاد راه انداخته بود که آقا امام زمان سر و جانم فدای شما من شما را دوست می دارم و دلم می خواهد شما را زیارت کنم و خدمت شما برسم، از همین دروغهائی که ما به همدیگر می گوئیم به امام زمان علیه السلام هم می گوئیم، این آقا هم دروغکی خطاب به امام زمان علیه السلام می گفت: آقا قربانت بروم من چشم انتظار توام، روزی امام زمان علیه السلام یکی از گماشتگان خود را به مغازه این شخص فرستاد، فرستاده آن حضرت وارد مغازه شد و گفت: فلانی! بسم الله حضرت شما را به حضور طلبیده و اجازه زیارت به شما مرحمت کردند، زودباش راه بیفت آن مرد اطاعت کرده و مغازه را بست و با مأمور امام راه افتادند، مرد عطار متوجه نبود که با چند قدم راه که رفته بودند چه مقدار از شهر را فاصله گرفته اند، از قرار معلوم به طریق طی الارض ره می سپردند که ناگهان هوا را ابر گرفته و باران شدیدی شروع به باریدن کرد، مرد عطار را گمان بر این بود که چند کیلومتری بیشتر
ص: 78
از شهر فاصله نگرفته اند و این باران در شهر او فرود می بارد، در این حال ناگهان گفت: لا اله الا الله، ما این صابونها را پشت بام برده و آنجا گذاشتیم که آفتاب بخورند، از بخت بد ما باران هم از این طرف به شدت می بارد، حالا در نتیجه غفلت ما صابونها همه خیس و خراب خواهند شد این مطلب بر دلش خطور کرد و به راهشان ادامه دادند، به جای خوش آب و هوائی رسیدند، فرستاده حضرت قدم پیش گذاشت تا اجازه زیارت برای عطار از امام زمان علیه السلام کسب کند، وقتی به نزدیک خیمه رسید از درون خیمه صدائی بلند شد که می گفت: رُدُّوهُ إِنَّهُ رَجُلٌ صابُونِیٌّ ، او را برگردانید که او دلش دنبال صابونهایش می باشد، او به ما چه کار دارد؟!!
مطلب خیلی دقیق تر و پیچیده تر از این است، من دیگر از سخن گفتن بیش از این خودداری می کنم، آقا بیائید بیخود دروغ نگوئیم، هر وقت شما ولایت امام زمان علیه السلام را پیدا کردید، و او را بیشتر از فرزندت دوست داشتید آنوقت ولایت او را دارا شده و به آن معتقد می شوید اگر چنین شد دیگر چه می شود؟ خدا می داند «تَظُنُّ خَیْراًً وَ لا تُسْئَلُ عَنْ الخبری» من نمودارش را دیده ام که می گویم هر چه در این شئون و درباره امام زمان علیه السلام می گویم تا مثل چراغ بر من روشن نشود نمی گویم. من کسی را که سوز و گداز، و سوز واقعی داشته دیده ام، من دیدم که آب ریختند روی آتش قلبش، دیدم که شب هجرانش را به صبح وصال رساندند، دیدم که قلب متزلزل و مضطربش را آرام کردند، دیدم که از باده محبت سیراب و سرمستش کردند حالا یک کلمه دیگر بگویم، و آن کلمه که خیلی جامع و کوتاه می خواهم بگویم آنست که کلمه جمعی و جملی است مخصوص طلاب که نور چشم من و ستارگان درخشان آسمان ما هستند، راستی اینها مجهول القدر شده اند، همه تان باید بیش از پیش از این سلسله جلیله فداکار قدردانی کنید.
ص: 79
9- اعمال مستحبی به نیابت از طرف حضرت ولی عصر علیه السلام:
ضمناً به همه تان توصیه می کنم که تمامی اعمال مستحبی تان را به نیابت از امام زمان علیه السلام بجا بیاورید، این را از من بشنوید و باور داشته باشید که گفتن این سخنان برای من نفع مادی ندارد و نگفتنش هم ضرر و شری ندارد، بالله العلی العظیم که دوستان دارم، و روی همین دوستی است که می خواهم حاصل یک عمر تجارب علمی و عملی ام و عصاره و کپسول کرده آن را دربست در اختیار شما بگذارم، اگر می خواهید به امام زمان علیه السلام راه پیدا کنید، اگر می خواهید جنبه ولایتتان اگر هست قویتر بشود، و اگر نیست پیدا بشود، اگر می خواهید بالاخره طوری بشود که در خواب یا بیداری گوشه چشمی به جانب شما متوجه شود، راهش همین است که عرض کردم، آری همه اعمال مستحبی تان را به نیابت از آن حضرت به جا آورید، اگر عیادت از مریض می کنید، اگر می خواهید به منظور زیارت کریمه اهل بیت فاطمه معصومه علیه السلام به قم بروید و... همه اینها را به نیابت از طرف امام عصر علیه السلام انجام بدهید، چنانکه گویا آنحضرت خودشان شما را برای اینکارها به نیابت از طرف خودشان اجیر فرموده اند، چنانکه امام رضا، امام جواد، و امام هادی علیهم السلام به شیعیان خود پول داده و آنها را به نیابت از طرف خودشان برای انجام بعضی از کارهای مستحبی از قبیل مسافرت به کربلا برای زیارت حضرت سیدالشهداء علیه السلام، حتی به مکه معظمه برای به جا آوردن اعمال حج مستحبی مأمور می کردند، امام رضا علیه السلام به یونس بن عبدالرحمان و چند نفر دیگر که سه نفر بودند فرمود: شما سه نفر امسال به نیابت از طرف من به مکه بروید، این رویه در میان شیعیان سابق معمول بوده، و توجهشان به امام زمانشان بیش از ما بود.
خلاصه آقایان کلیه اعمال خیریه مستحب تان از قبیل زیارت حضرت رضا علیه السلام، زیارت امام حسین علیه السلام، حج مستحبی، عمره مستحبی، همه اینگونه کارها را به نیابت
ص: 80
از امام زمان علیه السلام بجا بیاورید، صدقاتی که می دهید برای سلامتی آن حضرت، و ذریه طاهرینش انجام بدهید، که به موجب روایات و دلائل دیگر حضرت حجه علیه السلام اولاد و احفادی دارند، صدقات مستحبه را به نیابت آن حضرت به فقراء بدهید، سر قبر که می روید اولاً شبهای جمعه بروید نه روزهای جمعه زیارت قبور مؤمنین در شب های جمعه مستحب است، هنگامی که مؤمن متوفائی را زیارت می کنید به نیابت آقا امام زمان علیه السلام، 11 مرتبه سوره توحید و 7 مرتبه سوره قدر بخوانید و آدابی را که زیارت قبر مؤمن دارد به نیابت حضرت عمل کنید، صله رحم از ارحامتان می کنید به نیابت امام زمان علیه السلام این عمل را انجام بدهید، بالاخر هر عمل مستحبی که می خواهید به جا بیاورد به نیابت از آن حضرت بجا بیاورید، به این ترتیب در میان شما و آن حضرت نوعی همبستگی و پیوند به وجود می آید، خوش به حال کسی که پیوندش با شجره ملکوتی امام زمان علیه السلام بگیرد، به جان عزیز خود امام زمان قسم سر مستسر، و رمز بزرگ همین بود که برایتان فاش کردم و به عرض تان رساندم، حالا اگر مرد میدانی عمل کن.
10- ذکر مصیبت:
بس است دیگر، یک عبارتی از خود حضرت معنا کنیم و برویم کربلا، حضرت در رثای جد مظلومش امام حسین علیه السلام می فرماید:
یا جَدّاه وَسُبِیَ أهْلُکَ کَالعَبِیدِ، وَصُفِّدُوا فِی الحَدِیْدِ فَوقَ أقْتَابِ المطِیَّاتِ(1)
تَلفَحُ وُجوهَهُم حَرُّ الهاجِراتِ*** یُساقونَ فِی البَراری وَالفَلَواتِ
در سال 21 خورشیدی در معیت یک خراسانی از همشهریهای خود همسفر
ص: 81
شده و به زیارت بیت الله الحرام مشرف شدیم، با حمله دارهای کویتی از راه کویت می رفتیم، پس از آنکه به مکه رسیدیم قرار شد به عرفات برویم، آن زمان وسیله نقلیه موتوری خیلی کم بود لذا من و رفیق همسفرم به وسیله شِکلِف به منی و عرفات رفتیم. شِکلِف چیزی شبیه کجاوه بود که از چوبهای سخت عربستان به شکل کجاوه ساخته و بالای شتر قرار می دادند، و روی آن دو نفر سوار می کردند، البته به دلیل آنکه حمله دار ما عبدالعزیز کویتی قدری معنون بود زیر شکلفها پلاس و پارچه انداخته بودند که چوبهای شکلف پاهای ما را اذیت نکند، من و رفیقم قالیچه و پتو و بالش همراه داشتیم، قالیچه ها را انداختیم و پتوها را چهار لا کرده و زیر خود انداختیم، هر کدام در یک طرف شکلف نشستیم، آجیل و گز اصفهان و تنقلات دیگر هم همراه داشتیم، شب جمعه از مکه به منی و عرفات حرکت کردیم، و آمدیم به منی، و فردا را هم در عرفات ماندیم، و شب به مزدلفه حرکت کردیم، بالای شتر در حالیکه آنها به سوی مقصد در حرکت بودند با یک حال عجیبی دعای کمیل، و دعای مشلول خواندیم، از عرفات به مشعر الحرام آمدیم، وقتی رسیدیم و خواستیم از مرکبمان پیاده بشویم با اینکه من و رفیقم سنین جوانی را طی می کردیم من دیدم پاهایم به شدت درد می کند، ناچار بر روی زمین دراز کشیدم یکمرتبه چیزی از ذهنم خطور کرد که مرا سخت منقلب کرده و به گریه و ناله انداخت، دستمال به دست گرفته و های های گریستم، رفیقم که وضع را چنین دید، و فهمید که این گریه گریه شب عید و مزدلفه نیست، بلکه یک گریه دیگری است شگفت زده چنین گفت: آقا شیخ چه شده؟ گفتم: چیزی نیست، حالا ما دعای کمیل و دعای مشلول خواندیم و گریه هم کردیم ولی سنخ این گریه باگریه های دیگر خیلی تفاوت دارد، مرتباً و بدون وقفه همانند زن جوان مرده می گریستم، گفت: آخر علت گریه شما چیست؟ گفتم: هیچ چیز، مطلبی از ذهنم خطور کرده و مرا این چنین
ص: 82
منقلب کرده است که اگر بگویم بدون تردید تو هم همانند من منقلب خواهی شد، گفت: چیه؟ گفتم: اگر نگویم بهتر است، گفت: نه بگو، گفتم: نگاه کن حاجی ما دو نفر جوانیم، سر حال، و سر کیف، آب و غذا هم به اندازه کافی داریم، همراه ما گز و کشمش و آب هم که هست، دو نفری یک مشک کوچک آب با خود حمل می کنیم، بالاخره وسایل راحتی ما نقصی ندارد، دو فرسخ بیشتر راه نیامده ایم که استخوانهای بدن ما این چنین درد می کند، این ماجرا ناگهان مرا به فکر اطفال تشنه و گرسنه حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام انداخت که چگونه چهل منزل راه، آن راههای پر زحمت را در حال اسارت طی کردند، روز عاشورا اطفال و عیال ستمدیده امام حسین علیه السلام آب و غذا نخوردند، شب یازدهم هم همین طور، زیرا چیزی نداشتند تا بخورند، و کسی هم به فکر آنها نبود، آنوقت این بچه ها را سوار شتری بی جهاز کردند، و پاهای ضعیفشان به شدت آسیب دیده بود، هنگامی که آنها را از شتر پیاده کردند هیچکدام از آنها رمق راه رفتن نداشتند، و موقعیکه از راه رفتن خودداری می کردند با کعب نیزه ها آنها را به قصد کشت زیر کتک می گرفتند، امام سجاد علیه السلام می فرماید: هنگامی که یکی از ماها در راه رفتن کمی کوتاهی می کرد از چپ و راست چندان ضربه خیزران بر سر و صورتشان فرود می آمد که ناگزیر با آن حال زار و نزار بالاجبار سرعت می گرفتند.
«کُلَّما قَصُرنا عَنِ المَشی ضَرَبونا بِالسیَامِ».
ص: 83
ص: 84
گفتار چهارم
1- شیخ الخطباء والمحدثین مرحوم حاج شیخ جعفر خندق آبادی قدس سره
تصویر
(از تهران)
ص: 85
ص: 86
2- حدیث کساء
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیِمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ العَالَمِینَ، بَارِئِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ، وَالصَّلاَهُ وَالسَّلاَمُ عَلَی سید الأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِین مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَ اللَّعْنُ الدَّائِمُ عَلَی أَعْدائِهِمْ من الْآنَ الی یَوْمِ الدِّین.
قال الحکیم فی کتابه العظیم:
«قُلْ مَا یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبِّی لَوْلَا دُعَاؤُکُمْ».77(1)
«بگو اگر دعاهای شما نباشد پروردگارم برای شما ارجی قائل نیست».
به اعتقاد کلیه مسلمانان ذات مقدس احدیت غنی است.
«یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ إِلَی الْحَمِیدُ ».15(2)
«ای مردم شما همگی محتاج به خدا هستید و خدا از همه شما بی نیاز است».
ص: 87
پس بشر ضعیف تر از همه چیز است چون حاجتش بیشتر است. بنابراین باید همواره و در تمام 24 ساعت در رابطه با خوراک و پوشاک و سکنی و در همه چیز زبانش زبان نیاز، استدعا، و خواهش باشد، برای همین پروردگار متعال می فرماید:
اگر دعاهای شما نبود هرگز مورد لطف من قرار نمی گرفتید، اینکه ما ابرها را بالا می بریم، و باران رحمت بر شما فرو می فرستیم، و اینکه گیاه از زمین می رویانیم، و میوه های رنگارنگ در دسترس شما قرار می دهیم، و وسایل و لوازم زندگی تان را آماده می کنیم همه و همه در اثر دعا است، پس بشر بدون آنکه گرد خستگی به روی خود بنشاند باید دعا کند، یعنی بنده ای هنگامی که دعا می کند و دعایش به هدف استجابت اصابت نمی کند نباید مأیوس شود، بلکه باید دعا کند چندانکه خواسته او مورد اجابت قرار گیرد.
«إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ اِلحاحَ الْمُلِحِّینَ ».
«پروردگار متعال آنان را که در دعا اصرار می ورزند دوست می دارد».
هر گاه بنده ای به درگاه جلالش دعا می کند پروردگار متعال یا در اثر آن دعاء دعای او را مستجاب می فرماید، و یا از او رفع بلا فرموده و آن دعا را برای روز درماندگیش ذخیره می کند، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در سخن شریف خود دقیقاً نظر بر همین مطلب اساسی دارد آنجا که می فرماید:
« أَدُلُّکُمْ عَلَی سِلَاحٍ یُنْجِیکُمْ مِنْ أَعْدَائِکُمْ وَ یُدِرُّ أَرْزَاقَکُمْ؟ قَالُوا: بَلَی یا رسول الله، قَالَ تَدْعُونَ رَبَّکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ، فَإنّ سِلاَحُ اَلْمُؤْمِنِ اَلدُّعَاءَ».(1)
« آیا شما را دلالت نکنم به سلاحی که شما را از شر دشمنانتان محفوظ می دارد و روزی تان را فراوان می کند؟ گفتند: بلی یا رسول الله، فرمود: شب و روز دعا کنید که سلاح مؤمن دعا است».
ص: 88
پس نباید سستی کرد، چیزی که هست آنستکه اگر دعا با آداب خود انجام شود مستجاب می شود، مخصوصاً اگر بنده هنگام دعا دستهایش را بلند کند، و انگشتر عقیق به دست داشته باشد، و همراه 40 مؤمن دسته جمعی دعا کند، و با شکم خالی از حرام دعا کند دعایش زودتر مستجاب می شود، یکی از مهم ترین و مؤثرترین اسباب استجابت دعا توسل است، حضرت رضا علیه السلام به درگاه حق متعال عرض کرد:
« اَللّهُمَّ عَظَّمْتَ حَقَّنا اَهْلَ الْبَیْتِ».
پروردگارا تو حق ما اهل بیت را عظمت بخشیدی، چنان کن که وقتی مردم می خواهند در خانه تو بیایند متوسل به ما شوند، بنابراین بزرگترین و مؤثرترین وسیله استجابت دعا، اهل بیت طاهرین رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم می باشند.
پس نظر بر اینکه همه ما محتاجیم، همه ما نیازمندیم، و همه ما استدعا داریم و مجلس هم مجلس شریف است، بدون ریا و خالص است، محضر مؤمنین است، روز آخر هم هست چه بهتر که با قرائت حدیث شریف کساء به خمسه طیبه علیهم السلام توسل پیدا کنیم.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
بِسَنَدٍ صَحیحٍ عَنْ جابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ الاَنْصاری عَنْ فاطِمَهَ الزَّهْراءِ عَلَیهَا السَّلامُ بِنْتِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَآلِهِ قالَ سَمِعْتُ فاطِمَهَ اَنَّها قالَتْ دَخَلَ عَلَیَّ اَبی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم فی بَعْضِ الْأَیَّامِ، فَقالَ السَّلامُ عَلَیْکِ یا فاطِمَهُ، فَقُلْتُ عَلَیْکَ السَّلامُ قالَ اِنّی اَجِدُ فی بَدَنی ضُعْفاً، فَقُلْتُ لَهُ اُعیذُکَ بِاللَّهِ یا اَبَتاهُ مِنَ الضُّعْفِ، فَقَالَ یا فاطِمَهُ ایتینی بِالْکِسآءِ الْیَمانی فَغَطّینی بِهِ، فَاَتَیْتُهُ بِالْکِسآءِ الْیَمانی فَغَطَّیْتُهُ بِهِ، وَصِرْتُ اَنْظُرُ اِلَیْهِ، وَاِذا وَجْهُهُ یَتَلَأ ْلَؤُ کَاَنَّهُ الْبَدْرُ فی لَیْلَهِ تَمامِهِ وَکَمالِهِ فَما
ص: 89
کانَتْ اِلاَّ ساعَهً وَاِذا بِوَلَدِیَ الْحَسَنِ قَدْ اَقْبَلَ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکِ یا اُمَّاهُ، فَقُلْتُ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا قُرَّهَ عَیْنی وَثَمَرَهَ فُؤادی، فَقالَ یا اُمَّاهُ اِنّی اَشَمُّ عِنْدَکِ رآئِحَهً طَیِّبَهً، کَاَنَّها رآئِحَهُ جَدّی رَسُولِ اللَّهِ، فَقُلْتُ نَعَمْ اِنَّ جَدَّکَ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَاَقْبَلَ الْحَسَنُ نَحْوَ الْکِسآءِ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکَ یا جَدَّاهُ یا رَسُولَ اللَّهِ، اَتَاْذَنُ لی اَنْ اَدْخُلَ مَعَکَ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَقالَ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا وَلَدی وَیا صاحِبَ حَوْضی، قَدْ اَذِنْتُ لَکَ، فَدَخَلَ مَعَهُ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَما کانَتْ اِلاَّ ساعَهً وَاِذا بِوَلَدِیَ الْحُسَیْنِ قَدْ اَقْبَلَ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکِ یا اُمَّاهُ، فَقُلْتُ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا وَلَدی وَیا قُرَّهَ عَیْنی وَثَمَرَهَ فُؤادی، فَقالَ لی یا اُمَّاهُ اِنّی اَشَمُّ عِنْدَکِ رآئِحَهً طَیِّبَهً، کَاَنَّها رآئِحَهُ جَدّی رَسُولِ اللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ فَقُلْتُ نَعَمْ اِنَّ جَدَّکَ وَاَخاکَ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَدَنَی الْحُسَیْنُ نَحْوَ الْکِسآءِ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکَ یا جَدَّاهُ، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مَنِ اخْتارَهُ اللَّهُ، اَتَاْذَنُ لی اَنْ اَکُونَ مَعَکُما تَحْتَ الْکِسآءِ، فَقالَ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا وَلَدی وَیا شافِعَ اُمَّتی، قَدْ اَذِنْتُ لَکَ فَدَخَلَ مَعَهُما تَحْتَ الْکِسآءِ فَاَقْبَلَ عِنْدَ ذلِکَ اَبُوالْحَسَنِ عَلِیُّ بْنُ اَبی طالِبٍ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ رَسُولِ اللَّهِ، فَقُلْتُ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا اَبَا الْحَسَنِ وَ یا اَمیرَ الْمُؤْمِنینَ فَقالَ یا فاطِمَهُ اِنّی اَشَمُّ عِنْدَکِ رائِحَهً طَیِّبَهً کَاَنَّها رآئِحَهُ اَخی وَابْنِ عَمّی رَسُولِ اللَّهِ، فَقُلْتُ نَعَمْ ها هُوَ مَعَ وَلَدَیْکَ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَاَقْبَلَ عَلِیٌّ نَحْوَ الْکِسآءِ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللَّهِ، اَتَاْذَنُ لی اَنْ اَکُونَ مَعَکُمْ تَحْتَ الْکِسآءِ، قالَ لَهُ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا اَخی یا وَصِیّی وَخَلیفَتی وَصاحِبَ لِوآئی، قَدْ اَذِنْتُ لَکَ فَدَخَلَ عَلِیٌّ تَحْتَ الْکِسآءِ ثُمَّ اَتَیْتُ نَحْوَ الْکِسآءِ، وَقُلْتُ اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبَتاهُ یا رَسُولَ اللَّهِ، اَتَاْذَنُ لی اَن اَکُونَ مَعَکُمْ تَحْتَ الْکِسآءِ، قالَ و علیْکِ السَّلامُ یا بِنْتی وَیا بَضْعَتی قَدْ اَذِنْتُ لَکِ، فَدَخَلْتُ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَلَمَّا
ص: 90
اکْتَمَلْنا جَمیعاً تَحْتَ الْکِسآءِ، اَخَذَ اَبی رَسُولُ اللَّهِ بِطَرَفَیِ الْکِسآءِ، وَاَوْمَئَ بِیَدِهِ الْیُمْنی اِلَی السَّمآءِ، وَقالَ اَللَّهُمَّ اِنَ هؤُلاءِ اَهْلُ بَیْتی وَخآصَّتی وَحآمَّتی، لَحْمُهُمْ لَحْمی، وَدَمُهُمْ دَمی، یُؤْلِمُنی ما یُؤْلِمُهُمْ، وَیَحْزُنُنی ما یَحْزُنُهُمْ، اَنَا حَرْبٌ لِمَنْ حارَبَهُمْ، وَسِلْمٌ لِمَنْ سالَمَهُمْ وَعَدُوٌّ لِمَنْ عاداهُمْ، وَمُحِبٌّ لِمَنْ اَحَبَّهُمْ، اِنَّهُمْ مِنّی وَاَنَا مِنْهُمْ، فَاجْعَلْ صَلَواتِکَ وَبَرَکاتِکَ وَرَحْمَتَکَ، وَغُفْرانَکَ وَرِضْوانَکَ عَلَیَّ وَعَلَیْهِمْ، وَاَذْهِبْ عَنْهُمُ الرِّجْسَ، وَطَهِّرْهُمْ تَطْهیراً، فَقالَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ یا مَلائِکَتی وَیا سُکَّانَ سَمواتی، اِنّی ما خَلَقْتُ سَمآءً مَبْنِیَّهً، وَلا اَرْضاً مَدْحِیَّهً، وَلا قَمَراً مُنیراً، وَلا شَمْساً مُضِیئَهً، وَلا فَلَکاً یَدُورُ، وَلا بَحْراً یَجْری، وَلا فُلْکاً یَسْری، اِلاَّ فی مَحَبَّهِ هؤُلاءِ الْخَمْسَهِ الَّذینَهُمْ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَقالَ الْأَمینُ جِبْرآئیلُ یا رَبِّ وَمَنْ تَحْتَ الْکِسآءِ، فَقالَ عَزَّوَجَلَّ هُمْ اَهْلُ بَیْتِ النُّبُوَّهِ، و مَعْدِنُ الرِّسالَهِ، هُمْ فاطِمَهُ وَاَبُوها وَبَعْلُها وَبَنُوها فَقالَ جِبْرآئیلُ یا رَبِّ، اَتَاْذَنُ لی اَنْ اَهْبِطَ اِلَی الْأَرْضِ لِأَکُونَ مَعَهُمْ سادِساً، فَقالَ اللَّهُ نَعَمْ قَدْ اَذِنْتُ لَکَ، فَهَبَطَ الْأَمینُ جِبْرآئیلُ، وَقالَ السَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولَ اللَّهِ، الْعَلِیُ الْأَعْلی یُقْرِئُکَ السَّلامَ، وَیَخُصُّکَ بِالتَّحِیَّهِ وَالْإِکْرامِ، وَیَقُولُ لَکَ وَعِزَّتی وَجَلالی اِنّی ما خَلَقْتُ سَمآءً مَبْنِیَّهً، وَلا اَرْضاً مَدْحِیَّهً، وَلا قَمَراً مُنیراً، وَلا شَمْساً مُضیئَهً وَلا فَلَکاً یَدُورُ، وَلا بَحْراً یَجْری، وَلا فُلْکاً یَسْری، اِلاَّ لِأَجْلِکُمْ وَمَحَبَّتِکُمْ، وَقَدْ اَذِنَ لی اَنْ اَدْخُلَ مَعَکُمْ، فَهَلْ تَاْذَنُ لی یا رَسُولَ اللَّهِ، فَقالَ رَسُولُ اللَّهِ وَعَلَیْکَ السَّلامُ یا اَمینَ وَحْیِ اللَّهِ، اِنَّهُ نَعَمْ قَدْ اَذِنْتُ لَکَ، فَدَخَلَ جِبْرآئیلُ مَعَنا تَحْتَ الْکِسآءِ، فَقالَ لِأَبی اِنَّ اللَّهَ قَدْ اَوْحی اِلَیْکُمْ یَقُولُ: اِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ اَهْلَ الْبَیْتِ، وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً،فَقالَ عَلِیٌّ لِأَبی یا رَسُولَ اللَّهِ، اَخْبِرْنی ما لِجُلُوسِنا هذا تَحْتَ الْکِسآءِ مِنَ الْفَضْلِ عِنْدَ اللَّهِ فَقالَ النَّبِیُّ وَالَّذی بَعَثَنی بِالْحَقِّ نَبِیّاً، وَ
ص: 91
اصْطَفانی بِالرِّسالَهِ نَجِیّاً، ما ذُکِرَ خَبَرُنا هذا فی مَحْفِلٍ مِنْ مَحافِلِ اَهْلِ الْأَرْضِ، وَفیهِ جَمْعٌ مِنْ شَیعَتِنا وَمُحِبّینا، اِلاَّ وَنَزَلَتْ عَلَیْهِمُ الرَّحْمَهُ وَحَفَّتْ بِهِمُ الْمَلائِکَهُ، وَاسْتَغْفَرَتْ لَهُمْ اِلی اَنْ یَتَفَرَّقُوا، فَقالَ عَلِیٌّ اِذاً وَاللَّهِ فُزْنا وَفازَ شیعَتُنا وَرَبِّ الْکَعْبَهِ، فَقالَ النَّبِیُّ ثانِیاً یا عَلِیُّ وَالَّذی بَعَثَنی بِالْحَقِّ نَبِیّاً، وَاصْطَفانی بِالرِّسالَهِ نَجِیّاً، ما ذُکِرَ خَبَرُنا هذا فی مَحْفِلٍ مِنْ مَحافِلِ اَهْلِ الْأَرْضِ، وَفیهِ جَمْعٌ مِنْ شیعَتِنا وَمُحِبّینا، وَفیهِمْ مَهْمُومٌ اِلاَّ وَفَرَّجَ اللَّهُ هَمَّهُ، وَلا مَغْمُومٌ اِلاَّ وَکَشَفَ اللَّهُ غَمَّهُ، وَلا طالِبُ حاجَهٍ اِلاَّ وَقَضَی اللّهُ حاجَتَهُ، فَقالَ عَلِیٌّ اِذاً وَاللَّهِ فُزْنا وَسُعِدْنا، وَکَذلِکَ شیعَتُنا فازُوا وَسُعِدُوا فِی الدُّنْیا وَالْأخِرَهِ، وَرَبِّ الْکَعْبَهِ.
به سند صحیح از جابر بن عبدالله انصاری از فاطمه بنت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم روایت شده است که فرمود: روزی پدرم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بر من وارد شد، و فرمود: سلام بر تو ای فاطمه: و من گفتم: بر تو باد سلام پدر، آنگاه پدرم فرمود: من در بدنم احساس ضعف می کنم، عرض کردم از ضعف تو به خدا پناه می برم، پدرم فرمود: آن کساء یمانی را بیاور و آن را بر بدن من بپیچ، کساء یمانی را آورده و آن را به آن حضرت پیچیدم، و آنگاه شروع کردم به تماشای چهره مبارکش که همانند قرص ماه در شب چهاردهم می درخشید، طولی نکشید که پسرم حسن علیه السلام وارد شد و گفت: سلام بر تو ای مادر، گفتم بر تو باد سلام ای نور چشمم، و ای میوه دلم، آنگاه عرض کرد: مادر در پیش تو بوی پاکی استشمام می کنم که گویی بوی جدم رسول خدا است، گفتم: آری این جد تو است که در زیر آن کساء آرمیده است، حسن علیه السلام با شنیدن این سخن رو کرد به طرف کساء و گفت: سلام بر تو ای جد بزرگوار، یا رسول الله! آیا اجازه می فرمایید در معیت شما در زیر کساء قرار گیرم؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بر تو باد سلام پسرم ای صاحب حوض من آری به تو اجازه دخول در زیر کساء
ص: 92
می دهم، آنگاه حسن علیه السلام با رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم در زیر کساء قرار گرفت. سپس ساعتی نگذشت که فرزندم حسین علیه السلام آمده و گفت: سلام بر تو ای مادر! من گفتم: بر تو باد سلام ای نور دو چشمان من، ای میوه دلم! در این هنگام حسین علیه السلام به من گفت: اینجا بوی پاکی به مشامم می خورد که گویی بوی جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، گفتم: آری جد و برادرت در زیر کساء مشغول استراحت اند در این هنگام حسین علیه السلام به کساء نزدیک شده و گفت: سلام بر تو ای جد بزرگوار ای آنکه خدا او را برای ابلاغ رسالتش برگزید آیا به من اجازه می دهید تا با شما به زیر کساء داخل شوم؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: بر تو باد سلام پسرم ای شفاعت کننده امت من آری به تو اجازه دخول می دهم، وحسین علیه السلام در معیت جد و برادرش در زیر کساء داخل شد. در این موقع حضرت ابوالحسن علی بن ابی طالب علیه السلام آمد و فرمود: سلام بر تو ای دخت رسول خدا، و من گفتم: بر تو باد سلام ای ابوالحسن، ای امیر مؤمنان، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: ای فاطمه در پیش تو بوی پاکیزه ای به مشامم می خورد که گویا بوی برادر و پسر عمویم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، گفتم: آری این است رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم با دو پسرت در زیر کساء هستند، و آن حضرت به طرف کساء رفته و عرض کرد: سلام بر تو ای رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم آیا اجازه می فرمایید با شما داخل در زیر کساء شوم؟ آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم فرمود: بر تو باد سلام ای برادر من، ای وصی و خلیفه من، و ای صاحب پرچم من به تو اجازه دخول می دهم، پس آن حضرت نیز زیر کساء وارد شدند، سپس من به طرف کساء آمده و گفتم: سلام بر تو ای پدر، ای رسول خدا آیا اجازه می فرمایید من نیز با شما در زیر کساء باشم؟ فرمود: بر تو باد سلام دخترم ای پاره تن من، به تو نیز اجازه دخول در زیر کساء می دهم، و من نیز در زیر کساء قرار گرفتم، هنگامی که همه مان در زیر کساء اجتماع کردیم پدرم رسول خدا از دو طرف کساء گرفته و با دست راستش اشاره به سوی آسمان کرد و عرض کرد: پروردگارا اینها اهل بیت و خواص من و حامیان من هستند، گوشت آنها
ص: 93
گوشت من، و خون آنها خون من است، هر چیزی که آنها را آزار دهد مرا آزار می دهد، و هر چیزی که آنها را محزون کند مرا محزون می کند، من باهر کسی که با آنان در جنگ است در جنگم، و با هر کسی که با آنان در حال سلم است در حال سلمم، و با هر کسی که با آنان دشمنی کند دشمن و با دوستداران آنها دوستم، آنها از من و من از آنها هستم پس صلوات و برکات و رحمت و مغفرت و رضوان خود را شامل حال من و آنها بگردان و از آنان پلیدی شرک و معصیت و کفر را زایل فرموده و پاک و پاکیزه شان بفرما، در این هنگام پروردگار عزوجل فرمود: ای ملائکه من، ای ساکنان آسمان های من، من آسمانها و زمین و ماه نور افشان و خورشید درخشنده و افلاک چرخان، و دریای جاری و ستارگان شناور را جز بر اساس محبت این پنج نفر که اینک در زیرکساء اجتماع کرده اند نیافریده ام، در این موقع جبرئیل امین گفت: پروردگارا اینها که در زیر کساء هستند چه کسانی هستند؟ خداوند متعال فرمود: آنها اهل بیت نبوت و معدن رسالت اند، آنها فاطمه است و پدرش و فاطمه است و شوهر و دو فرزندش، جبرئیل عرض کرد: پروردگارا آیا اجازه میفرمایی بر زمین فرود آمده و با آنها به عنوان ششمین نفر در زیر کساء حضور پیدا کنم؟ پروردگار متعال فرمود: آری به تو اجازه می دهم، و جبرئیل بر زمین فرود آمده و گفت: سلام بر تو ای رسول خدا، خدای علی اعلی برایت سلام رسانده و تو را بر تحیت و احترام اختصاص داده و می فرماید: قسم به عزت و جلالم من آسمانها و زمین و ماه نورافشان و خورشید درخشنده و افلاک چرخ زنان و دریای جاری و ستارگان شناور را جز به خاطر شما، و در رابطه با محبت شما نیافریده ام، و به من اجازه فرموده که با شما در زیر کساء باشم، آیا به من اجازه می دهید یا رسول الله؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بر تو باد سلام ای امین وحی الهی آری به تو نیز اجازه می دهم، آنگاه جبرئیل با ما داخل در زیر کساء شده و به پدرم گفت: پروردگار متعال برای شما وحی کرده و می فرماید: «اِنَّما یُریدُ
ص: 94
اللهُ لِیُذهِبَ عَنکُمُ الرِّجسَ اَهلَ البَیتِ وَ یُطَهِّرَکُم تَطهیرًا»(1) آنگاه علی علیه السلام به پدرم گفت: یا رسول الله به من خبر بده که اجتماع ما در زیر این کساء چه فضیلتی پیش خدا دارد؟ پیامبر بزرگوار فرمود: قسم به خدایی که مرا به حق به پیامبری برگزید، و برای ادای رسالت الهی نجات دهنده بشر از میان مردم برگزید، این خبر ما در محفلی از محافل روی زمین که در آن جماعتی از شیعیان و دوستان ما حضور داشته باشند ذکر نمی شود جز اینکه رحمت خدا بر آنها نازل می شود و ملائکه آنان را در میان گرفته و تا موقعی که متفرق نشده اند برای آنها طلب آمرزش می کنند، علی علیه السلام گفت: قسم به پروردگار کعبه در این صورت ما و شیعیان ما به سعادت عظیمی می رسیم آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: یا علی قسم به خدایی که مرا به حق به پیامبری برگزیده و برای ادای رسالت او از میان مردم به عنوان نجات دهنده بشریت انتخابم کرد این خبر ما در محفلی از محافل روی زمین که در آن جماعتی از شیعیان و محبان ما که در میان آنها محزونی وجود داشته باشد ذکر نمی شود جز آنکه خدا غصه او را برطرف می کند، و اگر در میان آنها شخص غصه داری وجود داشته باش خدا غصه او را برطرف می کند، و اگر نیازمندی در میان آنها باشد خدا حاجت او را برآورده می سازد، در این هنگام علی علیه السلام فرمود: قسم به پروردگار کعبه در این صورت ما و شیعیان ما به سعادت و فوز عظیمی می رسیم.
ص: 95
3- سخنی پیرامون حدیث کساء
*سخنی پیرامون حدیث کساء(1)
بسم الله الرحمن الرحیم
یکی از برکات وجودی حضرت صدیقه کبری علیهاالسلام حدیث شریف کساء است که در متن آن عصمت و منزلت عظیم خمسه طیبه علیهم السلام مطرح شده و ثابت شده است که در پیشگاه حضرت حق عزیزترین موجودات عالم آفرینش این پنج وجود مقدس بوده و به خاطر محبت آنها جهان آفرینش برپا شده است.
اِلَّا فی مَحَبَّهِ هؤُلاءِ الْخَمْسَهِ... اِلَّا لِأَجْلِکُمْ وَ مَحَبَّتِکُمْ.
و در این میان منزلت حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام به عنوان نقطه مرکزی در کنار پدر و شوهر و فرزندانش در پیش خدا اعلام شده، و در پایان حدیث، آثار و برکات ذکر این حدیث در سه جمله بیان شده است که برای دوستان و شیعیان اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم می تواند مطمئن ترین پناهگاه باشد تا در شدائد و گرفتاریها با تشکیل مجلس حدیث کساء مشکل خود را حل کنند، و اگر حاجتی دارند برای گره گشایی از آن، از این حدیث شریف بهره برده و سکون و آرامشی کسب کنند.
چنانکه در پایان حدیث پس از آنکه حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام برای جابر بن عبدالله انصاری داستان تجمع پدر و شوهر و فرزندانش در زیر کساء یمانی را نقل می کند آنگاه می فرماید: ای جابر!
علی علیه السلام پدرم سؤال کرد: تجمع ما در زیر این کساء چه فضیلتی نزد خدا دارد؟ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: سوگند به خدایی که مرا به نبوت برانگیخته و به رسالت برگزیده هرگاه در محفلی از محافل روی زمین که در آن جمعی از شیعیان و محبان ما حضور داشته و این حدیث را بخوانند رحمت خدا بر آن محفل نازل شده و
ص: 96
فرشتگان خدا آن محفل را زیر پر و بال خود گرفته و برای آنان دعا و طلب آمرزش می کنند تا زمانی که اهل آن مجلس متفرق شوند، و اولین اثر و برکت معنوی جلسه حدیث کساء آن است که هر محب و شیعه گناهکاری که در آن مجلس شرکت کند با شنیدن این حدیث از گناهانش پاک می شود، در این هنگام علی علیه السلام شادمانه فرمودند: به خدا سوگند من خود و شیعیانم رستگار شدیم.
2- رسول خدا صلی الله علیه و آله در مقام بیان دومین اثر محفل حدیث کساء فرمود: یا علی! قسم به خدایی که مرا به نبوت برانگیخته و به رسالت برگزیده هرگاه جمعی از دوستان و شیعیان ما محفلی تشکیل داده و در آن این حدیث را بخوانند چنانچه مهموم و غصه دار و یا مغموم، غمگین، و افسرده دلی در آن شرکت نماید پروردگار متعال از برکت ذکر این حدیث غم و غصه و اندوه را از دل او برطرف می کند.
3- یا علی اگر چنانچه گرفتار و حاجتمندی در آن محفل شرکت نماید خدا حاجت آن محب و شیعه را برآورده می سازد، وقتی که رشته سخن به اینجا رسید به مولای متقیان آنچنان حالت وجد و شعف دست داد که عرض کرد:
«یا رَسُولَ اللَّهِ! اِذاً وَاللَّهِ فُزْنا وَسُعِدْنا وَکذلِک شیعَتُنا فازُوا وَسُعِدُوا فِی الدُّنْیا وَالاْخِرَهِ وَرَبِّ الْکعْبَه».
ای رسول خدا، سوگند به خدا و قسم به پروردگار کعبه ما خود و شیعیان ما در دنیا و آخرت سعادتمند شدیم».
از طرف دیگر مطابق روایات معتبر و بی شمار که از طرق امامیه و اهل سنت نقل شده است، رسول صلی الله علیه و آله و سلم خدا حدیث شریف کساء را بر مبنای آیه شریفه تطهیر بیان فرموده که خدای تبارک و تعالی در آن می فرماید:
«إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»
ص: 97
این آیه شریفه دلیل محکم، و بی چون و چرایی است بر عصمت و طهارت خمسه طیبه علیهم السلام، که بر اساس آن حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام، و علی مرتضی علیه السلام و بقیه اصحاب کساء علیهم السلام هرگز مرتکب معصیت نمی شوند، و دروغ نمی گویند، بنابراین اگر کسی شهادت یکی از خمسه طیبه علیهم السلام را که این آیه شریفه در شأن آنان نازل شده تکذیب کند در واقع با کلام خدا و قرآن مجید از در مخالفت و عناد درآمده و به استناد این حدیث و آیه شریفه تطهیر سردمداران سقیفه، و مدعیان خلافت و غاصبان خلافت و فدک که شهادت حضرت صدیقه کبری علیهاالسلام و امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام را در مورد فدک رد کردند منکر عصمت و طهارت اصحاب کساء علیهم السلام شده اند؛ زیرا پروردگار متعال در قرآن مجید صریحاً خبر از پاکی آنان از رجس و پلیدی داده است راستی کسی که مدعی اسلام و ایمان است چگونه می تواند شهادت خدا را رد کند؟! و از همین روی در نتیجه ذکر این حدیث در مجالس دوستان اهل بیت علیهم السلام که سند حقانیت امیرالمؤمنین علیه السلام و فاطمه مظلومه علیهاالسلام است محکومیت و رسوایی سران سقیفه و غاصبان خلافت و فدک در همه دروانها و مقاطع زمانی تاریخ اسلام در میان کلیه نسلها زنده و به طور دائم خط بطلان بر ادعاهای تشکیل دهندگان سقیفه و پیروان آنها کشیده شده است.
با توجه به این معانی و حقایق، و بر اساس این آثار و برکات است که متقدمین مقید بودند مجالس توسل را با این حدیث شریف ختم کنند، و هرگاه ده شب مجلس عزاداری به نام حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام و یا به نام حضرت سیدالشهداء علیه السلام برقرار می کردند عادتشان بر این بود که در پایان مجلس، در شب آخر، و ساعت آخر یکی از وعاظ که پیش کسوت جامعه اهل منبر به شمار می رفت، و به عنوان نوکر قدیمی که عمری را با خلوص نیت در خانه اهل بیت علیهم السلام خدمت کرده و محاسنش را در این طریق سپید نموده بود مجلس را با خواندن حدیث کساء
ص: 98
تمام کرده و سفره عزاء اهل بیت علیهم السلام را به همین ترتیب برچینند، در چنین محفلی بود که مستمعین احساس معنویت و نورانیت خاصی می کردند، ولی با کمال تأسف بر اثر نفوذ گروهی روشنفکر نما در مجالس توسل، رفته رفته خواندن حدیث کساء به فراموشی سپرده شده و بدین ترتیب مؤثرترین وسیله و سرمایه بزرگ معنوی را که از برکات وجودی حضرت صدیقه کبری و شفیعه روز جزا، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام بود از دست دادیم، حتی کار به آنجا کشیده شد که یکی از مدرسین حوزه علمیه قم جزوه ای نوشته و در آن از این حدیث شریف به عنوان یک فضیلت ساختگی یاد کرد، در حالیکه دشمنان اهل بیت علیهم السلام و اصحاب سقیفه و پیروان آنها در حق امیرالمؤمنین علی مرتضی علیه السلام و فاطمه زهرا علیهاالسلام به قدری ستم روا داشته، و چنان فضائل این بزرگواران را سانسور و مورد انکار قرار داده اند که دیگر جایی برای روحانیون شیعه باقی نگذاشته اند.
عالم جلیل القدر و محقق و متتبع والامقام حضرت حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج سید حسن میرجهانی در کتاب «الجُنَهُ العاصمه» می گوید:
روزی بر عالم بزرگوار و محقق عزیز شیخ محمد سماوی مؤلف «ابصار العین فی انصار الحسین علیه السلام» وارد شده و با کسب اجازه از کتابخانه ایشان دیدن کردم، ضمن دیدار و تفحص از کتب آن به نسخه خطی نفیسی برخوردم که از کتاب کشف اللئالی» تألیف علامه صالح بن عبدالوهاب بن العرندس حلی به سند متصل، از شیخ ابراهیم بن حسن ذراق، از شیخ علی بن هلال جزائری از شیخ احمد بن فهد حلی، از شیخ زین الدین علی بن حسن خازن حائری، از شیخ ابو عبدالله محمد بن مکی شهید به طرق متصلش به ابو جعفر محمد بن علی بن موسی بن بابویه قمی به طریق خود از جابر بن زید جعفی، از جابر بن عبدالله انصاری، از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از پروردگار متعال، قال:
ص: 99
«یا أَحْمَدُ! لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ، وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ، وَ لَوْلا فاطِمَهُ لَما خَلَقْتُکُما».
«ای احمد (رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم) اگر تو نبودی جهان هستی را نمی آفریدم، و اگر علی نبود تو را نمی آفریدم، و اگر فاطمه نبود هیچکدام از شما دو نفر را نمی آفریدم».
از این حدیث استفاده می شود که پروردگار متعال در این حدیث خبر می دهد که مدار آفرینش جهان هستی آفرینش پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله و سلم، و مدار آفرینش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، آفرینش علی مرتضی، و مدار آفرینش این دو شخصیت عظیم الشأن خلقت حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام است، پس نقطه اولیه و اساس خلقت فاطمه زهرا علیهاالسلام است، که اگر او نبود هیچکدام از موجودات عالم هستی کسوت وجود به خود نمی پوشید.
از جمله «لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ، وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ» که علیت وجود آن دو بزرگوار (رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام) بر آفرینش جهان فهمیده می شود که حق هم همین است، ولی از جمله: « لَوْلا فاطِمَهُ لَما خَلَقْتُکُما» علیت وجود آن حضرت بر آفرینش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام فهمیده نمی شود، زیرا در این صورت بنابر افضلیت علت از معلولش لازم می آید که حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام افضل از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و امیرالمؤمنین علیه السلام باشد، و این حکم با افضلیت امام از مأمومش و با «اَلرِّ جَالُ قَوَّامُونَ عَلَی النِّسَاءِ»(1) در تضاد است، و اگر کسی خیال کند که حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام از حکم این دو مورد مستثنی بودند سخت اشتباه کرده است زیرا نمی تواند دلیل محکم و قانع کننده ای بر مدعایش ارائه دهد. و اما
ص: 100
جمله: «وَ لَوْلا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ» هیچ ایرادی به استدلال ما وارد نمی کند زیرا در این جمله می خواهد علیت ولایت بر نبوت و آفرینش جهان را اعلام بدارد که در جای خود صحیح و مطابق روایات زیادی ثابت شده است، پس اینکه ولایت افضل و برتر از نبوت است هیچ تردیدی در صحت آن وجود ندارد، اشتباه نشود ما در اینجا در این صدد. نیستیم که ثابت کنیم امیرالمومنین علیه السلام افضل از رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم بودند بلکه می گوئیم ولایت برتر از نبوت است، و رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم به دلیل دارا بودن به هر دو مقام ولایت و نبوت از همه موجودات جهان اعم از امیرالمؤمنین علیه السلام و فاطمه زهرا علیهاالسلام و دیگر موجودات جهان حتی اعم از انبیاء و ملائکه و... برتر و بالاتر است.
اکنون جا دارد کسی بپرسد: حالا که جمله «وَ لَوْلا فاطِمَهُ لَما خَلَقْتُکُما» به علیت آفرینش آن بانو بر آفرینش جهان و برترین و افضلیت وی از ماسوی حق دلالت نمی کند پس منظور از آن چیست؟ در مقام جواب از این سئوال می توان گفت: آفرینش صدیقه کبری علیهاالسلام سبب روشن شدن و ظهور عالم آفرینش و تشکل و تعین آن همانند حقیقت و ماهیت شیء است حدیثی که علامه مجلسی قدس سره طی سندی از جابر بن عبدالله انصاری روایت می کند دلالت بر همین معنی دارد، که می گوید:
«قُلتُ: لِمَ سُمِّیَت فَاطِمَهُ الزَّهرَاءُ زَهرَاءَ؟
فَقَالَ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَهَا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ فَلَمَّا أَشْرَقَتْ أَضَاءَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرْضُ بِنُورِهَا وَ...»(1)
گفتم: چرا فاطمه زهراء علیهاالسلام نامیده شده؟
فرمود: زیرا پروردگار عالم فاطمه علیهاالسلام را از نور عظمت خود آفرید، پس هنگامیکه نور آن بانو تابیدن گرفت آسمانها و زمین به نور آن حضرت روشن شدند.
ص: 101
و در روایت دیگری مرفوعاً از سلمان فارسی (رض) از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم روایت می کند که گفت:
«کُنْتُ جَالِساً عِنْدَ النَّبِیِّ فِی الْمَسْجِدِ إِذْ دَخَلَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَسَلَّمَ وَرَدَ النَّبِیِّ صلی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ وَ رَحَّبَ بِهِ فَقَالَ : یَا رَسُولَ اللَّهِ ! بِما فَضَّلَ اللَّهِ عَلَیْنَا أَهْلَ الْبَیْتِ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ الْمَعَادِنِ واحده ؟ فقَالَ اَلنَّبِیُّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ و آله و سلم: إِذْنُ أُخْبِرُکَ یَا عَمُّ ! إِنَّ اللَّه خَلَقَنِی وَ خَلَقَ عَلِیّاً وَ لَا سَمآءٌ وَ لَا أَرْضٍ وَ لَا جَنَّهَ وَ لَا نَارُ وَ لَا لَوْحٍ وَ لَا قَلَّمَ فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بُدُوِّ خَلَقْنَا تَکَلَّمَ بِکَلِمَهٍ کَانَتْ نورأ ، ثُمَّ تکلم کلمه ثَانِیَهً فَکَانَتْ رُوحاً ، فمزج فِیمَا بَیْنَهُمَا وَ اعْتَدَلَا فخلقنی وَ عَلِیّاً مِنْهُمَا ، ثُمَّ فَتَقَ مِنْ نُورِی نُورِ الْعِزِّ فَأَنَا أَجَلُّ مِنَ الْعَرْشِ، ثُمَّ فَتَقَ مِنْ ثَوْرٍ عَلِیِّ ثَوْرِ السَّمَاوَاتِ ، فَعَلَیَّ أَجَلُّ مِنَ السَّمَوَاتِ ثُمَّ فَتَقَ مِنْ نُورِ الْحَسَنِ
نُورِ الشَّمْسِ ، وَ مَنْ نُورِ الْحُسَیْنِ نُورِ الْقَمَرُ ، فَهُمَا أَجَلُّ مِنَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ، وَ کَانَتْ الملائکه تُسَبِّحُ اللَّهَ تَعَالَی وَ تَقُولُ فِی تشیحها : سُبُّوحُ قُدُّوسُ مِنْ أَنْوَارٍ مَا أَکْرَمَهَا عَلَی اللَّهِ تَعَالَی ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَی أَنْ یبلو الْمَلَائِکَهِ
أَرْسَلَ عَلَیْهِمْ سَحَاباً مِنْ ظُلْمَهٍ ، وَ کَانَتِ الْمَلَائِکَهُ لَا تَنْظُرْ أَوَّلِهَا مِنْ آخِرِهَا وَ لَا آخِرِهَا مِنْ أَوَّلُهَا، فَقَالَتِ الْمَلَائِکَهِ : إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا : مُنْذُ خَلَقْنَا مَا رَأَیْنَا مِثْلَ مَا نَحْنُ فِیهِ ، فتسألک بِحَقِّ هَذِهِ الأثوار إِلَّا مَا کَشَفتَ عَنَّا ، فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجِلَ: وَ عِزَّتِی وَ جَلَالِی لَأَفْعَلَنَّ فَخَلَقَ نُورُ فَاطِمَهَ الزَّهْرَاءِ یَوْمَئِذٍ کَالْقِنْدِیلِ وَ عَلَّقَهُ فِی قُرْطِ الْعَرْشِ فَزَهَرَتِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ السُّبُعُ ، مِنْ أَجْلِ ذلِکَ سُمیَت فَاطِمَهَ الزَهراءَ ...»(1)
سلمان می گوید:
روزی با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در مسجد نشسته بودم که عباس بن عبدالمطلب وارد شده و سلام کرد، رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم جواب سلام او را فرموده و در کنار خود جا برایش باز فرمود آنگاه عباس خطاب به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد:
ص: 102
یا رسول الله به چه دلیل خدا علی بن ابی طالب علیه السلام را بر ما اهل بیت برتری داده، در حالیکه اصل و ریشه او و ما یکی است؟
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: عمو الان دلیلش را برایت روشن می کنم. پروردگار متعال من و علی بن ابی طالب را هنگامی که نه از آسمانها و نه از زمین خبری بود، و نه بهشت و نه جهنم آفریده شده بود، و نه لوح و نه قلم به وجود آمده بود آفرید، وقتی اراده فرمود شروع به آفرینش ما بکند به کلمه ای تکلم فرمود که از آن نوری به وجود آمد، سپس به کلمه دیگری تکلم فرمود که از آن روح به وجود آمد، آنگاه آن دو را با هم ممزوج فرمود تا با هم ترکیب شدند. آنگاه من و علی را از آن آفرید، سپس از نور من نور عرش را آفرید، پس من بر عرش برتری دارم، و از نور علی آسمانها را آفرید، پس علی برتر از آسمانها است، و از نور حسن نور خورشید، و از نور حسین نور ماه را آفرید، پس حسن و حسین، از خورشید و ماه برترند. در آن زمان ملائکه مشغول به تسبیح باری تعالی بودند و در تسبیح شان می گفتند:
پروردگار متعال از انواری که پیش او از احترام و عظمت بی نهایتی برخوردارند پاک و مقدس است، پس موقعی که پروردگار عالم اراده فرمود ملائکه را بیازماید برای آنها پرده ای از ظلمت فرو فرستاد این پرده ظلمت چنان وسیع بود که آنها از اول آن آخرش را و از آخرش اول آن را نمی توانستند ببینند، چون چنین شد ملائکه به درگاه خداوند متعال نالیده و گفتند:
پروردگارا! ای معبود ما از زمانی که آفریده شده ایم چنین حالی را ندیده ایم، به حق و حرمت این نورها از تو مسألت داریم که این ظلمت را از ما برطرف فرمایی، و خدای عزوجل فرمود:
قسم به عزت و جلالم خواسته شما را اجابت می کنم، آنگاه نور فاطمه علیهاالسلام را آفرید و آن را همانند چراغی همچون گوشواره ای از عرش برین آویخت، پس از تشعشعات آن نور پاک آسمانها و زمین روشن شد، به همین دلیل (آن حضرت) فاطمه زهرا نامیده شده است.
آنچه از مجموع این روایات استفاده می شود آن است که وجود مقدس رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم علت پیدایش و ما به التحقق جهان هستی است، و ولایت علت ارسال رسل
ص: 103
و نبوت است چنانکه در ذیل آیه شریفه «وَ اسْأَلْ مَنْ أَرْ سَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رُّ سُلِنَا...» احادیثی دال بر ادعای ما رسیده که اینک ذیلاً موردی از آن را ارائه می دهیم.
الحافظ ابوالشجاع ابن شیرویه الدیلمی فی کتاب الفردوس ج 5، ص 414، ح 8593، قال:
«قال صلی الله علیه و آله و سلم: یا عبدالله أتانی آت فقال: یا محمد «سَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنَا...»45(1) عَلَی مَا بُعِثُوا؟ قُلْتُ: عَلَی مَا بُعِثُوا ؟ قَالَ: عَلَی وَلاَیَتِکَ وَ وَلاَیَهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ:(2)
«یا عبدالله ملکی پیش من آمد و گفت: یا محمد از پیامبرانی که پیش از تو برانگیخته ایم بپرس که برای ابلاغ چه چیزی برانگیخته شده اند؟ گفتم: برای ابلاغ چه چیزی برانگیخته شده اند؟ گفت: برای ابلاغ ولایت تو و ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام».
و وجود مقدس حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام مابه التمایز و ما به التحقق موجودات عالم است. به طور خلاصه، رسول اکرم صلی الله علیه وسلم علت و ما به التحقق موجودات جهان،
ص: 104
و امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان مظهر ولایت مابه التحقق نبوت و ارسال رسل، و حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام مابه التمایز موجودات عالم است.
روزی در مشهد، در حسینیه آیه الله العظمی مرحوم حاج سید عبدالله شیرازی قدس سره به منظور شرکت در مجلس توسل حضور پیدا کردم، پس از پایان مجلس جمعی از فضلا و علمای مشهد این حدیث را مطرح کرده و عموماً سراغ سند آن را می گرفتند، عده ای از آنها با نظر تردید و احیاناً بعضی با نظر انکار این حدیث را روایت می کردند تا جائیکه برای خود من هم ایجاد شک و شبهه شد، اما وقتی که سند حدیث را در کتاب مرحوم آیه الله میرجهانی قدس سره دیدم خدا را شکر کردم که بحمدالله در رابطه با این حدیث که بزرگترین فضیلت برای حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام محسوب می شود برای من رفع شک و شبهه شد.
2- العَلامه المَجلِسی (ره) بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ، عن أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ قال: إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی أَمْهَرَ فَاطِمَهَ رُبْعَ الدُّنْیَا،فَرُبْعُهَا لَهَا، وَأُمْهَرَهَا الجَنَّهَ وَالنَّارَ، تُدْخِلُ أَعْدَاءَهَا النَّارَ، وَتُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهَا الجَنَّهَ، وَهِیَ الصِّدِّیقَهُ الکُبْرَی، وَعَلَی مَعْرِفَتِهَا دَارَتْ القُرُونُ الأُولَی.(1)
«علامه مجلسی طی سندی از ابو بصیر، از حضرت امام صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود:
پروردگار متعال یک چهارم دنیا برای حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام مهریه قرار داد، پس یک چهارم دنیا از آن ایشان است، و همچنین بهشت و جهنم را برای آن بانوی دو جهان مهریه قرار داد که دشمنانش را در آتش و دوستانش را در بهشت و نعیم وارد می کند، آن حضرت صدیقه کبری است و بر اساس شناخت و معرفت او قرون گذشته سپری شده است».
ص: 105
قرون اولیه (قرون گذشته) همان دوران نبوت انبیا سلف است که حضرت صادق علیه السلام می فرمایند:
همه ادیان و پیامبران خدا بر مدار معرفت و محبت آن حضرت حرکت کرده اند.(1) بنابراین همه برکات، و همه انوار هدایت، و همه خیرات سرمنشأش حضرت صدیقه کبری فاطمه زهرا علیهاالسلام است، او أم الانوار، ام البرکات، و أم الخیرات است.
«أم» در لغت به معنای اساس و ریشه به کار رفته است که اگر عالم از برکات اهل بیت پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم بهره می برد همه از برکات وجودی آن سیده زنان بهشت است، اگر عاشورا هست، حسین هست، و اگر امروز حضرت مهدی علیه السلام ولی عصر، و حجه و ولی خدا است همه از آن مادر با برکت ریشه گرفته است که ام الحسین است، مهدی هم مهدی فاطمه است، و آنچه در تفسیر حدیث کساء گفته شد از حدیث زیر استفاده می شود:
الحافظ الحموینی باسناده عن الحسین بن علی علیه السلام [قال:] قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه وآله : فَاطِمَهُ بَهْجَهُ قَلْبِی وَ ابْنَاهَا ثَمَرَهُ فُؤَادِی وَ بَعْلُهَا
ص: 106
نُورُ بَصَرِی وَالأَئِمَّهُ مِنْ وُلْدِهَا أُمَنَاءُ رَبِّی وَحَبْلٌ مَمْدُودٌ بَیْنَهُ وَبَیْنَ خَلْقِهِ مَنِ اعْتَصَمَ بِهِمْ نَجَا وَمَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ هَوَی(1)
«فاطمه مایه سرور و شادی قلب من، و شوهرش نور چشم من، و دو فرزندش میوه دل من و امامان از نسل او امین خدا در روی زمین، و ریسمان محکم هدایت در بین خدا و خلق او هستند، که هر کس بدان چنگ زند نجات می یابد، و هر کس از آن روی گرداند هلاک می شود».(2)
ص: 107
ص: 108
گفتار پنجم
1- حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین خندق آبادی قدس سره
تصویر
(از تهران)
ص: 109
ص: 110
2- نعمت ولایت
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیِمِ
اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ العَالَمِینَ، بَارِئِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ، وَالصَّلاَهُ وَالسَّلاَمُ عَلَی سید الأَنْبِیَاءِ وَ الْمُرْسَلِین مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَ اللَّعْنُ الدَّائِمُ عَلَی أَعْدائِهِمْ من الْآنَ الی یَوْمِ الدِّین.
وبعد فقد قال الحکیم فی کتابه الکریم:
«وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً ، لِنَفْتِنَهُمْ فِیهِ وَ مَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذاباً صَعَداًً»(1)
و اینکه اگر آنها (انس و جن) در راه (ایمان) استقامت ورزند با آب فراوان سیرابشان می کنیم، هدف این است که ما آنها را با این نعمت فراوان بیازماییم، و هر کس از یاد پروردگارش روی گرداند او را به عذاب شدید و فزاینده ای گرفتار می سازد.
ص: 111
3- بزرگترین نعمت الهی:
بزرگترین نعمت الهی ولایت علی بن ابیطالب علیهماالسلام و ائمه معصومین علیهم السلام است که طبق روایات معتبر در میان انبیاء سلف و کتب آسمانی مطرح شده و یکی از اصول اولیه در ادیان آسمانی اعلام نبوت پیامبر خاتم، و ولایت وصی او علی علیه السلام می باشد.
4- پیامبران و ولایت امیرمؤمنان علیه السلام
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
یَا عَبْدَ اَللَّهِ أَتَانِی اَلْمَلَکُ فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ سْأَلْ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ مِنْ رُسُلِنَا عَلی ما بَعثُوا؟ قلت عَلَی مَا بُعِثُوا؟ قال: عَلَی وَلاَیَتِکَ وَ وَلاَیَهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام.(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
یا عبدالله ملکی پیش آمد و گفت: ای محمد! از پیامبرانی که پیش از تو ارسال داشتیم بپرس برای چه مبعوث شده اند؟ گفتم: برای چه مبعوث شده اند؟ گفت: برای ابلاغ ولایت تو و ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام مبعوث شده اند.
و در حدیث دیگری از امام هفتم موسی بن جعفر علیه السلام نقل شده :
«وَلاَیَهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ مَکْتُوبٌ فِی جَمِیعِ صُحُفِ اَلْأَنْبِیَاءِ وَ لَنْ
ص: 112
یبْعَثَ اللَّهُ نبیاً إِلَّا بِنُبُوَّهِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله و سلم و وَلَایَهُ عَلِیِّ علیه السلام»(1)
«در تمامی کتب انبیاء ولایت علی مرتضی علیه السلام نوشته شده و هیچ پیغمبری به مقام نبوت نرسیده مگر آنکه اقرار به نبوت حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم و ولایت علیه السلام نموده است.»
5- عظمت نعمت ولایت:
در عظمت نعمت ولایت همین بس که به صورت کلی از بزرگترین فرائض الهی ابلاغ شده و قبولی هر فریضه ای بستگی به قبولی آن دارد زیرا پروردگار متعال در معراج بیش از هر فریضه ای در این مورد به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم توصیه فرموده است.
قالَ الصّادقُ علیه السلام: عُرِجَ بالنَّبِیُّ صلی الله علیه و آله و سلم اِلَی السَّمَاءِ ماه و عِشْرینَ مَرَّهً وما مَن مرَّهٍ إلَّا و قَد اَوْحَی اللّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِیها النَّبِیُّ بِالوِلایَه لِعَلِی والأئمه أَکْثَرَ مِمَّا أَوْصَاهُ مِن سَائِرِ الفَرَائِض.(2)
امام صادق علیه السلام فرمود:
«رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را یکصد و بیست بار به آسمانها عروج دادند و در هر بار پروردگار متعال پیامبر خود را بیش از هر فریضه ای به ولایت علی و ائمه طاهرین علیهم السلام وصیت فرمود.»
از آنجا که بزرگترین نعمت خدا نسبت به مؤمنین ولایت مولای متقیان علی علیه السلام است در ذیل آیه شریفه: «ثُمَّ لَتُسْأَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ»(3)
از امام صادق علیه السلام روایت شده:
ص: 113
روزی در مجلسی که ابوحنیفه نیز حضور داشت آن حضرت خطاب به وی فرمود: تو «النعیم» را به غذا و آب خنک در روز گرم تفسیر کرده ای؟
عرض کرد: آری یابن رسول الله!
امام فرمود:
ابوحنیفه! اگر کسی تو را دعوت کند و با آب و غذا از تو پذیرایی کند، سپس بر تو منت بگذارد چه نسبتی به او می دهی؟
عرض کرد: نسبت بخل به او می دهم.
حضرت فرمود:
پس با این حساب به گمان تو خدا در مقابل مأکولات و مشروباتی که به بندگانش
عنایت فرموده در روز قیامت سؤال خواهد کرد بخیل است؟
ابوحنیفه پرسید: پس تفسیر «النعیم» چیست؟
امام صادق علیه السلام فرمودند:
مراد ولایت و محبت ما اهل بیت پیغمبر است، این است پیام انبیاء و رسولان سلف، این است هدیه همه صحف آسمانی و خداوند با ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام دین خود را کامل و نعمت دین را برای مردم به اتمام رسانید و با ولایت آن حضرت تلاش و کوشش 23 ساله پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم را بر ثمر رسانید، که اگر اعلام امامت و ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام نبود کلیه زحمات رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم به هدر رفته بود.
6- بستگی قبولی اعمال به ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام:
نماز و روزه و حج و جهاد بدون ولای امیرالمؤمنین علیه السلام روح ندارد، پوست بدون مغز است، عبادتی که مهر ولایت مولا را نداشته باشد نزد خدا ارزش و ثوابی ندارد، با این حدیث می توان به نقش اصلی و اساسی اصل ولایت پی برد.
ص: 114
عن زیدبن علی، عن أبیه، عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم: یا علی لَوْ أنَّ عَبْداً عَبَداللهَ عزوجل مِثْلَ ما قامَ نُوحٌ فی قَوْمِهِ وَکانَ لَهُ مِثْلُ احُدٍ ذَهَباً فَأنْفَقَهُ فی سَبیلِ اللهِ، وَمُدَّ فِی عُمُرِهِ حَتَّی حَجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَی قَدَمَیْهِ، ثُمَّ قُتِلَ بَینَ الصّفا والْمَرْوَهِ مَظْلُوماً، ثمَّ لَمْ یوالِک یا عَلِی، لَمْ یشُمَّ رائِحَهَ الجَنّهَ وَلَمْ یدْخُلْها.(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
«یا علی اگر کسی مطابق عمر نوح عبادت کند، و به اندازه کوه احد طلا داشته باشد و آن را در راه خدا انفاق نماید، و هزار سال زندگی کند و در هر سال با پای پیاده به حج خانه خدا مشرف شود، و بین صفا و مروه مظلومانه کشته شود، اما ولایت تو را در دل نداشته باشد، بوی بهشت را به مشامش نمی رسد و نمی تواند در آن داخل شود.»
یعنی اسلام بدون امیرالمؤمنین علیه السلام، اسلام بدون غدیر، اسلام بدون زهرای مرضیه علیه السلام، اسلام بدون حسین علیه السلام و عاشورا، اسلام بدون امامت و ولایت، اسلام منهای امام باقر و امام صادق علیه السلام، اسلام منهای حضرت ولی عصر علیه السلام، و بالاخره
ص: 115
اسلام منهای اهل بیت علیهم السلام اسلامی است که زائیده جریانات ستمکارانه سقیفه بوده و ساخته و پرداخته دستهای آغشته به خون خاندان اموی و دار و دسته یزید و اسلام هارونی، اسلام وهابی، و اسلام ناصبیان است.
تنها آنچه موجب سعادت و نجات مؤمن است و آثار و برکاتی هم در دنیا و هم در آخرت دارد همین اصل نورانی ولایت است و بس، اگر کسی در این مسیر پایدار و ثابت قدم بماند و استقامت در خط اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام داشته باشد از سرچشمه وحی، از آب حیات علوم و معارف ائمه معصومین علیهم السلام سیرابش می کنند، و از شعله محبت و ولایت دل و جانش را مشتعل می سازند، همانگونه که پروردگار متعال در قرآن مجید در سوره جن می فرماید:
«وَأَن لَوِ استَقاموا عَلَی الطَّریقَهِ لَأَسقَیناهُم ماءً غَدَقًا».
«اگر در این مسیر و در این راه استقامت داشته باشید شما را از آبی گوارا سیراب می کنیم.»
«لِنَفْتِنَهُمْ وَمَنْ یُعْرِضْ عَنْ ذِکْرِ رَبِّهِ یَسْلُکْهُ عَذَابًا صَعَدًا»
«به این راه و روش امتحان می شوید، چنانچه کسی از این راه انحراف پیدا کند به عذاب دردناکی دچارش می سازیم که شعله های فروزانش سر به آسمان می ساید»
7- طریقت همان ولایت است:
قَالَ الباقر عَلَیْهِ السَّلَامُ: وَالطَّرِیقَهُ هِیَ وَلَایَهُ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ وَالْأَوْصِیَاءِ علیهم السلام(1)
ص: 116
امام باقر علیه السلام فرمود:
طریقه (موجود در آیه شریفه) فقط ولایت علی بن ابیطالب علیه السلام و ائمه معصومین پس از آن حضرت است.
مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ بُرَیْدٍ الْعِجْلِیِّ ق-َالَ: سأَلْتُ أبا عبدالله علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ، وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَی الطَّرِیقَهِ لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً قال علیه السلام: لَأَذَقْنَاهُمْ عِلْماً کَثِیراً یَتَعَلَّمُونَهُ مِنَ الْأَئِمَّهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ.(1)
محمد بن مسلم از برید عجلی روایت می کند که گفت :
از امام صادق علیه السلام درباره آیه شریفه: وَ أَنْ لَوِ اسْتَقامُوا....لَأَسْقَیْناهُمْ ماءً غَدَقاً پرسیدم، در جواب من فرمودند:
یعنی به آنان علم فراوانی می چشانیم، علومی که از امامان پاک علیهم السلام فرا می گیرند.
و فی حدیث عن الباقر علیه السلام قال: لَأَشْرَبْنَا قُلُوبِهِمُ الْإیمانَ، والطَّرِیقَهُ هِیَ الإِیمَانُ بِوَلَایَهِ عَلِیٍّ والأَوْصِیَاءِ.
و در حدیثی که از امام باقر علیه السلام روایت شده حضرت در تفسیر آیه شریفه می فرماید:
اینکه خداوند می فرماید) «قلب و دل مؤمنین را از ایمان کامل سیراب می کنیم، (یعنی) مؤمنینی که در طریقه ولای علی مرتضی و امامان پس از او پایدار مانده اند.»
8- ثمره و محصول استقامت در ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام:
ثمره و محصول استقامت در ولایت، افرادی همچون کمیل بن زیاد نخعی، مالک اشتر، میثم تمار، بلال حبشی، سلمان و مقداد، ابوبصیر، محمد بن مسلم می باشند.
ص: 117
کسانی که بر اثر استقامت در مسیر ولایت اهل بیت علیهم السلام به مقامات بلندی رسیده، و مزه محبت علی مرتضی و فاطمه زهرا علیهاالسلام را چشیده اند و در این راه جان خود را فدا کرده اند.
حبیب بن مظاهر، و وهب، مسلم بن عوسجه، مسلم بن عقیل، و دیگر باران با وفا هستند که همچون پروانه ای گرداگرد شمع وجود امامت و ولایت سوخته و راه و روش تشیع و ولایت را بر مدعیان ولایت آموزش دادند.
اینها و بزرگانی همچون مالک اشترها و کمیل ها، و بلال ها، میثم تمارها، حبیبها، زهیرها، و بریرها هستند که در این راه از سر و جان گذشتند و آرزو داشتند که ای کاش هزاران جان داشتند و آن را در طبق اخلاص گذاشته و همه را به یکباره در راه ولایت حجه خدا، زیر قدم آن مولا نثار می نمودند.
قال رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم:
مَنْ أَرَادَ الْحِکْمَهَ فَلْیُحِبَّ أَهْلَ بَیْتِی.(1)
هدف رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم از این سخن آن است که: حکمت، بصیرت و معرفت در پرتو محبت اهل بیت من به شما داده می شود.
9- آثار و برکات ولایت :
یکی از فقهاء عالیقدر مقدس اردبیلی قدس سره را که سرآمد همگان است، پس از مرگش با چهره ای نیکو و نورانی در خواب دید که پس از زیارت مرقد مطهر امام امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام از حرم مقدس آن حضرت بیرون می آید، از او پرسید:
ص: 118
چه عملی تو را بدین مرتبه و مقام رسانیده است؟ بگو من هم بدان عمل مداومت نمایم.
مرحوم مقدس در جواب وی چنین گفت:
ای شیخ کلیه اعمالی که تو از من مشاهده کرده ای بازارش کساد است، و تنها محبت صاحب این قبر (یعنی امیرالمؤمنین علیه السلام) به حال من مفید افتاده و مرا به مقامی که می بینی ارتقاء داده است.(1)
ابن عباس، سلمان فارسی قدس سره را در حالیکه حله و حلل گرانبها بر تن و تاجی از یاقوت بر سر داشت در خواب دید، و پرسید:
«بِمَ نِلْتَ بِما نِلْتَ؟ فَقَالَ: والله مَا نِلْتَ ذَلِکَ إِلَّا بِحُبِّ عَلِیِّ بنِ أبی طالِبٍ علیه السلام»(2)
به چه عمل و کرداری رسیدی به آنچه رسیدی؟ گفت : به خدا سوگند نرسیدم به آن مگر به واسطه دوستی علی بن ابی طالب علیهماالسلام»
10- گوشه ای از مقامات میثم رحمه الله:
مورخین در شرح حال میثم تمار رحمه الله نوشته اند که او غلام زنی از بنی اسد بود، امیرالمؤمنین علیه السلام او را از آن زن خریده و در راه خدا آزادش فرمود، امام علیه السلام نام او را پرسید و او در جواب گفت:
نام من سالم است.
حضرت فرمود:
ص: 119
از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شنیدم که فرمود:
نام اصلی تو میثم است.
عرض کرد درست است.
حضرت فرمود:
همین اسم را داشته باش.
او بر اثر استعداد قابل تحسینش به مقامات عالیه ای رسیده، و صاحب سر، و آگاه به علوم و حقایق شده بود. تا جایی که ابوخالد تمار گفت:
روز جمعه ای با میثم در یک کشتی نشسته بودیم که باد تند و سهمناکی وزیدن گرفت، میثم بیرون آمده و نگاهی به اطراف انداخته و گفت:
کشتی را محکم ببندید که باد بسیار تندی است، هم اینک معاویه هلاک شد.
ابوخالد میگوید:
چند روزی از این ماجرا گذشت، جمعه بعد پیکی از شام رسیده و گفت: معاویه از دنیا رفت، هنگامی که از تاریخ مرگ وی سؤال شد، روز جمعه گذشته درست همان روز طوفان دریا را روز وفات معاویه اعلام کرد.
11- ثبات قدم میثم در راه ولایت:
میثم همواره و شب و روز ملازم خدمت امیرالمؤمنین علیه السلام بود، امام علیه السلام روزها نزد میثم آمده و با او به گفتگو می پرداخت، روزی در وسط گفت و شنود خطاب به او فرمود:
آیا تو را بشارت بدهم؟
عرض کرد: آری ای مولای من،
حضرت فرمود:
ص: 120
در ساعات آخر عمرت تو را بدار می زنند،
عرض کرد سرور من آیا در آن هنگام من بر فطرت اسلام و در ایمان خود ثابت قدم خواهم بود؟
فرمود: آری.
آنگاه فرمود:
ای میثم هنگامی که عبید الله بن زیاد تو را به اظهار بیزاری از من بخواند چگونه خواهی بود؟
عرض کرد:
بخدا سوگند من هرگز از شما و ولایت شما تبری نخواهم جست.
فرمود اگر خودداری کنی تو را دار می زنند.
گفت: صبر می کنم.
امام علیه السلام فرمود:
اگر شکیبا و بر این قول ثابت قدم باشی در روز قیامت در درجه من خواهی بود. آنگاه امام علیه السلام فرمود: پس از من ترا دستگیر کرده و بر دار می زنند، بر بالای دار به وسیله حربهای جراحتی بر بدنت وارد می کنند که در روز سوم خون از بینی ات سرازیر شده و محاسنت را خضاب می کند، پس در انتظار چنین روزی باش، روزی که ترا در کنار خانه عمروبن حریث دار می زنند، تو و همراهانت که در آن روز کشته می شوید ده نفر خواهید بود و چوبه دار تو از همه آنها کوتاهتر خواهد بود.
امام علیه السلام میثم را قبلا با خود به نخلستان برده و درختی را که او بر آن به دار زده شد به وی نشان داده بود.
ص: 121
شهادت میثم در راه ولایت :
پس از آن میثم روزها معمولا کنار آن درخت آمده و در زیر آن به خواندن نماز مشغول می شد و می گفت:
چه نخل مبارکی هستی تو. و همواره با آن درخت مأنوس بود تا روزی دید نخل را قطع کرده و شاخه های آن را بریده اند، در همین روزها در برخوردی با عمروبن حریث به وی گفت:
در آینده نزدیک با تو همسایه خواهم شد، امیدوارم حرمت همسایه ات را خوب رعایت کنی.
عمرو که منظور او را نمی فهمید از او پرسید:
آیا در نظر داری خانه ابن مسعود و یا منزل ابن حکیم را که در همسایگی من هستند را خریداری کنی؟
روزها بدین منوال سپری شد تا روزی دید که به دستور عبیدالله، میثم را دستگیر کرده و به دارالاماره آوردند، عبیدالله پس از اهانت به میثم و حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام او را تهدید به مرگ کرد.
میثم به وی گفت:
بخدا من هم اکنون نقطه ای را که مرا در آن به دار می زنی می شناسم من اولین کسی هستم که در راه اسلام و به دلیل حمایت از ولایت اهل بیت پیامبر بزگوار اسلام لجام بر دهنش می زنند.
عبیدالله دستور داد او را به زندان انداختند، ولی او در زندان مختار را دیده و به وی مژده آزادی از چنگال ابن مرجانه را داده و گفت:
تو بدست عبیدالله کشته نخواهی شد. طولی نکشید که مختار همانگونه که میثم اطلاع داده بود از چنگ ابن زیاد رها شد، و این موضوع بر محبوبیت میثم افزوده، و
ص: 122
داستان آزادی مختار، و پیشگویی میثم از آن روز بر سر زبانها افتاد.
عبیدالله با شنیدن این موضوع آتش خشمش بر میثم شعله ور شده و دستور داد او را در نزدیکی خانه عمرو بن حریث بر همان نخل دار زنند، عمروبن حریث هنگامی که میثم را بر سر دار دید تازه به خود آمده و به کنیزان خود دستور داد زیر آن درخت را آب پاشیده و جارو کنند، و عود روشن کنند، دوستداران اهل بیت علیهم السلام تا سه روز میثم را در حالیکه بر آن درخت بسته شده بود در میان می گرفتند، و او در بیان فضائل امیرالمؤمنین علیه السلام داد سخن می داد.
عبیدالله از شنیدن این خبر به خشم آمده و دستور داد لجام بر دهنش زنند، تا اینکه سرانجام پیکر پاکش را آماج طعنه های نیزه کردند و همان طوری که امیرالمؤمنین علیه السلام خبر داده بود خون از دماغش سرازیر شده و محاسنش را رنگین ساخت، و شبانگاه جماعتی از خرما فروشان کوفه با استفاده از تاریکی شب او را از چوبه دار پایین آورده و پس از تغسیل و تکفین در داخل نهری که متعلق به بنی مراد بود دفن کردند.(1)
12- ذکر مصیبت:
السَّلاَمُ عَلَیْکِ أَیَّتُهَا الصِّدِّیقَهُ الشَّهِیدَهُ ذاتِ الْأَحْزانِ الطَّویلَهِ، الْمَجْهُولَهِ قَدَرَاً وَالْمَخْفِیَّهِ قَبْراً یا وَجِیهَهً عِنْدَ اللزه شْفَعِی لَنَا عِنْدَ اللهِ.
«سلام بر تو ای صدیقه شهیده، ای که غمهای طولانی و دردناک سرتاسر زندگیت را فرا گرفته و در آرامگاهی که جای آن بر احدی معلوم نیست روی از جهان بر تافتی، ای بانویی که دارای عظمت و آبروی عظیمی پیش خدا هستی در پیشگاه پروردگارت از ما شفاعت بفرما.»
ص: 123
این تنها میثم تمار نبود که جان و مال و خون خود را در طبق اخلاص گذاشته و در راه دفاع از حریم ولایت بزرگ شخصیت اولیاء الله، حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نثار می کرد، بلکه شخصیت های بزرگ زیادی همانند حجربن عدی، عمرو بن حمق، رشید هجری، هانی بن عروه و سربازان فداکار عاشورا همین شیوه را در پیش گرفتند اینها همه و هزاران شهید راه حق از روش صدیقه طاهره علیهاالسلام دنباله روی می کردند که در حمایت از مظلومیت مولای متقیان و در دفاع از غربت آن حضرت همواره در مقابل دشمنان قسم خورده وی مقاومت فرموده و در کوتاه زمانی چنان رنجور شد و چندان زجر کشید که سرانجام با صورتی نیلی و پهولی شکسته و در اوج مظلومیت جانش را در راه دفاع از ولایت آن امام مظلوم فدا کرد.
قال الصّادقُ علیه السلام: مَا تَنَبَّأَ نَبِیٌّ قَطُّ إِلَّا بِمَعْرِفَهًِْ حَقِّنَا وَ تَفْضِیلِنَا عَلَی مَنْ سِوَانَا.(1)
امام صادق علیه السلام فرمود:
هیچ پیامبری به رسالت مبعوث نشده مگر بر این اساس که حق ما را بشناسد و ما را بر دیگران برتری بدهد.
وَ مَوْلَاتِنَا الصِّدِّیقَهِ الطَّاهِرَهِ مَا تَوَقَفَت فِی وَلَایَهَ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السَّلَامُ مُنْذُ عاشرته کَمَا قَالَتِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهَا : انَّ کُنْتَ فی خیرٍ فَأَنَا فِی خَیْرٍ ، وانکُنْتَ فی شَرٍّ فَإِنَّا فِی شَرٍّ حِینَ أَخَذُوهُ بِبَیْعَتِهِ(2).
و مولای ما صدیقه طاهره از روزی که با امیرالمؤمنین علیه السلام زندگی مشترکشان را آغاز کردند لحظه ای در حقانیت و ولایت آن حضرت تردیدی به خود راه
ص: 124
نداده است چنانکه هنگامی که امیرالمؤمنین علیه السلام را برای بیعت با ابوبکر زیر فشار گذاشتند فرمود:
من شریک سرنوشت تو بوده و در خوشیها و ناخوشیها با ایمانی راسخ در کنارت خواهم ماند.
و هنگامی که امام مظلوم را با سر و پای برهنه برای بیعت به طرف مسجد می کشیدند با تن خسته، پهلوی آزرده از جای خود برخاسته و ناله سرداد:
خَلُّوا عَنِ ابْنِ عَمِّی، فَوَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ لَئِنْ لَمْ تُخَلُّو عَنْهُ، لَأَنْشُرَنَّ شَعْرِی، وَ لَأَضَعَنَّ قَمِیصَ رَسُولِ اللَّهِ عَلَی رَأْسِی وَ لَأَصْرُخَنَّ إِلَی اللَّهِ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی، فَمَا نَّاقَه ُصالح بِأَکْرَمَ عَلَی اللَّهِ مِنِّی، وَ لَا الْفَصِیلُ بِأَکْرَمَ عَلَی اللَّهِ مِنْ وَلَدِی.(1)
باز پسر عمویم دست بر دارید، قسم به خدایی که پدرم را به حق به پیامبری برانگیخته اگر دست از پسر عمویم برندارید موهایم را پریشان می کنم، و پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم را بر سرم گذاشته، و پروردگار متعال را به داد خود می طلبم، که ناقه صالح پیش خدا محبوبتر از من و بچه آن محبوبتر از فرزندان من نیست.
و در حالیکه در میان قنفذ و امام علیه السلام قرار گرفته و یک سر ریسمان را به دست گرفته بود فرمود:
واللهِ لا اَدَعُکُمْ تَجُرّونَ ابْنَ عَمّی ظُلماً
بخدا نمی گذارم پسر عمویم را با این وضع اسفناک به مسجد ببرید.
در اینجا بود که عمربن خطاب به قنفذ گفت:
تازیانه بر پشت و پهلو و سر و صورت آن سیده بانوان در جهان بزند.
ص: 125
قنفذ بی شرمانه دست بر جسارت به یادگار رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم گشود:
تُصْبِحَ یا فَضَّهُ سندینی***فَقَدْ وَ رَبِّی قَتَلُوا جنینی
فَأَسْقَطَتْ بِنْتِ الهدی واحَزَنا ***جَنِینِهَا ذَاکَ المُسمّی مُحْسِناً
لَمْ یَرْعَها کُلَّمَا قَدْ فَعَلُوا ***لَکِنَّهَا قَدْ خَرَجَتْ تُوَلْوِل
فَانْبَعَثَ تُصْبِحَ بَیْنَ النَّاسِ ***خُلُوِّهِ أَوْ لَأکْشفَنَّ رَأْسِی(1)
در آن هنگام فاطمه علیهاالسلام فریاد می زد و می گفت: فضه مرا دریاب که به خدا فرزندم را کشتند.
دریغا دختر پیامبر رحمت جنینش را که محسن نام داشت سقط کرد
در مقابل مصائبی که بر او روا داشتند استقامت به خرج داد، ولی بالاخره ناچار شد از منزل بیرون آمده و داد و فغان راه اندازد، و در میان مردم با گریه و زاری بگوید پسر عمویم را رها کنید، و گرنه سرم را باز کرده و به نفرینتان می پردازم.
أللَّهمَّ إنِّی أسألُکَ بِحَقِّ فاطمهَ وأبیها وبَعْلِها وبَنِیها والسِّرِّ المُسْتَوْدَعِ فِیهَا، إقض حَوَائِجِنَا، وَ اشْفِ مَرْضَانَا، وَ اغْفِرْ ذُنُوبَنَا، وَ تَقَبَّلْ مِنَّا وَ انْصُرْ إِمَامٍ زَمَانِنَا، وَ اجْعَلْنا مِنْ أَنْصَارِهِ وَ أَعْوَانِهِ، وَ عَجِّلْ فی فَرَجَهُ صَلَواتُکَ عَلَیْهِ.(2)
ص: 126
13- اجمالی از شرح حال مرحوم خندق آبادی قدس سره
حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین خندق آبادی قدس سره از افاضل گویندگان و وعاظ مشهور تهران بودند.
وی فرزند ارجمند مرحوم آیه الله حاج شیخ محمد خندق آبادی قدس سره می باشد که در سال 1338 قمری در تهران متولد شده و در حجر والد ماجد تربیت کامل یافته و مقدمات و ادبیات را در تهران خوانده و در خدمت برادر ارجمندش مرحوم آیه الله حاج شیخ جواد خندق آبادی قدس سره به قم آمده و سطوح را نزد معظم له و مدرسین دیگر به پایان رسانیده و سپس به درس خارج مرحوم آیه الله العظمی بروجردی قدس سره و سایر آیات عظام شرکت نموده و آنگاه مراجعت به تهران کرده و به خدمات دینی و روحی مخصوصاً تبلیغ دین و ترویج آئین از طریق منبر پرداخته و علیه مخالفین ولایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام منبرهای آتشین و پر حرارتی رفته و در این راه مصائب و صدماتی را متحمل شده است.
از جمله آرزوهای مرحوم آقای خندق آبادی قدس سره این بود که می گفت من نوکر امام حسین علیه السلام و سرباز حضرت ولی عصر علیه السلام هستم و دلم می خواهد تا آخرین لحظه زندگی و آخرین نفسم در سر خدمت و پست سربازی باشم و در موقع انجام وظیفه از این جهان بروم و آخرالامر هم به مقصود خودش رسید، زیرا که در نیمه شب بیست و یکم ماه رمضان سال 1386 قمری مطابق با 1345/10/13 در سن 49 سالگی در مسجد خندق آباد بر بالای منبر در حالی که داشت پیرامون دعا و تفسیر آیه شریفه: «ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ...» (60/غافر: 40) سخن می گفت، آخرین جمله ای را که از دعای ابوحمزه ثمالی می خواست به عنوان شاهد مطلبش ذکر کند، ناگهان لحظه ای خاموش شد و از عرشه منبری پنج پله همراه با میکرفون به پایین افتاد،
ص: 127
جمعیت حاضر یکمرتبه فریاد یا علی سر دادند، و پیکرش را به بیمارستان فیروزگر تهران انتقال دادند، پزشکان پس از معاینه گفتند که او در همان بالای منبر بر اثر سکته قلبی درگذشته است، ناچار جنازه به مسجد بازگردانده شد، موج جمعیت از مساجد اطراف به طرف مسجد سرازیر شد و در صحن مسجد به تغسیل و تکفین او پرداختند و تشییع جنازه به بعد از نماز ظهر و عصر موکول شد، تشییع با حضور جمعیت بی شماری انجام شد، تعداد تشییع کنندگان به قدری زیاد بود که علی رغم کنترل شدید مأموران امنیتی و انتظامی جلوگیری از شور و هیجان خارج از حد مردم ممکن نبود، جنازه بر دوش مؤمنان روزه دار با پای پیاده تا حرم حضرت عبدالعظیم علیه السلام تشییع شد، و سپس از حرم حضرت عبدالعظیم علیه السلام به ابن بابویه انتقال داده شد و در جوار مرقد مرحوم شیخ صدوق قدس سره را به خاک سپرده شد و خاطره ای به یاد ماندنی باقی گذارد، که این جریان موجبات خوف و وحشت حکومت وقت را فراهم آورد، چنانکه تا مدتی تشییع جنازه علما را ممنوع اعلام کردند.
از باقیات الصالحات مرحوم آقای خندق آبادی قدس سره، فرزند ارجمند ایشان جناب حجه الاسلام والمسلمین آقای حاج شیخ محمد خندق آبادی دامت توفیقاته می باشد.
ایشان در تهران متولد شده و در بیت چنان پدر بزرگواری پرورش یافته و پس از خواندن دروس جدید به تحصیل علوم دینی پرداخته و ادبیات و سطوح مختلف فقه و اصول را از اساتید و مدرسین فرا گرفته و از راه منبر به تبلیغ احکام و نشر معارف اسلام بالاخص اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام با بیانی شیوا پرداخته و شنوندگان و شیفتگان خاندان رسالت علیهم السلام بالاخص سالار شهیدان را مستفیض و بهره مند می نمایند و واقعاً مصداق حدیث شریف نبوی صلی الله علیه و آله و سلم هستند. (و ولد صالح
ص: 128
یدعوا له)(1) از میان سخنرانی هایی که معظم له در طول تاریخ منبر خود داشته اند نمونه ای از بیانات و سخنرانی ایشان زینت بخش این مجموعه شده است که در گفتار بعدی از نظر خوانندگان می گذرد.
تمثال حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین خندق آبادی قدس سره در حال سخنرانی در روز 13 رجب، سالروز ولادت مولی الموحدین امیرالمؤمنین علی بن الی طالب علیهم السلام
ص: 129
ص: 130
گفتار ششم
1- حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد خندق آبادی (دامت توفیقاته)
تصویر
(از تهران)
ص: 131
ص: 132
2- قریه مبارکه امامت و ولایت وقرای پر برکت حدیث در عصر غیبت
*قریه مبارکه امامت و ولایت وقرای پر برکت حدیث در عصر غیبت(1)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمینَ، بَارِئِ الْخَلَائِقِ أَجْمَعِینَ، ثُمَّ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ عَلَی أَشْرَفِ السفراء وَالنَّبِیِّینَ، حَبیبِ إلَهَ الْعَالَمین، أَبِی الْقَاسِمِ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطَّاهِرینَ الْأَئمَّهِ الْم-َعْصُومِینَ، سیما سَیِّدَنَا وَ مَوْلَانَا صاحِبُ الْعَصْرِ والزَّمانِ الْکَهْفِ الْحَصینِ، وغِیاثَ المُضْطَرِّینَ وَالمَساکِینِ، الاِمامُ الثَّانِیَ عَشَرَ حُجه بنُ الحَسَنِ العَسْکَری روحِی وَ أَرْوَاحُ الْعَالَمِینَ لَه الفِداء، وَاللّعنهُ الدّائمهُ عَلَی أَعْدائِهِمْ أَجْمَعِینَ.
قال الله الحکیم فی کتابه الکریم:
«وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُرًی ظَاهِرَهً وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ ۖ سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَوَأَیَّامًا آمِنِینَ».(2)
ص: 133
مژده ای دل که مسیحا نفسی می آید***که ز انفاس خوشش بوی کسی می آید
از غم و درد مکن ناله و فریاد که دوش***زده ام فالی و فریاد رسی می آید
کس ندانست که منزلگه عشاق کجا است***آن قدر هست که بانگ جرسی می آید
3- غیبت صغری و کبری:
طبق قول مشهور غیبت صغری از سال 260 هجری با امامت و ولایت معصوم دوازدهم آغاز شده و 69 سال به طول انجامیده است.
قال الصادق علیه السلام:
«لِلْقَائِمِ غَیْبَتَانِ إِحْدَهُمَا قَصِیرَهٌ وَ الْأُخْرَی طَوِیلَهٌ الْغَیْبَهُ الْأُولَ لَا یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ فِیهَا إِلَّا خَاصَّهُ شِیعَتِهِ، وَ الْأُخْرَی لَا یَعْلَمُ بِمَکَانِهِ إِلَّا خَاصَّهُ مَوَالِیهِ.»(1)
«پروردگار متعال برای حضرت قائم علیهم السلام دو غیبت مقدر فرموده است: یکی کوتاه مدت و دیگری طویل المدت، در غیبت کوتاه مدت، جای آن حضرت را جز خواص شیعیانش کسی نمی داند، و در غیبت دراز مدت جز تعدادی از خواص موالیانش کسی از جای آن حضرت اطلاع نخواهد داشت.»
4- نواب اربعه حضرت قائم علیه السلام در عصر غیبت صغری:
حضرت ولی عصر ارواحنا و ارواح العالمین له الفداء در دوران غیبت صغری
ص: 134
چهار تن نایب داشتند که رابط در میان آن حضرت و شیعیانشان بودند.
5- اولین نایب حضرت ولی عصر علیه السلام در دوران غیبت صغری:
اولین آنان ابو عمر و عثمان بن سعید بود که به وسیله امام هادی و امام عسکری علیهماالسلام به عنوان نایب خاص امام عصر علیه السلام معرفی شده است.
شیخ الطائفه طوسی قدس سره روایت کرده که در زمان امامت حضرت عسکری علیه السلام جماعتی از شیعیان که بالغ بر چهل تن بودند خدمت آن حضرت شرفیاب شده و از آن جناب خواستند که وصی خود را برای آنان معرفی فرماید. در آن هنگام کودکی چون ماه تابان که در ابهت و جاذبه شبیه ترین مردم به حضرت ابو محمد علیه السلام بود وارد شد، آن گاه امام عسکری علیه السلام خطاب به حاضرین فرمودند:
امام شما و جانشین من در میان شما همین فرزندم می باشد، پس از من در مورد وصی من اختلاف نکنید، و از وی فرمان برده و در طاعتش باشید که مخالفت با او موجب گمراهی در دین خواهد بود، پس از این او را نمی بینید زیرا غیبت اختیار خواهد کرد، و چنانکه نیازی به وی پیدا کردید، و موضوعی پیش آمد که درباره آن احتیاج به نظر ولی امر داشتید از سفیر و نایب وی بخواهید تا رأی و نظر آن حضرت را درباره مسأله تان از او جویا شده و به اطلاع شما برساند، بنابراین تنها به واسطه نایبش می توانید با وی ارتباط پیدا کنید.
فَاقْبَلُوا مِنْ عُثْمَانَ مَا یَقُولُهُ وَانْتَهُوا إِلَی أَمْرِهِ وَاقْبَلُوا قَوْلَهُ فَهُوَ خَلِیفَهُ إِمَامِکُمْ وَالْأَمْرُ إِلَیْه(1)
هر آنچه را که عثمان بن سعید می گوید از او بپذیرید، و از دستورش
ص: 135
اطاعت کرده سخنش را بپذیرید که او خلیفه امام شما است و اختیار امر در دست او است.
چنانچه از سخن امام عسکری علیه السلام استفاده می شود آن حضرت در همین مجلس عثمان بن سعید را به عنوان سفیر حضرت مهدی علیه السلام معرفی کرده است.
6- دومین نایب خاص حضرت بقیه الله در دوران غیبت صغری:
دومین نفر از نواب چهارگانه حضرت ولی عصر ارواحنا فداه در عصر غیبت صغری ابوجعفر محمد بن عثمان بود که شیعیان سئوالات و یا احیاناً نامه های خود را توسط او به حضرت مهدی علیه السلام ارسال داشته و توسط او جواب سئوال خود و یا پیام امام علیه السلام را دریافت می کردند، ارتباط شیعیان با امام زمان علیه السلام بر همین منوال ادامه داشت تا در سال 305 قمری محمد بن عثمان در بستر بیماری افتاده و در آستانه مرگ قرار گرفت، جمعی از شیعیان سرشناس در رابطه با رابطه پس از وی از او کسب تکلیف نمودند، و او در جواب گفت:
پس از من سفیر امام عصر علیه السلام، و وکیل مورد اطمینان وی جناب ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی خواهد بود.
7- سومین سفیر امام علیه السلام:
چنانکه پیش از این به عرض رسید سومین نایب خاص حضرت ولی عصر ارواحنا فداه حسین بن روح نوبختی بود که توسط محمد بن عثمان به شیعیان معرفی شده است، بدین ترتیب حسین بن روح در مقام رابط میان امام علیه السلام و شیعیان انجام وظیفه کرده، و سرانجام در شعبان 326 هجری بدرود حیات گفت.
ص: 136
8- چهارمین و یا آخرین نایب خاص امام زمانعلیه السلام در عصر غیبت صغری:
علی بن محمد سمری مطابق وصیت حسین بن روح، و به توصیه حضرت بقیه الله الاعظم علیه السلام متصدی منسب نیابت خاص از طرف آن حضرت علیه السلام شد و دوران سفارت وی سه سال بیشتر طول نکشیده و در نیمه شعبان سال 329 هجری زندگی را وداع گفته و به لقاء الله پیوست.
حساس ترین فراز غیبت صغری برای شیعیان مرگ علی بن محمد سمری است که با ارتحال وی غیبت صغری پایان پذیرفته و غیبت کبری آغاز شد، در نتیجه این پیش آمد ارتباط شیعیان با امام عصر ارواحنا فداه قطع شد.
از حسن بن احمد روایت شده که گفت: در سالی که علی بن محمد سمری زندگی را وداع گفت من در بغداد بودم، و چند روز قبل از رحلتش به دیدار او رفتم، هنگامی رسیدم که آن بزرگوار توقیع زیر را که از ناحیه مقدسه صادر شده بود برای شیعیان قرائت می کرد.
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»
ای علی بن محمد سمری خدا به برادرانت در فقدان توأجر دهد، تو تا شش روز دیگر زندگی را به پایان برده و دار فانی را وداع خواهی گفت، به کارهای خود خوب رسیدگی کن و به هیچ عنوان کسی را به عنوان جانشین خود معرفی نکن که غیبت کامل شروع شده و من در میان مردم ظاهر نمی شوم جز به اجازه پروردگار عالم، ظهور من پس از گذشت زمان طولانی، و قساوت دلها، و پس از آنکه دنیا لبریز از جور و ستم شد اتفاق خواهد افتاد... ولَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ إِلَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ.(1)
ص: 137
9- غیبت کبری:
از آغاز سال 330 هجری قمری کلیه ارتباطاتی که شیعیان با حضرت حجت علیه السلام داشتند قطع شده، و مسند پیشوایی دینی و مرجعیت اعلای شیعه به عهده فقهاء جامع الشرایط گذاشته شد، که سرپرستی و اداره امور شیعیان را به عنوان نواب عامه آن حضرت به عهده گرفته، و در رویدادها و حوادث واقعه روز مره ملجأ و پناه پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام قرار گرفتند.
10- مدارک حجبت فقهاء جامع الشرایط در عصر غیبت کبری:
ورد التوقیع بخط مولانا صاحب الزمان علیه السلام :
«أَمَّا الْحَوَادِثُ الْوَاقِعَهُ فَارْجِعُوا فِیهَا إِلَی رُوَاهِ حَدِیثِنَا فَإِنَّهُمْ حُجَّتِی عَلَیْکُمْ وَ أَنَا حُجَّهُ اللَّهِ»(1)
«اما در حوادث واقعه به راویان حدیث ما مراجعه کنید که آنها حجت من برای شما هستند و من حجت خدا هستم.»
قال الصادق علیه السلام:
«أمَّا مَن کانَ مِن الفُقَهاءِ صائناً لنفسِهِ حافِظاً لِدینِهِ مُخالِفاً لِهَوَاهُ مُطِیعاً لأمرِ مَولاهُ فلِلعَوامِّ أن یُقَلِّدُوهُ، وذلکَ لا یَکُونَ إلّا بَعضَ فُقَهاءِ الشِّیعَهِ لا جَمیعَهُم.»(2)
عوام شیعه وظیفه دارند از فقهایی که مواظب خود بوده و دینشان را حفظ می کنند و با هوای نفس خود مخالفند تقلید کنند، بدیهی است که چنین کسانی برخی از فقهاء هستند نه همه شان.»
ص: 138
از آنجا که مسند نیابت عامه امام عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف مقام و منزلتی است بس خطیر و پر مسئولیت که مهمترین پایگاه دینی و مذهبی شیعیان به شمار می آید، و اسوه و الگوی روحانی، و معنوی امت است به خاطر پیش گیری از سوء استفاده برخی از علمای هواپرست و جاه طلب از این منصب شرایطی برای مرجعیت شیعه در عصر غیبت کبری مقرر کرده اند، زیرا اگر عالمی فاسد و آلوده رهبری دینی ملت اسلام را داشته باشد موجب ضلالت و گمراهی مردم می شود.
به همین دلیل رئیس مذهب جعفری امام صادق علیه السلام می فرماید:
1- از هر عالم و فقیهی تقلید نکنید مگر آنکه فقیه مورد تقلید شما مجتهد جامع الشرایط، و بر نفس خود مسلط، و تهذیب شده و از رذائل اخلاقی پاک باشد.
2- به راستی متدین، و مقید به مبانی دینی باشد.
3- تحت تأثیر هوای نفس خود قرار نگیرد.
4- از چارچوبه اوامر و نواهی موالی عظام و ائمه معصومین علیهم السلام هرگز پا فراتر نگذارد.
از چنین مجتهدی می توان تبعیت نموده و از وی تقلید کرد نه از هر کسی که داعیه اجتهاد و فقاهت داشته باشد.
11- برکات وجودی فقهاء در عصر غیبت کبری:
عن الامام علی بن محمد الهادی علیه السلام أنه قال:
«لوْ لا مَنْ یَبْقی بَعْدَ غَیْبَهِ قائِمِکُمْ مِنَ العُلَماءِ الرّاعینَ إِلَیْهِ، وَالدَّالِّینَ عَلَیْهِ، والذَّابِّینَ عَنْ دینِه بِحُجَجِ اللهِ، و المُنقِذینَ لِضُعَفاءِ عِبادِ اللّه ِ مِن شِباکِ إبلیسَ و مَرَدَتِهِ، و مِن فِخاخِ النَّواصِبِ، لمّا بَقِیَ أَحَدٌ إلاّ ارْتَدَّ عَنْ دینِ اللهِ.
ص: 139
لکِنَّهُمُ الذینَ یُمْسِکونَ أَذُمَّهَ قُلوبِ ضُعَفاءِ الشّیعَهِ کَما یُمْسِکُ صاحِبُ السَّفینهِ سُکَّانَها، أولئِکَ هُمُ الأَفْضَلونَ عِندَ اللّه ِ عَزَّوَجَلَّ»(1)
و امام هادی علیه السلام فرمود:
«در زمان قائم ما حافظ، و نگهبان دین و ایمان امت، علمایی دارای ویژگیهای زیر هستند:
1-دعوت کنندگان به سوی خدا.
2- دلیل راهنمای مردم در مبانی دینی.
3- مدافعان و حمایت کنندگان از معتقدات مذهبی شیعیان با دلائل و براهین عقلی و عملی
4- نجات دهندگان افراد ضعیف و مستضعف در دین از شبکه های ابلیس و دار و دسته او و از شبهات و القائات شیطانی نواصب، و عمال ناصبی.
بوسیله علمایی دارای این ویژگیها از شیعیان است که ضعفاء امت از گمراهی و ضلالت نجات پیدا می کند.»
امام هادی علیه السلام در ادامه سخنش می فرماید:
اگر در عصر غیبت کبری چنین کسانی از فقهاء، و محدثان، و علمای ربانی نبودند هیچ کس از وقوع در سیاه چال ارتداد و انحراف جان سالم به در نمی برد، همان گونه که ناخدای کشتی در دریای متلاطم، و در میان امواج غول پیکر دریا، کشتی و سرنشینان آن را هدایت نموده و سالم به ساحل نجات می رساند این گروه از علمای امامیه هم در عصر غیبت در میان امواج شبهات و القائات سرگیجه آور شیطانی شیعیان ما را رهبری نموده و آنان را به ساحل نجات از نظر ایمان و تشیع و وابستگی به ذیل هدایت اهل بیت عصمت علیهم السلام می رسانند.
ص: 140
علمایی از این نمونه اند که پیش خداوند عز وجل صاحب مقام و منزلتی والا هستند و فقدان این دسته از فقهاء شیعه بدون شک موجب پیدایش شکاف و شکست در قلعه دین خواهد بود.
قَالَ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ و سَلَّمَ:
«فَقیهٌ واحِدٌ أشَدُّ علی إبلیسَ مِن ألفِ عابِدٍ.»(1)
«اثر وجودی یک فقیه جامع الشرایط برای شیطان شدیدتر از هزار عابد است.»
وعَن الصّادِقُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ قالَ:
«إِذَا مَاتَ اَلْمُؤْمِنُ اَلْفَقِیهُ ثُلِمَ فِی اَلْإِسْلاَمِ ثُلْمَهٌ لاَ یَسُدُّهَا شَیْءٌ»(2)
«بر اثر مرگ یک فقیه مؤمن شکافی در دین خدا ایجاد می شود که هیچ چیز نمی تواند آن را جبران کند.»
وعن الکاظِمُ علیه السلام یَقُولُ:
«إِذَا مَاتَ الْمُؤْمِنُ بَکَتْ عَلَیْهِ اَلْمَلاَئِکَهُ... وثُلِمَ فِی اَلْإِسْلاَمِ ثُلْمَهٌ لاَ یَسُدُّهَا شَیْءٌ ... لِأَنَّ اَلْمُؤْمِنِینَ اَلْفُقَهَاءَ حُصُونُ اَلْمُسْلِمِینَ کَحِصْنِ سُورِ اَلْمَدِینَهِ لَهَا»(3)
«هنگامی که مؤمن می میرد ملائکه برای وی گریه می کنند... و در اسلام شکست و ضایعه غیر قابل جبرانی پدید می آید، زیرا مؤمنین فقهاء حصارهای محکم دین اسلامند، همانند برج و باروی شهر»
در عصر غیبت کبری به ویژه در سده اخیر که اروپا به پیشرفته ترین ابزار و وسائل
ص: 141
ارتباطی مجهز شده، و از طرف دیگر ابر قدرت شرق و اتحاد جماهیر شوروی با سیستم حکومتی کمونیستی تبلیغات سراسری علیه اسلام و معتقدات امت اسلامی به راه انداخته، این قلم و بیان علماء بزرگ تشیع بود که در برابر سیل بنیان کن بی دینی و الحاد مقاومت نموده و امت اسلامی را از ضلالت و سردرگمی نجات بخشید.
بزرگترین پشتوانه فقهاء و مراجع بزرگ عالم تشیع علوم و معارفی است که از ائمه معصومین علیهم السلام به صورت مجموعه روائی و حدیث برای ما به ارث رسیده و علماء متعهد و دلسوز با تشکیل مجالس عزاداری و توسل به نام اهل بیت عصمت علیهم السلام و یادبود عاشورای خونین امام حسین علیه السلام که هر ساله در کشور بزرگ اسلامی برپا می دارند نسل جوان را با مکتب عاشورا آشنا ساخته و توطئه های خطرناک دشمنان اسلام را خنثی می کنند.
هر چند شیعیان در عصر غیبت کبری دسترسی به حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف ندارند ولی در عوض از آثار علمی مؤلفان، محققان و محدثان و مفسران بزرگ شیعی حداکثر بهره برداری علمی را می نمایند.
12- امام عصر علیه السلام قریه مبارکه امامت و ولایت:
در بعضی از آیات شریفه قرآن، امام زمان علیه السلام به قریه مبارکه امامت (مرکزیت ولایت) و محدثان و فقهای شیعه به قریه های علم و فقاهت در غیبت کبری تشبیه شده اند که از مرکز ولایت یعنی امام زمان علیه السلام و ائمه طاهرین علیهم السلام تغذیه علمی می شوند.
«وَجَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَبَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا قُرًی ظَاهِرَهً وَقَدَّرْنَا
ص: 142
فِیهَا السَّیْرَ سِیرُوا فِیها لَیالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ».18(1)
عن أبی جعفر محمد بن علی الباقر علیه السلام قال:
بَلْ فِینَا ضَرَبَ اللَّهُ الْأَمْثَالَ فِی الْقُرْآنِ فَنَحْنُ الْقُرَی، الَّتِی بَارَکَ اللَّهُ فِیهَا،وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ، فَمَنْ أَقَرَّ بِفَضْلِنَا حَیْثُ أَمَرَهُمُ اللَّهُ أَنْ یَأْتُونَا فَقَالَ: «وَ جَعَلْنا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ الْقُرَی الَّتِی بارَکْنا فِیها» أَیْ جَعَلْنَا بَیْنَهُمْ وَ بَیْنَ شِیعَتِهِمُ الْقُرَی الَّتِی بَارَکْنَا فِیهَا «قُریً ظاهِرَهًْ»ً وَ الْقُرَی الظَّاهِرَهًُْ الرُّسُلُ وَ النَّقَلَهًُْ عَنَّا إِلَی شِیعَتِنَا .(2)
امام باقر علیه السلام در ذیل آیه شریفه فوق توضیح می دهند که مصداق این مثل در قرآن خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم است، آن قریه پر برکتی که خدا در قرآن فرموده ما اهل بیت پیامبر هستیم، پس کسانی که به فضائل و مقامات ما همان گونه که پروردگار متعال فرموده معتقد باشند، و از ما پیروی نمایند از برکات ما بهره مند خواهند شد.
در این آیه پروردگار متعال اعلام می فرماید:
«میان ما که قریه پر برکت علوم و معارف و حقایق قرآنی هستیم و شیعیان ما قریه هایی (از حدیث و روایات که متصل به هم و در دسترس مردم است) قرار داده که مراد از آن در عصر غیبت أصحاب و رسولان و ناقلان حدیث هستند که از ما گرفته و به شیعیان ما منتقل می نمایند.»
این قریه های آباد و سرسبز با ثمرات علمی و فقهی که دارند فقهاء شیعه هستند که فروع و احکام را در عصر غیبت برای شیعیان ما استنباط و استخراج می نمایند.
ص: 143
گرچه شیعیان ما در عصر غیبت کبری به قریه مبارکه امامت و ولایت دسترسی ندارند در عوض از قریه های علم و فقاهت مانند حوزه های علمی نجف، قم، مشهد، تهران، اصفهان و دیگر بلاد اسلامی مانند هندوستان، پاکستان و .... بهره های علمی فراوانی می برند.
«وَقَدَّرْنَا فِیهَا السَّیْرَ ۖ سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّامًا آمِنِینَ.»
امام باقر و امام صادق علیه السلام در مقام احتجاج با مدعیان فقاهت از علماء عامه مانند ابوحنیفه فقیه اهل کوفه و حسن بصری و قتاده فقیه اهل بصره، از آنان در رابطه با روش تفسیرشان آیات قرآن را به عنوان نمونه تفسیر همین آیه را سئوال می کند، و اشتباه و خطای آنان را در این مورد برایشان روشن نموده و آیه را چنین تفسیر می کنند.
«سِیرُوا فِیهَا لَیَالِیَ وَأَیَّامًا آمِنِینَ»
در سیر علمی و فکری امنیت و مصونیت از خطا و اشتباه در تفسیر آیات قرآن هنگامی تحقق می پذیرد که علوم و حقایق مربوط به تفسیر قرآن از آبشخور ما که وارث علم و حقایق قرآن و متصل به معدن وحی و نبوت هستیم گرفته شود.
قال الباقر علیه السلام :
«فَالسَّیْرُ مَثَلٌ لِلْعِلْمِ یَسِیرُ بِهِ لَیَالِیَ وَ أَیَّاماً آمِنِینَ لِمَا یَسِیرُ مِنَ الْعِلْمِ فِی اللَّیَالِی وَالْأَیَّامِ عَنَّا إِلَیْهِمْ فِی الْحَلَالِ وَالْحَرَامِ وَالْفَرَائِضِ، وَالْأَحْکَامِ، آمِنِینَ فِیهَا إِذَا أَخَذُوا مِنْ مَعْدِنِهَا الَّذِی أُمِرُوا أَنْ یَأْخُذُوا مِنْهُ آمِنِینَ مِنَ الشَّکِّ وَ الضَّلَالِ.....لِأَنَّهُمْ أَهْلُ مِیرَاثِ الْعِلْمِ مِنْ آدَمَ إِلَی حَیْثُ انْتَهَوْا،ذُرِّیَّهٌ مُصْطَفَاهٌ ...»(1)
ص: 144
این هشدار دو تن از امامان شیعه است که به هر فتوی و حکمی، و به هر تفسیری در عصر غیبت کبری نمی توان اعتماد کرد، بلکه باید پس از بررسی و تحقیق روشن شود که این احکام و فتاوی، و این شرح و تفسیرها از چه منبعی، و از چه مذهب و مکتبی سرچشمه گرفته است زیرا امنیت از خطا و اشتباه منحصراً در معارف و حقایقی است که از ائمه معصومین علیهم السلام گرفته شده باشد.»
مرحوم علامه طباطبایی قدس سره در ذیل این آیه در بحث روایی چنین می فرماید:
قریه های مبارک، اهل بیت نبوت و ائمه معصومین علیهم السلام، و قریه های آباد و پر محصول و متصل به هم رواه، محدثین و علماء و فقهایی هستند که احادیث و روایات را از اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام گرفته، و در سینه های خود حمل کرده، و به شیعیان منتقل می نمایند.(1)
13- نمونه ای از قریه های پربرکت فقاهت در عصر غیبت کبری:
14- شیخ محمد بن نعمان معروف به مفید:
خوانساری قدس سره درباره او می گوید:
« إِنَّهُ مِنْ أَجْلِ مَشَایِخُ الشِّیعَهِ وَ رَئِیسُهُمْ وأستادهم، وَکَّلَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهُ اسْتَفَادَ مِنْهُ، وَ فَضْلِهِ أَشْهَرُ مِنْ أَنْ یُوصَفَ فِی الْفِقْهِ وَ الْکَلَامُ وَ الرِّوَایَهِ ، أَوْثَقُ أَهْلِ زَمَانِهِ وأغلمهم وَ انْتَهَتْ ریاسه الْإِمَامِیَّهِ إِلَیْهِ فِی زَمَانِهِ »(2)
ص: 145
«او از بزرگترین مشایخ شیعه، و رئیس و استاد آنها است، از علمای شیعه آنان که پس از وی آمده اند همه از او استفاده کرده اند، فضیلت و برتری او در فقه و کلام و روایت حدیث نیازی به توصیف ندارد، مورد اعتمادترین اهل زمان خود و اعلم آنها بوده است که ریاست امامیه در زمان او به وی منتهی شد.»
شیخ ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد معروف به برقی در حق او می گوید:
شیخ اعلی الله مقامه قریب به دویست عنوان کتاب تألیف کرده که از جمله آنها المقنعه، ارشاد، العیون و المجالس می باشد، اکثر احادیث در تألیفات وی از شیخ اجل ابوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه روایت شده است.
ابن حجر عسقلانی که از متعصبین علمای اهل سنت است اعتراف می کند:
که خداوند با مرگ شیخ اهل سنت را از خطر او راحت کرده و از نگرانی خلاص فرمود، شیخ را بر گردن هر یک از امامیه منتی است بزرگ.(1)
ابن ابی الحدید معتزلی در «شرح نهج البلاغه» می گوید:
شیخ در عالم رؤیا حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام را در حالی که حسنین علیهاالسلام با وی بودند دید، و حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام به شیخ فرمود:
«یَا شِیخُ عَلِمَ وَلَدَیَ هَذَیْنِ الْفِقْهِ»
«ای شیخ به این دو فرزند من فقه تعلیم کن.»
و شیخ شگفت زده از خواب بیدار شد همان روز سیده فاطمه بنت الناصر در حالی که کنیزانش او را در میان گرفته بودند با دو فرزند خود سید رضی و سید مرتضی بر او وارد شده و خطاب به وی چنین گفت:
ص: 146
«یا شیخ هَذَانِ وَلَدَایَ قَد أحضَرتُهُما لِتَعَلَمُهَا الفِقهَ»
ای شیخ این دو فرزندان من هستند آنها را پیش تو آوردم که بدان ها تعلیم فقه کنی.»
شیخ از شنیدن این مطلب منقلب شده و اشک دیدگانش به صورتش جاری شد، آنگاه خوابی را که دیده بود بر آن بانو حکایت می کند.
این دو سید بزرگوار از همان روز در مکتب شیخ مشغول فراگیری فقه شده و در فقه و ادبیات شهره آفاق شدند، سید مرتضی علم الهدی فقیه و متکلم بی نظیر جهان شیعه یکی از آن دو سید، و سید رضی مؤلف نهج البلاغه یکی دیگر از آنها بودند.(1)
15- عنایات خاص حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف به شیخ مفید قدس سره :
مرد اعرابی خدمت شیخ مفید شرفیاب شده و از وی سئوال کرد:
که همسر من در حالی که حامله بوده و جنین هنوز در شکم وی زنده است بدرود حیات گفته تکلیف من چیست؟
شیخ فرمود: با همین حال او را دفن کنید.
مرد روستایی پس از دریافت جواب سئوال خود از شیخ مفید به طرف منزل خود راه افتاد، از منزل شیخ چندان فاصله نگرفته بود که ناگهان متوجه شد مردی سوار بر مرکب از پشت سر او می آید، وقتی که به او نزدیک شد گفت:
ای مرد شیخ می فرماید که شکم آن زن حامله را از طرف چپ بشکافید و جنین را که زنده است بیرون بیاورید و آنگاه او را دفن نمائید، آن مرد مطابق این فتوی
ص: 147
عمل کرد، و بعدها پس از چندی به خدمت شیخ رسیده و جریان آن مرد سواره را به عرض شیخ رسانید. شیخ مفید تعجب زده فرمود:
من کسی را به دنبال تو نفرستاده بودم، و معلوم است که آن سواره کسی جز امام زمان علیه السلام نبوده است، با این حساب من در فتوا به خطا رفته ام و پس از این دیگر فتوا نمی دهم، شیخ در را به روی خود بسته و از دادن فتوی خودداری کرد، طولی نکشید که توقیعی از ناحیه مقدسه خطاب به شیخ صادر شد که امام علیه السلام در آن می فرمود:
ای شیخ بر شما است که فتوا بدهید، و بر ما است که خطای شما را اصلاح کنیم.(1)
و در توقیع دیگری که از ناحیه مقدسه خطاب به آن عالم بزرگوار صادر شد چنین آمده است:
«اِنّا غَیْرُ مُهْمِلینَ لِمُراعاتِکُمْ، وَلا ناسینَ لِذِکْرِکُمْ»(2)
«ما همواره ناظر و حافظ شما بوده و شما را هرگز فراموش نمی کنیم.»
او از نظر حضرت حجت منتظر علیه السلام دارای چنان موقعیت و مقام عظیمی بود که در موارد متعددی از ناحیه مقدسه توقیع خطاب به آن جناب صادر شده که طی آن، آن بزرگوار را با عباراتی مانند:
لِلْأَخِ السَّدِیدِ وَ الْوَلِیِّ الرَّشِیدِ الشَّیْخِ الْمُفِیدِ مُحَمَّدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ أَدَامَ اللَّهُ إعزازَهُ .
برای برادر صاحب سواد در دین و ایمان، و ولی صاحب رشد شیخ مفید.
مورد خطاب قرار می گرفت. این خطابات گویای مقام بلند و علو درجه آن بزرگوار
ص: 148
پیش قائم آل محمد علیه السلام می باشد. و به روایت خاتم المحدثین شیخ عباس قمی قدس سره:
وَ حکی أَنَّهُ وُجِدَ مَکْتُوباً عَلَی قَبْرِهِ بِخَطِّ الْإِمَامَ الْقَائِمَ علیه السَّلَامُ :
لا صَوَّتَ النَّاعِیَ بِفَقْدِکَ انه***یَوْمٌ عَلی آلِ الرَّسُولِ عَظِیمٌ
اِنْ کان قَدْ غَیَّبْتَ فِی جَدَثِ الَّثری*** فَالْعِدل وَ التَّوْحِیدُ فِیکَ مُقِیمُ
وَالْقائِمُ الْمَهْدِیُّ یَفْرَحُ کُلَّما***تُلِیَتْ عَلَیْک مِنَ الدُّرُوسِ عُلُومُ.(1)
خبر دهنده مرگ به موت تو صدا بلند نکند که آن روز برای آل رسول الله روز مصیبت باری خواهد بود تو با رفتن در گور و زیر خاک ها عدالت و توحید را با خود زیر خاک برده و دفن کردی قائم مهدی هر گاه دروس و علوم در حلقه درس تو خوانده شود خوشحال می شود.
16- ارتحال شیخ مفید قدس سره:
وفات او در روز جمعه سوم رمضان المبارک از سال 413 قمری در بغداد اتفاق افتاد، در مراسم تشییع وی علاوه بر سیل تشییع کنندگان از اهل سنت هشتاد هزار تن از شیعیان شرکت کردند، و پس از انجام مراسم غسل، سید مرتضی علم الهدی بر پیکر استاد نماز خوانده و در کنار مرقد شیخ ابوالقاسم جعفر بن قولویه در پائین پای ضریح مطهر امام جواد علیه السلام به خاک سپرده شد، روز وفات این عالم فرزانه روزی بود که قائم آل محمد علیه السلام در وصف آن می فرماید:
یَوْمٌ عَلی آلِ الرَّسُولِ عَظِیمٌ.(2)
ص: 149
17- نمونه دیگر از قرای فقه و حدیث در غیبت کبری:
علامه حلی قدس سره:
علامه حلی قدس سره در دفاع از مذهب امامیه، و در ترویج مکتب اهل بیت عصمت علیهم السلام، و در رد شبهات ناصبیه با فداکاری و پشتکار قابل تحسینی مجاهد کرده و از مبانی تشیع محافظت نمود.
در شرح حال این فقیه بزرگ نوشته اند:
یکی از علمای اهل سنت در رد مذهب تشیع کتابی نوشته و در مجلس درس خود از این کتاب تدریس می کرد، و بر این اساس که مبادا این کتاب به دست علمای شیعه افتاده و ردی برای آن بنویسند آن را که نسخه منحصر به فرد و خطی بوده به کسی نشان نمی داد، علامه از این موضوع مطلع شد و هرچه تلاش کرد تا این یادداشت های خطی را به دست آورد موفق نشد، تا اینکه به منظور به دست آوردن متن کتاب از حله به طرف مصر حرکت کرد، و به صورت ناشناس و در لباس مبدل به عنوان طلبه ای در حوزه درس آن عالم متعصب سنی حضور پیدا کرد، طولی نکشید که در نتیجه دقت در رفتار و مواظبت بر دروس چنان به آن استاد نزدیک شد که اعتماد او را کاملاً به خود جلب کرد، تا روزی به او پیشنهاد کرد که کتاب را برای تحقیق بیشتر در متون درسی وی و به دلیل نیاز مبرم به مطالعه این کتاب تنها یک شب در اختیار او بگذارد، ولی آن مرد سنی پیشنهاد علامه را رد کرده و گفت:
من پیش خود عهد کرده ام که آن را به کسی امانت ندهم. اصرار علامه کار خود را می کند و کتاب به عنوان امانت مدت یک شب در اختیار علامه قرار می گیرد علامه شرط را پذیرفته کتاب را با خود به منزلش می آورد، و تصمیم می گیرد که آن را در عرض همان یک شب از اول تا آخر رونویسی کند، اما شب که به نیمه می رسد علامه خسته و کوفته خواب بر چشمانش سنگینی می کند، و دیگر قدرت ادا مه
ص: 150
نسخه برداری از او سلب می شود در همین وقت درب منزل را می زنند، و سیدی جلیل القدر وارد شده و می فرماید جهت کمک به تو اینجا آمده ام، شما ادامه این کار را به عهده من بگذارید، علامه بدون توجه به اینکه این شخص کیست و چگونه از این راز اطلاع پیدا کرده است، از بس که خسته بود از حال می رود، صبح که چشمش را باز میکند بی اختیار این کلمات بر لبانش نقش می بندد:
ای وای شب به پایان رسیده و آن آقا هم در اطاق نیست، ناچار به سراغ نوشته ها می رود، با تعجب مشاهده می کند که رونویسی به اتمام رسیده و در پایان نوشته است:
«کتبه م ح م د ابن الحسن العسکری صاحب الزمان»(1)
علامه حلی قدس سره نوبتی برای درک زیارت حضرت سید الشهداء علیه السلام سوار بر مرکبی به سوی کربلا حرکت کرد، در اثنای راه مرد عربی با وی همراه شد، در بین راه باب مباحثه گشوده شد، پس از آنکه بحث و مذاکره مقداری به طول انجامید علامه فهمید این آقای ناشناس اهل علم و فقه و حدیث بوده و به مشکلات و غوامض فقهی آگاه است، تا رشته سخن به فرعی فقهی می رسد همراه علامه در رابطه با آن فرع فتوایی صادر می کند ولی علامه آن را نپذیرفته و می گوید:
در این مورد حدیثی به چشم نخورده است.
آن مرد عرب می گوید:
در تهذیب شیخ طوسی در صفحه...که در کتابخانه تو در طبقه... موجود است حدیثی نقل شده که مدرک این فتوی است.
علامه شگفت زده از خود می پرسد:
ص: 151
این مرد کیست که از جزئیات کتابخانه شخصی او این قدر دقیق و با اطلاعی وسیع سخن می گوید، از شدت تعجب در حالی که تازیانه اش از دستش افتاده بود پرسید: آیا در این زمان که عصر غیبت کبری است می توان حضرت صاحب الامر را زیارت کرد؟
آن آقا در حالیکه برای برداشتن تازیانه علامه از زمین، و در حالیکه دست او در دست علامه بود خم شده تا تازیانه را از زمین برداشته و به علامه بدهد فرمود:
«چرا نمی شود که هم اینک دست تو در دست او است.»
علامه به محض شنیدن این سخن بیدرنگ خود را از مرکب بر زمین انداخت تا از پای آن بوسه زده و از وی در مقابل رفتار خود با او اعتذار کند، چندان گریست تا مدهوش به زمین افتاد.
وقتی به هوش آمد که دیگر از آن خبری نبود، با چشم گریان به کربلا آمد و پس از انجام زیارت به وطن خود بازگشت، به سراغ تهذیب شیخ در کتابخانه خود رفته و به همان نشانی که آقا داده بودند حدیث را پیدا کرد و در حاشیه آن صفحه چنین نوشت:
این حدیثی است که حضرت صاحب الامر عجل الله تعالی فرجه الشریف از آن خبر داده و من آن را بدون واسطه از آن آقا شنیده ام.»(1)
18- عنایت امام زمان علیه السلام به مرحوم آیه الله العظمی حاج سید ابوالحسن اصفهانی قدس سره
نمونه ای دیگر از شخصیت های برجسته ای که حیات و مرگ او مایه تجدید قوا، و کسب نیرو برای مکتب مقدس اهل بیت علیهم السلام شده، حضرت آیه الله العظمی
ص: 152
مرحوم حاج سید ابوالحسن اصفهانی اعلی الله مقامه الشریف بود. که کمتر مرجعی همچون او واجد کمالات و فضائل نفسانی بوده، او به چنان مقامی از پاکی و صفا دست یازیده بود که افتخار تشرف به حضور حضرت صاحب علیه السلام را کسب کرده و مورد تأیید و نصرت آن حضرت قرار گرفته بود.
و توقیع شریفی از آستانه مبارکه آن حضرت توسط زین العلماء الصالحین شیخ محمد کوفی شوشتری قدس سره صادر شده است که اصل آن در خانه مرحوم سید موجود است(1) و شایسته است که محتوای این پیام شریف دستورالعمل کلیه مراجع و رؤساء حوزه های مقدسه قرار گرفته و آن شیوه را در فعالیتهای علمی و فقهی خود بکار گیرند.
اینک متن توقیع شریف:
«قُل لَهُ: اَرْخِصْ نَفْسَکَ، وَاجْعَلْ مَجْلِسَکَ فِی الدِّهْلیزِ، وَاقْضِ حَوائِجَ النَّاسِ، نَحْنُ نَنْصُرُکَ»(2)
«به او بگو : خودت را تحت اختیار مردم و در دسترس عموم بگذار، در محل جلوس خود را دهلیز خانه قرار ده (که مردم به آسانی بتوانند به حضورت برسند) حاجت های مردم را برآور، ما تو را نصرت و یاری خواهیم کرد.»
پیشوا و مرجع شیعه این چنین باید بوده و در دسترس مردم قرار گیرد، درب خانه اش به روی شیعیان گشوده باشد، درصدد گره گشایی و برآوردن حاجات افراد باشد، که امام علیه السلام وعده داده اند که اگر بدین شیوه کار کنید شما را یاری می کنند.
ص: 153
19- گریه و ندبه امام زمان علیه السلام در سوگ امام حسین علیه السلام:
خاطره کربلا بسیار جانسوز و غمبار است، هیچ کس عمق آن فاجعه را مانند امام زمان علیه السلام درک و لمس نمی کند، آن حضرت به یاد مصائب جانگداز و جگر سوز امام حسین علیه السلام بیاناتی دارد. از جمله اینکه در فرازی خطاب به جد بزگوارش عرضه می دارد:
«فَلَئِنْ أخَّرَتْنی الدُّهُورُ، وَعَاقَنِی عَنْ نَصْرِکَ المَقْدُورُ، وَلَمْ أکُنْ لِمَنْ حَارَبَکَ مُحَارِباً، وَلِمَنْ نَصَبَ لَکَ العَدَاوَهَ مُناصِباً فَلأنْدُبَنَّکَ صَبَاحاً وَمَسَاءً، وَلأبْکِیَنَّ لَکَ بَدَل الدُّمُوعِ دَماً، حَسْرَهً عَلَیکَ، وتَأسُّفاً عَلی مَادَهَاکَ وَتَلَهُّفاً، حَتَّی أمُوتُ بِلَوعَهِ المُصَابِ، وَغُصَّهِ الاِکْتِیابِ.»(1)
«اگر روزگار مرا به تأخیر انداخت و دست تقدیر مرا از یاری تو بازداشت، و نبودم با کسانی که با تو کارزار کردند بستیزم، و با کسانی که با تو دشمنی داشتند به نبرد برخیزم، اینک هر صبح و شام برایت ناله می کنم، و به جای اشک برایت خون می گریم، از روی حسرت بر تو و اندوه و تاسف بر مصیبت هایی که بر تو وارد شد، تا اینکه در اثر سوز جانفرسای مصیبت ها و غصه جانکاه و اندوم فراوان بمیرم».
این شیوه عزاداری حجت خدا برای حضرت ابا عبدالله الحسین علیه السلام است، لذا دوستان آن حضرت می بایستی به مولای خود اقتداء کرده و این چنین در مصیبت مظلوم کربلا بنالند.
در میان همه مصائب آن مصیبتی که بیش از همه قلب مبارک آن قلب تپنده عالم را آتش می زند این مصیبت است که امام علیه السلام در صدد اشاره به آن عرضه می دارند:
ص: 154
«وَاَسْرَعَ فَرَسُکَ اِلی خِیامِکَ مُهَمْهِما»
«و اسب تو شیهه زنان راه خیمه هایت را در پیش گرفت.»
و اهل بیت داغ دیده ات با شنیدن صدای شیهه ذوالجناح سراسیمه از خیمه ها بیرون دویده ذوالجناح با یال و کاکل آغشته به خون و زین واژگون سر رسید، آن حیوان نجیب در محاصره اهل بیت پیامبر قرار گرفت، یک مشت زن و بچه بی پناه یک صدا فریاد برآوردند:
وا محمداه، وا جداه، وا ابتاه، وا حسیناه،
ای مونس غم دیدگان، ای همدم رنجیدگان***ای دلنواز انبیاء ای مهدی زهرا بیا
فرق دو تای بوالحسن، لخت جگرهای حسن***تا کی برآرد ناله ها ای مهدی زهرا بیا
بازوی زهرای جوان، رأس شه لب تشنگان***گویند با شور و نوا ای مهدی زهرا بیا
ص: 155
ص: 156
گفتار هفتم
1- حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمد علی رسولی اراکی (دامت توفیقاته)
تصویر
(از قم)
ص: 157
ص: 158
2- سیری در زندگانی امام کاظم علیه السلام
«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»
اَلحَمدُللهِ رَبِّ العالَمین، ثُمَّ الصَّلاهُ وَ السَّلام علی النَّبیُّ الأعْظَمُ وَ سُلالَهِ المَجْدِ الأَقْدَمِ، المُنْتَخَبِ مِن طِینَهِ الکَرَمِ، حَبِیبِ إِلَهِ الْعَالَمِینَ أَبِی الْقَاسِمِ الْمُصْطَفَی مُحَمَّد 6، سیَّما بَقیَّهَ اللَّهِ فِی الأرَضینَ حجه بن الحسن العسکری وَ لَعنهُ الله عَلَی أعدائِهِم أجمَعینِ الی یَومِ الدّین.
قال الله تبارک و تعالی:
«فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ».(1)
«پس بندگان مرا بشارت ده، همان کسانی که سخنان را می شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می کنند، آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند».
عَنْ هِشامِ بْنِ الْحَکَمِ قالَ: قالَ لی أبُوالْحَسَن مُوسَی بْنُ
ص: 159
جَعْفَرٍ عَلَیْهِمَا السَّلاَمُ: یَا هِشَامُ إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی بَشَّرَ أَهْلَ اَلْعَقْلِ وَ اَلْفَهْمِ فِی کِتَابِهِ فَقَالَ:
«فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ ۚ أُولَئِکَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ ۖ وَأُولَئِکَ هُمْ أُولُو الْأَلْبَابِ».(1)
هشام بن حکم می گوید: موسی بن جعفر علیهماالسلام به من فرمود:
«ای هشام خدای تبارک و تعالی صاحب عقل و فهم را در کتاب مژده داده و فرموده: پس بندگان مرا بشارت ده، همان کسانی که سخنان مرا می شنوند و از نیکوترین آنها پیروی می کنند، آنان کسانی هستند که خدا هدایتشان کرده و آنها خردمندانند».
3- مولد و میلاد امام کاظم علیه السلام:
ولادت با سر سعادت آن حضرت در روز یکشنبه هفتم ماه صفر سنه (128 ه)(2) در ابواء و در زمان حکومت عبدالملک مروان بوده است.
پدرش پیشوای ششم حضرت صادق علیه السلام و مادرش بانویی با فضیلت بنام «حُمَیدَه»(3) است.
ص: 160
4- کیفیت ازدواج امام صادق علیه السلام با حمیده علیهاالسلام:
این عکاشه اسدی میگوید محضر امام ابو جعفر الباقر علیه السلام شرفیاب شدم، فرزندش ابوعبدالله در حضور او ایستاده بود، مقداری انگور خدمت آن بزرگوار آوردند، نگاهی به من کرد، در حالی که می خواست آداب خوردن انگور را به ما بیاموزد، فرمود: پیرمرد و کودک دانه دانه می خورد و کسانی که تصور می کنند از انگور سیر نمی شوند، سه دانه و چهار دانه می خورند، اما تو دو دانه دو دانه بخور که مستحب است...»
ابن عکاشه می گوید: به ابوعبدالله الصادق علیه السلام نگاهی کردم، دیدم به حد مردان رسیده است به پدر بزرگوارش پیشنهاد کردم:
«آقا جان چرا ابوعبدالله را داماد نمی کنید، وقت ازدواج او فرا رسیده است؟!»
امام علیه السلام از تصمیم خود بر این امر، مرا آگاه کرد و در حالی که در مقابل آن حضرت کیسه پولی بود به من فرمود:
«بدان، برده فروشی از اهل بربر، به همین زودی می رسد و در سرای میمون فرود می آید و با این کیسه کنیزی از او می خرم...»
مردم از محضر امام علیه السلام متفرق شدند، مدت کمی گذشت. دوباره این عکاشه با جمعی از برادران خود وارد شدند، همین که نشستند، امام علیه السلام؟ فرمود:
ص: 161
آن برده فروش آمده و آن کنیز را هم به همراه آورده است. دستور داد تا برای خرید وی با همان کیسه پول که قبلاً دیده بودند، اقدام کنند.
همه با هم از جا بلند شدند در حالی که دلها پر از شادی و سرور بود. وقتی که به برده فروش رسیدند، از او خواستند تا کنیزانی را که دارد بر آنها عرضه کند، او در جواب گفت:
به جز دو کنیز بیمار که یکی بهتر از دیگری است برایش باقی نمانده است، از او خواستند تا همان دو کنیز را بیاورد، او از جا بلند شد و آن دو را نزد ایشان آورد.
چشم آنها به کنیزی افتاد که نزدیک به بهبود یافتن از بیماری بود، برده فروش بهای او را هفتاد دینار پیشنهاد کرد، آنها از وی تخفیف خواستند اما او کم نکرد، کیسه را باز کردند دیدند درست هفتاد دینار داخل کیسه است، به او دادند و کنیز را از او گرفته و خدمت امام علیه السلام آوردند، امام علیه السلام حمد و ثنای الهی را گفت و بسیار خوشحال شد و به آن کنیز فرمود:
اسمت چیست؟
کنیز با صدای آرامی که حکایت از شرم و حیای او داشت، عرض کرد:
«حُمَیدَه».
امام علیه السلام - در حالی که به او بهایی از شرافت و بزرگواری می داد - فرمود:
«تو در دنیا و آخرت پسندیده ای!»
آنگاه نگاهی به پسرش کرد، در حالی که آثار شادمانی بر چهره او پیدا بود، حمیده را به او بخشید(1)، ابوعبدالله - امام صادق علیه السلام- با وی ازدواج کرد. او از گرامی ترین و محبوب ترین و برترین زنان پیش آن حضرت بود.
ص: 162
این بانوی بزرگوار در خانه با نهایت بزرگواری رفتار می کرد و در نزد همه بانوان علویه مورد توجه و احترام بود همان طوری که امام صادق علیه السلام نیز توجه خاصی به آن بزرگوار داشت، زیرا که در این بانو عقل و کمال فراوان و ایمانی استوار می دید، او را به خوبی ستایش نموده و درباره او فرموده است:
«حَمِیدَهَ مُصَفَّاهُ مِنْ اَلْأَدْنَاسِ کَسَبیکَهِ الذَّهَبِ مَا زَالَتِ اَلْأَمْلاَکُ تَحْرُسُهَا حَتّی أُدِّیَتْ إِلَیَّ ؛ کَرَامَهً مِنَ اللّهِ لِی وَ الْحُجَّهِ مِنْ بَعْدِی».
«حمیده همچون طلای ناب از هر نوع پلیدی پاک و پاکیزه است، همواره فرشتگان از او نگهبانی می کنند، تا این که او امانت بزرگی را که ای از جانب خدا به او سپرده اند و حجت بعد از مرا باز پس دهد...».(1)
براستی این بانوی پاکدامن و پاکیزه جامه، بدور از هر نقصی و آکنده از ایمان و درستکاری بود. امام صادق علیه السلام او را از علوم خود به حدی بهره مند ساخت که از نظر دانش، پرهیزگاری و ایمان، بر همه زنان عصر خود پیشی گرفت، امام صادق علیه السلام از او خواست تا زنان مسلمان را فقه و احکام شرعی بیاموزد،(2) او به خوبی شایسته این مقام بوده، از درخشانترین چهره های زن عصر خود در عفت و فقه و کمال بود.
5- مولود با برکت:
پس از ازدواج امام علیه السلام با این بانو، روزها سپری می شد، زندگانی آرام و توأم با شادمانی و مسرت، غرق در محبت و بدور از هر گونه سختگیری و بر کنار از هر
ص: 163
سخن تفرقه آمیز و تلخی، می گذشت.
در اثنای همین روزگار خوش بود که آن بانو حامله شد و امام ابوعبدالله علیه السلام برای انجام فریضه حج، راهی سفر بیت الله الحرام شد و او را نیز به همراه خود برد و پس از پایان مراسم حج، کاروانشان به یثرب بازگشت، وقتی که به محل ابواء رسیدند، حمیده احساس درد زایمان کرد و به دنبال امام علیه السلام فرستاد تا او را در جریان امر قرار دهند، چون آن بزرگوار فرموده بود که کس دیگری پیش از او، در جریان ولادت فرزندش قرار نگیرد. ابوعبدالله علیه السلام با جمعی از اصحاب خود مشغول غذا خوردن بود، همین که این خبر مسرت بخش را شنید با عجله نزد آن بانو آمد و چیزی نگذشت که حمیده آقایی از سروران مردم مسلمان و امامی از امامان اهل بیت علیهم السلام را وضع حمل کرد.
دنیا به نور جمال این مولود با برکت روشن شد، مولودی که-در آن زمان - پرفایده و ارزشمندتر از او، برای اسلام متولد نشده بود.
بود.
براستی نیکوکارترین انسانها، نسبت به تنگدستان مهربان، و در راه خدا رنج و محنتش بیشتر بود و از تمام مردم خدا را بیشتر عبادت می کرد و از او می ترسید، به دنیا آمد.
امام صادق علیه السلام با عجله رسید و فرزندش را گرفت و آداب شرعی ولادت را بجا آورد، به گوش راستش، اذان و به گوش چپش اقامه گفت.
به نخستین چهره ای که امام هفتم علیه السلام چشم گشود، چهره نورانی پدر بزرگوارش بود که آسمان دنیا - پس از پدرانش - به کسی ارجمندتر و بلند مرتبه تر از او، سایه نیفکنده بود و نخستین سخنی که به گوش مبارکش خورد، کلمه توحید بود که تمام معنای ایمان را در خود گرفته است.
امام ابوعبدالله علیه السلام به جانب اصحاب برگشت، در حالی که تبسمی شیرین بر لب
ص: 164
داشت. اصحاب رو به آن حضرت کرده، گفتند:
«خداوند تو را شادمان سازد، فدایت شوم آقا جان! حمیده چه شده؟». آنگاه امام علیه السلام بشارت ولادت با سعادت فرزندش را داد و آنان را با مقام ارجمند وی آشنا ساخت و فرمود:
خداوند پسری به من مرحمت کرده است که بهترین مخلوق خداست».
آری او بهترین مخلوق خدا از نظر علم، تقوا، درستی و برازندگی دینی است و امام علیه السلام اصحاب خود را به طور کامل آگاه ساخت که فرزندش از امامان اهل بیت علیهم السلام است که خداوند پیروی آنها را بر بندگانش فرض کرده و به ایشان فرمود:
«بهوش باشید، به خدا سوگند که او سرپرست شماست».(1)
6- بشارت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم درباره این مولود:
محمد بن ابراهیم حموینی از ابی ابن کعب نقل می کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
خداوند متعال در صلب جعفر بن محمد الصادق علیهماالسلام نطفه طیبه طاهره قرار داده است و رحمتش را بر وی نازل کرده و او را موسی نام نهاده و جبرئیل از جانب رب جلیل اوصاف او را برای من توصیف نموده است.(2)
در روایت دیگری پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:
«یَخرُجُ الله مِن صُلبِ جَعْفَرٍ مَوْلُوداً نقیاً طاهراً إسمر ربعه سَمِیُّ
ص: 165
مُوسَی بنَ عِمرانِ.»(1)
«خداوند از صلب حضرت جعفر بن محمد علیهماالسلام فرزندی منزه و پاک خارج نمود که رنگ مبارکش گندم گون و قامتش متوسط بود، این مولود همنام حضرت موسی بن عمران علی نبینا و آله علیه و علیهم السلام بود.»
و روایات دیگری درباره عظمت این مولود وارد شده که به عنوان تیمن و تبرک به چند روایت اشاره شد، اینک اشعاری را در این زمینه تقدیم می دارم.
چون گل گلزار صادق پرده از رخ برگرفت***عالم از نور جمالش جلوه دیگر گرفت
آفتاب صبح صادق آنکه از صبح ازل***روشنی خورشید از آن ماه بلند اختر گرفت
آفتاب دین چو بر سر افسر شاهی نهاد***خسرو سیارگان از فرق خود افسر گرفت
در مکنون پرورش چون یافت در مهد صدف***شد «حمیده» خو چو خو در دامن مادر گرفت(2)
موسی کاظم امام هفتمین نور خدا***آنکه نور عارضش آفاق سرتاسر گرفت(3)
آنکه روشن از جمالش کشت آیات خدا***وانکه رونق از کمالش شرع پیغمبر گرفت
ص: 166
هم ادب رونق از آن گنجینه آداب یافت***هم سخن زیور از آن کلک سخن گستر گرفت
قوت از زهد و علومش یافت شرع مصطفی***آنچنان قوت که دین از بازوی حیدر گرفت
شد رها از بند محنت آنکه از صدق و صفا***دامن باب الحوائج موسی جعفر گرفت
از در باب الحوائج روی حاجت بر متاب***آنکه خاکش فیض ها از رحمت داور گرفت
ظلمت زندان نسازد نور حق را ناپدید***نور او چون چشمه خورشید بحر و بر گرفت
نام او چون از زبان خامه بر دفتر گذشت***زیور از نام جهان آرای او دفتر گرفت
خاک بغداد اینهمه لطف و صفا و خرمی*** از نسیم آن حریم پاک و جان پرور گرفت
در پناه لطفش آساید «رسا» هر کس ز صدق***دامن موسی بن جعفر در صف محشر گرفت(1)
7- نص بر امامت آن حضرت:
دَاوُدَ بْنِ کَثِیرِ الرَّقِّیِّ قَالَ : أَتی إعزابی إِلَی أَبِی حَمْزَهَ الثُّمَالِیِّ فَسَأَلَهُ خَبَراً فَقَالَ : تُوُفِّیَ جَعْفَرِ الصَّادِقِ فَشَهِقَ شهقه وأغمی عَلَیْهِ ، فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ : هَلْ أَوْصَی إِلَی أَحَدٍ ؟ قالَ نَعَمْ أَوْصَی إِلَی إبنه عَبْدِ اللَّهِ وَ مُوسَی وَ أَبِی جَعْفَرِ الْمَنْصُورِ ، فَضَحِکَ ابوحمزه وَ قَالٍ : الحمدلله الَّذِی هَدَانَا إِلَی المهدی
ص: 167
وَ بَیِّنْ لَنَا عَنِ الْکَبِیرِ وَ دَلَّنَا عَلَی الصَّغِیرِ وَ أَخْفَی عَنْ أَمْرُ عَظِیمُ فَسُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ فَقَالَ : بَیْنَ عُیُوبِ الْکَبِیرِ وَ دَلَّ عَلَی الصَّغِیرِ لإضافته إِیَّاهُ وَ کَتَمَ الْوَصِیَّهِ الْمَنْصُورُ لانه لَوْ سَأَلَ الْمَنْصُورِ عَنْ الوصی لِقِیلٍ أَنْتَ.(1)
داود بن کثیر رقی می گوید:
«عربی بادیه نشین نزد ابوحمزه ثمالی آمد، ابوحمزه از او جویای خبر شد، اعرابی گفت حضرت جعفر صادقعلیه السلام از دنیا رحلت نموده اند.
ابوحمزه وقتی که این خبر را شنید نعرهای زد و بی هوش شد و وقتی که به هوش آمد گفت: آیا آن جناب به کسی سفارش و وصیت فرموده؟
اعرابی گفت: آری به فرزندش عبدالله و موسی و ابی جعفر منصور وصیت و سفارش فرموده.
ابوحمزه خندید و گفت: حمد میکنم خدایی که ما را به طریق هدایت راهنمائی فرمود و از کبیر و بزرگ، امری را برای ما روشن ساخت و بر صغیر و کوچک راهنمایی نمود و پنهان داشت دیگران را از امری بزرگ و خطیر.
اعرابی توضیح این کلمات را استفسار نمود؟
ابوحمزه گفت: یعنی عیب و نقص کبیر را برای ما آشکار نمود (مقصود آنست که برای ما روشن کرد که فرزند بزرگ آن حضرت یعنی عبدالله پایش معیوب است) و ما را به فرزند کوچک آن حضرت که موسی بن جعفر علیهماالسلام می باشد راهنمایی فرمود چه آنکه صغر را اضافه به کبیر نمود و وی را با او در امر وصایت شریک قرار داد و بدین وسیله به ما اعلام فرمود که کبیر صلاحیت برای امامت و وصایت را ندارد و نیز وصیت برای منصور تقیه نمود چه آنکه اگر منصور از وصی آن حضرت می پرسید که کیست به او گفته می شد، وصی تو هستی».
ص: 168
8- خلفای معاصر حضرت:
از سال 148 که امام صادق علیه السلام به شهادت رسید، دوران امامت حضرت کاظم علیه السلام آغاز گردید، آن حضرت در این دوران با خلفای یاد شده در زیر معاصر بود.
1۔ منصور دوانیقی (136 - 158).
2- محمد معروف به مهدی (158 - 169).
3- هادی (169۔ 170).
4- هارون (170 - 193).
9- بذل و بخشش امام علیه السلام:
حکایت شده که منصور دوانقی در روز نوروز از حضرت موسی بن جعفر علیهماالسلام درخواست کرد که آن جناب در مجلس او حضور به هم رسانده و پاسخ گوی تهنیت هائی که به مناسبت عید نوروز مردم می گویند بوده و هدایایی را که می آورند قبول کرده و بگیرند.
امام علیه السلام فرمودند:
اخبار و روایاتی که از جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بدستم رسیده را گشتم یک خبر هم نیافتم بر مشروعیت این عید، و این عید نوروز سنتی است برای اهل فارس و اسلام این سنت را محو و نابود کرده و پناه به خدا می برم از اینکه آنچه را که اسلام محو نموده من زنده و تازه نمایم.
منصور عرضه داشت: ما این روز را به جهت سیاست لشگری عید می گیریم و تو را به خدای بزرگ قسم می دهم که در مجلس ما حاضر شوی.
امام علیه السلام هم در آن مجلس حاضر شد و نشست، سلاطین و أمراء و لشگریان
ص: 169
جملگی در آن مجلس حضور داشتند و هدایا و تحفه های بسیاری بود که مردم در حضور امام علیه السلام می آوردند و خادم منصور بالای آنها ایستاده و حساب آنها را داشت، آخرین نفری که پس از همه مردم محضر مبارک امام علیه السلام جهت عرض تهنیت رسید، پیر مردی مسن بود که به امام علیه السلام عرض کرد:
ای فرزند دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم من مردی فقیر هستم و مالی ندارم که به رسم تحفه برای شما بیاورم ولی سه بیت شعر است که جدم در مرثیه جد شما حضرت حسین بن علی علیهماالسلام سروده که اینک من آنرا برای شما می خوانم:
عَجِبْتُ لِمَصْقُولٍ عَلاکَ فِرِنْدُهُ*** یَوْمَ الْهِیاجِ وَ قَدْ عَلاکَ غُبارٌ
«در شگفتم از نشانه و زخم شمشیر آبداده ای که در روز نبرد بر تارک و فرق تو خورده در حالیکه غبار بر بالای سرت بوده».
وَ لَا سَهْمٍ نَفَذَتْکَ دُونَ حَوائرٍ ***یَدْعُو جَدکَ وَ الدُّمُوعُ غِزارٌ
«و از تیرهایی که بر بدن مبارکت فرو رفته در مقابل زنان آزاده ای که جدت را می خواندند در حالی که اشک هایشان ریزان بود».
أَلَا تَقَضْقَضَتِ السِّهَامُ وَ عَاقَهَا *** عَنْ جِسْمِکَ الْإِجْلَالُ وَ الْإِکْبَارُ
«چرا کاهش و نقصان پیدا نکردند تیرها و محنت آنها از جسم و بدن مبارکت».
حضرت فرمودند:
هدیه تو را پذیرفتم، بنشین بارک الله فیک و سر خود را به جانب خادم منصور بلند کرد و فرمود:
برو نزد امیر و او را خبر ده که این مقدار مال جمع شده و باید با آنها چه کرد؟ خادم رفت و برگشت در حالی که می گفت:
منصور می گوید: تمام آنرا به شما بخشیدم در هر راهی که خواستید به مصرف
ص: 170
برسانید، حضرت به آن پیر مرد فرمود:
تمام این مال ها را بردار که این هبه من است به تو.(1)
10- احسان امام علیه السلام به مردم:
امام علیه السلام نسبت به تمام مسلمین نیکی و احسان می فرمود، هیچ کس به قصد حاجتی خدمت امام نیامد، مگر این که حاجتش برآورده شد و از خدمت آن بزرگوار بازنگشت، مگر آسوده خاطر و دلشاد. آن حضرت عقیده داشت که خوشحال کردن مردم و برآوردن نیازشان از مهمترین کارهای خیر است، از این رو هرگز در پاسخ به تقاضای گرفتاران و رفع ظلم از مظلوم، هیچ گونه مسامحه ای به خود راه نمی داد. برای علی بن یقطین ورود در حکومت هارون را روا دانست و برای او فرمان «کفاره عمل سلطان، احسان به برادران مسلمان است» را به عنوان مجوزی قرار داد. مردم ستمدیده ای که نزد وی به شکوه و زاری می آمدند، امام علیه السلام، گرفتاریها و درد دلهای آنها را به خاطر خدا و از روی محبت برطرف می کرد.
از جمله کسانی که از امام علیه السلام کمک خواست، شخصی از مردم ری است. وی اموال زیادی داشته که حکومت ری آنها را تصرف کرده بود و نمی توانست اموالش را از چنگ حکومت آزاد کند و می ترسید که از هستی ساقط شود. فکر زیادی کرد که چه کند! درباره حاکم ری پرسید، گفتند: از شیعیان امام علیه السلام است، تصمیم گرفت تا مسافرت کند و خدمت امام علیه السلام برسد و به او پناهنده شود. این بود که سفری به مدینه کرد، وقتی که به آن جا رسید، به محضر امام علیه السلام شرفیاب شد و جریان خود و
ص: 171
گرفتاری اش را به اطلاع آن حضرت رسانید.
امام علیه السلام نامه ای درباره او، به والی ری نوشت که در آن نامه، پس از بِسْمِ اللَّهِ الرَّحمَنِ الرَّحِیمِ، چنین آمده بود:
«اعْلَمْ انَّ للَّهِ تَحْتَ عَرْشِهِ ظِلّاً لا یَسْکُنُهُ الّا مَنْ اسْدی إِلَیّ اخیهِ مَعْروفاً اوْ نَفَّسَ عَنْهُ کُربَهً ، أو أدخَلَ علی قَلبِهِ سُرورا ، و هذا أخُوکَ، و السّلامُ».
«بدان که خدا را در زیر عرش وی سایه ای است که، هیچ کس از آن سایه برخوردار نمی شود، مگر این که برای برادر مسلمانش کار خیری انجام دهد و یا گرفتاری او را برطرف سازد و یا دل او را شاد کند. حامل نامه برادر مسلمان تواست، والسلام...»
آن مرد نامه را گرفت و پس از ادای فریضه حج، آهنگ وطن کرد، وقتی که به ری رسید، شبانه نزد حاکم رفت، در خانه اش را زد، غلام حاکم بیرون آمد، از او پرسید:
تو کیستی؟
فرستاده امام صابر، موسی علیه السلام .
غلام با عجله نزد حاکم رفت و جریان را به اطلاع وی رساند، حاکم با پای برهنه به استقبال وی آمده و با او معانقه کرد و وسط دو چشمش را بوسید و چندین بار پیشانی او را بوسه زد و با اشتیاق از حال امام علیه السلام می پرسید. آنگاه نامه امام علیه السلام را گرفت و بوسید و به احترام نامه سرپا ایستاد، وقتی که نامه را خواند، اموال و جامه های خود را طلبید و تمام آنها را با وی قسمت کرد و آنچه قسمت پذیر نبود، بهایش را به وی پرداخت در حالی که می گفت: برادر آیا از من خوشحال شدی؟
آری به خدا بیش از آن خوشحالم!!
آنگاه دفتر اموال را خواست و روی تمام دیونی که به گردن آن مرد بود خط
ص: 172
کشید و برائت نامه ای به او داد. آن مرد از نزد وی بیرون شد در حالی که دلش از خوشحالی و شادی به پرواز درآمده بود، با خود عهد کرد که به خاطر احسان و خوبی او، به مکه برود و در کنار بیت الله الحرام، برای وی دعا کند و خوبی و احسانی که در حق وی نموده است به عرض امام علیه السلام برساند. همین که موسم حج فرا رسید، رهسپار مکه شد و پس از آن راهی مدینه گشت و خدمت امام علیه السلام رسید و جریان را به اطلاع امام علیه السلام می رساند، امام علیه السلام بسیار خوشحال شد، آن مرد عرض کرد:
سرور من! آیا این عمل شما را خوشحال کرد؟
«آری به خدا سوگند، او مرا و امیرالمؤمنین را خشنود کرد، به خدا سوگند که جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم و خدای تعالی را مسرور ساخت...».(1)
اینها همه دلالت بر اهمیت زیاد امام علیه السلام به امور مسلمانان، و علاقه فراوان آن حضرت به برآوردن حاجات مردم دارد. و از این قبیل قضایا فراوان است که فرصتی برای نقل آنها نیست، به قول شاعر:
من از مفصل هر جمله مجملی گویم***تو خود حدیث مفصل بخوان از این مجمل
11- مواعظ امام علیه السلام:
1- قَوْلِهِ علیه السلام عِنْدَ قَبْرٍ حَضَرَهُ:
«انَّ شَیئاً هذا آخِرُهُ لَحَقیقٌ إنَّ یُزهَدَ فی أوَّلِهِ، وإنَّ شَیئاً هذا أوَّلُهُ لَحَقیقٌ أن یُخافَ آخِرُهُ ».(2)
ص: 173
امام کاظم علیه السلام در کنار قبری که حضور داشت فرمود:
«چیزی که آخرش این است سزاوار است که از آغازش زهد ورزیده شود و چیزی که آغازش این است سزاوار است که از پایانش ترسیده شود».
2- قوله علیه السلام:
«المَعروفُ غُلٌّ لا یَفُکُّهُ إلاّ مُکافَأهٌ أو شُکْرٌ لَوْ ظَهَرَتِ اَلْآجَالُ اِفْتَضَحَتِ اَلْآمَالُ مَنْ وَلَّدَهُ اَلْفَقْرُ أَبْطَرَهُ اَلْغِنَی مَنْ لَمْ یَجِدْ لِلْإِسَاءَهِ مَضَضاً لَمْ یَکُنْ لِلْإِحْسَانِ عِنْدَهُ مَوْقِعٌ ما تَسابَّ اثنانِ إلَا انحَطَّ الأَعلی إلی مَرتِبَهِ الأَسفَلِ».
«کار نیک بسته شده و آزادش نمی کند مگر مقابله به مثل یا شکر، اگر اجل ها معلوم و آشکار می شد آرزوها رسوا می گشتند، کسی که مولود فقر و تنگدستی است، غنا و ثروت حیران و سرگشته اش می کند، کسی که برای بدی به دیگران درد و سختی را درک نمی کند، نزد وی نیکی نمودن به غیر جائی و مکانی ندارد، دو نفر یکدیگر را دشنام نمی دهند مگر آنکه شخص برتر به مرتبه پست تر می رسد».
3-کَتَبَ هَارُونُ اَلرَّشِیدُ إِلَی أَبِی اَلْحَسَنِ مُوسَی بْنِ جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ : عِظْنِی وَ أَوْجِزْ فَکَتَبَ إِلَیْهِ : ما مِن شَی ءٍ تَراهُ عَینُکَ إلّا وفیهِ مَوعِظَهٌ (1)
«هارون الرشید به امام موسی کاظم علیه السلام نوشت مرا پندی ده و مختصر کن، حضرت در جوابش نوشت چیزی نیست که چشمت ببیند جز اینکه در آن پندیست.»
4- بَعَثَ مُوسَی بْنُ جَعْفَرٍ علیه السلام إِلَی الرَّشِیدِ مِنَ الْحَبْسِ بِرِسَالَهٍ کَانَتْ:
ص: 174
إِنَّهُ لَنْ یَنْقَضِیَ عَنِّی یَوْمٌ مِنَ البَلَاءِ إِلَّا انْقَضَی عَنْکَ مَعَهُ یَوْمٌ مِنَ الرَّخَاءِ، حَتَّی نَقْضِیَ جَمِیعًا إِلَی یَوْمٍ لَیْسَ لَهُ انْقِضَاءٌ، یَخْسَرُ فِیهِ المُبْطِلُون.(1)
«موسی بن جعفر علیهماالسلام از زندان رساله ای را برای هارون فرستاد و در آن درج فرموده بود که : نمی گذرد از من روزی از بلا و دشواری مگر اینکه می گذرد از تو با آن روزی از رفاه و آسانی، برسیم همه ما به روزی که انقضایی برای آن نباشد، زیان کار خواهند بود در آن روز تباهکاران.»
12- دستگیری امام علیه السلام:
وجود امام علیه السلام بر هارون گران آمده و روی سینه اش سنگینی می کرد و تا حد زیادی از شهرت امام علیه السلام و نشر فضایل و گفتگوی مردم از فضایل و علم و دانش وی رنج می برد، این بود که آن طاغوت کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم آمد (در آن وقت در مدینه بسر می برد) به پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم سلام داده و او را مخاطب قرار داد و گفت:
«پدر و مادرم فدایت یا رسول الله! من از شما عذر می خواهم، درباره کاری که قصد کرده ام! من می خواهم موسی بن جعفر را دستگیر کنم و او را به زندان افکنم، زیرا که می ترسم او میان امت تو فتنه ای برپا کند و خون امتت ریخته شود.»(2)
عجیب است که برای از بین بردن حرمت پیامبران صلی الله علیه و آله و سلم و شکنجه کردن پاره جگر آن بزرگوار از آن حضرت، معذرت خواهی می کند. او گمان می کرد که با این معذرت خواهی نسبت به ارتکاب چنان جرمی از مسؤولیتش در آن روزی که
ص: 175
بدکاران زیان می برند پیشگیری خواهد شد.
در روز بعد دستور لازم برای دستگیری امام علیه السلام را صادر کرد، و مأموران برای دستگیری آن بزرگوار وارد حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم شدند، در حالی که بالای سر جد بزرگوارش صلی الله علیه و آله و سلم مشغول نماز بود، نمازش را قطع کردند و مهلت ندادند تا نمازش را به آخر برساند و از آن مکان مقدس او را بردند و دستهای آن بزرگوار را بستند، در حالی که اشکهایش جاری بود رو به قبر جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم کرد و زبان به شکوه گشود و عرض کرد:
«یا رسول الله به تو شکایت می کنم.»(1)
هارون حرمت آن قبر مقدس را نگاه نداشت و قداست آن را از بین برد و همچنین حرمت فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم را که از هر چیز برای پاسداشتن و مودت لازمتر بود، همچنان که حرمت نماز را (که مقدسترین عبادت در اسلام است) پاس نداشت، و دستور داد تا نمازش را شکستند، و او را غل و زنجیر کردند. امام علیه السلام را با این حال نزد هارون بردند، در حالی که در بند غل و زنجیر بود، وقتی که با او روبرو شد، سخنان درشت و ناسزا به آن بزرگوار گفت. و دستگیری امام علیه السلام مصادف با بیستم ماه شوال سال «179 ه» هه بود.(2)
13- بی تابی مسلمانان:
وقتی که امام علیه السلام را دستگیر کردند مسلمانان شیون و ناله برآوردند و بی تابی کردند و دلی نماند مگر این که از درد و غم به درد آمد، زیرا کسی را از آنها دور
ص: 176
کردند که به مستمندان آنها توجه داشت و یتیمان و بیوه زنانشان را سرپرستی می کرد و بر رعایت احوال و لطف و محبت ایشان متعهد بود و هر کس از آنها گرفتار مصایب و حوادثی می شد به او پناه می برد.
هارون بیمناک از آن که آشوب بپا شود و نگرانی پیش آید دستور داد تا دو محمل ترتیب دادند و سفارش کرد تا یکی از آنها را به طرف کوفه و دیگری را به جانب بصره فرستادند، تا امر امام علیه السلام بر آنها مشتبه شود و ندانند که در کجا زندانی است! و دستور داد امام علیه السلام را در دل شبی ظلمانی به جانب بصره ببرند و سرانجام امام علیه السلام را حرکت دادند و سایه ای از غم و اندوه و مصیبت بر مدینه گسترده شده بود.
14- امام علیه السلام در زندان بصره:
امام علیه السلام را در غل و زنجیر راهی بصره کردند، در حالی که رنجور و افسرده بود و حسان سروی را مأمور نگهداری و پاسداری از او کرده بودند.(1) پیش از آن که به بصره برسند، عبدالله بن مرحوم ازدی به خدمت آن حضرت رسید، امام علیه السلام نامه ای به وی داد تا به فرزندش امام رضا علیه السلام برساند و او را آگاه ساخت که وی امام بعد از آن بزرگوار است.(2)
کاروان بیابانها را در نوردید، تا این که به بصره رسید. ورود امام علیه السلام یک روز پیش از روز ترویه بود،(3) حسان امام علیه السلام را تحویل عیسی بن جعفر داد و عیسی او را در خانه ای از بیوتات زندان محبوس کرد و در زندان را روی آن حضرت بست و در زندان باز نمی شد، مگر در دو وقت: یکی وقت رفتن آن حضرت برای تطهیر و
ص: 177
دیگری وقت آوردن غذا برای امام علیه السلام(1)
اما وضع آن حضرت در زندان بصره:
فراغت امام علیه السلام برای عبادت:
امام علیه السلام چنان رو به عبادت خدا آورد که از عبادت و توجه به خدا اندیشه ها را حیران و عقول را سرگردان ساخته، روزها را روزه دار و شبها را بیدار و بیشتر اوقات خود را در نماز، سجده و دعا می گذراند، از زندان دلگیر و بدحال نبود و فراغت خود را برای عبادت از بزرگترین نعمتهایی می دانست که خداوند به او مرحمت کرده است و پروردگار را بدان خاطر شکر و سپاس میگفت و این دعا را می خواند:
«اللّهُمَّ إِنَّکَ تَعْلَمُ أَنّی کُنْتُ أَسْاَلکَ أَنْ تُفَرغَنی لعبادتِکَ ، اللهُمَّ وقَدْ فَعَلْتَ فلک الحمدُ».(2)
خداوندا! من پیوسته از تو درخواست می کردم که گوشه فراغتی از جهت عبادت و بندگی خود به من روزی کنی، اکنون تو را شکر و سپاس می گویم که دعای مرا مستجاب ساختی و آنچه می خواستم مرحمت کردی.
و این دعا، به مقدار زیادی از صبر و رضای امام علیه السلام به قضای خداوندی پرده برمی دارد همان طوری که بر میزان اشتیاق و علاقه فراوان وی به عبادت و طاعت دلالت دارد.
ص: 178
15- حضور دانشمندان در خدمت امام علیه السلام:
وقتی که علمای بصره و راویان حدیث اطلاع پیدا کردند که امام علیه السلام در زندان بصره است، بطور پنهانی به خدمتش می رسیدند که بعدها برخی از علوم و احکام را از آن بزرگوار نقل کردند. از جمله یاسین زیاتی به محضر امام علیه السلام آمده و از آن حضرت روایت کرده(1) و گروهی دیگر از دانشمندان مبرز به خدمت امام علیه السلام آمده و به مقدار زیادی از آنچه به شریعت اسلامی مربوط می شد، روایت کرده اند.
16- سفارش هارون به عیسی برای قتل امام علیه السلام:
خبر زندانی بودن امام علیه السلام در بصره منتشر شد و مردم با حسرت و آه درباره آن حضرت گفتگو می کردند، از این رو هارون از وقوع آشوب و بلوا بیمناک شده و به عیسی سفارش کرد و از او خواست تا هر چه زودتر اقدام به قتل ناگهانی امام علیه السلام کرده و او را راحت کند و خاطرش را آسوده سازد.
17- استعفای عیسی از قتل امام علیه السلام:
وقتی که اوامر هارون الرشید درباره قتل امام علیه السلام به عیسی رسید، این کار بر او گران آمد این بود که تمام دوستان و افراد مورد اطمینان خود را جمع کرد و جریان را به اطلاع آنها رساند، آنها عیسی را از ارتکاب چنان جرمی برحذر داشتند و عیسی نیز نظر آنها را پسندید و نامه ای به هارون نوشت و از او خواست تا وی را از این کار معذور بدارد به این عبارت:
«یا امیرالمؤمنین، من او را در تمام این مدتی که در این جا است کسی را در زندان
ص: 179
با او زندانی کردم تا از راه و روش او مطلع گردد و کسی از اهل معرفت و درایت را که مثل جریان خون در رگهای آدمی، برای زیر نظر گرفتن کارهای او بر او گماردم، با این همه هیچ بدی از او مشاهده نشده و از امیرالمؤمنین جز به نیکی یاد نکرده و چیزی در اطراف او دیده نشد که حکایت از دست یازی بر ولایت و یا قیام و خروج او کند. و چیزی از امور دنیایی دیده نشد و نه در این مدت هرگز بر امیرالمؤمنین و نه بر کس دیگری از مردم، نفرینی کرده است و جز دعا برای آمرزش و رحمت وی و همه مسلمین و روزه و نماز و عبادت مداوم، کار دیگری نداشته، حال اگر امیرالمؤمنین صلاح بداند مرا از کار وی معذور بدارد و یا کسی را بفرستد تا از من او ا تحویل بگیرد، اگر نه او را رها می کنم، زیرا که من نسبت به حبس و زجر او بسیار ناراحتم.»(1)
این نامه دلیل بر آن است که قتل امام علیه السلام بر عیسی گران بوده و احترام زیادی برای او قائل بوده و از او مراقبت می کرده و جاسوسهایی بر او گمارده بوده است و او را جز مشغول به ذکر و طاعت خدا ندیده و برای کسی حتی کسانی که به او ستم کرده اند، بدگویی نکرده بود. از این رو عیسی بیمناک بوده و از خداوند درباره قتل وی می ترسید، امام علیه السلام یک سال تمام در زندان عیسی ماند(2) و در آن جا رنج زندان و تلخی و شدت غل و زنجیر را تحمل کرد.
18- حمل امام علیه السلام مال به بغداد:
هارون به درخواست عیسی پاسخ مثبت داد و ترسید که او امام علیه السلام را آزاد کند و به حال خود بگذارد، از این رو دستور داد تا آن بزرگوار را به بغداد بفرستد، عیسی
ص: 180
خوشحال شد، چون خداوند او را از ارتکاب گناه نجات داده بود. و بلافاصله عیسی دستور داد تا آن بزرگوار را به سمت بغداد حرکت دادند، چند مأمور و نگهبان همراه او کرد و با شتاب او را می بردند تا این که به بغداد رساندند و هارون از ورود امام علیه السلام مطلع شد و دستور داد امام علیه السلام را به زندان ببرند... اما آنچه بر سر امام علیه السلام در بغداد آمد به شرح زیر است:
19- در زندان فضل:
وقتی که امام علیه السلام به بغداد رسید، هارون دستور داد تا در نزد فضل بن ربیع(1)زندانی شود، فضل او را گرفت و در خانه خویش زندانی کرد.
هارون، امام علیه السلام را در خانه های وزرای خود زندانی می کرد و او را در زندانهای عمومی مانند زندان «منطبق»، و زندانهای دیگر، به خاطر عظمت امام علیه السلام و مقام و منزلت او و شخصیت والای وی، زندانی نمی کرد چون رسم بر این بود که شخصیتهای بزرگ را در زندانهای عمومی بازداشت نمی کردند، عبدالملک بن صالح را (وقتی که هارون بر او خشم گرفت) نزد فضل بن ربیع زندانی کرد، و همچنین ابراهیم بن مهدی را پیش احمد بن خالد زندانی کرد.(2) به همین دلیل امام علیه السلام را نیز در خانه های وزرا و بزرگان دولت زندانی کرد.
ص: 181
20- نظارت هارون بر امام علیه السلام :
هارون از امام علیه السلام در دل، نگرانی توأم با ترس داشت و به جاسوسهایی که در داخل زندان بر امام علیه السلام گمارده بوده اطمینان نداشت و خود شخصاً مراقب بود و از ترس این که مبادا کسی با آن بزرگوار ارتباط داشته باشد، کارهای او را زیر نظر داشت و یا از آن جهت که مبادا فضل برای آن حضرت رفاهی قائل شود! این بود که خود، بر بالای بام زندان می رفت و از بالا به داخل زندان می نگریست، جامه ای را می دید که در گوشه ای از زندان افتاده و از جای خود تغییر نمی کند، به فضل گفت: آن جامه چیست که همه روز در همان جا می بینم؟!
یا امیرالمؤمنین! آن جامه نیست، بلکه موسی بن جعفر علیهماالسلام است که هر روز بعد از طلوع آفتاب به سجده می رود و تا وقت زوال در حال سجده است.
هارون به خود آمد و گفت:
براستی که این از رهبانان و عابدان بنی هاشم است!
ربیع پس از این که اعتراف او را به پارسایی امام علیه السلام شنید، نگاهی کرد گفت یا امیرالمؤمنین! اگر می دانید که او چنین است، پس چرا او را در این تنگنای زندان جا داده اید؟!!
هارون در پاسخ، آنچه در دل از شرارت و بی رحمتی داشت ابراز داشت و گفت:
«هیهات! جز این راهی نیست.»
محققاً هارون مقام و منزلت امام علیه السلام و بی اعتنایی او را به دنیا و توجهش به خدا را می دانست اما علاقه وی به دنیا و حسدی که نسبت به امام علیه السلام داشت او را بر این اعمال وامی داشت.
ص: 182
21- کیفیت زهر دادن امام علیه السلام:
مشهور آن است که هارون الرشید خود خرمایی خواست و به زهری کشنده آلوده ساخت، آنگاه به سندی دستور داد تا به حضور امام علیه السلام ببرد و او را مجبور کند تا خرما را بخورد.(1)
بعضی گفته اند که هارون به سندی دستور داد و سندی خود رطبی گرفت و به زهر آلوده ساخت و به امام علیه السلام داد و آن بزرگوار ده عدد از آن خرماها را خورد، سندی گفت: بیشتر بخورید.
امام علیه السلام گوشه چشم نگاهی به او کرد و فرمود:
«کافی است! مقصود تو به عمل آمد، به بیش از این نیازی نیست.»(2)
همین که امام علیه السلام آن چند دانه خرمای زهرآلود را تناول کرد، اثر زهر به تمام بدن آن بزرگوار سرایت کرد و امام علیه با بدترین رنجها و شدیدترین دردها روبرو شد و در امواجی از درد و غم دست و پا می زد و از آن طرف مأموران سنگدل را که سندی بن شاهک فرومایه ناپاک مأمور ساخته بود اطراف امام علیه السلام را گرفته بودند، هر لحظه با درشت ترین و بدترین کلمات به امام علیه السلام پرخاش می کردند و جلو تمام امکانات را گرفته بودند تا هر چه زودتر کار امام علیه السلام یکسره شود و امام علیه السلام در آن لحظات سهمگین، دید آنچه را که هیچ بشری ندیده بود، آثار زهر جگرش را آب کرد و بندبندش را از هم گسست، غم پایمال کردن حرمتش از یک طرف، غربت و دوری عزیزان و دوستانش از طرفی، چقدر در آن حالتی که لحظات آخر عمرش را می گذراند، غم انگیز و حزن آور بود!
ص: 183
22- نگرانی سندی:
وقتی که سندی مرتکب این جنایت هولناک شد، سخت نگران شده و به شدت از مسؤلیت خود در برابر شیعیان و علویان بیمناک بود، از این رو چند تن از شخصیتها و بزرگان را به صحن زندان دعوت کرد، به طوری که یکی از بزرگان عامه نقل می کند -اینان هشتاد نفر بودند که سندی آنها را طلبید و گفت:
«به این مرد (موسی بن جعفر علیهماالسلام ) نگاه کنید آیا آسیبی به او رسیده است؟ زیرا که مردم گمان می برند، به او صدمه ای رسیده! و از این حرفها زیاد می زنند، این جایگاه و بستر او است، منزلی وسیع و هیچ گونه سختی و مضیقه ای وجود ندارد! و امیرالمؤمنین (هارون) نسبت به او هیچ نظر بدی ندارد و به این منظور او را در این جا نگه داشته است تا از سفر برگردد و با وی مناظره کند، اینک از هر جهت در گشایش و آسایش است، از خود او بپرسید!»
یکی از آن افراد که مرد بزرگی بود می گوید: تمام همت و فکر و ذکر ما این بود که امام علیه السلام را ببینیم و با او روبرو شویم وقتی که به آن بزرگوار نزدیک شدیم چنان بود که ما هرگز کسی را در فضیلت و عبادت چون او ندیده بودیم، آن حضرت رو به ما کرد و فرمود:
«بدانید! آنچه را که سندی درباره وسعت جا و نظیر اینها گفت، به ظاهر همان است که او گفت، اما مطلبی که من به شما می گویم غیر از آن است که او به شما گفت، بدانید و گواه باشید که او با نه دانه خرما مرا مسموم کرده و فردا رنگ من زرد خواهد شد و روز بعد، از دنیا خواهم رفت».
وقتی که سندی این سخنان را از امام علیه السلام شنید تمام توانش را از دست داد و لرزه بر اندامش افتاد، بدنش مانند شاخه های درخت خرما که تندباد بر آنها بوزد،
ص: 184
بر خود می لرزید.(1)
23- باقی ماندن جنازه امامعلیه السلام تا سه روز:
پیکر مقدس امام علیه السلام تا سه روز ماند و دفن نشد،(2) یک مرتبه در صحن زندان، ماند و مأموران درباره رویداد وفات آن حضرت به تحقیق و بررسی پرداختند و یک بار روی جسر رصافه افکندند تا رهگذران او را ببینند و تمام اینها به منظور تحقیر و توهین به موقعیت و مقام امام علیه السلام بود.
24- اقدام سلیمان به تجهیز:
سلیمان بن ابی جعفر منصور(3) به آنها اعتراض کرد و خود، تجهیز و تشییع
ص: 185
امام علیه السلام را بر عهده گرفت؛ کاخ سلیمان (عموی هارون)۔ کنار رود دجله بود، صدای غوغا و شیون مردم را شنید، و دید بغداد پر از سر و صدا و غوغا شده است، وحشت زده شد به پسران و غلامانش گفت:
چه خبر است؟
گفتند: سندی بن شاهک دستور داده تا بر جنازه موسی بن جعفر علیهمالسلام چنین فریادی بزنند و جریان آن ندای بی رحمانه و زشت را به اطلاع او رساندند.
عواطف سلیمان تحریک، و حالش دگرگون شد و خشم و هیجان سرتاپای او را فرا گرفت، فرزندانش را صدا زد و گفت:
با غلامانتان بروید و جنازه را از دست آنها بگیرید و اگر ندادند کتک بزنید و لباس تنشان را پاره کنید!
پسران و غلامان سلیمان با عجله رفتند و از مأموران سندی جنازه امام علیه السلام را گرفتند و مأموران کمترین ایستادگی در برابر آنها نکردند. به این ترتیب دستور سلیمان عموی خلیفه، و بزرگترین شخصیت برجسته در دوران عباسیان که فرمانش نزد همه آنها مطاع بوده است عملی شد. غلامان جنازه امام علیه السلام را گرفتند و نزد سلیمان آوردند، و او فوری دستور داد در خیابانهای بغداد برعکس ندایی که از
ص: 186
طرف منادیان سندی داده می شد ندا دهند، غلامان سلیمان با صدای بلند، چنین ندا می دادند:
«ای مردم! هر کس می خواهد جنازه طیب پسر طیب، موسی بن جعفر علیهماالسلام را ببیند، بیاید و ببیند.»(1)
مردم از طبقات مختلف برای تشییع پیکر مقدس امام مسلمانان و سرور پرهیزگاران از خانه ها بیرون شدند. و شیعیان با اشک جاری و دلهای طپیده اجتماع کردند و جنازه آن حضرت را تشییع نمودند.
25- تجهیز بدن امام علیه السلام:
سلیمان شروع به تجهیز کرد و پیکر مقدس امام علیه السلام را غسل داد و کفنی را که قبلاً برای خود آماده کرده بود و تمام قرآن کریم را بر آن نوشته و دو هزار و پانصد دینار خرج کرده بود، بر آن بدن مطهر پوشاند.(2) مسیب بن زهره نقل کرده و می گوید: به خدا قسم که با چشمم آن مردم را می دیدم که گمان می کردند آنها بدن امام علیه السلام را غسل می دهند، در حالی که دست آنها به بدن نمی رسید و گمان می کردند که آنها حنوط و کفن می کنند، اما من می دیدم که آنان هیچ کاری انجام نمی دهند! دیدم، همان کسی که در وقت وفات آن بزرگوار آمد -یعنی امام رضا علیه السلام - غسل، حنوط و کفن امام علیه السلام را بر عهده گرفته، و آشکارا با مردم همکاری می کند اما مردم او را
ص: 187
نمی شناسند، وقتی که از کار غسل و تجهیز پیکر مقدس امام علیه السلام فارغ شد رو به من کرد و گفت:
«ای مسیب اگر در موردی شک و تردید داشتی مبادا درباره من تردیدی به خود راه دهی، زیرا من امام و مولای تو و حجت خدا پس از پدرم بر شمایم. مسیب! مثل من مثل یوسف صدیق است و مثل این مردم مثل برادران یوسف، آن موقعی که به کاخ یوسف وارد شدند او را نمی شناختند».(1)
و پس از پایان غسل، بدن مقدس امام علیه السلام را به آخرین جایگاهش منتقل کردند.
سبط پیغمبر بود در گوشه زندان چرا*** سلسله در پای شاهنشاه انس و جان چرا؟
این شه دور از وطن در دست دشمن ها اسیر***گه به بصره گه به بغداد است سرگردان چرا؟
خفت بر تخت ای عجب هارون و موسی روی خاک***در شگفتم عالم از این غم نشد ویران چرا؟
سندی بن شاهک! آخر شاه مهمان تو بود***بی جهت سیلی زدن بر صورت مهمان چرا؟
شاه را دادند اگر در گوشه محبس مکان***دیگر این آزردن محبوس در زندان چرا؟
با همه زجر و مرارتها که در زندان کشید***پیکر آزرده اش بر دوش حمالان چرا؟
ص: 188
26- جمعیتهای تشییع کننده:
تمام بغداد یکجا برای تشییع جنازه امام علیه السلام به حرکت درآمد! و آن روز، روزی دیدنی بود که بغداد هرگز نظیر آنرا در خود ندیده بود. نیک و بد، صالح و طالح برای تشییع جنازه فرزند پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم و بهره گرفتن از ثواب حمل بدن مقدس آن بزرگوار از خانه ها بیرون شتافتند و مردم دسته دسته در خیابانها و گذرگاهها به راه افتاده بودند و صدای شیون و فغان از هر سو بلند گشته و در پیشاپیش همه تشییع کنندگان، (به طوری که بعضی از مورخان نوشته اند) شخص هارون قرار گرفته بود، در حالی که متأثر و غمگین بود و از فقدان امام علیه السلام اظهار تأسف می کرد و خودش را نسبت به کشتن امام علیه السلام بی گناه جلوه می داد و پشت سرش، برمکیان،(1) و کارمندان عالی رتبه و سران دولت و قبل از همه آنها سلیمان در حالی که پاهایش برهنه بود، حرکت می کردند و جلو جنازه مجمرهای عطر همه جا را معطر کرده بود، بدن مقدس امام علیه السلام روی انگشتان مردم با تمام شکوه و جلال، حمل شد و آن جسد مطهر را در محل بازاری گذاشتند که بعدها به «سوق الریاحین» موسوم گشت.(2)
اما دلها بسوزد برای آن آقائی که سه شبانه روز بدنش روی خاکهای کربلا قرار گرفت، مُلْقاً ثَلاثاً بِلا غُسْلٍ وَلا کَفَنٍی(3)، قطعه حصیری آوردند و بدن حجت خدا را از روی زمین برداشتند و امام سجاد علیه السلام
بدن پدر بزرگوارش را دفن کرد.(4)
ص: 189
ص: 190
گفتار هشتم
1- حضرت آیه الله مرحوم حاج شیخ حسن سعید تهرانی قدس سره
تصویر
(از تهران)
ص: 191
ص: 192
2- مهدی اهل بیت علیه و علیهم السلام
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
اَلْحَمْدُللّهِ الْقَائِمِ الدَّائِمِ ، ثُمَّ الَّذِی هُوَ بِکُلِّ شَیْ ءٍ عَالِمٍ ، الْقَادِرُ عَلَی جَمِیعِ اَلْمُمْکِنَاتِ، وَ الْفَاعِلُ اَلْأَصْلَحُ بِالمَخلوقَاتِ، وَالصَّلوهُ وَ السَّلَامُ عَلَی اشْرَفَ الْبَرِیَّاتِ مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ خِیَرَهَ اللَّهِ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ السَّمَاوَاتِ ، لَا سِیَّمَا الْحُجَّهِ الْقَائِمَ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ سُمِّیَ جَدِّهِ رَسُولِ اللَّهِ ، أَمَامَ الْعَصْرِ وَ حُجَّهُ اللَّهُ .
3- حضرت مهدی علیه السلام در مسیر تکاملی انبیاء برای تشکیل حکومت عدل جهانی:
جهان پدیده ای ست که با دست نیرومند الهی از هزاران هزار موجود ریز و درشت شناخته شده و شناخته نشده هستی یافته و به سیر تکاملی مقرر ادامه می دهد و از مبدأ تا منتهی با یک نظم غیر قابل تزلزلی حرکت می نماید و این مجموعه هستی که از آن بعالم آفرینش تعبیر شده یک موجود زنده و با انرژی است که از موجودات گوناگونی که همه با هم ربط داشته و عضو فعال زندگی می باشند تشکیل یافته است بطوریکه اگر یک موجود از مدار خود خارج شود و یا یک پدیده به موقع
ص: 193
خود وجود پیدا نمی کرد نقص و کمبودی در عالم وجود داشت و دیگر جهان کمالی نداشت تا بر تمامیت و کمال خالق آن دلالت کند(1) اکنون که انسان با دید تحقیق و بررسی کامل تا آنجائیکه دانش او می رسد دریافته که در سرتاسر هستی با همه گسترش و موجودات پیدا و ناپیدائی که دارد و ابتدا و انتهایش را نمی تواند درک کند و یا به طور تقریب برای آن نظریه قاطعی بدهد ولی یک اصل غیر قابل انکاری را به طور قطع درک می کند و در تمام ادوار تاریخ بشری این اصل مورد قبول بوده و در هیچ مکتبی بر خلاف آن سخنی و یا نظامی خردمندانه آورده نشده و آن اساس خلل ناپذیر نظام عالم هستی است که خود گواه بر کمال آفریننده جهان می باشد. و این بحث با همه دقت و بررسی که دانشمندان ارزنده در طول تاریخ نموده اند و درباره آن کتابها و مقالاتی نوشته و از جهات عدیده ای در موضوع یاد شده بحث کرده اند ولی باید گفت هر کس در هر سطحی از دانش و علم که بخواهد در این باره فکر کند با اندک دقتی در محیط خود و حیات انسانی خویش می تواند این نظام را درک کند و تمامیت جهان طبیعت از امور فطری است که انسانها می توانند نسبت به میزان درک و بینش خود آن را دریابند و اصل کلی آنرا بالطبع قبول کنند البته خصوصیات و تطبیق آنرا در موارد کاری بسیار دشوار بلکه باید گفت بطور کلی برای انسان محدود غیر قابل فهم و باید از دید الهی در این راه استفاده کند تا بمقدار استعداد خود بحقایق برسد.
ص: 194
انسان در چنین محیط مجهول و پر اضطرابی خود را می بیند که بر طبق غریزه ذاتی خود می خواهد پیشروی کند و خود و همه موجودات بسته بخویش را به پیش ببرد و زندگی بهتری را برای خود مهیا سازد و به کمال انسانی برسد از طرفی هم آنقدر مجهولات او را احاطه نموده که نمی تواند با اطمینان کامل گامی بردارد و در آن موقع است که از دل فریاد سر می دهد آفریدگارا اگر انسان را خلقت نمی نمودی جهان آفرینش دچار کمبودی بود که هیچ موجودی نمی توانست آنرا جبران کند و آفریدن موجودات دیگر برای چه بود چه خود گفتی من عالم را تمام آفریدم و آنرا از آن تو قرار دادم و ما می بینیم هر چه هست مسخر و برای انسان است و اگر مرا مانند دیگر موجودات مجبور می آفریدی و از خود اراده و اختیاری نداشتم باز ارزشی برای من نبود که جهانی را برای من به وجود آوری و اگر مرا با تمام غرائز و امتیازات می آفریدی و به خود وامی گذاشتی نمی توانستم با اینهمه مجهولات موقعیت خود را در جهان تأمین کنم و طبعاً چنین خلقتی در این جهان ناتمام بود و پدیده تو از نظر آفرینش ناقص بشمار می آمد تنها راهی که جهان خلقت را با داشتن موجودی به نام انسان که دارای اراده و اختیار است می تواند کامل نماید اینستکه در جهان حکومت عدل الهی تشکیل داده تا انسانها را با تهیه و طرح چنین دولتی در مسیر طبیعت قرار داده و به سوی کمال مطلوب سوق دهد چنانچه نخواستند با قافله پیشرو حرکت کنند و دچار انحراف شدند از خط خارج نموده و از زندگی انسانی دور سازند و آنها را فدای انسانها کنند تا راه برای انسانها در جهان هستی (دنیا و آخرت) بازگردد پس انسان وقتی می تواند به زندگی انسانی خود ادامه دهد و بکمال مطلوب برسد که برای آنچه خلقت شده در مسیری که آفرینش صورت گرفته گام بردارد و از خود در مجموعه هستی استفاده کند و از موجودات به نفع خویش بهره برداری نماید و رسیدن به این هدف جز در سایه حکومت عدل در جهان میسر
ص: 195
نیست و انسان روزی می تواند بمقصد خود برسد که عدل در سرتاسر جهان هستی حکومت کند و همه بحق خود برسند و از خلقت خویش و سایر موجودات یکسان استفاده نمایند.
نکته قابل توجه اینجاست که بشر در همان لحظه ای که در درون خود این گفت و شنودها را دارد و با هزاران افکار مختلف در جنگ و گریز است و برای خود راه فرار و نجاتی را نمی بیند و نمی تواند پیش بینی کند ناگهان در خود احساس می کند جهان کامل با داشتن مخلوقی به نام انسان که اینگونه مشخصات دارد و نیازی به حکومت عدل الهی برای او هست باید مکتبی داشته باشد که مستقیماً با خدای جهان در ارتباط باشد و از هر گونه انحرافی که ناشی از جهل و نادانی و عدم تعادل قوای بشری می باشد بدور بوده و تنها به بی نیازی مطلق گرائیده و او فرمانده این مرکز تربیتی باشد تا بشر با یک دنیا آرامش بتواند تسلیم قوانین و مقررات از لحاظ قانون و معلم گردید و اگر بخواهد در مسیر جهان هستی بکمال مطلق برسد بداند بایستی از این روش استفاده کند و اگر چنین مکتبی وجود نداشت ناچار انسان بجای این که از موجودات به نفع خویش بهره برداری نماید، همه موجودیتها را در نابودی و هلاکت خود صرف می نماید و ناچار مسیر طبیعت عوض می شود «لَوْلا الْحُجَّهُ لَسَاخَتِ الارْضُ بِاَهْلِهَا )(1)
عجب اینجاست که انسان از روز اول خلقت هر وقت بر خود نظر کرده و جهان
ص: 196
را دیده است این حس را داشته که کمال انسان در حرکت او در مسیر طبیعت است، و وقتی می تواند به این کمال برسد که از مسیر اطلاع پیدا کند و روزی بر این حقیقت آگاهی پیدا میکند که با خدا و آفریننده جهان خلقت بوسیله انبیاء ارتباط برقرار سازد تا حکومتی بر پایه عدل تشکیل دهد.
از آنچه یاد شد چنین استفاده می شود که از روز نخست این مکتب الهی با خلقت آفرینش افتتاح یافت و با سیر عالم هستی به پیشرفت خود پرداخت و انبیاء الهی در زمانهای مختلف و در سطح های گوناگون با دستورات پروردگار به راهنمائی انسانها پرداختند و آنها را در حدودی که بینش بشری استعداد داشت با معارف الهی آشنا کردند و در مرزی که ممکن بود انسانها را در مسیر حرکت تکاملی عالم هستی قرار دادند تا هر که خواست به سیر تکاملی خود ادامه دهد یا خود را از گردونه خارج ساخته و در وادی هلاکت سقوط کند. این حکومت الهی که به وسیله پیامبران تشکیل گردیده پیوسته با گذشت زمان موقعیت خود را استوارتر و قدرت خویش را افزون تر می نماید و بر وسعت کار خود متناسب با پیشرفت بشر می افزاید گرچه در تطبیق آن در موارد مختلف بشر دچار اشتباهات و انحرافاتی شده و ناچار استفاده او کم می شود و به نتیجه نمی رسد ولی اصل عمده که درک نیاز و تشنگی بشر و توجه کلی او به مبدأ فیاض عالم است روز بروز افزون تر می گردد تا جائیکه برای رسیدن به حکومت عدل جهانی دست و پا می زند و آنچنان ظلم و ستم دامان بشر را می گیرد و فساد و تباهی آسایش را از آنها سلب می کند که همه یک دل و یک زبان ناله می زنند و رهائی از وضع موجود را درخواست می نمایند.
دین اسلام آخرین مکتب تکامل یافته الهی است که برای تشکیل حکومت عدل و داد خدای جهان آن را مقرر داشته و به وسیله رسول بزرگوار به جامعه انسانیت ابلاغ نموده و قرآن کریم را برنامه این حکومت قرار داده و به مردم اعلام داشته
ص: 197
است که این کتاب آسمانی از متن طبیعت گرفته شده و بر طبق روشی است که جهان آفرینش در آن مسیر حرکت می نماید بنابراین تنها راه رسیدن به هدف پیروی و اجراء بدون کم و زیاد این دستورات آفرینش است که بر طبق خلقت انسان و آفرینش تعیین گردیده است و از طرفی آنچنان محکم و پابرجاست که هیچ نیروئی نمی تواند درباره آن کمبودی احساس کند و آنرا تغییر و تبدیل دهد و خواه ناخواه این مکتب پیش می رود تا پس از مدتی کوتاه یا بلند حکومتی جهانی بر محور عدل و داد تشکیل دهد و البته رسیدن به این کمال انسانی نیاز به زمان و پیدایش رویدادهای گوناگون بشری دارد تا بشر با مدد پروردگار به این سعادت بزرگ که نتیجه خلقت و آفرینش است برسد.
همانطور که انسان در سایر شئون زندگی مادی خود نیاز به زمان و پیش آمدها و تلاشها دارد و بدون کوشش و رنج موفقیتی به دست نمی آورد در جنبه معنوی و حکومت عدل هم که بزرگترین و عالیترین مقام انسانی است اگر بخواهد پیروی از حکومت عدل کند و با ظلم و فساد و تباهی مبارزه نماید ناچار باید حداکثر جهاد و کوشش را انجام دهد و هر گونه زحمت و رنجی را بر خود هموار سازد تا به چنین مقامی بزرگ نائل آید.
به آرزو و هوس بر نیاید این معنی*** به آب دیده و خون جگر تواند بود
قرآن کریم با کمال صراحت اعلام میداد که هدف نبوت انبیاء عظام عدل و برپا داشتن حکومت عدل در جامعه انسانی است:
«لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ».(1)
ص: 198
«ما رسولان خود را با دلایل روشن فرستادیم، و با آنها کتاب (آسمانی) و میزان (شناسایی حق از باطل و قوانین عادلانه) نازل کردیم تا مردم قیام به عدالت کنند.»
و بار دیگر موجودات عالم هستی که همه بر مبنای عدل بنا نهاده شده همکاری نمایند، در نتیجه از خلقت خویش همانطور که خلقت یافته اند با اختیار خود استفاده نمایند وگرنه از راه دور می شوند و به هلاکت می رسند، پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرموده:
«بِالْعَدْلِ قامَتِ السَّماواتُ وَ الاَْرْضُ.»(1)
ای انسان تو یکی از موجودات عالم هستی که از خود اختیار داری که به قافله هستی بپیوندی و به کمال انسانی خود برسی و یا مخالفت کنی و دچار هلاکت شوی، نگاه کن آسمان و زمین را بین آنچه آنها را برپا داشته عالی است که درباره آنها رعایت گردیده و همه وجود هستی و شرایط حیات آنها را به جا و به موقع قرار داده است، همان آفریننده توانا سایر اجزاء عالم تو را خلقت نموده و تمام لوازم زندگی تو را که بتوانی با دیگر مخلوقات به سیر تکاملی خود ادامه دهی فراهم نموده و به تو اختیار داده و تو را با دیدن مکتب انبیاء و بررسی قوانین الهی به پیروی از مقررات دین امر کرده تا مسیری را که باید بپیمائی در چارچوبه حکومتی عدل پرور آنطور که خدا خواسته بکمال مادی و معنوی خود برسی و در روز قیامت که خدای بزرگ می فرماید:
«وَنَضَعُ الْمَوَازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیَامَهِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئًا ۖ وَإِنْ کَانَ
ص: 199
مِثْقَالَ حَبَّهٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَیْنَا بِهَا ۗ وَکَفَی بِنَا حَاسِبِینَ»(1)
«ما ترازوهای عدل را در روز قیامت برپا می کنیم، پس به هیچ کس کمترین ستمی نمی شود، و اگر به مقدار سنگینی یک دانه خردل (کار نیک و بدی) باشد، ما آن را حاضر می کنیم، و کافی است که ما حساب کننده باشیم.»
از عدل الهی استفاده نموده و آنچه در راه رسیدن به هدف و ایجاد عدالت رنج دیده ای به مقتضای عدل پاداش نیک به بینی و در زندگی جاودانی خود برخوردار شوی و آنچه از دستورات سرپیچی نموده و از عدالت انحراف پیدا کرده ای باز به مقتضای عدل الهی از فیض و بهره دور بمانی و عذاب شوی خلاصه عدل بمعنای اجتماعی و فلسفی خود هدف و مبنای پیامبران و معاد است و همانطور که خالق آسمان و زمین خلقت و پایداری آنها را بر روی عدل بنا نموده و همه را روی میزانی که باید بنا نهاده؛
«وَ السَّماءَ رَفَعَها وَ وَضَعَ الْمِیزانَ.»(2)
«و آسمان را برافراشت، و میزان و قانون (در آن) گذاشت.»
همینطور هم انسان را آفریده و روی عدل خود برای ادامه حیات انسانی او دینی را فرستاده و مکتبی را تهیه کرده که تمام نیازمندیهای او را برطرف می کند و تمام شرایط حیات را بدون کوچکترین کمبودی در اختیار او می گذارد و برای اینکه آفرینش وی کامل باشد به او اختیار می دهد تا خط مشی خود را خود اختیار کند. اگر می خواهد با دیگر موجودات به سیر تکاملی خود ادامه دهد بایستی به دستور
ص: 200
پروردگار رفتار کند و هر قدر بیشتر پیروی و تبعیت از حکومت الهی نماید بهتر و زیادتر از فیض الهی برخودار می شود و هر قدر خود را از فرمان خدا دور بدارد به هلاکت و سیه روزی و عواقب وخیم انحراف از مسیر طبیعت گرفتار می شود.
بنابر آنچه یاد شد در تمام موضوعات دینی و اسلامی بایستی از کتاب خدا و سنت رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم بدون چون و چرا اطاعت و فرمانبرداری کرد.
«فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِی شَیْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَی اللَّهِ والرَّسُولِ».(1)
«و هرگاه در چیزی نزاع داشتند، آن را به خدا و پیامبر بازگردانید (و از آنها داوری بطلبید).»
چه او همانطور که مشاهده می نمائیم در تکوینیات کوچکترین نقصی باقی نگذاشته و همه عالم خلقت را روی اساسی قوی و درست و خلل ناپذیر بنا نهاده است و در عالم تشریع هم رعایت اتقان و استحکام را فرموده و چیزی را ناگفته نگذاشته و خود ضامن بقاء دین و اساس اسلام گردیده است.
«نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ.»(2)
«و ما قرآن را نازل کردیم، و ما به طور قطع نگهبان آنیم.»
بلکه باید بگوئیم دین و قرآن کریم از همان افعال صادره از حق است که خلل و نقص در آن راه ندارد و به موجب همین قرآن، آخرین مکتب تربیتی الهی اسلام است که به وسیله آخرین فرستاده خدا یعنی پیامبر اسلامی صلی الله علیه و آله و سلم رسیده، و او مامور است که به دنبال دستورات انبیاء گذشته در تربیت انسانها در تمام اعصار و امکنه در سطح عالی و وسیعی بکوشد و آنها را با خدا مرتبط سازد و از هیچ مقام، منصب و یا
ص: 201
تهمت و ناسزائی باک نداشته باشد.
« وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ...»(1)
و خداوند نگهدار و پاسدار توست و در میان مردم جهان تو باید همه مقررات و دستوراتی را که به تو سپرده ام به مردم برسانی و ما خود برای حفاظت از دستبرد و خیانت در آن به نگهداری آن می پردازیم و آن چنان تو را فتح و پیروزی عطا کنم که همه انسانها به عظمت تو پی ببرند و تمام سخنان بیهوده و نابجائی که درباره تو گفته اند در جهان صورتی دیگر پیدا می کند.
«إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا لِیَغْفِرَ لَکَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِکَ وَمَا تَأَخَّرَ...»(2)
«ما برای تو پیروزی آشکاری فراهم ساختیم، تا خداوند گناهان گذشته و آینده ای را که به تو نسبت می دادند ببخشد».
و همه در می یابند که آنچه تو گفته ای بر طبق واقع است و هیچ مطلب گزافی ندارد و هر چه دامنه علم بیشتر پیش رود عظمت گفتار تو واضح تر خواهد شد.
رسول اسلام صلی الله علیه و آله و سلم اینسان این مکتب الهی را بنا گذاشت و به دستور خدای متعال برای آینده آن هم برنامه ای عالی ترتیب داد زیرا رسیدن به هدف مقدس نیاز به زمان و گذشت مراحل بی شماری داشت همانطور که در امور طبیعی و مادی باید زمانی بگذرد و تخمی در زمین افشانده شود و فصول مختلفی از سرما و گرما ببیند و در تمام مراحل مبارزاتی با دیگر موجودات پیش آید تا سرانجام پس از گذشت دورانها میوه شادابی را باغبان تحویل گیرد. در این مورد هم حکومت الهی تشکیل می گردد
ص: 202
قانون الهی تدوین می شود، مجریان الهی برای اجراء آن همت می گمارند، ولی نباید فراموش نمود، که همه افراد به طور یکسان دین را نمی پذیرند و تمام انسانها به صورت واحدی تسلیم خدا نمی شوند و نمی توان در مدت کوتاهی بشر را به دین خدا آشنا ساخت، زمان می خواهد و مبارزه پی گیر، آنهم در ابعاد مختلف اجتماع با گروههای رنگارنگی که هر یک برای خود جائی در اجتماع پیدا می کنند.
پیامبرا صلی الله علیه و آله و سلم مأمور است مکتب را در عمود زمان باز نگهدارد -تا همه مردم روی سنت الهی از دین خدا آگاه شوند و به طور متعارف دین را بپذیرند و هیچگاه سنت الهی بر آن قرار نگرفته که به طور غیر عادی و از مجرای غیر طبیعی انسانها را مجبور به پذیرش اجباری کند و میوه ای را نارس به جامعه تحویل دهد -باید دین به او برسد و او مراتب را ببیند تا بپذیرد و یا رد کند و طبق متعارف تبلیغ و مبارزه شروع می شود، و سرانجام یا تسلیم می گردد و یا بسرنوشت مردمیکه در مقابل حق ایستادگی می کنند مبتلا می گردد، اسلام نیز بر همین روش عقلانی بکار خود ادامه می دهد و خود را در مقابل هر پیش آمدی مجهز می نماید و با دو سلاح شکست ناپذیر تربیت و علم در جامعه بشری رخنه می کند و معارف خود را منتشر می سازد و در تمام نشیب و فرازها و پیکارها و صلحها و گرمیها و سردیها و با وجود همه مشکلات دست از کار خود برنمی دارد و انحرافی از خود نشان نمی دهد و با یک دنیا اطمینان و صلابت برنامه خود را اجراء می کند تا حکومت جهانی را به دست گیرد و جهانی را آزاد سازد.
چنین مکتب پر ارزشی را پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم افتتاح و بنیان گزارد و به عنوان امامت طبق دستور الهی، علی علیه السلام و فرزندانش را قرار داد(1)، و مردمی را که به دنبال
ص: 203
پیشوا و رهبر معصوم گام برمی دارند را شیعه نامید و با کمال صراحت به آنها وعده داد که پیروزی نصیب شماست و علی و یارانش رستگاران دنیا و آخرت می باشند.(1) و این سخن گرانبهای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را علمای بزرگ اسلام در کتب احادیث و تفاسیر و تواریخ یاد کرده اند.
پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مکتب تشیع را به مضامین مختلف بگوش مسلمانان و جهانیان رسانده و حتی نسبت به ائمه طاهرین علیهم السلام سخنانی مکرر گفته است و رویدادهای جهان را پس از خود به عناوین گوناگونی در مواقع مختلف بیان کرده تا مردم مسلمان کورکورانه بچاه نیفتند و از حق منصرف نگردند ولی با تمام پیش بینی های لازم باز کسانی که نمی توانستند یا نمی خواستند تسلیم حق گردند هر روزی بشکلی پس از رسول اسلام صلی الله علیه و آله و سلم به مبارزه و مخالفت برخاستند و با صورتی حق به جانب قوانین و مقررات را به شکلی دیگر در آورند و مردم را با تهدید و تطمیع به جانب خود کشاندند و احکام الهی را به نفع خود تغییر دادند، اما پاسداران الهی این چنین نبودند و اصولاً حکومت را می خواستند که دستورات الهی را اجراء کنند نه آنکه دین را بهانه کرده تا به مقامی برسند و بر مردم حکوت نمایند پس بین این دو دسته فرق بسیاری بود، لذا رنجی که ائمه طاهرین علیهم السلام با تعداد کمی از پیروان خود می بردند آنچنان طاقت فرسا بود که راستی جهان از تحمل آن قاصر است و این
ص: 204
دسته برای این تحمل رنج نمودند زیرا که در قرآن خوانده بودند که بهشت در سایه کوشش و فداکاری است.
«أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّهَ وَلَمَّا یَأْتِکُمْ مَثَلُ الَّذِینَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِکُمْ ۖ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ وَالضَّرَّاءُ وَزُلْزِلُوا حَتَّیٰ یَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَیٰ نَصْرُ اللَّهِ ۗ أَلَا إِنَّ نَصْرَ اللَّهِ قَرِیبٌ»(1)
«آیا گمان کردیدداخل بهشت می شوید، بی آنکه حوادثی همچون حوادث گذشتگان به شما برسد؟! همانان که گرفتاریها و ناراحتیها به آنها رسید، و آنچنان ناراحت شدند که پیامبر و افرادی که به او ایمان آورده بودند گفتند : پس یاری خدا کی خواهد آمد؟! (در این هنگام،تقاضای یاری از او کردند و به آنها گفته شد :) آگاه باشید، یاری خدا نزدیک است!»
در طول دو قرن ائمه طاهرین علیهم السلام در صحنه های مبارزه به صورت های مختلف جلوه نمودند و از حق دفاع کرده و آنچنان حکومت الهی را پاسداری نمودند و مکتب را توسعه دادند و راه و روش پیاده کردند و احکام اسلام را به پیروان خود آموختند و آنها را در فرا گرفتن معارف و علوم تشویق و تقدیر کردند که نقطه مجهولی برای شیعه باقی نماند و راه رهایی از چنگال دژخیمان هر عصری را متناسب با آن عصر فراگرفتند و عجب اینجاست با اینکه همه ائمه شیعه در سختی و رنج بسر می بردند و مجال فعالیتی صورتا نداشتند ولی با همه این احوال در زندان، میدان نبرد، گوشه تبعیدگاه، کنار بستر بیماری، آنچنان حق را جلوه دادند و بر باطل مهر بطلان زدند که همه جهانیان از دور و نزدیک چون به وضع آنها آشنا می شوند و درباره زمان و روش آنان بررسی و مطالعه می کنند به آستان آنها تعظیم و در مقابل
ص: 205
آنها سر فرود می آورند و به دشمنان اسلام که دشمن انسانیتند نفرین می فرستند و این راه و روش در این مدت، درسی است که به شیعه در طول تاریخ می دهد تا بتوانند در هر فصلی وظیفه خود را انجام دهند و اسلام را با برنامه تعیین شده حفظ و پاسداری کنند.
4- امام زمان علیه السلام و حکومت عدل جهانی:
حضرت مهدی علیه السلام به گفته پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بایستی حکومت عدل جهانی تشکیل دهد و به کشور و جمعیت خاصی اکتفا ننماید، او اراده الهیه را که حکومت مستضعفین است باید در عالم اجرا کند و همه جهان از نعمت امنیت و آزادی در پرتو حکومت عدل الهی تحت رهبری معصومی که از طرف پروردگار منصوب است برخوردار گردند.
او باید نتیجه زحمات انبیاء گذشته را در تشکیل حکومت الهی و توسعه آن دریابد او ضامن است به گفته نبی اکرم صلی الله علیه و آله که علت غائی و هدف عالی از بعثت انبیاء را که حکومت عدل است در سرتاسر جهان گسترش دهد و ستمگران و دژخیمان را سرکوب و ملت مسلمان را بر سرنوشت خود مسلط فرماید.
رسول اسلام صلی الله علیه وآله و در موارد عدیده خبر داده که مهدی اهلبیت علیه و علیهم السلام نجات دهنده بشریت و جبران کننده آلام انسانیت است تا جائیکه پیامبر صلی الله علیه و آله مژده می دهد: «أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ»(1)من به جامعه بشریت با یکدنیا قاطعیت اعلام می دارم که مهدی علیه السلام بر می آید و به همه بدبختیها و سیه روزیها خاتمه می دهد و حکومت عدل را تشکیل میدهد و نعمت خدای متعال بر همه افراد انسانها بلکه همه موجودات به طور .
ص: 206
گسترده ای پخش می شود، دیگر ظلم مفهومی ندارد. پس بنابراین اگر ائمه طاهرین علیهم السلام هر یک افتخار میکنند که مهدی علیه السلام از ماست، اگر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله برای تسلیت تنها دختر خود بانوی بزرگ اسلام می فرماید: مهدی علیه السلام از ماست، برای اهمیت و موقعیت ممتازی است که او در جهان طبیعت و عالم هستی دارد.
همه خلقت و بعثت تمام انبیاء همه و همه برای این است که دستگاه آفرینش برای آنچه که خلق شده به کار بیفتد و از تمام ابزارهای هستی به نفع انسانهای خداپرست و آزادمنش استفاده گردد و این مقصد اساسی خلقت روزی تحقق می پذیرد که پیشوائی معصوم در رأس حکومت قرار گیرد.
دولتی که میخواهد در سرتاسر هستی این برنامه را پیاده کند جز با نیروئی مدد گرفته از غیب که سالیانی غیر محدود چنین قدرتی را تعبیه و تهیه کرده باشند و همه اطراف و جوانب کار را از دید عمیق هستی بررسی نموده باشند میسر نخواهد بود و بهترین جمله ای را که در این موقع می توان گفت این است که تنها آفریدگار چنین جهان پهناوری با چنین مشکلات نامحدودی در شرایطی که شماره آنها برای بشر عادی غیر ممکن است تنها و تنها بایستی انسان دقیق و روشن به آستانه خدای متعال رو آورده و تسلیم اراده و مشیت او گردد و سعی کند که خواسته او را به دست آورد و هر چه از او رسید بدون کم و زیاد بپذیرد و رسیدن به خواسته او تنها تبعیت از رسول اسلام صلی الله علیه وآله است که گفته او را خدا تضمین نموده.
«مَا آتَاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»(1)
«آنچه را رسول خدا برای شما آورده بگیرید و اجرا کنید و از آنچه نهی کرده خودداری نمایید»
ص: 207
و خوشبختانه آنقدر احادیث معتبر از شیعه و سنی در این باب رسیده و بزرگان اسلام در این موضوع کتابها و مقالات نوشته اند که هر دانشمندی با اندک مراجعه ای می تواند حقایقی را درک کند و نسبت به حضرت مهدی علیه السلام ایمان آورد و آنچه می بیند تحقق بخش اخباری است که نبی اکرم صلی الله علیه و اله فرموده و سرانجام بخواست خدای متعال حکومت جهانی الهی تشکیل می گردد و همه بینوابان عالم بنوا می رسند و جهان عرصه فعالیت انسانهای مؤمن قرار میگیرد.
5- جهان خلقت در انتظار حضرت مهدی علیه السلام
سخن بدینجا که رسید بایستی عمیقتر فکر نمود و در آنجه از انبیاء عظام و اولیاء رسیده است بیشتر دقت کرد تا نسبت به شخصیت بزرگ عالم خلقت اندیشه ای دیگر داشت
سخنم شد بلند می ترسم*** که مرا خبری از دهان بجهد
رهنورد بیان عجب تند است*** ترسم از دست من عنان بجهد
آنکس که می خواهد نتیجه مکتب الهی را در جهان هستی پیاده کند همه خلفت در انتظار فرمانبری از او می باشند تا نتیجه آفرینش و کمال هسنی بصورت چشمگیری ظاهر گردد و دنیای انسانی به تمام معنی الهی گردد و مردمی که در دورانهای تاریخ ستم و رنج کشیده، حاصل دسترنج خود را ببینند، چنین انسانی که مهدی امت انسانی است رنگی دیگر دارد و بوی دیگر و برنامه ای دیگر، او اسلام را از دریچه دیگری می نگرد و عالم را به صورت دیگری می بیند و همه عوالم را مورد استفاده خود و انسانها قرار می دهد، چنین نظامی حیرت انگیز، چنان رهبر معجزه آفرین هم می خواهد که گذشتگان مژده آمدن او را بدهند و مردم با خدا انتظار مقدم او را داشته باشند و همه انسانها به واسطه او با اسلام و پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اشنا
ص: 208
می شوند و از این راه با خدا ارتباط پیدا میکنند و دستگاه آفرینش همانطور که قرآن خبر داده مسخر آنها می گردد و حقایق اشیاء را می بینند، نه تنها رهبری او معجزه آساست (1) بلکه کسانی که از او پیروی می نمایند به صورت غیر عادی و وضعی بهت آور معارف را درک می کنند، گوئی جسم و جان آنها از مواهب الهی لبریز میگردد و انسانی کامل می شوند و موجودی الهی در عرصه جهان عرض اندام می نمایند تا جائیکه معصوم آرزوی دیدن آنها را می کند و به آنها تبریک می گوید و نه تنها انسانها بهره برداری می نمایند بلکه همه موجودات علوی و سفلی در چنین حکومتی بهره های خود را به طور کامل در اختیار انسانها می گذارند و آنچه موجب برکت و نعمت است بر همه طبقات داده می شود گوئی ظلم و جوری دیگر در این خاکدان طبیعت وجود ندارد و همه در مسیری که باید و برای آن خلقت شده اند به بهترین وجهی سیر می نمایند.
راستی قلم عاجز است از اینکه بتواند چنین دورانی را ترسیم کند و زبان ناتوان است چنین عصر مشعشعی را بیان نماید. و بقول زراره بن اعین:
«... فَتِلکَ اَماراتٌ تَجی ءُ لِوَقتِها وَ مالِکٌ عَمَّا قَدَّرَ اللهَ مَذهَبٌ.»(2)
خوب است دوستان را به بررسی و مطالعه روایاتی که از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهل بیت او رسیده که همه دارای نکات و وقایعی است که مراجعه به آن وضع را تا حدودی روشن می سازد توصیه نمایم و جدأ درخواست کنم که در این باب به اینگونه کتبی که از احادیث و روایات خاندان عصمت علیهم السلام الهام گرفته اند توجه
ص: 209
بیشتری بنمایند
ناگفته نماند که امام زمان علیه السلام را در مسیر تکاملی انبیاء برای تشکیل حکومت جهانی، اجتماع را توان می بخشد تا بتوانند قدرت بدست گیرند و بر هر چه غیر از خد است خط بطلان بکشند و برای رسیدن به این هدف فرصتی مناسب لازم است که اجتماع از اسلام بهره کافی داشته باشند و از آنچه غیر از اسلام است بطور کامل رنجیده شده و به تنگ آمده باشند.
خلاصه در اثبات و نفی به صورتی درآید که حد وسطی در میان وجود نداشته تا مردم یکسره به در خانه خداوند روند و دستور او را بپذیرند. پس در این صورت دو أصل اساسی باید رعایت شود و نگهداری کامل به عمل آید، اصل اول این است که مکتب بدون کوچکترین آسیبی همانطور که رسول اسلام صلی الله علیه وآله از وحی گرفته در دسترس عموم قرار گیرد و مطالب روشن و بدون ابهام در اختیار مردم باشد و همه بدانند که آنچه که هست از خداست و دیگری دستی در آن نبرده و کسانی که دروس الهی را به مردم آموخته اند. در مرز عصمت (1) بوده و شاگردانی در این راه تربیت کرده که همه این روش را دنبال می کنند و در این قسمت باید اذعان کرد که ائمه طاهرین علیهم السلام در ادوار مختلف که اجتماع شکلهای گوناگون به خود می گرفت آنچنان کوشش نموده که راستی احتیاجات نیازمندان را مرتفع نموده و اگر نقصی بچشم میخورد مربوط به خود مردم می باشد.
اصل دوم پذیرش انسانها در سطح جهانی است در اینجا باید توجه داشت که تحقق این امر در خارج به صورتیکه عموم یا اغلب بپذیرند باید به صورتی غیر عادی انجام گیرد یا اینکه باید به طور متعارف مردم را نسبت به آن متوجه نمود.
ص: 210
در صورت اول که برای انسانها امتیازی نخواهد داشت و با سلب اختیار از انسان، دیگر ارزشی برای او نمی ماند و بزرگترین ظلم درباره او انجام شده است و اگر بنا بود اراده و اختیار از او گرفته شود این روش در نخستین روز خلقت انجام می گرفت و او را بدون اراده خلقت می نمودند و در این حال جهان هستی موجودی ناقص به شمار می آمد.
و در صورت دوم که روی منطق و عقل باید انسان را به طور متعارف در سطح عالی تربیت نمود و چنانچه دوره های لازم را بشر دید بازخواست تسلیم اراده خدا نگردد، آن روز است که خود ارزش خویش را از دست داده و هر چه بیند از کارکرد خویش است، در این صورت لازم است که افراد بشر هر چه ممکن است دوره های مختلف زندگی را ببینند و در زمانهای گوناگون و نشیب و فرازهای اجتماعی و آشنا شدن با مکتبهای بشری و مبارزه کردن با افکار و عقائد و گروههای کوچک و بزرگ و دیدن حکومتهای طاغوتی خود را برای پذیرش مکتب انسانی مجهز سازد و ظلم و بیدادگری و هزارها بدبختی، سیه روزی که به هر دری زده، نا امید گشته و سرش به سنگ خورده در دل به جستجوی راهی روشن و اساسی نجات بخش می گردد.
در چنین موقع تمام قواء خواه و ناخواه به طور ناگهانی به دنبال نور الهی می گردد و از همه رو برمی گرداند، در چنین زمانی دزدان راه و مردم از خدا بیخبر، یا خود را به دیار نیستی می فرستند یا اینکه اجتماع آنها را طرد می کنند در نتیجه در جهانی که ظلم و ستم انسانها را سخت در فشار قرار داده بود، یکباره برای پذیرش اسلام آماده می گردند و آنوقت است که پیشوای معصوم جلوه می کند و با نیروی الهی خود، از فرصت استفاده نموده و انسانها را در سطح گسترده علمی و اخلاقی با خدای خود مرتبط می سازد و اجتماعی پاک و مجتمعی دارای علم و فضیلت در جهان تربیت می نماید.
ص: 211
بنابراین برای تشکیل حکومت جهانی ناچار باید شرایط و مقتضیات وجود پیدا کند و به طور متعارف در سطح عالی پذیرش باشد تا امام معصوم با مدد پروردگار از فرصت استفاده نماید و حکومتی الهی در جهان تشکیل دهد و این موقعیت بدون تردید احتیاج به زمان دارد و هرگز نمی توان زمان آن را پیش بینی کرد.
6- چرا امام زمان علیه السلام در غیبت به سر می برد
از آنچه گفته شد روشن گشت که برای تشکیل حکومت جهانی فرصتی لازم است و برای رسیدن به آن، زمان لازم می باشد. در اینجا سئوالی پیش می آید که در این زمان که به انتظار فرصت و ایجاد شرایط لازم به سر می بریم چرا امام زمان علیه السلام غیبت می کند که مردم به آن دسترسی نداشته باشند؟
7- شرائط و مقتضیات ظهور حضرت ولی عصر علیه السلام:
جواب این سئوال واضح است زیرا ما در آنچه بیان شد دانستیم که شرائط و مقتضیات وجود ندارد و محیط جهان متناسب نیست.
بنابراین اقدام امام بدون اثر می ماند و طبعا در چنین وضعی یا کشته می شود و یا او را مسموم می سازند و از صحنه فعالیت خارج می گردانند و نتیجه ای هم از این کار به نفع دین گرفته نمی شود، زیرا بدون وجود مقتضیات امری انجام گرفته و حجتی از دست رفته است و اگر ائمه دیگر چنین روشی را اتخاذ فرموده و در میدان معرکه حاضر شده و به مبارزه به صورتهای گوناگون پرداخته اند آنها عهده دار حفظ مکتب و مسلمانها در سطح محیط زندگانی عصر خویش بودند ولی پیشوای دوازدهم وظیفه دارد که حکومت جهانی را در موقع مقتضی که از آن در روایات تعبیر شده به عصری که ظلم و جور عالمی را فرا گرفته، تشکیل دهد. پس اگر قبل از
ص: 212
موقع قیام کند طبعا نتیجه مطلوبه را نخواهد گرفت، شاهد این مطلب سئوالاتی است که از چند امام معصوم در چند مورد می شود که آیا شما قائم آل محمدید؟ جواب می دهند ما همه وظیفه داریم که به وظیفه خود قیام کنیم، اما قائم آل محمد علیهم السلام حضرت مهدی علیه السلام است و او باید قیام کند و حکومت جهانی را تشکیل دهد.
بنابراین غیبت امام زمان علیه السلام ناشی از ما و طاغوتهای زمان است که در محیط جهانی خود پذیرش عمومی ایجاد نمی کنیم و اگر او جلوه کند طبق متعارف او را شهید و از میدان فعالیت بیرون می نمائیم، امامان هر یک در زمان خود در جهان جلوه نمودند و برای حفظ مکتب و نشان دادن حق و راه مبارزه با دزدان راه و بت پرستان اجتماع تا مرز شهادت کوشیدند و موضع دین را در اجتماع و محیطهای مختلف مستحکم و پابرجا ساختند تا همه پیروان حق، راه مبارزه را دریابند و با سلاح تربیت و علم مکتب را تا سرحد جان دادن دنبال کنند.
8- نقش امام زمان علیه السلام در عصر غیبت:
در اینجا سئوال دیگری مطرح می شود که در عصر غیبت که مدت آنهم معلوم نیست نقش امام زمان علیه السلام نسبت به مکتب و مسلمانان چیست؟
باز باید برای روشن شدن مطلب به گفته های گذشته پرداخت. امامت از نظر شیعه ریاست مطلقه در امور دین و دنیای مردم است در جهان، و امام کسی است که از طرف پروردگار به این مقام منصوب گردیده تا مردم به وظایف دینی خود عمل کنند و در صورت تخلف، آنها را به عواقب وخیم مخالفت خدای متعال آشنا سازند و برای امام به گفته متکلم بزرگ مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی قدس سره هشت صفت ذکر شده که مهمترین آنها مقام عصمت است که بهترین تعریفی که از آن شده این است که صاحب عصمت در پیشگاه خدا ارزش و مقامی دارد که در آن مرز
ص: 213
هیچگونه موجبی برای ترک فرمان الهی و یا ارتکاب معصیت در خود نمی بیند و به تعبیری که حکما می گویند ملکه ای دارد که با آن صفت راسخ هرگز معصیت و گناه از او سر نمیزند.(1)
بنابراین امام باید در دین و دنیای انسانها حکومت داشته باشد و مردم از او تبعیت کنند و پیروی نمایند و حکومت امام در طول حکومت و سلطه خداست بر مردم، و همانطور که پروردگار بر جامعه حکومت دارد و به آنها فیض میرساند و انسانها به موقع خود بهره می برند و هستی خود را از خداوند می دانند و هرچه هست و نیست از او می شناسند و روی همین اصل دستورات الهی را بدون کم و زیاد در تمام شئون اجتماعی و سیاسی و دینی می پذیرند و انسانهائی را که او معرفی نموده و بر حسب شخصیتی که داشته اند مقام داده، مورد احترام قرار می دهند و امر خدا را در امتثال اوامر آنها می شناسند و در خلوت و جلوت خدا را در تمام حالات و شئون، حاکم و ناظر در امور می دانند و آنچنان حکومت الهی در دل خداپرستان قدرت و نفوذ دارد که همه چیز را در این راه ایثار میکنند تا به مقام عبودیت برسند و دیگر بندگی احدی را نپذیرند و اصولا موجودی مؤثر و فیاض بخشی بی نیاز و دستگیری جزء معبود بی همتا نمی بینند تا برای او حکومتی قائل شوند آنها خدا را با چشم نمی بینند ولی با دل در تمام وجود و جهان هستی مشاهده می کنند و حکومت او را در سرتاسر عالم کون به صورت غیر قابل تغییری درک می نمایند. همین طرز حکومت برای پیامبر و امام از طرف پروردگار معین گردیده و چون انسان پیامبر و امام را می شناسد، در همان لحظه شناسائی، در او حکومت آنها جلوه می کند و به
ص: 214
دنبال گرفتن اوامر و دستورات آنها می رود. و چه بسا رسول و نماینده الهی را ندیده ولی دل به او داده و به او عشق می ورزد و احکام او را اجراء می نماید و بدین ترتیب خود را از مکتب و پیروان راستین او قرار می دهد و پیامبر هم معاشقه او را می پذیرد و با کمال صراحت اعلام می کند:
إنّی أَشَمُّ رَائِحَهَ مِنْ الْیَمَنِ
درست مانند حکومت روح در بدن می ماند که چون در جسم انسانی حلول کرد تمام اعضاء و جوارح او در اختیار او قرار می گیرد، با اینکه روح را نمی بیند.
خواجه میگوید:
الامام هو الحاکم فی عالم الباطن. (1)
پیشوای الهی در دل آدمی حکومت می کند و او را به خدا سوق می دهد و همانطور که امام ملکه ای را به لطف خداوند پیدا می کند که تسلیم اراده او می شود و جزء او چیزی را نمی پذیرد و نمی خواهد، مؤمن هم در مرتبه ضعیف همین روح خدا پرستی را دارد که چون ایمان آورد و امام را نماینده خدا شناخت، طبعأ از حکومت او تبعیت نموده و حکومتی را جزء حکومت او که حکومتی الهی است نمی پذیرد و نمی خواهد. البته پذیرش حکومت الهی بستگی به میزان تربیت و تعلیم شخص دارد تا چه حدی در مقام سیر و سلوک پیشرفته و در شناسائی حقایق جهان هستی تا چه درجه ای نور گرفته است و به واقع رسیده است.
بنابراین آنچه مطرح است وجود او و شناسایی پیروان و شیعیان اوست، اما دیدن و ندیدن او مورد سخن نیست. همانطوریکه حاکم در محلی استقرار دارد و دیگران شاید او را در تمام عمر نبینند ولی حکومت آنرا چون پذیرفته اند از دستوراتش
ص: 215
پیروی می نمایند و امام در تمام امور بر آنها نظارت دارد و به موقع اعمال قدرت می نماید.
با توجه به مسائلی که گفته شد حکومت در اجتماع یا فرد برای تنظیم روابط و تحکیم اساس انسانیت است تا مردم جامعه بتوانند در سایه نظام الهی با روش طبیعی جهان آفرینش گام بردارند و به اوج سعادت دنیوی و اخروی برسند و مقام شامخ انسانیت را حائز شوند، و این مستلزم آن است که موانع را بردارند و شرایط را ایجاد کنند و طبعا برای رسیدن به چنین هدف مقدسی نیاز به قانون و اجراء صحیح آن است.
رسول اسلام صلی الله علیه وآله به واسطه وحی و الهام از مبدأ و آفرینش، همه نیازمندیهای فردی و اجتماعی در تمام ابعاد حیات را تأمین نموده و به صورت قرآن و سنت آنرا در اختیار ملت مسلمان نهاده است، و برای اینکه از زمانهای مختلف این برنامه هستی بخش بصورت صحیح به دست مردم برسد و ستمگران و جاه طلبان به نفع خود آنرا توجیه و تاویل نکنند و با استفاده از آن، از سلاح تربیت و تعلیم برخوردار گردند تا بتوانند با قافله هستی به جلو بروند، این گروه که پیامبرصلی الله علیه و آله آنها را طبق قرآن امام نامیده و پیشوای امت قرار داده بر حسب اخباری که مورد تأیید شیعه و سنی میباشد به دوازده نفر از این ائمه علیهم السلام در دورانهای گوناگون تعلق گرفته، که اینان با طاغوتها و افراد متفاوت و مؤمنین مختلف همزمان بوده اند و طبق وظیفه الهی با استمداد از پروردگار روشی مخصوص به خود را اتخاذ نموده و آنچه می بایست در آن زمان انجام دادند، بطوریکه اگر زمان آنها عوض میشد، دیگری هم همان روشی را اتخاذ می نمود که امام دیگر انجام داده است، تا دین خدا و مکتب تشیع را آنطور که بایست با روشهای خداپسندانه نگهداری نموده و مسلمانان را به طور کامل با حقیقت آشنا،و راه پیشرفت علمی و عملی را به نحو
ص: 216
شایسته ای نشان دادند و خود در این راه جان دادند ولی به مکتب هستی بخشیدند.
تا اینکه نوبت به دوازدهمین امام رسید، اگر او هم مانند ائمه دیگر همان روش را اتخاذ مینمود، بدون تردید به شهادت می رسید و مکتب تعطیل میشد پس ناچار باید با حفظ خود، مکتب را حراست کند و با پاسداری معنوی و باطنی، دین خدا را به مردم برساند و به وسیله ثواب خود برنامه اش را انجام دهد، تا روزی فرا رسد که حکومت جهانی تشکیل گردد. در چنین فرصتی است که امام با نیروی معنوی خود و با پذیرشی که جامعه از مکتب او دارند به وظیفه خویش عمل می نماید و سرپرستی میکند اگر چه به طور متعارف او دیده نمی شود ولی اثر وجودی او در تمام شئون در نظر بینندگان حقائق آشکار است. (1)
و اما ملت شیعه چون همه قوانین و مقررات را به نحو کامل در دست دارند و ائمه دین نیازمندیهای آنان را با صورتی روشن، بطوریکه در تمام ابعاد حیات بتوانند پیاده کنند رفع نموده و طرز اجراء قوانین الهی و نظام آسمانی را در زمانهای مختلف از پیشوایانی که در گذشته و در اعصار مختلف بوده اند فرا گرفته و برای نظم و ایجاد هم بستگی که دشمن نتواند اخلالی وارد آورد و از سیر تکاملی مذهب جلوگیری نماید افرادی را با مشخصاتی معین و همه را در پستهای خود ثابت نموده تا مجالی برای خورده گیری پیش نیاید و خود به موقع از دستگیری و نظارت و راهنمائیهای لازم و دفع اموری که جزء به عنایت او میسور نیست و اگر مددی نرسد مکتب از بین می رود و حجه زائل می شود غفلت نمی ورزد، هر چند مردم از عنایات او آگاه نباشند.
البته ادامه این وضع بستگی دارد به پذیرش جهان انسانیت، رهبری مطلق انسان
ص: 217
ص: 218
گفتار نهم
حضرت آیه الله العظمی مرحوم حاج سید عبدالحسین شرف الدین موسوی جبل عاملی قدس سره
اشاره
تصویر
(صاحب المراجعات)
(از لبنان)
ص: 219
ص: 220
2- ایذاء فاطمه زهرا علیها السلام توسط غاصبان خلافت
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله الواحد الأحد، الفرد الصمد، الذی لم یلد ولم یولد ولم یکن له کفوا احد وصل اللهم علی حبیبک و خیرتک من خلقک سید المرسلین محمد بن عبدالله و علی آله الأخیار المصطفین الأبرار.
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«إنَّ اللهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِ فاطِمَهَ وَ یَرْضی لِرِضاها».
3- ایذاء فاطمه علیها السلام:
آزردن حضرت فاطمه زهرا علیها السلام یگانه دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله صرف نظر از هر چیز و با قطع نظر از موجبات و مقتضیات آن، مخالفت با نصوص صریح و توصیه های مسلم و مکرر پیامبر عظیم الشأن اسلام درباره آن بانوی دو جهان است.
و این حدیث شریف که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به فاطمه زهرا علیها السلام فرمود:
ص: 221
«اِنَّ اللّه َ یَغْضِبُ لِغَضَبِکِ وَیَرْضی لِرِضاکِ ».(1)
«پروردگار متعال بر خشم تو خشمگین، و بر خشنودی تو خشنود میشود».
که حافظ ابن حجر عسقلانی روایت کرده برای اثبات ادعای ما کافی است.
طبرانی(2) و دیگران، و همچنین علامه نبهانی در «الشرف المؤبد»در شرح حال آن بانو این حدیث را روایت کرده اند.(3)
حافظ بخاری(4)، و حافظ مسلم(5) ، و همچنین حافظ ابن حجر عسقلانی(6) ، اسود بن مخرمه روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله بالای منبر درباره فاطمه زهرا علیها السلام فرمود:
«فاطمهُ بَضْعَهٌ مِنِّی ، یُؤْذِینِی ما آذَاها ، یُرِیبُنِی مَا أَرَابَهَا».
«فاطمه علیها السلام پاره تن من است، هر آنچه موجبات رنجش او را فراهم آورد مرا آزار میدهد و هر آنچه سبب ناراحتی او باشد مرا ناراحت میکند».
ص: 222
و نیز شیخ یوسف نبهانی بیروتی همین حدیث را از حافظ بخاری نقل کرده است، و نیز می گوید:
«وَفِی رَوَایَهٍ فَمَن أغضَبَهَا أغضَبَنی».
«هر کس او را خشمگین کند مرا به خشم آورده است».
و از جامع صغیر روایت میکند که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«فاطمهُ بَضْعَهٌ مِنِّی یُغضِبُنی ما یُغضِبُهَا، وَ یُبسِطُنِی مَا یُبسِطُها»(1)
«فاطمه ، پاره تن من است، آنچه او را ناراحت کند مرا ناراحت کرده، و آنچه او را خشنود کند مرا خشنود میکند».
و ابن قتیبه در اوایل «الامامه والسیاسه»، و دیگر مورخان و سیره نویسان روایت کرده اند او خود به ابوبکر و عمر فرمود:
«...نَشَدْتُکُما اللَّهَ، أَلَمْ تَسَها رَسُولَ اللَّه صلی الله علیه و آله یقُولُ: رِضا فاطِمَهَ مِنْ رِضای وَ سَخَطُ فاطِمَهَمِنْ سَخَطِی، فَمَنْ أَحَبَّ فاطِمَهَ ابْنَتِی فَقَدْ أَحَبَّنِی وَ مَنْ أَرْضی فاطِمَهَ فَقَدْ أرْضَانِی، وَ مَنْ أَسْخَطَ فاطِمَهَ فَقَدْ أَسْخَطَنِی.قالا: نَعَمْ سَمِعْناهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله!»(2)
«شما را به خدا آیا از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدید که فرمود:
رضای فاطمه رضای من، و خشم فاطمه خشم من است، هر کس دخترم را دوست داشته باشد مرا دوست داشته، و هر کس فاطمه را خشنود کند مرا خشنود کرده، و هر کس فاطمه را به خشم آورد مرا خشمگین ساخته است؟
گفتند: آری این سخن را از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیده ایم».
ص: 223
هر کس رسول خدا صلی الله علیه و آله را خوب بشناسد و احادیث ارائه شده بالا را به گونه ای که لازم است مورد مطالعه و دقت قرار دهد می داند که اینها همه بر عصمت علیهم السلام سیده و سرور بانوان جهان دلالت دارند.
عده ای از اعلام علمای اهل سنت مانند احمد بن حنبل از ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کنند که آن حضرت به علی و حسن و حسین و فاطمه علیهم السلام نگریسته و فرمود:
«أنَا حَربٌ لِمَن حارَبکُم،وسِلمٌ لِمَن سالَمَکُم».(1)
«من با هر که با شما بجنگد میجنگم، و با هر که با شما صلح کند صلح میکنم».
حاکم نیشابوری(2) ، و طبرانی (3) نیز آن را از ابوهریره روایت کرده اند.
حدیث مورد بحث با مختصر تفاوتی در لفظ آن از زید بن ارقم نیز روایت شده است.(4)
ص: 224
و نیز ابن حبان در «صحیح»، و ضیا در «المختاره»، و حافظ طبرانی، و ابن ابی شیبه از زید بن ارقم، و ابویعلی در «السنه»، و سعد بن ابی وقاص، و گروهی از بزرگان مانند امام علوی در القول الفصل جزء دوم صفحه هفت از ابوبکر روایت کرده اند که گفت:
پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را دیدم که در خیمه اش نشسته و به یک کمان عربی تکیه کرده است، علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام در خیمه حضور داشتند، فرمود:
«ای مردم من با هر کس که با اهل این خیمه صلح کند صلح میکنم، و با هر کس که با ایشان جنگ کند می جنگم، و دوستم با کسی که ایشان را دوست می دارد، و دشمنم با کسی که ایشان را دشمن میدارد. آنها را جز کسانی که از لحاظ وراثت و ولادت پاک هستند دوست
ص: 225
نمی دارد، و جز کسانی که از حیث وراثت نگون بخت و از نظر ولادت پست و فرومایه اند دشمن نمی دارد».(1)
از عبدالرحمان ازرق از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که آن حضرت فرمودند:
من میان رختخوابم خفته بودم که رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شدند، در آن حال حسن و یا حسین علیهما السلام آب خواستند، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله برخاست از گوسفند بی شیری که داشتیم شیر دوشیدند، حسن علیه السلام جلو آمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله او را کنار زده و شیر را به حسین علیه السلام داد فاطمه علیها السلام عرض کرد:
با یا رسول الله! مثل اینکه حسین را بیش از حسن دوست میدارید؟
فرمودند: نه! حسین جلوتر از حسن آب خواسته بود، سپس فرمودند:
«إنّی وإیّاکِ وهذَینِ وهذَا الراقِدَ فی مَکانٍ واحِدٍ یَومَ القِیامَهِ».(2)
«من و تو (فاطمه علیها السلام ) و ایندو (حسن و حسین علیهما السلام) و این (علی علیه السلام) که مشغول استراحت است روز قیامت در یک جا خواهیم بود»
ص: 226
حقی که اینها بر گردن امت خصوصا بر اهل حل و عقد (بزرگان صحابه) داشتند ایجاب می کرد که حقوقشان رعایت شده و بر مصائب اسف انگیزی که به شهادت تاریخ بر آنان وارد آمد دچار نشوند، و با وجود مقامی که در میان مسلمانان داشتند نمی بایست آنها را کنار گذاشته و در مشورتهای خود (که نیاز مبرمی به شرکت ایشان بود) از وجود آنان بی نیاز شوند، تا کار به جایی رسد که مسأله خلافت را بدون حضور آنان فیصله دهند، و آنان را از حق، مال، خمس، ارث و ملکشان محروم کنند. به طوری که هنوز پیامبر محترم صلی الله علیه و آله دفن نشده و اندوهشان به خاطر فقدان آن حضرت تسکین نیافته آنها را همانند مردم عادی به شمار آورده و از نظر بیندازند.
آنان که در آن روزها امور مسلمین را به دست گرفتند، پایه حکومت خود را چنان استحکام بخشیده و کارها را قبضه کردند که هر کس به فکر انتقاد از روش آنها می افتاد، او را به ایجاد پراکندگی و فساد در میان امت متهم ساخته و از صحنه اجتماع بیرون می راندند، بدین گونه بود که از مقاومت علی علیه السلام و دوستان آن حضرت در امان ماندند [تفصیل این ماجرا را در کتاب المراجعات آورده ام، علاقمندان به این موضوع به آنجا مراجعه کنند].
4- غصب فدک توسط غاصبان خلافت:
از جمله کارهایی که در آن دوران در پیش گرفتند آن بود که میان طبقات مردم فرق نگذاشتند، و اموال زیادی در میان مردم قسمت کرده و در این تقسیم ها سابقین در اسلام و آنان را که اخیرا به اسلام پیوسته بودند به یک چشم نگریستند، و به همین ترتیب رضایت عامه مردم را به خود جلب کردند، و راه را برای رسیدن به مقاصد خود هموار نمودند، در نتیجه این سیاست هنگامی که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام آنان را برای استرداد ارث و حقش فرا خواند پاره تن رسول خدا صلی الله علیه و آله را
ص: 227
همانند زنان دیگر پنداشته و او را در دعوی حقش محق ندانستند!!
بلکه حتی آن مظلومه ستمدیده را همانند زنان دیگر نیز به شمار نیاوردند، زیرا زن مسلمان اگر یک شاهد از عدول مؤمنین برای اثبات ادعای خود داشته باشد به جای شاهد دوم می توان به قسم خوردن وی کفایت کرد، و وقتی ادعای او مردود میشود که حاضر به ادای سوگند نباشد.
اما وقتی که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام، دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به عنوان شاهد با خود آورد چون شاهد واحد بود او را نپذیرفتند، در حالی که می بایست او را دست کم مانند دیگر زنان مسلمین به ادای سوگند به جای شاهد دوم فرا خوانند و اگر او از ادای سوگند استنکاف ورزید آن گاه ادعایش را رد کنند، ولی آنان بی درنگ ادعای آن بانوی معصومه را رد کرده و از وی تقاضای سوگند ننمودند.
و با اینکه آن حضرت هنوز «فدک» را در تصرف خود داشت در آن تصرف عدوانی نمودند، در حالی که مطابق قانون شرع مدعی باید اقامه بینه کند نه ذوالید و متصرف، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«البَیِّنَهُ عَلی المُدَّعِی وَالیَمِینُ عَلی مَنْ أَنکَرَ»
«در دعاوی حقوقی و غیره، اقامه بینه از آن مدعی و قسم خوردن حق منکر است».
ولی ابوبکر لعنه الله علیه در برابر نص فوق اجتهاد کرده و رأی خود را بر فرمایش رسول خدا صلی الله علیه و آله ترجیح داد.
اینک سخنی از استاد معاصر: محمود ابو ریه که می گوید:
موضوع دیگری که باید در پیرامون آن به صراحت سخن بگوییم برخورد ابوبکر لعنه الله علیه با دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله در مقابل تقاضای آن بانوی دو عالم ارث پدرش را
ص: 228
از وی بود.
بر فرض آن که اخبار آحاد ظنی صلاحیت تخصیص ظاهر قطعی کتاب را داشته، و صحت روایت ابوبکر لعنه الله علیه از رسول خدا صلی الله علیه و آله : «ما پیامبران ارث نمی گذاریم، ثابت شود و معنای عام آن هم تخصیص بردار نباشد، باز ابوبکر می توانست قسمتی از ماترک رسول خدا صلی الله علیه و آله مثلا فدک را در اختیار آن بانوی گرامی بگذارد.
زیرا اینکار جزو اختیارات خلیفه بود و کسی هم نمی توانست در این رابطه به وی اعتراض نماید، خلیفه مسلمین می تواند به هر کس هرچه می خواهد ببخشد، همانگونه که او (ابوبکر لعنه الله علیه) قسمتی از ماترک رسول خدا صلی الله علیه و آله را به زبیر بن عوام، و محمد بن مسلمه و دیگران بخشید. درباره
افزون بر این همین «فدک»را که ابوبکر لعنه الله علیه از دختر پیامبر گرفت دیری نپائید که عثمان خلیفه سوم آن را به مروان بن حکم تیول داد.(1)
ابن ابی الحدید معتزلی یکی از اعلام اهل سنت طی سخنی خلیفه اول و دوم را نکوهش کرده و از رفتار آنها با آن بانوی محترم اظهار تأسف نموده و در پایان می گوید:
گذشته از جنبه شرعی مسأله، جا داشت که مقام خلافت آنها مانع از رفتار آنچنانی شان با دختر عزیز پیامبر بزرگوار صلی الله علیه و آله باشد، آنگاه در ادامه سخنانش می گوید:
این سخنی است که پاسخ ندارد.(2)
فعلا ما کاری به مقتضیات خلافت آنها نداریم، و تنها مسأله را از نظر مقتضیات محاکمه در نظر گرفته و می گوئیم:
موازین شرعی، حاکی از اینکه دختر پیامبر صلی الله علیه و آله در دعوی خود نسبت به «فدک»حاکم بوده، کامل و متعدد است چنانکه بر اهل انصاف پوشیده نیست.
ص: 229
و تنها کافی بود که خلیفه حاکم آن روز به یاد می آورد که این مدعی از نظر قداست در مقامی قرار دارد که با مریم دختر عمران برابری می کند، بلکه برتر از اوست.
کافی بود به یاد می آورد که فاطمه ، مریم، خدیجه، و آسیه همسر فرعون بهترین زنان بهشت، و یا بهترین زنان جهان می باشند.
5- فاطمه زهرا علیها السلام سیده زنان عالمیان است :
«... قال صلی الله علیه و آله: یا فاطِمَهُ أَما تَرْضِینَ أنْ تَکوْنِی سَیِّدَه نِساءِ الْعالَمِینَ، أَوْ سَیِّدَه نِسَاءِ هَذِهِ الأمه؟»(1)
ص: 230
پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله خطاب به فاطمه زهرا علیها السلام فرمود:
فاطمه آیا خشنود نیستی که بانوی بانوان جهان و یا بانوی بانوان امت من هستی؟»
این معنا در روایت دیگری به لفظ دیگری به ترتیب زیر چنین آمده است:
روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله به دیدار فاطمه علیها السلام رفته و از حال وی جویا شد.
فاطمه علیها السلام عرض کرد:
درد رنجورم ساخته، و معمولا به دلیل عدم دسترسی به غذا ناراحتم.
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«یا فاطِمَهُ أَلا تَرْضِینَ أنْ تَکوْنِی سَیِّدَه نِساءِ الْعالَمِینَ، أَوْ سَیِّدَه نِسَاءِ هَذِهِ الأمه؟»
حضرت صدیقه طاهره علیها السلام عرض کرد:
پدر! مگر مریم دختر عمران بانوی بانوان جهان نبود؟
رسول خدایا فاطِمَهُ أَما تَرْضِینَ أنْ تَکوْنِی سَیِّدَه نِساءِ الْعالَمِینَ، أَوْ سَیِّدَه نِسَاءِ هَذِهِ الأمه؟ فرمود:
او بانوی بانوان عصر خود بود و تو بانوی بانوان عصر خود هستی، این را بدان،من تو را به کسی که در دنیا و آخرت آقا است شوهر داده ام.(1)
برتری حضرت زهرا علیها السلام نسبت به مریم عذرا از نظر ائمه اهل بیت علیهم السلام و دوستان ایشان و حتی دیگران موضوع مسلمی بوده است. چنانکه بسیاری از اعلام اهل
ص: 231
سنت او را بر کلیه زنان عالم حتی به مریم بنت عمران ترجیح داده اند، مانند سبکی، سیوطی، زرکشی، مقریزی، ابن ابی داود، و مناوی که نبهانی در کتاب «الشرف المؤبده»، ص 126، طبع دار جوامع الکلم، قاهره، بخش فضائل حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از آنان روایت کرده است.
این همان معنا است که سید احمد زینی دحلان مفتی شافعیه صریحا به صحت آن تأکید ورزیده و در بخشی از سیره خود که در پیرامون ازدواج علی و فاطمه علیها السلام سخن می گوید از جمعی از بزرگان عامه احادیثی در رابطه با آن روایت کرده است.(1)
حدیث حاکی از اینکه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام، مریم، خدیجه و آسیه بهترین زنان بهشت هستند را حافظ احمد بن حنبل شیبانی از ابن عباس روایت کرده است.(2)
حدیث مزبور را حافظ ابوعمر ابن عبدالبر نیز از ابوداود، طی سندی از انس بن مالک، و نیز از عبد الوارث بن سفیان، در ترجمه صدیقه طاهره، و خدیجه علیها السلام روایت کرده است.(3)
حدیث حاکی از برتری حضرت صدیقه طاهره علیها السلام را که کمی پیش تر از این روایت آن را از حافظ ابوداود طیالسی و عده زیادی از اساطین محدثین اهل سنت به عرض رساندیم حدیثی است صحیح و نصی است از رسول خدا صلی الله علیه و آله که در رابطه با برتری آن بانو بر کلیه زنان عالم بر آن تأکید ورزیده است.
ص: 232
6- فاطمه زهرا علیها السلام و آیه مباهله:
مسلمانان به خوبی می دانند که پروردگار عالم دختر گرامی پیامبرصلی الله علیه و آله را از میان زنان امت اسلام برگزیده است، همان گونه که دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام را از میان پسران امت، و شوهرش را از میان جوانان امت برگزیده و آنها را برای مباهله با نصارای نجران با خود به محل مباهله آورد.
«فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ»(1)
«هرگاه بعد از علم و دانشی که (درباره مسیح) به تو رسیده (باز) کسانی با تو به محاجه و ستیز برخیزند، به آنها بگو: «بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما هم فرزندان خود را، ما زنان خویش را دعوت نماییم، شما هم زنان خود را، ما از نفوس خود دعوت کنیم، شما هم از نفوس خود، آنگاه مباهله کنیم، و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»
فخر رازی در تفسیر این آیه آورده است:
پس از نزول آیه شریفه خدای عز وجل دستور داد بهترین پسران و زنان، و کسی را که به منزله جان شما است انتخاب کرده و برای مباهله و نفرین با علمای نصارای نجران با خود بیاورید، و رسول خدا صلی الله علیه و آله در حالی که ردایی از موی سیاه پوشیده، و حسین علیه السلام را در بغل گرفته و دست حسن علیه السلام را در دست داشت، و فاطمه علیها السلام پشت آن حضرت، و علی علیه السلام دنبال فاطمه علیها السلام می آمد، مقابل نصاری نجران رسیدند، آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
ص: 233
هنگامی که من آغاز به نفرین کردم شما آمین بگوئید.
در این هنگام اسقف نجران گفت:
ای جماعت نصارا من هم اکنون قیافه هایی را می بینم که اگر از خدا بخواهند کوهی را از جایش برکند آن را از جا بر می کند، با اینها مباهله نکنید که به هلاکت می رسید، و تا روز قیامت دیگر یک نصرانی در روی زمین زنده نمی ماند.(1)
7- فاطمه زهرا علیها السلام و آیه تطهیر :
و نیز مسلمین متفقا قبول دارند که حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از جمله کسانی است که پروردگار متعال آیه تطهیر را درباره آنان نازل فرموده است:
«انَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا»(2)
«خدا خواسته است هر گونه پلیدی را از شما اهل بیت پیغمبر برداشته و شما را پاک و پاکیزه گرداند».
8- فاطمه زهرا علیها السلام و آیه مودت :
همه میدانند که حضرت صدیقه طاهره سلام الله علیها از کسانی است که خدا دوستی آنها را برای مسلمانان واجب فرموده و آن را اجر رسالت پیامبر صلی الله علیه و اله قرار داده است.
یا آلَ بَیتِ رَسولِ اللَهِ حُبَّکُمُ***فَرضٌ مِنَ اللَهِ فی القُرآنِ أَنزَلَهُ
کَفاکُمُ فی عَظیمِ القَدرِ أَنَّکُمُ***مَن لَم یُصَلِّ عَلَیکُم لا صَلاهَ لَهُ (3)
ص: 234
ای اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله محبت و مودت بر شما از طرف پروردگار متعال در قرآن که آن را از آسمان فرو فرستاده واجب اعلام شده است.
در عظمت شان شما این کفایت میکند که هر کس در نماز خود بر شما صلوات نفرستد نمازش باطل میشود.
رأیتُ ولائی آلَ طه فریضهً***علی رغمِ أهلِ البُعدِ یُورثُنی القُرْبی
فما طلبَ الرحمانُ أجراً علی الهُدی***بتبلیغِهِ إلاّ الموَدَّهَ فی القُربَی (1)
من دوستی اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله را بر غم نظر دورافتادگان از قرب الهی تنها عامل نزدیکی به خدا می بینم.
زیرا پروردگار متعال به عنوان اجر رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله چیزی جز مودت اهل بیت علیهم السلام از ما نخواسته است.
یا آل طه یا أهلَ خَیر نَبیٍّ*** جَدُّکُم خَیرَهٌ وأنتُم خِیارٌ
أذهَبَ اللهُ عَنکُمُ الرِّجسَ أهلَ ال-*** بَیتِ قِدماً فانتُمُ الأطهارُ
لَم یَسَل جَدُّکُم عَلَی الدین أجراً*** غَیرَ وُدِّ القُربَی ونَعمَ الإجارُ (2)
ای آل طه! ای خاندان بهترین پیامبران! همانگونه که جد شما برگزیده پیامبران است شما نیز برگزیدگان امت اسلامی هستید.
پروردگار متعال از روز نخست هر گونه پلیدی را از شما اهل بیت برطرف کرده است بنابراین شما پاکان و پاکیزه گانید
جد شما در مقابل ابلاغ پیام آسمانی خود جز محبت و مودت شما از امت خود مطالبه پاداشی نفرموده، و این چه پاداش نیکویی است.
همین طور حضرت صدیقه طاهره علیها السلام از بهترین نیکوکاران است چنانچه پروردگار متعال در قرآن کریم می فرماید:
ص: 235
«إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا*وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا*إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا»(1)
«نیکوکاران در بهشت از شرابی مینوشند که طبعش (در لطافت رنگ و بوی آن) همانند کافور است ... و در راه دوستی خدا طعام خود را در اختیار فقیر و یتیم و اسیر قرار داده و میگویند:
ما فقط به خاطر خشنودی پروردگارمان طعام خود را به شما میدهیم و در مقابل آن چشم داشت هیچگونه پاداش و سپاسی را نداریم».
کلیه علمای شیعه به پیروی از ائمه معصومین علیهم اللسام بر این باورند که این آیات شریفه درباره علی، فاطمه، حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است، آنگاه که سه شب پشت سر هم افطار خود را در اختیار فقیر و یتیم و اسیر قرار دادند.
زمخشری این مسأله را در کشاف، سوره انسان، ذیل همین آیه مرسلا از ابن عباس(2)، و طی سندی متصل از واحدی در تفسیر خود «البسیط»(3) روایت کرده است، و ثعلبی آن را در تفسیر خود «الکشف والبیان»(4)، و موفق بن احمد در «المناقب»آورده است.(5)
عده ای از دانشمندان مورد اعتماد نیز آن را در کتب خود که در رابطه با فضائل اهل بیت علیهم السلام نوشته اند از امور مسلم گرفته اند، و خود ما در فصل چهارم از «الکلمه الغراء»در تفضیل زهرا علیها السلام در این زمینه تعلیقات و تنبیهات اهل بحث و تحقیق از دانشمندان را آورده ایم به آن کتاب مراجعه شود.
ص: 236
خلاصه مقام مقدس حضرت صدیقه طاهره علیها السلام در پیشگاه پروردگار متعال و پیامبرصلی الله علیه و آله و مؤمنین مقتضی آن بود که اعتماد تام و تمام نسبت به دعوی آن حضرت، و اطمینان کامل به سخنان آن بانوی گرامی داشته باشند به گونه ای که در اثبات ادعایش نیازی به شاهد نباشد، زیرا زبان آن صدیقه معصومه از تکلم به باطل محفوظ بوده و محال است که سخنی بر خلاف واقع بر زبان براند.
بر این اساس ادعای آن حضرت به تنهایی کاشف از صحت دعوی اوست، و این مطلبی است که هر کس شناختی از آن حضرت داشته باشد تردیدی در آن به خود راه نمی دهد.
و ابوبکر از اشخاصی است که بهتر از دیگران آن بانوی دو جهان را می شناخت و اطمینان کامل به صحت ادعای او داشت، ولی همان گونه که علی فاروقی از علمای بزرگ بغداد و مدرس مدرسه غربی آن شهر) که یکی از اساتید ابن ابی الحدید معتزلی حکایت کرده که انگیزه برخورد ناروای ابوبکر با آن مظلومه ستمدیده چیز دیگری بوده است.
9- سؤال ابن ابی الحدید از استاد خود:
ابن ابی الحدید روزی از علی فاروقی فوق الذکر پرسید:
ایا فاطمه علیها السلام در ادعای خود در مورد «فدک»صادق بود؟
جواب داد: آری.
ابن ابی الحدید پرسید:
در این صورت چرا ابوبکر آن را به وی پس نداد؟
استاد تبسمی کرده و سپس سخن لطیفی بر زبان راند که موجب شگفتی است. اوگفت:
اگر آن روز ابوبکر «فدک»را به محض ادعای فاطمه علیها السلام علل به وی پس می داد فردا
ص: 237
باز آمده و ادعا می کرد که خلافت از آن شوهرش امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام می باشد، و ابوبکر چون هیچ گونه عذری در مقابل او نداشت ناگزیر از مسند خلافت پائین کشیده می شد، زیرا او قبلا پذیرفته بود که آن حضرت در آنچه ادعا می کند صادق بوده و نیازی به ارائه شاهد ندارد.
به همین دلیل بود که ابوبکر شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام را در رابطه با حق فاطمه علیها السلام نسبت به «فدک» جایز ندانست، در حالیکه یهودیان خیبر با آن همه شهامتی که داشتند، و با آنکه علی علیه السلام به موجودیت جامعه یهود در خیبر خط بطلان کشیده بود او را از شهادت به باطل مبری دانسته اند. بر همین اساس (نه به دلیل دیگر) بود که خلط مبحث کرده و متصرف در مال خود را مدعی قلمداد نموده و از وی مطالبه شاهد کرد، در صورتی که بر خود وی لازم بود که اقامه شهود نماید.
مایه تأسف شدید و شگفتی است که او به فاطمه معصومه علیها السلام گفت:
من به صحت سخن تو یقین ندارم، در حالی که گفته او بدون نیاز به هیچ دلیلی از ثابت ترین موازین حکم به نفع آن حضرت بود.
با صرف نظر از همه اینها بر فرض اگر فاطمه علیها السلام نیز همانند دیگر بانوان با ایمان در اثبات مدعای خود نیازی به شاهد داشت، شهادت علی علیه السلام که برادر پیامبر و نسبت به آن حضرت همانند هارون نسبت به موسی بود در اثبات دعوی فاطمه علیها السلام کافی بود، زیرا انوار یقین و راستی از شهادت آن حضرت می درخشید و حاکم شرع که در مرافعات بالاتر از یقین چیز دیگری نمی خواهد.
به همین جهت رسول خدا صلی الله علیه و آله گواهی خذیمه بن ثابت را مانند شهادت دو عادل قرار داد. خدا میداند که علی علیه السلام از این نظر از خذیمه و دیگران برتر و شایسته تر بود.
اگر این را هم نادیده گرفته و بپذیریم که گواهی علی علیه السلام ارزش قضائی شهادت یک فرد عادل از عدول مؤمنین را دارد، چرا ابوبکر فاطمه علیها السلام علی را به جای شاهد دوم
ص: 238
قسم نداد تا در صورتی که قسم نخورد دعوی او را رد کند؟ او به جای این کار (که رویه قضائی حق و صحیح هم همین است) پس از آنکه شهادت علی علیه السلام و ام ایمن را نپذیرفت، ادعای دخت گرامی رسول خدا صلی الله علیه و آله را رد کرد.
10- علی علیه السلام همتای قرآن است
روشن است که این کار ابوبکر بر هیچ کدام از قوانین شرع مقدس اسلام استوار نبود، با آنکه علی علیه السلام مطابق احادیث بسیاری همچون «حدیث ثقلین» که صاحبان صحاح و غیر آنان روایت کرده اند همتای قرآن است.
الحافظ ابوعیسی الترمذی باسناده عن الأعمش، عن حبیب بن ابی ثابت، عن زید بن ارقم قال:
قَالَ رسول الله صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمْ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِ لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی اَحَدَهُما اعظمٌ مِنَ الاخَرِ: کِتَابُ اَللَّهِ حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ إِلَی اَلْأَرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی لن یتفرقا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ اَلْحَوْضَ فَانْظُرُوا کَیْفَ تَخْلُفُونِّی فِیهِمَا؟(1)
ص: 239
حافظ ابوعیسی ترمذی به سند مذکور از زید بن ارقم روایت میکند که گفت:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«من در میان شما چیزی از خود به جا می گذارم که اگر بدان چنگ بزنید هرگز پس از من به ضلالت نمی افتید، یکی از آنها بزرگتر از دیگری است: و آن کتاب خدا است که همانند ریسمانی از آسمان به زمین کشیده شده و دیگری عترت و اهل بیت من است آن دو هرگز از ا ز هم جدا نمی شوند تا در حوض کوثر به من محلق شوند پس از من مواظب رفتارتان با آنان باشید».
مسلم است که سرآمد عترت و سرور آنها علی علیه السلام است.
11- معیت قرآن و علی علیه السلام نسبت به هم
همچنین رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره او فرمود:
«عَلِیٌّ مَعَ الْقُرْآنِ، وَالْقُرْآنُ مَعَ عَلِیٍّ، لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا
ص: 240
عَلَیَّ الْحَوضَ ».(1)
«علی با قرآن، و قرآن با علی است، آن دو هرگز از همدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر به من ملحق شوند».
این حدیث را حافظ ابوعبدالله حاکم نیشابوری طی سندی از ام المؤمنین ام سلمه همسر پیامبرصلی الله علیه و آله روایت کرده و گفته است:
این حدیث دارای سند صحیحی است.
ذهبی نیز آن را در «تلخیص المستدرک»، آورده و بر صحت آن صحه گذاشته است.
ص: 241
و ابن حجر هیتمی طی سندی روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و اله در بیماری منجر به مرگ خود خطاب به جمعیتی که منزل آن حضرت را پر کرده بودند فرمود:
مردم شاید من به زودی از میان شما رخت بربندم، اینک سخنی با شما دارم که آن را خوب به خاطرتان بسپارید:
من کتاب خدا و عترت خود را در میان شما میگذارم، سپس دست علی علیه السلام را گرفته و بالا برد و فرمود:
علی با قرآن و قرآن با علی است و از همدیگر جدا نمی شوند تا در حوض کوثر به من وارد شوند.
علاوه بر همه اینها علی علیه السلام در آیه مباهله نفس رسول خدا صلی الله علیه و اله قلمداد شده است.
وَ هُوَ فِی آیَهٍ التَّبَاهُلِ نَفْسُ ال-*** رَّسُولِ لَیْسَ غَیْرُهُ ایَّاهَا
او (یعنی علی علیه السلام) در آیه مباهله نفس رسول الله خوانده شده و جز او کس دیگری جان پیامبر نیست.
با این وصف شهادت امیرالمؤمنین علیه السلام در این محاکمه مردود شناخته شد این مصیبت بزرگی بود که در اسلام پدید آمد.
إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ .
ص: 242
گفتار دهم
1- حضرت آیه الله شهید حاج سید ابوالحسن شمس آبادی قدس سره
تصویر
(از اصفهان)
ص: 243
ص: 244
2- اهمیت عزاداری بر امام حسین علیه السلام
اهمیت عزاداری بر امام حسین علیه السلام(1)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
الحمد کله لله رب العالمین، خالق الخلائق أجمعین، الذی لا یدرکه بعد الهمم ولا یناله غوص الفطن، توحد بالعز والبقاء، و قهر عباده بالموت والفناء، تعالی الله عما یقول الظالمون علوا کبیرا، الصلوه والسلام علی سید الأنبیاء والمرسلین، اشرف السابقین واللاحقین، افضل سفراء المقربین، سیدنا و نبینا و حبیب قلوبنا و شفیع ذنوبنا
ص: 245
ابی القاسم محمد صلی الله علیه و آله الطاهرین واللعنه الدائمه علی اعدائهم اجمعین.
3- ایرادات واهی بر شعائر حسینی:
یکی از بلایای بزرگ و خیانت های نابخشودنی و بسیار خطرناک استعمار که با القاء شبهات واهیه در قلوب برخی از ساده لوحان و نا آگاهان موجب تلاطم فکری شده است و سمپاشی های متداومشان عوام الناس را تا حدودی از نزاکت و ادب اجتماعی و تعهدات دینی و اخلاقی منحرف کرده و نادرا بعضی را به گستاخی نیز واداشته است و با تبلیغات همه جانبه، افکار را مشوش نموده و ایادی خائن خود را آماده بهره برداری نموده اند حمله جسورانه به (شعائر حسینی) علیه الصلوه والسلام است که در شکل های مختلف و اطوار گوناگون مراسم عزاداری سرور شهیدان علیه السلام و مجالس عزا و مجامع وعظ و خطابه و حتی ذکر مصائب شهیدان راه حق و عزیزترین عزیزان خدا را مورد حمله قرار داده، بلکه قدم فراتر نهاده و از جسارت به خطباء عالیقدر مکتب مقدس تشیع و پوزخند به خطابه ها و سخنرانی ها نیز دریغ ندارند!!!
و گاهی با اصطلاحات خاصی که از غرب زدگان به ارث برده اند و با تیترهای جدیدی که تنها دل خود را به آنها خوش کرده اند می گویند:
ملت ما، ملت گریه نیست!!
گریه چه اثری دارد؟!!
آیا گریه بس نشده است؟
ما به جای گریه باید مشت بر سر دشمن بکوبیم!!
و امثال این سخنان نابجا که از مخترعات و کشفیات بسیار، بسیار علمی!!تیپ تربیت شده جدید است و بهمین الفاظ و عبارات خود را قانع کرده اند. در حالیکه
ص: 246
سخت در اشتباه افتاده اند.
زیرا: اولا - از نظر طبیعی، علی التحقیق چشم خشک و بی اشک غالبا نمونه ای از تحجر و سختی دل و... تاریکی باطن است، و چشم اشکبار، مظهریست از عطوفت و رحمت و نرمش دل.
و از این گذشه، طبیعی انسانست که گریه و ریزش اشک بسیاری از عقده های درونی و مصائب را برطرف می کند و حتی متخصصین فن گفته اند که بسیاری از بیماریها داروی موثرش گریه است.
و از اینهم که بگذریم می بینیم قرآن کریم در آیات متعدده اش از چشم اشکبار بسی مدح و تمجید فرموده، و حتی به ملاحظاتی امت را بر گریستن تشویق فرموده است.
در جائی می فرماید:
«فَلْیَضْحَکُوا قَلِیلًا وَلْیَبْکُوا کَثِیرًا ...»(1)
«کم خنده کنید، و بسیار بگریید».
با ما استاندارد ایران در جای دیگر می فرماید:
«وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَری أَعْیُنَهُمْ تَفیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدینَ»(2)
«و هر زمان آیاتی را که بر پیامبر (اسلام) نازل شده بشنوند، چشمهای آنها را می بینی که (از شوق) اشک میریزد، به خاطر حقیقتی که دریافته اند، آنها می گویند: پروردگارا! ایمان آوردیم، پس ما را با گواهان و (شاهدان حق، در زمره یاران محمد) بنویس»
ص: 247
و در موضوع آنانکه نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و خود را برای رفتن به میدان جنگ آماده نموده بودند ولی وسیله ای که ایشان را به محل نبرد ببرد نبود، می فرماید:
«وَأَعْیُنُهُمْ تَفِیضُ مِنَ الدَّمْعِ حَزَنًا»(1)
«در حالی که چشمانشان از اندوه اشکبار بود».
و در وصف اهل ایمان می فرماید:
«وَ یَخِرُّونَ لِلْأَذْقانِ یَبْکُونَ وَ یَزیدُهُمْ خُشُوعاً»(2)
«آنها (بی اختیار) به زمین می افتند و گریه میکنند، و (تلاوت این آیات، همواره) بر خشوعشان می افزاید.»
و در جای دیگر، ذات مقدس حق، مردم را به دعا و کیفیت آن امر نموده و می فرماید:
«ادْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَهً إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدینَ»(3)
«پروردگار خود را (آشکارا) از روی تضرع، و در پنهانی بخوانید (و از تجاوز دست بردارید که) او متجاوزان را دوست نمیدارد». |
و در جای دیگر می فرماید:
«وَاذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعًا وَخِیفَهً وَدُونَ الْجَهْرِ مِنَ الْقَوْلِ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ وَلَا تَکُنْ مِنَ الْغَافِلِینَ »(4)
ص: 248
«پروردگارت را در دل خود، از روی تضرع و خوف، آهسته و آرام، صبحگاهان و شامگاهان یاد کن، و از غلافلان مباش.»
و همچنین در احادیث بسیاری این صفت ممتاز انسانی و ایمانی مورد مدح قرار گرفته است.
چنانکه از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که فرمود:
«أَوْحَی اَللَّهُ عزوجل إِلَی مُوسَی أَنَّ عِبَادِی لَمْ یَتَقَرَّبُوا إِلَیَّ بِشَیْءٍ أَحَبَّ إِلَیَّ مِنْ ثَلاَثِ خِصَالٍ قَالَ یَا رَبِّ وَ مَا هُنَّ ؟ قَالَ یا مُوسَی اَلزُّهْدُ فِی اَلدُّنْیَا وَ الْوَرَعَ عَنِ الْمَعَاصِی واَلْبُکَّاءُ مِنْ خَشْیَتِی فَفِی اَلرَّفِیع اَلْأَعْلَی لاَ یُشَارِکُهُمْ فِیهِ أَحَدٌ...»(1)
«خداوند با عز و جلال، وحی نمود به موسی علیه السلام که بندگان من تقرب به من پیدا نمیکنند به چیزی که محبوبتر از سه خصلت باشد، موسی علیه السلام عرض کرد: پروردگار من آن خصلتها کدامست؟ فرمود: ای موسی پارسائی در دنیا و پرهیز از معاصی (و نافرمانی) من، و گریه از خوف من پس در رفیع اعلی (مقام خاص بندگان مقرب حق)هیچکس با ایشان مشارکت نخواهد داشت.»
و در حدیثی دیگر دارد که خداوند به حضرت موسی علیه السلام فرمود:
«...ها أنَا یاابْنَ عِمْرَانَ، هَبْ لِی مِنْ قَلْبِک الْخُشُوعَ، وَ مِنْ بَدَنِک الْخُضُوعَ، وَ مِنْ عَینَیک الدُّمُوعَ، وَ ادْعُنِی فِی ظُلَمِ اللَّیلِ، فَإِنَّک تَجِدُنِی قَرِیباً مُجِیباً ...» (2)
ص: 249
«بخودم سوگند ای پسر عمران: از دلت خشوع و از بدنت خضوع به من عطا کن و از چشمانت قطرات اشک جاری ساز، و مرا در تاریکیهای شب بخوان، بیقین به تو نزدیک خواهم بود (و) جواب (خواسته های ترا ) می دهم».
و در حدیثی دیگر از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که فرمود:
«لَمَّا کَلَّمَ اَللّهُ مُوسی قَالَ إِلَهِی مَا جَزَاءُ مَنْ دَمَعَتْ عَیْنَاهُ مِنْ خَشْیَتِکَ قَالَ یَا مُوسَی أَقِی وَجْهَهُ مِنْ حَرِّ اَلنَّارِ وَ آمنه یَوْمَ اَلْفَزَعِ اَلْأَکْبَرِ»(1)
«زمانی که خداوند با موسی سخن گفت (موسی) عرض کرد: پروردگار من، پاداش آنان که چشمانشان از خوف تو اشک می ریزد چیست؟ فرمود ای موسی صورت ایشان را از حرارت آتش (جهنم) حفظ میکنم و در روز فزع اکبر (قیامت) در امان منند»
و در حدیثی آمده که خداوند متعال، به حضرت موسی علیه السلام وحی فرستاد وفرمود:
«...مَا تَعَبَّدَ إِلَی الْمُتَعَبِّدِ بِمِثْلِ الْبُکَاءِ مِنْ خیفتی »(2)
«اهل عبادت، عبادتی انجام نمی دهند که (ثمره و نتیجه اش) مثل گریستن از خوف من باشد».
رسول خدا صلی الله علیه و آله به حضرت علی علیه السلام فرمود:
یَا عَلِیُّ عَلَیْکُمْ بِالْبُکَاءِ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ یُبْنَی لَکَ بِکُلِّ قَطْرَهٍ بَیْتٍ
ص: 250
فِی الْجَنَّهِ »(1).
«یا علی: بر تو باد. ریزش اشک از خوف خدا که در برابر هر قطره اشک، خانه ای در بهشت (برای تو) بنا می گردد».
و نیز رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«الْبُکَاءُ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ یُطْفِئُ بخاراً مِنْ غَضَبِ اللَّهُ»(2)
«گریه از خوف خدا دریاهائی از غضب خدا را خاموش میسازد».
«وَ رُوِیَ اَن یحیی بْنِ زَکَرِیَّا بکی حَتَّی أَثَرتِ الدُّمُوعَ فِی خَدَّیْهِ وَ عَمِلَت لَهُ أُمُّهُ لباده عَلَی خَدَّیْهِ یُجْرِیَ عَلَیْهِ الدُّمُوعَ »(3)
«روایت شده است که حضرت یحیی بن زکریا علیه السلام آنقدر گریست که قطرات اشک در گونه های آنحضرت اثر گذارد (و خدش مجروح گردید) مادر (عزیز) ش نمدی بر گونه های او گذارد تا اشک چشم آنحضرت بر آن جاری گردد».
امام حسین علیه السلام فرمود:
«مَا دَخَلْتُ عَلَی أَبِی قَطُّ إِلَّا وَجَدْتُهُ بَاکِیاً »(4)
«هرگز بر پدرم وارد نگردیدم مگر آنکه آن حضرت را گریان دیدم».
ص: 251
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«لَا تَرَی النَّارَ عَیْنٌ بَکَتْ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ وَ لَا عَیْنٌ سَهِرَتْ فِی طَاعَهِ اللَّهِ وَ لَا عَیْنٌ غُضَّتْ عَنْ مَحَارِمِ اللَّهِ »(1)
«چشمی که از خوف خدا بگرید و (یا) در فرمانبری او (بشب) بیداربماند و (یا) از محارم خدا خود را بپوشد آتش (غضب خدا) را نمی بیند».
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«الْبُکَاءُ مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ مِفْتَاحُ الرَّحْمَهِ وَ عَلَامَهُ الْقَبُولِ وَ بَابُ الْإِجَابَهِ .»(2)
«گریستن از خوف خدا، کلید رحمت (حق) و نشانه قبول (شدن اعمال) و باب اجابت (دعا) است».
و در خبری زراره از حضرت صادق علیه السلام روایت نموده که فرمود:
«... وَ کَانَ جَدِّی إِذَا ذَکَرَهُ (ای الحسین علیه السلام) بَکَی حَتَّی تَمْلَأَ عَیْنَاهُ لِحْیَتَهُ وَ حَتَّی یَبْکِیَ لِبُکَائِهِ رَحْمَهً لَهُ مَنْ رَآهُ وَ إِنَّ الْمَلَائِکَهَ الَّذِینَ عِنْدَ قَبْرِهِ لَیَبْکُونَ فَیَبْکِی لِبُکَائِهِمْ کُلُّ مَنْ فِی الْهَوَاءِ وَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَلَائِکَهِ...».(3)
«... جد (بزرگوار) م چون متذکر (مصائب) حضرت حسین علیه السلام می گردید آنقدر میگریید که محاسن مبارکش را اشک چشم پر مینمود، و هر کس آن حضرت را در چنین حالتی (گریه و اضطراب) میدید برای شفقت به آن بزرگوار میگریست و فرشتگانی که در کنار مرقد منور ان
ص: 252
حضرتند چون میگریند برای گریه آنان همه فرشتگانی که در هوا وآسمانند میگریند.
و در خبر (ابن خارجه) از حضرت صادق علیه السلام روایت شده که گفت:
«کُنَّا عِنْدَ الصادق علیه السلام فَذَکَرْنَا اَلْحُسَیْنَ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ [وَ عَلَی قَاتِلِهِ لَعْنَهُ اَللَّهِ] فَبَکَی أَبُو عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ وَ بَکَیْنَا قَالَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَقَالَ: قَالَ اَلْحُسَیْنُ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ أَنَا قَتِیلُ اَلْعَبْرَهِ لاَ یَذْکُرُنِی مُؤْمِنٌ إِلاَّ بَکَی»(1)
«محضر مبارک حضرت صادق علیه السلام بودیم پس چون نام امام حسین علیه السلام- که بر قاتلش لعنت خدا باد - را بردیم آن حضرت اشکش جاری گشت و ما نیز گریان شدیم. ابن خارجه می گوید: پس از این آنحضرت سر مبارک خود را بلند کرد و فرمود: امام حسین علیه السلام فرمود:
من کشته اشک هستم، یاد نمی کند مرا هیچ مؤمنی مگر آنکه چشمش گریان می گردد.»
و در روایت دیگر است که حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام به امام حسین علیه السلام نظری نموده و فرمود:
«یا عَبْرَهُ کُلِّ مُؤْمِنٍ فَقَالَ : أَنَا یا أَبَتَاهْ ؟ قَالَ : نَعَمْ یَا بُنَیَّ »(2)
«ای (سبب ریزش) اشک چشم هر مؤمن. امام حسین علیه السلام عرض کرد: ای پدر (بزرگوار) من (سبب ریزش) اشک چشم هر مومنی هستم؟
فرمود: آری. ای فرزند (عزیز)م.»
و در حدیث دیگری آمده که: .
«انْهَ إِذَا هَلَّ هِلَالُ عَاشُورَاءَ إشتد حُزْنُهُ وَ عَظُمَ بُکَائُهُ عَلَی مُصَابٍ»
ص: 253
«جَدِّهِ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ النَّاسُ یَأْتُونَ عَلَیْهِ مِنْ کُلِّ جَانِبٍ وَ مَکَانَ یُعَزُّونَهُ بِالْحُسَیْنِ یَنُوحُونَ مَعَهُ عَلَی مَصابِ الْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلَامُ... »(1)
«چون هلال عاشورا (ی حسینی علیه السلام) می رسید اندوه امام صادق علیه السلام شدید می گردید و بر مصائب جدش حضرت حسین علیه السلام بسیار میگریست، و از هر گوشه و کنار و ناحیه ای مردم شرفیاب می شدند و آنحضرت را بر (مصائب) امام حسین علیه السلام تعزیت می گفتند، و بر دردها و اندوه و غم امام حسین علیه السلام با صدای بلند نوحه سرائی نموده و اشک می ریختند.»
ابن قولویه قمی قدس سره که از اکابر و مفاخر علماء اقدمین شیعه است و در سال 367 ه. ق وفات نموده، در کتاب (کامل الزیارات) از ابوهارون مکفوف روایت کرده که گفت:
«قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ لَهُ : وَ مَنْ ذُکِرَ الْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلَامُ عِنْدَهُ فَخَرَجَ مِنْ عَیْنَیْهِ مِنَ الدُّمُوعِ مِقْدَارُ جَنَاحِ ذُبَابٍ کَانَ ثَوَابُهُ عَلَی اللَّهِ عزوجل وَ لَمْ یَرْضَ لَهُ بِدُونِ الْجَنَّهِ)».(2)
«حضرت صادق علیه السلام در حدیث مفصلی فرمود: کسی که نام حسین علیه السلام نزد او برده شود و از دیدگانش به اندازه بال مگسی اشک جاری گردد، ثواب (و پاداش) آن بر خدای با عز و جلال است، و خدا برای او راضی نمی گردد مگر بهشت را.»
و نیز در همان کتاب از معاویه بن وهب روایت نموده که گفت: از حضرت صادق علیه السلام اجازه خواستم که شرفیاب شوم، اذنم دادند، چون بر آن حضرت وارد
ص: 254
شدم در مصلای منزل به نماز اشتغال داشتند. پس نشستم تا نماز آن بزرگوار پایان یافت، و شنیدم که در مناجات با پروردگار خود می فرمود:
«اللهمَّ یا مَنْ خُصَّنا بالکرامَه ؛ وَوَعَدَنا بالشَّفاعَه وخَصَّنا بالوَصیَّه ؛ وأعْطانا عِلْمَ ما مَضی وعِلْمَ ما بَقیَ ؛ وَجَعَلَ أفْئدَه مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْنا، اغْفِرلی ولإخْوانی وَزُوّارِ قَبر أبی الحسینِ ... فَارْحَمْ تلک الْوُجُوهِ التی غیرّتها الشَّمْسِ ، وَ ارْحَمْ تلک الْخُدُودَ التی تَتَقَلَّبُ علی حفره أبی عَبْدِ اللَّهِ الحسین علیه السَّلَامُ وَارْحَم تِلْکَ الأعْیُنَ الَّتی جَرَتْ دُمُوعُها رَحمهً لَنا وارْحَم تِلْکَ القُلُوبَ الَّتی جَزِعَتْ واحْتَرقَتْ لَنا وارْحَم تِلْکَ الصَّرْخَه الَّتی کانَتْ لَنا»(1)
«پروردگارا! ای کسی که ما را اختصاص به کرامت داده و وعده شفاعت دادی و مختص به وصیت نمودی (یعنی ما را وصی پیامبرت قرار دادی) و علم به گذشته و آینده را به ما اعطاء فرمودی، و قلوب مردم را مایل به طرف ما نمودی، من و برادران و زائرین قبر پدرم حسین علیه السلام را بیامرز.. پس تو این صورت هایی که حرارت آفتاب آنها را در راه محبت ما تغییر داده مورد ترحم خودت قرار بده و نیز صورت هایی را که روی قبر اباعبدالله الحسین علیه السلام می گذراند و برمیدارند مشمول لطف و رحمتت قرار بده و همچنین به چشمهایی که از باب ترحم بر ما اشک ریخته اند نظر عنایت فرما و دلهایی که برای ما به جزع آمده و به خاطر ما سوخته اند را ترحم فرما، بار خدایا به فریادهایی که به خاطر ما بلند شده برس»
و جز اینها از احادیث متکثره دیگری که در این باب وارد گردیده است، که چشم اشکبار، به ویژه اشکی که در عزای امام حسین علیه السلام ریخته شود، مورد مدح قرار
ص: 255
گرفته است.
البته (بکاء) و گریستن، محتواهای متفاوتی دارد. گاهی ریزش اشک بعلت رأفت و رحمت است چنانکه در روایات است که پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از نزول آیه شریفه:
«وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِینَ هَا سَبْعَهُ أَبْوَابٍ لِکُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ»(1)
«و دوزخ، میعادگاه همه آنهاست. هفت در دارد، و برای هر دری، گروه معینی از آنها تقسیم شده اند.»
به سختی گریست و حتی اصحاب نیز بگریستند و مسلما این جزع، برای ترحم کرامت بوده است.
و زمانی نیز ریزش اشک برای خوف از خداست، مثل گریه های حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و اولاد طاهرینش (ارواح العالمین لهم الفداء) در تاریکیهای شب از خوف خدا معروف در احادیث است.
و گاهی گریه، گریه فراق است، چون گریه حضرت یعقوب علیه السلام در فراق یوسفش که آنقدر گریست تا چشمانش سفید شد. (وَ ابْیَضَّتْ عَیْناهُ مِنَ الْحُزْنِ).
و بر حسب مآثر وارده، مؤثرترین و برترین مستحبات گریه بر مصائب امام حسین علیه السلام است، و لذا می بینیم بسیاری از انبیاء علیهم السلام که از طریق وحی مصائب آینده واقعه (طف) به آنان اعلام میگردید به شدت گریان می شدند. مثل حضرت آدم و موسی و دیگر انبیاء علیهم السلام، و حتی فرشتگان، و بنی الجان بر مصائب آنحضرت عزادار بوده و هستند، و بر حسب احادیث کثیره پس از واقعه (طف) صفوف انبیاء و
ص: 256
اوصیاء و فرشتگان به زیارت مرقد منور آن حضرت می روند و بر مصائبش اشک میریزند.
و چون نقل همه این احادیث بطول می انجامد شما را به کتابهایی که می توانید بر مفصلات واقف گردید بویژه بحار الانوار علامه مجلسی قدس سره و کامل الزیارات و کافی و دیگر کتب تالیفی ارجاع می دهیم.
4- فضیلت مجلس عزای امام حسین:
بر احدی پوشیده نیست که اقامه مجالس عزا و سوگواری برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام مخصوص محبین اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست بلکه عموم فرق اسلامی بدین سنت سنیه معتقد، و دیدگان همه امت در عزای این گوهر بی بدیل آفرینش اشکبار است. و نه تنها فرق اسلامی بلکه دیگر طوائف و قبائل و مذاهب، حتی آنان که منکر نبوتند و یا اسلام را نپذیرفته اند و به ولایت اهل بیت علیهم السلام عقیده ندارند، چون یهود و نصاری و جز آنان، همه و همه به مجالس عزای امام حسین علیه السلام معتقد و به آثار مترتبه بر آن معترفند حتی به تواتر رسیده است که بسیاری از طوائف هنود و آتش پرستان چون در اقامه اینگونه مجالس، آثار عجیبه مشاهده کرده اند، و کثیرا نیازهای خود را به برکت توسل به آن حضرت به دست آورده و مشکلاتشان حل شده و یا بیماریهایشان به طفیل نام مقدس آن سلاله اطیبین شفا یافته است، ملازم تعزیه داری و توسل به آنحضرت بوده و هستند و آن عزیز خدا را گره گشای مشکلات خود می دانند.
چنانکه در کتاب (معالی السبطین) نقل گردیده که:
یکی از بازرگانان معروف هندوستان، ملقب به (افتخارالدوله) ساکن (لکهنو) که منصب (مستوفی الممالکی) را دارا بود، و از نظر عقیده مسلمان نبوده بلکه همان
ص: 257
عقائد سخیفه باطله هنود را داشته است، در هر سال وجوه بسیاری در ماه محرم برای اقامه مجلس عزاداری حضرت سید الشهداء علیه السلام اختصاص داده و هنگام عاشوراء بذل می نمود. در یکی از سالها که میزان کمتری بذل نمود، در فاصله کمی به بیماری شدیدی مبتلا گشت که تدریجأ حال او به وخامت رفته و چیزی نمانده بود که تلف شود، و در حالتی شبیه به حالت نزع، در بیهوشی عمیقی فرو رفت و پس از ساعتی از آن حال بیرون آمده و از بیماری برست و شفا یافت، و بی درنگ به دین مقدس اسلام مشرف گردید. همه شگفت زده و انگشت حیرت به دندان گرفته و علت این شفای معجزه آسا را از وی جویا شدند؟ گفت در حالتی بس نزار که سر از پا نمی شناختم و رابطه ام از همه جا قطع شده بود و نمی دانستم در چه عالمی بسر میبرم ناگهان وجود مقدس امام حسین علیه السلام در برابر دیدگانم متمثل گردید، چون چشم به جمال دل آرایش دوختم، فرمود:
برخیز خداوند به برکت اقامه مجالس عزا برای مصائب من ترا عافیت بخشید.
این بشنیدم و دیگر چیزی ندیده و احساس کردم که سلامت خویش را بازیافته ام. و چنانکه نوشته اند نامبرده از آن پس به تعلم احکام اسلام و معرفت حلال و حرام پرداخته و پس از چندی عازم مجاورت در جوار تربت مقدسه آن حضرت میشود و همه اهل و عیال و خانواده خود را که به طفیل او اسلام را پذیرا شده بودند، به عتبه مقدسه آن حضرت کوچ داد و اموال نفیسه ای را وقف مرقد آنحضرت نمود، و در میان مجاورین آن زمان، اعبد، و ازهد از او نبود.(1)
و نیز در همان کتاب، داستان عجیب دیگری نقل می نماید و آن اینست که:
مردی از ساکنان بلاد هند که از محبین اهل بیت علیهم السلام بوده و مال فراوانی داشت،
ص: 258
هر سال در ایام عاشورای حسینی علیه السلام به اقامه مجالس عزا می پرداخته و از هر گونه مخارج و اطعام دریغ نمی داشته است، و پس از پایان هر عاشورا مجموع فرشهائی را که برای پذیرائی از مهمانان و واردین این مجلس اختصاص داده بود بین فقراء تقسیم می نمود.
سالیان دراز به همین منوال عمل می کرد، تا آنکه اهل عناد، از او نزد حاکم وقت که از مبغضین اهل بیت علیه السلام بوده سعایت کردند، و اعلام داشتند که فلان مرد رافضی مذهب است و سیره او اینست که در هر سال، برای حسین بن علی علیه السلام مجالس عزا برپا میکند و اطعام مفصلی می نماید حاکم چون این بشنید فرمان داد تا وی را، کت بسته احضار نمایند و از دشنام، و ضرب، و هتک او نیز دریغ نکنند و کلیه اموال او حتی لباسهایش را مصادره کنند و تمام هستی او از جمله خدامش را از وی بستانند! مامورین نیز چنین کردند و چیزی از مال دنیا برای او باقی نگذاردند و تنها چیزی که برای او باقی ماند، یک زن صالحه و یک فرزند بود که در کنار هم در حد اعلای قناعت، چشم به درگاه عنایت حق، بزندگی پرداختند.
چون ماه محرم رسید بعادت سالیانه اش متوجه عاشورای حسینی شده، دلش بدرد آمد و صدای ناله اش بلند شد، زیرا دیگر نه مالی داشت که همانند گذشته مجلس عزائی برپا کند و نه راه دیگری برای رسیدن به این هدف مقدس برای او باقی مانده بود.
آن زن صالحه چون همسر عزیز خود را مهموم و مغموم دید، از علت آن جویا شد و گفت: ترا چه میشود که اینگونه ناله و افغان سرداده و اشک میریزی؟ آن مرد، عقده درونی و راز دل خویش برملا ساخت. زن صالحه چون از ریشه اضطراب او واقف گشت، درنگی نموده و سر در جیب فکرت فرو برده، سپس سر برداشت و گفت: محزون مباش، ما فرزندی داریم که در این مخمصه می تواند
ص: 259
حل مشکل کند. برخیز و او را برگیر و به یکی از بلاد بعیده و نواحی دورافتاده هند ببر و به عنوان برده وی را بفروش، و از ثمنی که به دست می آوری مجلس عزای امام حسین علیه السلام را همانند سنوات گذشته برپا کن، آن مرد چون این سخن بشنید بسیار مسرور گشت، بالفور فرزند خود را طلبید و قصه خویش باز گفت، و از تصمیم خود وی را آگاه ساخت.
پسر گفت: پدر جان، قصدداری مرا فدای فرزند رسول خدا محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و عزیز علی مرتضی علیه السلام و فاطمه زهرا علیها السلام نمائی؟
پدر گفت : آری، ای نور دیده و قوت دلم.
پسر با آغوش باز تسلیم عزم پدر شد و این تصمیم عاشقانه را به دیده منت خریدار گردید.
پدر عزم سفر نمود و دست پسر را گرفته، و به یکی از بلاد بعیده هند رهسپار گردید، چون به آن بلد رسید وی را به بازار آورده و به مشتریان عرضه داشت.
جوانی پیش آمد که آثار جلالت و عظمت از اندام موزونش ظاهر بود، و سیمائی بس جمیل و زیبا داشت که نور خیره کننده ای از آن ساطع بود.
فرمود: ای مرد نسبت به این کودک چه اراده داری؟
گفتم : می خواهم او را بفروشم.
فرمود: به چند میدهی؟
گفتم: به فلان مبلغ.
آن بزرگوار بدون آنکه سخنی در قیمت به میان آورد آن کودک را گرفت و پول را داد.
پدر، چون پول را گرفت خوشحال به وطن بازگشت، چون به منزل رسید و مشغول نقل قصه برای زن صالحه اش شد ناگهان دید که فرزندش از در خانه وارد
ص: 260
شد. از روی تعجب گفتند:
آیا بصورت فرار بازگشته ای؟
نه، پدر جان.
و پدر گفت: پسرم داستان تو عجیب به نظر می رسد، و عودت تو موجب حیرت من شده است، بگو تا بدانم پس از جدائی ما چه واقعه ای رخ داد که به بازگشتن تو منتهی گردید.
پدر جان: چون تو پول را از آن بزرگوار گرفتی و از من جدا شدی از فراق تو اندوه عجیبی در خود احساس کردم و بی اختیار اشک از دیدگانم جاری شد، آن بزرگوار چون این حالت را در من مشاهده کرد، فرمود:
برای چه می گریی؟
گفتم: به جهت جدایی از آقایم، زیرا که او خیلی نسبت به من احسان می نمود.
فرمود: تو عبد (بنده) او نیستی بلکه فرزند اویی.
گفتم: شما کیستی که از راز دل ما آگاهی؟
فرمود: من همانم که در سوگم، پدرت مجالس عزا بپا می دارد
« أَنَا الْقَرِیبِ المُشَرَّد ، أَنَا الَّذِی قتلونی عَطْشَاناً »
«من غریب رانده شده (از وطن) هستم، منم آن کس که با لب تشنه شهیدم کردند.»
اندوهناک مباش، من تو را به پدر و مادرت ملحق خواهم ساخت، و چون به حضور ایشان رسیدی بگو: اموالی که حاکم از شما بستانده بازخواهد داد و احسان بیشتری هم بشما خواهد کرد.
پدر جان: همین بزرگوار مرا به خانه رسانید، و از نظرم ناپدید گردید.
پدر و مادر با فرزندشان مشغول سخن بودند که ناگهان در خانه کوبیده شد، و ماموری این مرد صالح را به حضور حاکم بخواند، چون بدانجا رسید. حاکم وی را
ص: 261
اعزاز و احترام بسیار نموده و از ستمی که بر او نموده بود عذرها خواست و اموال وی را مسترد داشت و به اقامه مجالس عزای حضرت سید الشهداء علیه السلام تأکید فراوان کرده، سپس بدو گفت من هر سال، ده هزار درهم بتو عطا می کنم که ضمیمه بودجه مجالس عزاداری کنی، و بدان که من به برکت صفا و خلوص تو به مأمن ولایت آن حضرت راه یافته ام، و نعمت (تشیع) نصیبم گردیده است. و عموم اهل و اقربایم نیز به شرف تشیع مفتخر شده اند. زیرا در عالم رویا آن امام مظلوم کلبه مرا مزین نموده و فرمود: کسی را که برای من مجلس تعزیه برپا می دارد آزار می نمائی، و اموال او را مأخوذ میداری!! اگر آنچه را که از او ستانده ای کلا مسترد داری و خوشنودی وی را به دست آوری عفوت میکنم، وگرنه به امر خدا به زمین فرمان می دهم تا تو را با اموالت در خود فرو برد. شتاب کن در طلب آن مرد صالح، پیش از نزول بلا.
ای مرد آگاه و گواه باش که من اکنون استغفار میکنم و از گذشته خویش توبه مینمایم، و بسی خورسندم که به برکت امام حسین علیه السلام براه راست هدایت گردیدم (والحمدلله رب العالمین).(1)
خلاصه معجزات و کرامات آن حضرت بیش از آنست که بتوان شمرد، و شاید کمتر شیعه معتقد، و پاک طینتی باشد که نوعی از عنایات آن حضرت را بالعیان مشاهده نکرده باشد، و بقول معروف
بیهوده سخن بدین درازی نشود.
لذا می بینیم در طول سیزده قرن و اندی که از واقعه جانگداز کربلا گذشته در میان همه طوائف و قبایل، شعائر حسینی و تعظیم در برابر سالار شهیدان علیه السلام مرسوم و معمول بوده و هر قومی به اندازه درک و فهم و به میزان توانائی خود نسبت به این
ص: 262
مراسم که از سنن موکده و نموداری از علاقه و عشق به امام حسین علیه السلام است، وظائفی انجام داده و بساحت قدس ولایتش عرض ارادت نموده و بر تراب عنبر بویش جبهه می سایند.
و از طرف دیگر نیز دیده ایم آنانکه با مجالس عزای حسینی علیه السلام به مخالفت برخاسته و احیانا در مقام تعطیل آن برآمده اند دیری نپائیده که با نکبت و بدبختی، ریشه و اساس زندگیشان از بن کنده شده و بساطشان چون طوماری در هم پیچیده گردیده است.(1)
5- مصائب امام حسین کهنه نمی شود:
اگر کسی یکی از بستگانش از دنیا برود ولو آنکه آن شخص از دست رفته از عزیزترین افراد در نزد او باشد، بعد از مدتی رفته رفته مرگ او را فراموش می کند بطوری که با شنیدن نام او دیگر متأثر هم نمی شود.
اما همین شخص وقتی که نام امام حسین علیه السلام را می شنود منقلب می شود، با اینکه نزدیک به 1400 سال است که از تاریخ شهادت آن حضرت می گذرد، ولی هر بار که مصائب آن بزرگوار را می شنود محزون می شود.
دیروز که در منزل ما روضه بود، آقایان وعاظ و ذاکران آستان مقدس امام حسین علیه السلام اشعار عقیله بنی هاشم حضرت زینب کبری را که فرمود:
یا هِلَالًا لِمَا اسْتَتَمَّ کَمَالًا*** غَالَهُ خَسفُهُ فَاَبدی غُرُوباً (2)
«ای ماه نو که چون به کمال رسیدی خسوف ترا فرو گرفت و پنهان گشتی»
ص: 263
مکرر خواندند، اما هر بار که من این اشعار را می شنیدم برایم تازه گی داشت و مثل آن بود که تازه دارم این اشعار را می شنوم.
6- اسیری خاندان امام حسین علیه السلام :
چون عمر سعد ملعون سرها را روانه کوفه کرد، روز دهم تا پایان و روز یازدهم تا ظهر در کربلا ماند و بر کشته گان سپاه خود نماز گزارد و آنها را دفن کرد، اما بدنهای عزیز فاطمه و یاران او را عریان روی زمین باقی گذاشت.
آنگاه بازماندگان و اهل و عیال امام حسین علیه السلام را از کربلا کوچ داد، آنان را برشترانی بی جهاز سوار کردند، با صورتهای گشوده در میان سپاه دشمن، نه محملی داشتند نه سایبانی، با اینکه آنها امانتهای پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله بودند، آنان را همچون اسیران ترک و روم در سخت ترین شرائط به اسیری بردند و سید سجاد علیه السلام را غل جامعه (1) بر گردن نهادند، ایشان را از کنار قتلگاه عبور دادند، همین که نظر زنها بر بدن مبارک امام حسین علیه السلام و شهیدان افتاد، سیلی بر صورت زدند و صدا به صیحه و ندبه بلند کردند(2)
ورود اهل بیت علیه السلام به کوفه:
روز دوازدهم محرم، اهل بیت رسالت علیهم السلام به شهر کوفه وارد شدند.(3)
ص: 264
چون خبر به ابن زیاد رسید که اهل بیت علیهم السلام به کوفه نزدیک شده اند، دستور داد که سرهای شهدا (که قبلا ابن سعد فرستاده بود) را برگردانند و بر سر نیزه ها نصب کنند و پیش روی اهل بیت علیهم السلام حرکت داده، همراه اُسرا وارد شهر کنند و در کوچه و بازار بگردانند تا قهر و غلبه سلطنت یزید بر مردم معلوم گردد و بر ترس مردم افزوده شود.
مردم کوفه چون از ورود اهل بیت علیهم السلام آگاه شدند از شهر بیرون رفتند، ابن سعد به همراه اسیران راه پیمود، چون به نزدیکی کوفه رسید، مردم کوفه برای تماشای اسیران گرد آمدند.
راوی گفت: زنی از زنان کوفه سربرآورد(1) و گفت:
«مِنْ أَیُّ الاُساری أَنْتَنَ ؟ فَقُلْنَ : أُسَاری آلِ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ »
شما از اسیران کدام قبیله اید؟ گفتند: ما اسیران آل محمدیم».
زن چون این سخن را شنید، از بام فرود آمد و هر چه چادر و جامه و روسری داشت جمع کرد و به اسیران داد و آنان پوشیدند. (2)
7- آوردن اُسراء به مجلس ابن زیاد
روز سیزدهم محرم اسراء و سر مقدس سید الشهداء علیه السلام را به مجلس ابن زیاد وارد نمودند.
مرحوم سید بن طاووس قدس سره و دیگران روایت کرده اند: (بعد از آنکه اُسراء و سرهای مقدس شهداء را در شهر کوفه گردانیدند) ابن زیاد در کاخ اختصاصی خود
ص: 265
نشست و بار عام داد، سر مقدس امام حسین علیه السلام را آوردند و در برابرش گذاشتند و زنان و کودکان امام حسین علیه السلام را به مجلس آوردند.
حضرت زینب علیها السلام دختر علیه السلام به طور ناشناس با پست ترین جامه های خود که به تن داشت وارد شد و گوشه ای نشست و کنیزان دورش را گرفتند.
ابن زیاد پرسید: این زن کیست؟ حضرت زینب علیها السلام پاسخش نداد. دوباره پرسید، یکی از کنیزان گفت: این زینب علیها السلام دختر (علی، و) فاطمه است.
ابن زیاد ملعون رو به حضرت زینب علیها السلام نموده گفت: سپاس خدائی را که شما را رسوا کرد و کشت و در آنچه شما آورده بودید دروغتان را آشکار کرد.
حضرت زینب علیها السلام فرمود: سپاس خداوندی را که ما را به وسیله پیامبرش محمد صلی الله علیه و آله گرامی داشت و ما را به خوبی از پلیدی پاکیزه گردانید، همانا فاسق رسوا می شود و بدکار و تبهکار دروغ می گوید و او دیگری است نه ما.
ابن زیاد گفت: دیدی خدا با برادر و خاندانت چه کرد؟ حضرت زینب علیها السلام فرمود:
«مَا رَأَیْتُ إِلَّا جَمِلاً، هَؤُلَاءِ قَوْمٌ کَتَبَ الله عَلَیْهِمُ الْقَتْلَ، فَبَرَزُوا إِلَی مَضَاجِعِهِمْ، وَسَیَجْمَعُ الله بَیْنَکَ وَبَیْنَهُمْ فَتُحَاجُّ وَتُخَاصَمُ، فَانْظُرْ لِ-مَنِ یکون الْفَلْجُ یَوْمَئِذٍ، هَبَلَتْکَ أُمُّکَ یَا بْنَ مَرْجَانَهَ».
«از خداوند بجز خوبی ندیدم، اینان افرادی بودند که خداوند سرنوشتشان را شهادت تعیین کرده بود. لذا آنان به خوابگاههای ابدی خود رفتند و بهمین زودی خداوند میان تو و آنان جمع کند، تا تو را به محاکمه کشند. بنگر تا در آن محاکمه پیروزی از آن کیست؟ مادر به عزایت بنشیند ای پسر مرجانه».
ابن زیاد خشمگین شد گوئی تصمیم کشتن حضرت زینب علیها السلام را گرفت.
عمرو بن حریث گفت: بر گفته زنان مؤاخذه ای نیست.
ص: 266
ابن زیاد ملعون گفت: خداوند از حسین و سرکشان و نافرمایان خاندان تو دل مرا شفا داد. زینب علیها السلام گریست، آنگاه فرمود: بجان خودم قسم، که تو بزرگ فامیل مرا کشتی و شاخه های مرا بریدی و ریشه های مراکندی، اگر شفای دل تو در این است باشد.
ابن زیاد گفت: این زن چه با قافیه سخن می گوید و به جان خودم همانا پدرش نیز قافیه پرداز و شاعر بود. .
حضرت زینب علیها السلام فرمود: ای پسر زیاد، زن را با قافیه پردازی چکار؟
پس ابن زیاد رو به علی بن الحسین علیه السلام کرد و گفت: این کیست؟ گفته شد: علی بن الحسین است. گفت: مگر علی بن الحسین را خدا نکشت؟
حضرت فرمود: برادری داشتم که نام او نیز علی بود، مردم او را کشتند. گفت: بلکه خدایش او را کشت. حضرت آیه ای از قرآن تلاوت فرمود که: «خداوند جانها را به هنگام مرگ میگیرد».(1)
ابن زیاد در خشم شد و گفت: هنوز جرئت پاسخگوئی به من داری؟! این را ببرید و گردنش را بزنید. عمه اش زینب به او چسبید و گفت: ای پسر زیاد، تو که کسی برای من باقی نگذاشتی، اگر تصمیم کشتن این یکی را هم گرفته ای مرا نیز با او بکش.
م داشتن کاردانی حضرت به عمه اش فرمود: عمه جان آرام باش تا من با او سخن بگویم و رو به آن ملعون کرده فرمود: ای پسر زیاد، مرا از مرگ میترسانی؟ مگر ندانستی که کشته شدن عادت ما، و شهادت مایه سربلندی ماست.؟(2)
در روایت دیگر دارد که ابن زیاد گفت: مرا بگذارید که او را بکشم که این باقی
ص: 267
مانده نسل حسین است و این شاخه را از ته قطع کنم و این مرض را بکشم و این ماده را ریشه کن کنم، اطرافیانش رأی ندادند و گفتند متعرض او نشو مرضی که دارد او را خواهد کشت.
امام سجاد علیه السلام فرمود: اگر در میان تو و این زنان علاقه ایست از رحم و خویشاوندی، کسی را بگمار تا ایشان را به منزل رساند، از این سخن ابن زیاد شرمگین شد.
گفت: تو ایشان را به منزل می رسانی(1)
8- زندانی کردن اهل بیت علیهم السلام:
در اینوقت عوانان را فرمان داد تا علی بن الحسین علیه السلام و اهلبیت را از نزد او بیرون بردند و در خانه پستی که در پهلوی مسجد جامع بود جای دادند.(2)
9- نامه نوشتن به زندانیان توسط پرتاب کردن سنگ:
طبری از هشام از عوانه بن حکم کلبی روایت می کند که چون امام حسین علیه السلام شهید شد، اسیران را به کوفه نزد عبیدالله آوردند و بعد آنها را زندانی نمودند، یک روز سنگی در زندان افتاد که بر آن نامه ای بسته شده بود که در آن نامه نوشته شده بود:
نامه ای با قاصدی تندرو سوی یزید بن معاویه فرستادند و قصه شما را برای او
ص: 268
نوشتند و قاصد و پیک در فلان روز بیرون رفت و فلان مدت در راه می رود، و فلان مدت باز می گردد و فلان روز به کوفه می رسد، پس اگر صدای تکبیر شنیدید یقین کنید شما را فرمان کشتن آورده است و اگر صدای تکبیر را نشنیدید امان و سلامتی است ان شاء الله. (1)
دو روز یا سه روز پیش از مراجعت پست، نامه ای به زندان افکندند با تیغ سر تراشی که به سنگی بسته شده بود، که در نامه نوشته بود: وصیت کنید و عهد خود را بسپارید که پست فلان روز می رسد. پست فلان روز رسید و صدای تکبیر بلند نشد و نامهای آمد که اسیران را به سوی من روانه کن.(2)
مرحوم آیه الله کمره ای قدس سره در کتاب «در کربلا چه گذشت» می فرمایند: از این روایت سختی وضع زندانهای حکومت یزیدی معلوم می شود و استفاده می گردد که اهل بیت امام علیه السلام در چه زندانی جا داشتند و چه شکنجه و سختی می کشیدند، رسانیدن نامه به وسیله پرتاب سنگ دلیل آن است که به هیچ وجه دسترسی به آنها نبوده و مأمورین مخلص و محرم دستگاه حکومت هم نمی توانستند نزد آنها رفت و آمد کنند و گویا در قلعه محکمی که باروهای بلندی داشته زندانی بودند و مدت زندان آنها هم طولانی شده.(3)
ص: 269
10- ورود اهل بیت علیهم السلام به شام
اهل بیت را کنار دروازه شهر سه روز متوقف نمودند تا شهر را بیارایند و با هر زیور و زینتی که در آن بود آئین بندان کردند که کسی چنان ندیده بود. قریب پانصد هزار مرد و زن با دف ها و امیران ایشان با طبل و بوق و دهل بیرون آمدند و چند هزار مرد و پیر و جوان جمع شدند و زنان رقص کنان با دف و چنگ از آنان استقبال کردند و اهالی شهر دست و پا خضاب کرده، سرمه در چشم کشیدند و لباسهای (فاخر) پوشیدند...(1)
نقل کرده اند که سر مقدس سید الشهداء علیه السلام را در روز اول ماه صفر وارد دمشق نمودند و آن روز را بنی امیه عید گرفتند.(2)
11- ورود اهل بیت علیهم السلام به مجلس یزید:
چون یزید پلید از ورود اهلبیت طاهره علیهم السلام به شام آگاه شد، دستور داد که مجلس او را آراستند و زینت نمودند و بزرگان و معروفین اهل شام را حاضر کرده و آنها را بر صندلیهای زرین نشانید و خود بر تخت مرصع نشست.
اسراء را با سرهای شهداء علیهم السلام بیرون قصر خود نگاه داشت. مأمورین منتظر اجازه ورود آنها بودند. چون اجازه گرفتند اسراء را با وضع رقت بار وارد آن مجلس شوم نمودند.
مرحوم سید بن طاووس قدس سره می نویسد: کنیزان و زنان و بازماندگان امام حسین علیه السلام را در حالی که ردیف هم به ریسمانها بسته بودند وارد مجلس یزید کردند، چون در برابر او با چنین حالی ایستادند، علی بن الحسین علیه السلام به یزید فرمود:
ص: 270
«أَنْشُدُکَ بِاللَّهِ یَا یَزِیدُ مَا ظنک بِرَسُولِ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ لَوْ رَآنَا عَلَی هَذِهِ الصِّفَهِ ؟»
«ترا به خدا ای یزید، چه می پنداری اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله ما را بدین حال ملاحظه فرماید؟»
یزید دستور داد طنابها را بریدند. پس سر امام حسین علیه السلام را در برابر خود گذاشت و زنان را در پشت سر خود جای داد تا او را نبینند، علی بن الحسین علیه السلام که این منظره را دید تا پایان عمر غذائی که از سر حیوان تهیه شده باشد میل نفرمود.
واما حضرت زینب علیها السلام ، چون سر بریده را دید، دست برد و گریبان چاک زد، سپس با ناله جانسوز که دلها را جریحه دار می کرد، صدا زد: ای حسین، ای حبیب رسول خدا، ای فرزند مکه و منی، ای پسر فاطمه زهرا سرور زنان، ای پسر دختر مصطفی
راوی گفت: بخدا قسم هر کسی که در مجلس بود را به گریه در آورد و یزید ملعون همچنان ساکت بود.
سپس زنی از بنی هاشم که در خانه یزید بود شروع به نوحه سرائی برای امام حسین علیه السلام کرد و صدا می زد: ای حبیب ما، ای سرور خاندان ما، ای پسر محمد صلی الله علیه و آله ای سرپرست بیوه زنان و یتیمان.
راوی گفت: هر کس صدایش را شنید گریان شد.
پس یزید ملعون چوب خیزران طلبید و با آن بر دندانهای امام حسین علیه السلام میکوبید. ابو برزہ اسلمی رو به یزید کرد و گفت: وای بر تو ای یزید، با قضیب به دندانهای امام حسین علیه السلام فرزند فاطمه علیها السلام میزنی؟ من خود شاهد بودم که پیغمبر صلی الله علیه و آله دندانهای حسین و برادرش حسن علیه السلام را می مکید و می گفت: شما دو سرور جوانان اهل بهشتید، خدا بکشد کشنده شما را و لعنتش کند و دوزخ را برای او آماده نماید که به جایگاهی است.
ص: 271
راوی گفت: یزید بر آشفت و دستور داد او را از مجلس بیرون کنند، پس کشان کشان او را بیرون بردند، و یزید این اشعار را خواند:
لَیْتَ أشیاخی بِبَدْرٍ شَهِلُوا*** جَزِعَ الْخَزْرَجِ مَنْ وَقَعَ الأسل
لاَهَلُّوا وَاسْتَهَلُّوا فَرَحاً *** ثُمَّ قالُوا یا یَزِیدُ لاَ تَشَلْ
قَدْ قَتَلْنَا الْقَوْمِ مِنْ ساداتهم * * * وَعَدَلناهُ بِبَدْرٍ فَاعْتَدَلَ
لُعْبَت هَاشِمُ بِالْمِلْکِ فَلَا * * * خَبَرُ جَاءَ وَ لَا وَحْیُ نَزَلَ
لَسْتُ مِنْ خِنْدِف إِنْ لَمْ أَنْتَقِمْ *** مِنْ بَنِی أَحْمَدَ ما کانَ فَعَلْ(1)
* ای کاش پیران و گذشتگان قبیله من که در بدر کشته شدند، زاری کردن قبیله خزرج را از دم نیزه و شمشیر میدیدند.
* از شادی فریاد می زدند و می گفتند: ای یزید دستت درد نکند.
* مهتران و بزرگان آنها را کشتیم، تا با کشتگان ما در بدر برابر گردید.(2)
* خاندان هاشم با سلطنت بازی کردند، نه خبری از آسمان آمد و نه وحی نازل شد.
* من زاده خندف نیستم اگر از فرزندان احمدصلی الله علیه و آله در مقابل آنچه بما کردند انتقام نگیرم.(3)
ص: 272
12- امام سجاد علیه السلام در خطر قتل:
امام باقر علیه السلام فرمود: «ما دوازده کودک و جوان بودیم (با توجه به اینکه امام باقرعلیه السلام در آن وقت حدود چهار سال داشت) بزرگترین ما علی بن الحسین (امام سجاد)علیه السلام بود، همه ما را که دستهایمان را به گردنمان بسته بودند، به نزد یزید بردند...».
در روایت دیگر آمده: یزید به امام سجاد علیه السلام رو کرد و گفت: اوضاع را چگونه دیدی؟
امام سجاد علیه السلام فرمود: قضای الهی را که قبل از خلقت آسمانها و زمین مقدر شده بود، دیدم.
یزید گفت: حمد و سپاس خداوندی را که پدرت را کشت.
امام سجاد علیه السلام فرمود:
« لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَی مَنْ قَتَلَ ابی »
«لعنت خدا بر کسی باد که پدرم را کشت».
یزید خشمگین شد و فرمان داد، گردن آنحضرت را بزنند... دژخیمان، آنحضرت را برای کشتن از مجلس یزید بیرون بردند... طبق روایتی حضرت زینب علیها السلام خود را بروی امام سجاد علیه السلام افکند، و گفت: «ای یزید این همه خونی که از ما ریختی کافی است».
امام سجاد علیه السلام فرمود: ای یزید اگر تصمیم بر قتل من داری، پس کسی را مأمور کن تا این بانوان و کودکان (بی پناه) را به مدینه برساند، یزید با شنیدن این جمله از قتل آن حضرت صرفنظر کرد.(1)
ص: 273
در «اثبات الوصیه»مسعودی است که چون امام حسین علیه السلام شهید شد، علی بن الحسین علیه السلام را با اهل حرم نزد یزید آوردند، و فرزندش ابوجعفر علیه السلام که دو سال و چند ماه داشت با او بود. (1)
چون یزید آن حضرت را دید گفت: ای علی (جریانها را) چگونه دیدی؟ فرمود: آنچه را خدای عزوجل پیش از آنکه آسمانها و زمین را بیافریند، مقدر کرده بود دیدم.
یزید با اهل مجلس خود درباره او مشورت کرد. رأی به کشتن او دادند و کلمه زشتی بر زبان آوردند. .
امام پنجم حضرت ابی جعفر علیه السلام لب به سخن گشود؛ خدای را حمد و ثنا گفت و به یزید فرمود:
اینان بر خلاف مشاوران فرعون رأی دادند، هنگامی که فرعون درباره موسی و هارون با آنها مشورت کرد، گفتند:
«اَرجِه وَاَخاهُ»
«او را با برادرش مهلت بده»
ولی اینان رأی به کشتن ما دادند و این علتی دارد.
یزید گفت: علت آن چیست؟
حضرت فرمود: آنها از زنان نجیب و حلال زاده بودند ولی اینان از زنان احمق و حرامزاده هستند، چون:
«لَا یَقْتُلُ الْأَنْبِیَاءَ وَ أَوْلَادَهُمْ إِلَّا أَوْلَادُ الْأَدْعِیَاءِ»
«پیغمبران و اولادشان را جز زنازادگان نمی کشند».
ص: 274
یزید سر به زیر انداخت و از این تصمیم منصرف شد.(1)
13- ذکر مصیبت:
عن جعفر بن محمد علیهما السلام قال:
«نَفَسُ الْمَهْمُومِ لِظُلْمِنَا تَسْبِیحٌ وَ هَمُّهُ لَنَا عِبَادَهٌ وَ کِتْمَانُ سِرِّنَا جِهَادٌ فِی سَبِیلِ اللَّه، ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ : یَجِبُ أَنْ یُکْتَبَ هَذَا الْحَدِیثُ بِالذَّهَبِ ».(2)
امام صادق علیه السلام فرمود:
«نفس شخص اندوهگین به خاطر ستمی که بر ما رفته به منزله تسبیح «سبحان الله گفتن»است، و اندوه او به خاطر ما عبادت است و پرده پوشی اسرار ما جهاد در راه خداست، سپس فرمود: زیبنده است که این حدیث با طلا نوشته شود».
لذا جا دارد که ما در مصائب اهل بیت علیهم السلام بویژه امام حسین علیه السلام از سوز جگر آه بکشیم و گریه کنیم، آخر چگونه می شود فراموش کرد آن ساعتی را که امام حسین علیه السلام جهت وداع با اهل بیت خود آمد به سوی خیمه ها و صدا زد:
« یا سَکِینَهُ، یَا فَاطِمَهُ ، ( یا رُقَیَّهُ ) یا زَیْنَبُ ، یا أُمِّ کُلْثُومٍ ، عَلَیْکُنَّ مِنِّی السَّلَامَ ».(3)
«ای سکینه، ای فاطمه، ای رقیه، ای زینب، ای ام کلثوم، خداحافظ»
چگونه می شود فراموش کرد که عصر عاشورا خیمه ها را آتش زدند:
ص: 275
«فَخَرَجنَ حَواسِرَ مُسَلَّباتِ حافِیاتٍ بَاکِیَاتٍ یَمْشِینَ سَبَایَا فِی أَسْرِ الذِّلَّهِ »(1)
«زنان حرم سر برهنه و جامه به یغما رفته و پا برهنه و شیون کنان خارج شدند و آنان را اسیر نموده، با خواری می بردند».
ص: 276
گفتار یازدهم
1- حضرت آیه الله العظمی مرحوم حاج سید صدرالدین صدر قدس سره
تصویر
(از قم)
ص: 277
ص: 278
2- فضیلت انتظار و کیفیت ظهور حضرت مهدی علیه السلام
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رَبِّ الْعَالَمِینَ ، وَ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ عَلَی خَیْرِ خَلْقِهِ وَ اشْرَفَ بَرِیَّتِهِ سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا مُحَمَّدٍ ، وَ عَلَی اله الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمَعْصُومِینَ الْمُنْتَجَبِینَ ، السَّادَهِ الْمُقَرَّبِینَ ، لَا سِیَّمَا بَقِیَّتُ اللَّهِ الْأَعْظَمِ ، وَ أَمَامَ زَمَانِنَا الْمُکْرِمُ ، الَّذِی یملاء الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ، وَ اللَّعْنَ الدَّائِمَ عَلَی أَعْدَائِهِمْ وَ مُخَالِفِیهِمْ وَ شانئیهم وَ منکری فَضَائِلِهِمْ وَ مَنَاقِبِهِمْ أَجْمَعِینَ ، مِنْ أَلَانَ الَیَّ یَوْمِ الدِّینِ .
القندوزی الحنفی عن ابی جعفر، عن أبیه، عن جده، عن امیرالمؤمنین علیه السلام قال:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
أَفْضَلُ الْعِبَادَهِ إنتظار الْفَرْجِ .(1)
قَالَ : أَیْ إنتظار الْفَرْجِ بِظُهُورِ الْمَهْدِیِّ عَلَیْهِ السَّلَامُ .
ص: 279
قندوزی حنفی بسند مذکور از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت میکند که گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
بهترین عبادت ها انتظار فرج است.
پس بعنوان توضیح میگوید: یعنی انتظار فرج بوسیله ظهور حضرت مهدی علیه السلام .
روایاتی که از طرق ما (شیعیان) در این مورد وارد شده این حدیث را تأیید می کنند.
معنی واژه انتظار، به انتظار نشستن در آرزوی حصول و تحقق چیزی است که شخص منتظر در انتظار تحقق آن است.
فوائد اقدامات اصلاحی مربوط به هر انسان علاوه بر فوائد مربوط به هیبت اجتماعی به ویژه شیعه امامیه که بر انتظار به ظهور حضرت مهدی علیه السلام مترتب است بر کسی پوشیده نیست.
الف: انتظار نظر بر اینکه یک ریاضت مهمی میباشد نسبت بر روح انسان، تا جائیکه گفته اند: انتظار اشد از قتل است، و لازمه این چنین ریاضتی مشغول داشتن نیروی فکری و متوجه کردن قوه خیال در جهت چیز مورد انتظار است این کار قهرا دو نتیجه مفید را به دنبال دارد:
1- نیروی فکر ضروره موجبات افزایش قدرت بر انجام کار را فراهم می آورد.
2- انسان را قادر می کند که نیروهای خود را برای رسیدن به یک هدف مهم متمرکز نموده و در جهت آن هدف بیاندازد. و این دو چیز از مهمترین مقدماتی است که آدمی در زندگی دنیا و آخرتش نیاز مبرمی بر آن دارد.
ب: مصیبتها و حوادث برای انسان قابل تحمل، و دفع آن آسان می شود، زیرا انسان می داند که این مصیبتها قابل جبران و تدارک هستند، بین ناگواریهایی که انسان
ص: 280
می داند جبران خواهد شد و مصائبی که قابلیت جبران آنها را نمی داند تفاوت زیاد است به ویژه هنگامی قابل تحمل تر می شوند که احتمال جبران سریع و زودرس آن میرود. و امیدوار می شود که مهدی علیه السلام با ظهور خویش روی زمین را پر از عدل و داد خواهد فرمود.
ج : لازمه انتظار آن است که انسان دوست می دارد از دوستان و شیعیان حضرت مهدی علیه السلام بلکه از اعوان و انصار آن بزرگوار باشد، و لازمه همه اینها آن است که شیعه حضرت مهدی علیه السلام در صدد اصلاح نفس خود در می آید تا بدین وسیله بتواند قابلیت مصاحبت آن حضرت را احراز نموده و در حضور آن بزرگوار جهاد نماید، آری چنین سعادتی نیاز به اخلاقی دارد که امروز در میان مردم نایاب است.
ه: همانگونه که انتظار فرج انگیزه های اصلاح نفس بلکه انگیزه های اصلاح دیگران را فراهم می آورد وسائل و مقدمات آمادگی های لازم برای پیروزی حضرت مهدی علیه السلام بر دشمنان خود را نیز فراهم می آورد، لازمه دستیازی به این پیروزی کسب معرفت و علم است، بویژه هنگامی که انسان می داند پیروزی آن حضرت بر دشمنانش با اسباب عادی تحقق خواهد یافت.
اینها پاره ای از فوائدی است که اگر انتظار از روی حقیقت باشد بر آن مترتب است، افزون بر این انتظار خصلتهای پسندیده ای را کشف می کند که پاره ای از آنها به ترتیب زیر است:
1- انتظار کمال عقل و صحت ادراک را در پی دارد، زیرا شخص منتظر وجود امام را در هر زمانی لازم می داند، و همچنین می داند که امام مورد بحث در عصر ما امام مهدی علیه السلام است، به همین دلیل بدون آن که آن حضرت را ببیند، و بدون آنکه شخص آن بزرگوار را ملاقات کند به او ایمان می آورد.
2- انتظار فرج علاقه به برپایی حق و عدالت در روی زمین و اجرای احکام و
ص: 281
حدود الهی، و جریان امور بر محوری صحیح و استوار، در رسیدن انسان و هر موجودی به کمالی که به منظور دستیازی به آن پا به عرصه وجود گذاشته به دنبال دارد.
3. صدق مودت و دوستی انسان نسبت به اهل بیت و ذوی القربی رسول خدا صلی الله علیه و آله را نتیجه میدهد، زیرا به وسیله قیام حضرت مهدی علیه السلام دولت حقه آنان در جهان بر پا می شود، و اداره امور عالم در اختیار آنها قرار گرفته و حق از دست رفته شان به آنان باز می گردد.
4- صدق عقیده انسان و صحت آن را نسبت به امام زمان علیه السلام در رابطه با اینکه آن حضرت همان امام موعودی است که روی زمین را پر از عدل و داد خواهد فرمود به بار می آورد.
5- عواطف انسان دوستانه مردم را نسبت به همنوعان خود، و محبت آنان را در رابطه با اصلاح همنوعان خود کشف می کند، زیرا خیرات و سعاداتی که بر ظهور حضرت مهدی علیه السلام مترتب میشوند شامل حال کلیه موجودات خواهد شد.
در اخباری که از ائمه طاهرین علیهم السلام به ما رسیده به بیشتر آنچه ذکر شد، از قبیل امور مهمی که بر انتظار ظهور حضرت مهدی علیه السلام مترتب می شود، و خصلتهای نیکویی که با ظهور آن حضرت کشف می شود اشاراتی وجود دارد، چنانکه این مطالب به پویندگان در احادیث مزبور مخفی نیست، و ذکر یکی از آنها، بلکه ذکر قسمتی از آن موجبات شگفتی مرا فراهم می آورد، مانند حدیث زیر که شیخ صدوق قدس سره طی سندی در یک حدیث طولانی از عمار ساباطی از ابوعبدالله صادق علیه السلام روایت می کند که فرمود:
.. عبادت در زمان دولت باطل بهتر و برتر از عبادت در عصر دولت حق، و ثواب و اجر آن بیشتر از ثواب عبادت در زمان دولت حق است.
ص: 282
عمار می گوید: به آن حضرت گفتم:
فدایت شوم بنابراین لزومی ندارد ما این آرزو را در دل بپرورانیم که هنگام ظهور حق از یاران قائم شما باشیم، زیرا اعمال ما در زمان امامت شما برتر و بهتر از اعمال اصحاب دولت حق است.
امام در جواب من فرمود:
سبحان الله! چگونه می توان ظهور و استقرار عدالت در عالم و بهبود و حال عموم مردم، و اتحاد کلمه در میان آنها، و پیدایش انس و الفت در بین آنها، و عدم عصیان بخدا در روی زمین، و اجرای حدود خدا درباره بندگان، و رسیدن حق به حق دار و ظهور و سیطره حق در روی زمین به گونه ای که کسی نتواند از ترس مخلوقی چیزی از حق را پوشیده دارد، و... را دوست نداشت.؟!!(1)
برای ظهور آن حضرت نباید وقتی تعیین کرد:
الشیخ الحافظ سلیمان بن ابراهیم القندوزی الحنفی بسند عن دعبل بن علی الخزائی قال:
أَنْشَدَتُ مَوْلَایَ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ قَصِیدَتِی الَّتِی أَوَّلُهَا :
مَدَارِسُ آیات خَلَتْ مِنْ تِلَاوَهٍ .
فَلَمَّا انْتَهَیْتُ إِلَی قَوْلِی :
خُرُوجُ إِمَامٍ لَا مَحَالَهَ خَارِجُ*** یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَکَاتُ
یُمَیِّزُفِینَاکُلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ ***وَ یُجْزِی عَلَی النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَاتِ
بکی [ الْإِمَامُ ] الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ بُکَاءً شَدِیداً ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ إِلَیَّ فَقَالَ : یَا
ص: 283
خُزَاعِیُّ نَطَقَ رُوحُ اَلْقُدُسِ عَلَی لِسَانِکَ بِهَذَیْنِ اَلْبَیْتَیْنِ ،فَهَلْ تَدْرِی مَنْ هذَا الاْءِمامُ وَ مَتی یَقُومُ؟ قلت: لا یا مَوْلایَ! إِلاَّ أَنّی سَمِعْتُ بِخُرُوجِ إِمامٍ مِنکُمْ یُطَهِّرُ الاَرْضَ من الفَسَادِ، ویَمْلاُها عَدْلاً ، فقالَ: یا دِعْبِلُ الامامُ بَعْد... الْحَسَنِ ابْنُهُ الْحُجَّهُ الْقائِمُ الْمُنْتَظَرُ فی غَیْبَتِهِ، المُطاعُ فی ظُهُورِه،[وَ] لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیا إلاّ یَوْمٌ واحِدٌ لَطَوَّلَ اللّهُ ذلِکَ الْیَوْمَ حَتّی یَخْرُجَ فیملاها عَدْلاً کَما مُلِئَتْ جَوراً...
وَ أَمّا «مَتی»، فَإِخْبارٌ عَنِ الْوَقْتِ.
فَقَدْ حَدَّثَنی أَبی عَنْ أَبیهِ ... علی علیه السلام:
أَنَّ النَّبیَّ صلی الله علیه و آله قیلَ لَهُ: مَتی یَخْرُجُ القائِمُ مِنْ ذُرِّیَّتِکَ؟ فَقالَ : کَمَثَلِ مَثَلُ السّاعَهِ الَّتی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلاّ هُوَ ثَقُلَتْ فی السَّماواتِ وَ الاَرْضِ لا یَأْتیکُمْ إِلاّ بَغْتَهً(1)
شیخ سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی طی سندی از دعبل بن علی خزائی روایت می کند که گفت:
روزی قصیده تائیه خود را در خدمت سرورم امام رضا علیه السلام خواندم، هنگامی که به این ابیات:
خُرُوجُ إِمَامٍ لَا مَحَالَهَ خَارِجُ*** یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَکَاتُ
یُمَیِّزُفِینَاکُلَّ حَقٍّ وَ بَاطِلٍ ***وَ یُجْزِی عَلَی النَّعْمَاءِ وَ النَّقِمَاتِ
رسیدم آن حضرت به شدت گریه کرد، سپس سر برداشت و فرمود: خزاعی! این دو بیت را روح القدس از زبان تو گفته است، حالا میدانی آن امام کیست و کی ظهور می فرماید؟
گفتم: نه، سرورم فقط من شنیده ام که روزی امامی از شما خاندان
ص: 284
عصمت و طهارت ظهور فرموده و روی زمین را از فساد پاک کرده و آن را از عدالت پر خواهد ساخت.
فرمود: دعبل! آن حضرت همان حجت قائمی است که مردم در زمان غیبتش چشم به راهش دوخته و در هنگام ظهورش از وی پیروی می نمایند. اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نماند پروردگار عالم همان یک روز را طولانی میکند تا آن حضرت در همان روز ظهور فرمایند و با ایران را یکی از این را روی زمین را پس از آنکه در ظلم و بیداد پر شده است پر از عدل و داد فرماید.
و اما کی ظهور می فرماید؟ این دیگر خبر دادن از وقت روز جزاست.پدرم از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کردند فرمود: مثل فرزندم قائم آل محمد همانند روز قیامت است که وقت آن را جز پروردگار متعال نمیداند... او بی مقدمه و بطور ناگهانی در میان شما ظهورخواهد کرد.
در پاره ای از احادیث غیبت وارد شده که حضرت مهدی علیه السلام همانند ستاره درخشانی ظاهر می شوند، و در پاره ای دیگر از احادیث وارد شده که خدا کار حضرت مهدی علیه السلام را در یک شب اصلاح می فرماید. چه بسا که این تعبیرات اشاره بدان باشد که وقت ظهور آن حضرت جز برای حضرت باریتعالی بر احدی معلوم نیست.
و در احادیث زیادی از طرق ما (امامیه) وارد شده که برای ظهور آن حضرت وقت تعیین نشود، و وقت آن به خدای یگانه واگذاشته شود.
در بعضی اخبار وارد شده کسانی که وقت برای ظهور حضرت قائم علیه السلام تعیین می کنند دروغ می گویند.
مخفی بودن وقت ظهور آن حضرت می تواند دلایل و حکمتهایی به ترتیب زیر داشته باشد.
ص: 285
1-«بداء»که ما (شیعیان) به آن اعتقاد داریم در رابطه با ظهور حضرت مهدی علیه السلام مدخلیت داشته و ثابت است. مشیت الهی در جمیع تقدیرات جریان دارد و برای پروردگار احدیت تقدیم و تأخیر تقدیرات خود جائز است.
ظهور امام مهدی علیه السلام نیز از اموری است که بداء الهی در آن دخالت دارد چنانکه پاره ای از اخبار وارد از طرق ما شیعیان به صراحت بر این موضوع دلالت میکند.
بنابراین اگر ائمه طاهرین علیهم السلام برای ظهور آن حضرت وقتی تعیین می کردند و در وقت مزبور بداء حاصل شده و ظهور آن حضرت به پس و پیش کشیده می شد موجبات شک و تردید مردم در امر ظهور، و ای بساتردید در اصل وجود آن بزرگوار فراهم می آمد. لذا ائمه معصومین علیهم السلام همواره در این زمینه فرموده اند:
ما تا کنون وقتی برای ظهور آن حضرت تعیین نکرده ایم و پس از این هم چنین کاری را نخواهیم کرد.
2- ترک تعیین وقت برای ظهور حضرت مهدی علیه السلام و واگذاشتن آن با اراده پروردگار متعال باعث شوق و اصرار در دعا نسبت به قیام و ظهور آن حضرت میشود. زیرا بعید نیست که ظهور آن بزرگوار بستگی به دعا و اصرار در طلب ظهور وی داشته باشد.
3- اگر از طرف ائمه طاهرین علیهم السلام برای ظهور آن حضرت وقتی تعیین می شد، و مردم گرچه بعضی از خواص، از آن اطلاع پیدا می کردند، ناگزیر هنگام ظهور آن حضرت مخصوصا در صورت فراوان بودن مقتضیات این کار همه مردم اعم از خاص و عام او را می شناختند، و دشمنان آن حضرت در صدد جنگ با وی و برداشتن او از سر راهشان خود را برای قتال با وی آماده می کردند. و از اموری که عادتا غیر ممکن است آن است که قوای آن حضرت در روز ظهور او مثل قوای دشمن باشد.
ص: 286
4۔ امام علیه السلام در موقعی که متصرف در امور است یعنی امر و نهی کننده باشد محور سنگ آسیای مسلمین و مرکز هیئت اجتماعی آنان خواهد بود. و غیبت امام علیه السلام بدون تردید موجبات پیدایش وقفه و رکود در حرکت اجتماعی آنان را فراهم خواهد آورد، بر فرض آنکه جامعه مسلمین در چنین شرایطی بدانند که امام علیه السلام باز خواهد گشت بویژه هنگامی که بدانند آن حضرت به زودی باز می گردد، این امر باعث می شود که آنان جامعه خود را از انقراض و از هم گسیختگی در امان داشته و امور خود را با همین آرزو و انتظار اداره نمایند.
5- انتظار ظهور حضرت مهدی علیه السلام در هر زمانی که باشد موجبات سرعت در حرکت اصلاحی را که در گذشته بدان اشاره کردیم فراهم می آورد، زیرا ضروری است که اگر کسی انتظار بازگشت عده ای از دوستانش را از مسافرت و پیوستن آنها بخود را بکشد ناگزیر در فراهم آوردن مقدمات ورود آنان سرعت عمل به خرج خواهد داد، زیرا در غیر این صورت ممکن است دوستان از راه برسند در حالیکه او هنوز بر وظیفه خود در این زمینه اقدام نکرده است حقا که انتظار راستین ظهور حضرت مهدی علیه السلام، و ترک تعیین وقت برای ظهور آن حضرت به هر معنا که باشد دو عامل قوی در پیروزی جامعه و رسیدن آن به سعادت هستند.
ای کاش رشید رضا پاره ای از سخنان خود را که در این زمینه ایراد کرده پس میگرفت.
3- ظهور حضرت مهدی علیه السلام در آخر الزمان :
الشَّیْخُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الصبان قَالَ:
وَ أَخْرَجَ الْحَاکِمِ فِی صحیحه : یَحِلُّ بِاُمَّتی فِی آخِرِ الزَّمَانِ بَلَاءٍ شَدِیدٍ مِنْ سُلْطَانِهِمْ لَمْ یُسْمَعْ بَلَاءٌ أَشَدُّ مِنْهُ حَتَّی لَا یَجِدَ الرَّجُلُ مَلْجَأَ فَیَبْعَثُ
ص: 287
اللَّهَ رَجُلًا مِنْ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظَلَمَا وَ جَوْراً ، یُحِبُّهُ سَاکِنُ الْأَرْضِ ، وَ سَاکِنِ السَّمَاءِ وَ تُرْسَلُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا ، وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا لَا یُمْسَکْنَ شَیْئاً ، یَعِیشُ فِیهِمْ سَبْعَ سِنِینَ ، أَوْ ثَمَانِیاً ، أَوْ تِسْعاً ، یَتَمَنَّی الْأَحْیَاءِ الْأَمْوَاتِ مِمَّا صَنَعَ اللَّهُ بِأَهْلِ الْأَرْضِ مِنْ خَیْرٍ .(1)
«ابن صبان از حاکم ابوعبدالله نیشابوری در صحیح خود (مستدرک الصحیحین) از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که فرمود:
بر امت من در آخرالزمان بلای شدیدی از سلطانشان وارد می شود که شدیدتر از آن شنیده نشده است، چنان شدید که آدمی پناهگاهی برای خود پیدا نمی کند در این هنگام پروردگار متعال مردی از اهل بیت و عترت مرا بر می انگیزد که روی زمین را پس از آن که از ظلم و ستم پر شده از عدل و داد پر میکند، او را ساکنان زمین، و ساکنان آسمان دوست می دارند، در میان امت هفت سال و یا هشت و یا نه سال حکومت میکند. در زمان او آسمان بارانش را می فرستد و زمین رستنیهایش را بیرون می ریزد. و در این رابطه از هیچ چیز فروگذار نمیکنند چنان عدالت و داد و رفاه در روی زمین گسترده میشود که زندگان مردگان را به خاطر این رحمت بی پایان حضرت حق آرزو میکنند»
الحافظ ابن حجر الهیتمی قال:
«أَخْرَجَ أَحْمَدَ وَ مُسْلِمٍ : یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ خَلِیفَهٌ یحثِی الْمَال حثیاً »(2)
«حافظ ابن حجر هیتمی از احمد و مسلم از رسول خدا صلی الله علیه و آله و روایت می کند که فرمود:
ص: 288
در آخر زمان خلیفه ای خواهد بود که برای مردم پول را بدون شمارش عطا خواهد فرمود».
ابن صبان نیز مثل همین حدیث را روایت کرده و سپس می گوید:
به قرینه پاره ای از اخبار این خلیفه همان حضرت مهدی علیه السلام است.(1)
مقدسی از عبدالله بن عمر روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ رَجُلُ مِنْ وُلْدِی إسمه کاسمی وَ کُنْیَتُهُ کُنیَتَنی یَملَاُ الْأَرْضَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً »(2)
«در آخر زمان مردی از فرزندان من خروج میکند که اسمش مانند اسم من، و کنیه اش مانند کنیه من است، روی زمین را هنگامی که پر از ظلم و ستم شده پر از عدل و داد می فرماید».
مقدسی همینطور در باب سوم از ابوعمر مدائنی، از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یَقُومَ فِی آخِرِ الزَّمَانِ مِنْ عِتْرَتِی شَابُّ حَسَنُ الْوَجْهِ أَقْنی الْأَنْفِ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ».(3)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«در آخر زمان جوان زیبارویی که وسط بینی اش برآمدگی دارد قیام کرده و روی زمین را پس از آنکه از ستم بیداد پر شده با عدل و داد پرمی کند».
ص: 289
شیخ سلیمان قندوزی از «مشکاه المصابیح»از «صحیح مسلم»و «مسند»احمد از جابر بن عبدالله روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ خَلِیفَهَ یُقْسَمُ الْمَالِ وَ لَا یَعِدُهُ وَفِیُّ رِوَایَهُ : یَکُونُ فِی آخِرِ أُمَّتِی خَلِیفَهٌ یُحثِی الْمَالَ حَثیاً وَ لَا یَعُدُّ مُعَدّاً ».(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«در آخر الزمان خلیفه ای خواهد بود که مال را بدون آنکه بشمارد تقسیم میکند، و در روایت دیگر آمده در اواخر عمر امت من خلیفه ای خواهد بود که مال را بدون آنکه بشمارد بخشش خواهد فرمود»
و نیز از «فرائد السمطین»از علی بن هلال، از پدرش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که درباره حضرت مهدی علیه السلام فرمود:
«یَقُومَ فِی آخِرِ الْأَزْمَانِ وَ یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ».(2)
«حضرت مهدی علیه السلام در آخر زمان قیام فرموده و روی زمین را پس ازآنکه از جور و بیداد پر شده با عدل و داد پر میکند»
در روایات زیادی از طرق ما جماعت امامیه و همچنین در روایات اهل سنت و جماعت لفظ «آخرالزمان»و وقوع پاره ای از حوادث مهم در آن زمان که بزرگترین آنها ظهور حضرت بقیه الله علیه السلام است آمده است.
حق مطلب درباره این ترکیب (یعنی آخرالزمان) آن است که گاهی «آخرالزمان»را بکار می برند و از آن همان مفهوم لغوی آن یعنی ما قبل قیامت را قصد می کنند.
ص: 290
و گاهی آنرا به کار می برند و از آن مقطعی از زمان را که نسبت به مقطع پیش از خود متأخر است اراده میکنند مثل اینکه بگوییم:
حضرت محمدبن عبدالله صلی الله علیه و آله پیامبر آخرالزمان است، به این معنی که زمان پیامبری، و ادای رسالت، و ظرف زمانی جریان احکام و شریعت او متأخر از زمان رسالت انبیاء و پیامبران پیش از خود می باشد.
پس با این حساب آن حضرت به قول مطلق آخرین پیامبران است، و لازمه این سخن آن است که نبوت با آن حضرت به نقطه پایان خود رسیده و دیگر پس از او از طرف خدا پیامبری برانگیخته نمی شود، در غیر این صورت اطلاق آخرین پیامبران بر آن حضرت صحیح نخواهد بود.
و گاهی «آخرالزمان»را بکار برده و از آن آخر نبوت پیامبر بزرگوارمان را اراده می کنند، یعنی اگر برای نبوت آن حضرت مقاطع زمانی متعددی در نظر بگیریم آخرین مقطع آخر زمان می شود، بنابراین مراد از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله:
«لَنْ تَهْلِکُ أُمَّهٌ أَنَا فِی أَوَّلِهَا وَ الْمَهْدِیِّ فِی وَسَطِهَا وَ عِیسَی فِی آخِرِهَا »
«امتی که من در اول آن و حضرت مهدی علیه السلام در وسط آن و حضرت عیسی علیه السلام در آخر آن باشد هلاک نمی شود همین معنی است».
بر این اساس مراد از «آخرالزمان»در عبارات: «الْمَهْدِیُّ یَبْعَثُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ أَوْ انْهَ خَلِیفَهَ آخِرِ الزَّمَانِ »آخرین معنی از معانی بالا است.
و لازمه این سخن آن است که آخرین مقطع زمانی مفروض که حضرت مهدی علیه السلام در آن ظاهر میشوند آخرین مقطع از مقاطع زمانی دوران رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله می باشد.
ص: 291
مقدسی در باب هفتم کتابش از حاکم حافظ ابوعبدالله از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
«انَّ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ : یَخْرُجُ فِی آخِرِ أُمَّتِی الْمَهْدِیِّ بِسَیْفِهِ یُسقیه اللَّهُ الْغَیْثِ ، وَ تُخْرِجُ الأرض بَنَاتِهَا ، وَ یُعْطِی الْمَالَ صَحَاحأ »
قَالَ الْحَاکِمُ : هَذَا حَدِیثُ صَحِیحُ الْإِسْنَادِ وَ لَمْ یخرجاه .(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
حضرت مهدی علیه السلام در آخر امت من با شمشیر قیام می کند، و خدا باران را برای او نازل می فرماید، و زمین برکات خود را پس میدهد و مال را به طور صحیح و شایسته ای در میان مردم قسمت می فرماید
حاکم می گوید: این حدیث حدیث صحیح السندی است که شیخان (بخاری و مسلم) آنرا در صحیح خود اخراج نکرده اند.
از مقدسی در باب سوم از کتابش از ابونعیم اصفهانی در کتاب «صفه المهدی»از ابوامامه باهلی روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ :
«وَ ذَکَرَ حَدِیثَ الْمَهْدِیِّ وَ بَعْضُ مَا یَقَعُ قَبْلَ ظُهُورِهِ أَوْ عِنْدَهُ . .. إِلَی أَنْ قَالَ : فَقَالَ لَهُ رَجُلُ مِنْ عبدالقیس یُقَالُ لَهُ : مُسْتَوْرِدُ بَیْنَ جیلان : یا رَسُولَ اللَّهِ : مِنْ أَمَامَ النَّاسُ یَوْمَئِذٍ ؟ فقَالَ : الْمَهْدِیُّ مِنْ وُلْدِی کَابْنِ أَرْبَعِینَ سَنَهً ».(2)
رسول خدا صلی الله علیه و اله هنگامی که در پیرامون حضرت مهدی علیه السلام و پاره از حوادثی که پیش از ظهور آن حضرت و یا هنگام ظهورش به وقوع می پیوندد سخن می گفت فرمود... آنگاه مردی از عبدالقیس که نام او
ص: 292
مستورد بن جیلان است از آن حضرت سؤال کرد: یا رسول الله در آن روز چه کسی امامت امت تو را به عهده خواهد داشت؟ فرمود: مهدی علیه السلام که از فرزندان من است، وقتی ظهور میکند به یک مرد چهل سالهای میماند».
و در همان باب از ابوعبدالله مدائنی و ابوبکر بیهقی از ابن عباس روایت می کند که گفت:
«إِنِّی لَأَرْجُو أَنْ لَا تَذْهَبُ الْأَیَّامُ وَ اللَّیَالِی حَتَّی یَبْعَثَ اللَّهُ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ غُلَاماً شَابّاً حَدَثاً لَمْ تَلْبَسْهُ الْفِتَنِ وَ لَمْ یَلبَسهَا ، یُقِیمُ أَثَرِ هَذِهِ الْأَمَهِ کَمَا فَتَحَ اللَّهِ الْأَمْرُ بِنَا ، أَ رَجَوْا أَنْ یَخْتِمُ اللَّهُ بِنَا .
قَالَ الرَّاوِی : فَقُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ : أَعْجَزَتْ عَنْهُ شُیُوخُکُمُ حَتَّی تَرْجُوَهُ لشابکم ؟ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ ».
ابن عباس گفت: امیدورام روزها و شبها نگذرد تا خدا از ما خاندان جوانی را برانگیزد که امر این امت را بپا دارد، و آرزو دارم همچنانکه پروردگار متعال امر امت را در اول بوسیله ما اهل بیت افتتاح فرمود به ما هم پایان دهد. راوی می گوید: از ابن عباس پرسیدم: آیا پیروان شما نمی توانستند بدین امر قیام کنند که تو آنرا برای جوانانتان آرزو می کنی؟
گفت: خدا هر آنچه را که بخواهد انجام میدهد».
در باب سوم از «عقد الدرر»، از ابونعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب کرم الله وجهه طی حدیثی مربوط به حضرت مهدی علیه السلام می گوید:
ص: 293
«او به صورت جوانی سی تا چهل ساله ظهور میکند».(1)
و در همان باب از همان کتاب از ابوعبدالله حسین بن علی علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«لَوْ قَامَ الْمَهْدِیِّ لأنکوه النَّاسِ ، لِأَنَّهُ یَرْجِعَ إِلَیْهِمْ شَابّاً مُونِقاً ، وَانَّ مِنْ أَعْظَمِ الْبَلِیَّهِ أَنْ یَخْرُجَ إِلَیْهِمْ صَاحِبِهِمْ شَابّاً وَهْمُ یَظُنُّونَ شیخا کبیرا ».(2)
«هنگامی که حضرت مهدی علیه السلام ظهور می کند مردم به دیده تردید او را می نگرند، زیرا به صورت جوان رعنایی ظهور خواهد فرمود، و بزرگترین مصیبت آن است که امام مردم به صورت مرد جوانی ظهور فرماید در صورتی که آنها گمان می برند که او پیرمرد سالخورده ای است»
و در همان کتاب در فصل اول از باب چهارم آن از حافظ ابوعبدالله حاکم از ثوبان از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«یُقْتَلُ عِنْدَ کَنزِکُم ثَلاثَهٌ کُلَّهُمْ إِبنُ خَلِیفَهٍ . . ثُمَّ ذَکَرَ شَابّاً فَقَالَ : إِذَا رَأَیْتُمُوهُ فَبَایَعُوهُ فَاِنَّهُ خَلِیفَهَ اللَّهِ الْمَهْدِیُّ .
قَالَ : قَالَ الْحَاکِمُ : وَ هَذَا حَدِیثٌ صَحِیحٌ عَلَی شَرْطِ الْبُخَارِیِّ وَ مُسْلِمٍ ».(3)
«در میان شما سه نفر کشته میشوند که هر سه خلیفه زاده اند... تا صحبت از جوانی به میان آورده و فرمود: هرگاه آن جوان را دیدید با او
ص: 294
بیعت کنید که او خلیفه الله مهدی علیه السلام است.
مقدسی می گوید: حاکم گفت: این حدیث به شرط بخاری و مسلم صحیح است».
و در باب هفتم از همان کتاب از حافظ ابوعبدالله: نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از اسحاق بن یحیی بن طلحه، از طاووس روایت می کند که گفت:
«وَدَّعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَیْهِ أَهْلَ الْبَیْتِ ، ثُمَّ قَالَ : مَا أَرَانِی أَنْ أَدَعَ خَزَائِنِ الْبَیْتِ وَ مَا فِیهِ مِنَ السِّلَاحِ وَ الْمَالِ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ، فَقَالَ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلَامُ : إمض یا أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ خَلَستَ بِصَاحِبِهِ ، إِنَّما صَاحِبِهِ شَابُّ مِنْ قُرَیْشٍ یُقَسِّمُهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ تعالی فِی آخِرِ الزَّمَانِ .»
عمربن خطاب لعنه الله علیه با اهالی مکه وداع کرده و سپس گفت: من نمی توانم خزانه های کعبه و هر آنچه را که از قبیل سلاح و اموال در آن هست در راه خدا انفاق کنم، امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: این فکر را رها کن که تو صاحب کعبه نیستی، صاحب آن جوانی از قریش است که اموال کعبه را در آخرالزمان در راه خدا انفاق میکند».
مفهوم این اخبار به اندازه ای روشن است که کسی نمی تواند آنرا انکار نماید، و بر صحت آن شواهد و قرائتی وجود دارد که در پاره ای از آنها آمده حضرت مهدی علیه السلام در دوران ظهورش در قیافه ای ظاهر می شود که بیننده گمان می برد که او یک انسان چهل ساله است و یا سن او در میان سی تا چهل سال دور می زند. البته منظور از این سخن آن نیست که سن واقعی آن حضرت چهل و یا... است.
ص: 295
4- محل ظهور حضرت مهدی علیه السلام:
مقدسی در فصل دوم از باب چهارم «عقد الدرر»از جابر بن یزید جعفی، از ابوجعفر محمد بن علی باقر علیه السلام طی یک حدیث طولانی که در آن در پیرامون پاره ای از علامات ظهور حضرت مهدی علیه السلام و ماه گرفتگی برای لشکر سفیانی صحبت شده می فرماید:
«وَ یَبْعَثُ السُّفْیَانِیُّ بَعَثَا إِلَی الْمَدِینَهِ وَ یَفِرُّ الْمَهْدِیِّ مِنْهَا إِلَی مَکَّهَ فَیَبْلُغُ أَمِیرُ جَیْشُ السُّفْیَانِیِّ أَنَّ الْمَهْدِیَّ قَدْ خَرَجَ إِلَی مَکَّهَ فَیَبْعَثُ جَیْشاً عَلَی أَثَرِهِ فَلَا یُدْرِکْهُ حَتَّی یَدْخُلَ مَکَّهَ خائِفاً یَتَرَقَّبُ عَلَی سُنَّهِ موسی بْنِ عِمْرَانَ »(1)
«سفیانی سپاهی به مدینه گسیل میدارد و امام مهدی علیه السلام از مدینه بیرون آمده و به مکه می رود، این خبر به فرمانده سپاه سفیانی می رسد و او لشکری به دنبال آن حضرت می فرستد ولی به أن حضرت نمی رسند تا همانند موسی بن عمران در حالیکه میترسد و هر آن انتظار وقوع حادثه ای را می برد وارد مکه میشود».
ابن صبان طی حدیثی که آن را صحیح می دانسته می گوید:
«أَنَّهُ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ قَالَ : یَکُونُ إختلاف عِنْدَ مَوْتِ خَلِیفَهَ فَیَخْرُجُ رَجُلُ مِنَ الْمَدِینَهِ هَارِباً إِلَی مکه فَیَاتیهِ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ مَکَّهَ فَیُخْرِجُونَهُ وَ هُوَ کَارِهٌ فَیُبَایِعُونَهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ یُبْعَثُ إِلَیْهِمْ بَعَثٌ مِنَ الشَّامِ فَیُخْسَفُ بِهِمْ بِالْبَیْدَاءِ بَیْنَ مَکَّهَ وَ الْمَدِینَهِ »(2)
ص: 296
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«هنگام وفات خلیفه ای اختلافی پیش می آید که مردی از مدینه به مکه فرار میکند، و جماعتی از اهالی مکه پیش وی آمده و در حالیکه او اکراه دارد او را بیرون آورده در میان رکن و مقام با وی بیعت می نمایند، از شام لشکری به سوی وی فرستاده می شود و در بیداء زمین آنها را به کام خود میکشد».
قندوزی از «جواهر العقدین»از ابوداود و احمد بن حنبل و حافظ بیهقی مثل حدیث بالا را روایت کرده است.(1)
و نیز از «فرائد السمطین»از حسن بن خالد، از ابوالحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام در حدیثی که طی آن از حضرت مهدی علیه السلام و غیبت آن بزرگوار، و در پیرامون اینکه حضرت مهدی علیه السلام چهارمین پشت از فرزندان او است سخن به میان آورده و می گوید:
«وَ هُوَ الَّذِی یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ یَسْمَعُهُ جَمِیعُ أَهْلِ الْأَرْضِ : أَلَا إِنَّ حُجَّهَ اللَّهِ قَدْ ظَهَرَ عِنْدَ بَیْتِ اللَّهِ فَاتَّبَعُوهُ فَانِ الْحَقَّ فِیهِ وَ مَعَهُ ».(2)
«و او یعنی حضرت مهدی علیه السلام کسی است که هنگام ظهورش منادی غیب از آسمان ندایی در میدهد که همه اهالی روی زمین آنرا میشنوند، منادی مذکور می گوید: آگاه باشید که حجت خدا در کنار بیت خدا ظهور فرمود، از او پیروی نمایید که حق در پیش او و با اوست».
ص: 297
5- محل بیعت حضرت مهدی علیه السلام:
مقدسی در باب دوم از «عقد الدرر»از ابوالحسن مالکی، از حذیفه بن الیمان روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«لَولَم یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمٌ وَاحِدٌ لَبَعَثَ اللَّهُ فِیهِ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ اسْمِی ، وَ خُلْقُهُ خُلْقِی ، یُکَنَّی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ، یُبَایَعُ لَهُ النَّاسُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ».(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«اگر از عمر دنیا یک روز بیشتر نماند در همان روز خدا مردی از فرزندان مرا که اسمش مانند اسم من و اخلاقش همانند اخلاق من است بر می انگیزد که مردم در میان رکن و مقام با وی بیعت می نمایند».
و نیز در «عقد الدرر»در فصل دوم از باب چهارم از ابوداود در «سنن»و ترمذی در «جامع الصحیح»، و احمد در «مسند»، و ابن ماجه در «سنن» و بیهقی در «بعث والنشور»و جز آنها از ام سلمه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که آن حضرت صلی الله علیه و آله فرمود:
«یَکُونُ إختلافٌ عِنْدَ مَوْتِ خَلِیفَهٍ فَیَخْرُجُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْمَدِینَهِ هَارِباً إِلَی مَکَّهَ فَیَأْتِیهِ نَاسٍ مِنْ أَهْلِ مَکَّهَ فَیُخْرِجُونَهُ وَ هُوَ کَارِهٌ فَیُبَایعُونَهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ».(2)
«هنگام وفات خلیفه ای اختلافی بروز می کند، از اهالی مدینه مردی به مکه فرار میکند، گروهی از مردم مکه پیش او می آیند و او را بیرون آورده و در میان رکن و مقام با وی بیعت میکنند».
ص: 298
در ادامه حدیث چیزی هست دال بر اینکه منظور از آن مرد حضرت مهدی علیه السلام است.
و در باب پنجم از «عقد الدرر»از ابوعبدالله نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از عبدالله بن مسعود ضمن یک حدیث طولانی که در آن صحبت از خروج سفیانی، و خروج حضرت مهدی علیه السلام از مدینه به مکه، و طلب بیعت با وی، و پدران آن حضرت به میان آمده چنین می گوید:
«فَیَجْلِسُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ، فَیَمُدُّ یَدِهِ ، فیبایع لَهُ ، وَ یُلْقِی اللَّهِ مَحَبَّتَهُ فِی صُدُورِ النَّاسِ»(1)
«در میان رکن و مقام مینشیند، و دستش را دراز میکند، و با وی بیعت به عمل می آید و خدا مهرش را در دلها می افکند».
همچنین در باب هفتم «عقد الدرر»از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از ابوهریره روایت می کند که گفت:
«یُبَایَعُ بِالْمَهْدِیِّ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ، لا یُوقِظُ نَائِماً ، وَ لَا یُهْرِقُ دَماً »(2)
«با حضرت مهدی علیه السلام در میان رکن و مقام چنان بیعت میشود که خفته ای بیدار نمی شود و قطره ای خون ریخته نمی شود».
یعنی در آغاز بیعت با آن حضرت چنین می شود.
ابن حجر هیتمی در «الصواعق المحرقه»از ابن عساکر، از امیرالمؤمنین علیه السلام ضمن حدیث مهدی علیه السلام و فرار آن حضرت از مدینه به مکه چنین روایت میکند:
ص: 299
«فَیَاتیهِ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ مَکَّهَ فَیُخْرِجُونَهُ وَ هُوَ کَارِهٌ ، فَیُبَایِعونَهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ».(1)
«جماعتی از اهالی مکه پیش آن حضرت آمده و او را در حالیکه علاقه ای برای خروج از خود نشان نمی دهد بیرون می کشند و در بین رکن و مقام با وی بیعت میکنند».
و در فصل دوم از باب چهارم «عقد الدرر»از جابر بن یزید جعفی روایت می کند که گفت:
«قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنِ عَلِیِّ الْبَاقِرِ فِی خُرُوجِ الْمَهْدِیِّ هَارِباً إِلَی مَکَّهَ إِلَی أَنْ قَالَ : فَیُبَایِعونَهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ».(2)
«امام ابوجعفر محمد بن علی باقرعلیه السلام در رابطه با فرار حضرت مهدی علیه السلام از مدینه به مکه فرمودند: در میان رکن و مقام با آن حضرت بیعت میکنند».
6- مقدمات پیروزی حضرت مهدی علیه السلام:
مقدسی از جمعی از حفاظ مانند: احمد در «مسند»، و ابن ماجه در «سنن»و بیهقی و ابوعمردانی، و نعیم بن حماد و ابوالقاسم طبرانی و ابونعیم اصفهانی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام روایت می کند که فرمود:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«الْمَهْدِیُّ مِنَّا یُصْلِحُهُ اللَّهِ فِی لَیْلَهٍ ».(3)
ص: 300
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«حضرت مهدی علیه السلام از ما اهل بیت است پروردگار متعال مقدمات پیروزی او را در یک شب فراهم می آورد».
ابن حجر هیتمی از ابن ماجه روایت می کند که گفت:
«یَخْرُجُ نَاسُ مِنَ الْمَشْرِقِ فیوطئون لِلْمَهْدِیِّ سُلْطَانِهِ».(1)
«جماعتی از شرق زمین قیام می کنند، و مقدمات حکومت امام مهدی علیه السلام را فراهم می آورند».
در باب پنجم «عقد الدرر»از ابن ماجه، و بیهقی مثل حدیث ابن حجر را آورده و نیز ابونعیم در «صفه المهدی»از ثوبان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«إِذَا رَأَیْتُمُ رایاټ سُوداً قَدْ أَقْبَلْتُ مِنَ الْمَشْرِقِ فَأْتُوهَا وَ لَوْ حَبْواً عَلَی الثَّلْجِ ، فَانٍ فِیهَا خَلیفَهُ اللَّهِ الْمَهْدِیِّ »
«هر وقت پرچمهای سیاهی را دیدید که از طرف شرق می آیند به طرف آن بشتابید اگر چه بطور خزیدن به سینه روی برف باشد که خلیفه الله مهدی علیه السلام در میان آنها است».
مقدسی می گوید: ابوعبدالله حاکم در «المستدرک»و ابوعمر در «سنن»و حافظ نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»، حدیثی به همین مفهوم روایت کرده اند.
شاید منظور از کلام رسول خدا صلی الله علیه و آله :«فیها خلفه الله المهدی»آن باشد که زمینه سازی و فراهم آوردن مقدمات تسلط آن حضرت با آن پرچمها خواهد بود، همانگونه که در حدیث عبدالله بن حارث گذشت(2)
در همان کتاب، در همان باب از سعید بن مسیب از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند
ص: 301
که فرمود:
«تَخْرُجُ مِنَ الْمَشْرِقِ رَایَاتٌ سُودٌ لِبَنِی الْعَبَّاسِ ، ثُمَّ یَکُونُ مَا شَاءَ اللَّهُ ثُمَّ تَخْرُجُ رَایَاتٌ سُودُ صِغَارٌیُقَاتِلُ رَجُلًا مِنْ آلِ أَبِی سُفیانٍ وَ أَصْحَابِهِ ، وَ یَرُدُّونَ الطَّاعَهَ إِلَی الْمَهْدِیِّ ».(1)
«پرچمهای سیاهی برای بنی عباس از سمت مشرق قیام میکند و آنگاه حوادثی به وقوع می پیوندد، و سپس پرچمهای سیاه کوچکی که با مردمی از آل ابوسفیان و یاران او می جنگد قیام کرده و پیروی و اطاعت از حضرت مهدی علیه السلام را برقرار میکنند».
باید گفت که پارهای از احادیث وارده در رابطه با توجه پرچمهای سیاه از سمت مشرق دلالت بر دعوت عباسیها و خروج ابومسلم خراسانی دارد، و پاره ای دیگر اشاره بر جماعتی دارد که در آخرالزمان از جانب مشرق قیام کرده و مردم را به مهدی علیه السلام منتظر دعوت می کنند، و روایت سعید بن مسیب که ذکر شد بر این تفصیل اشاره دارد، و آنچه را که سابقا گفتیم احتمال دارد احادیث وارد در این باب از ساخته های درهم و دینار باشد و در احادیث دارد که در رابطه با دعوت عباسیها است.
شیخ سلیمان قندوزی حنفی از «فرائد السمطین»از حافظ ابونعیم، از امام باقر علیه السلام روایت میکند که گفت:
«إن الله یلقی فی قلوب محبینا وأتباعنا الرعب، فإذا قام قائمنا المهدی کان الرجل من محبینا أجری من لیث وأمضی من سنان»(2)
ص: 302
«پروردگار متعال در دلهای دوستان و تابعین ما القاء رعب می فرماید، و هنگامی که قائم ما حضرت مهدی علیه السلام قیام فرمود هر یک مرد از آنان جسورتر از شیر و برنده تر از نیزه می شود».
باید گفت: تردیدی در این نیست که هنگامی که جماعتی رهبر و پیشوای خود رااز دست دادند اراده خود را از دست داده و پیشرفت آنها متوقف می شود بر خلاف موقعی که دارای پیشوایی با تدبیر و عزم و اراده جدی باشند، زیرا همانگونه که بطور آشکار دیده می شود وجود چنین رهبری در کلیه اخلاق و ویژگیهای این جماعت تأثیر مستقیم و به سزایی می گذارد، ای بسا که روایت مذکور بر همین مطلب اشاره داشته باشد. و ممکن است گفته شود که پروردگار متعال به منظور محافظت آنان از حوادث ناگوار رعب در دلهای آنان می افکند.
7- حوادث قریب الوقوع:
ممکن است بر اذهان عده زیادی خطور کند، بلکه بر زبان عده ای جاری شود که اگر انگیزه غیبت حضرت مهدی علیه السلام ترس از دشمن باشد با وجود آنکه ما می بینیم قوای دشمنان آن حضرت روز به روز رو به تزاید است چگونه این ترس بر طرف خواهد شد، و چگونه آن حضرت با این نیروهای تراکمی که زمین و آسمان را پر کرده و فضا را در روز ظهورش بر آن حضرت تنگ میکند مقابله خواهد فرمود؟ زیرا آن حضرت در دوران ظهورش فاقد حتی قسمتی از این ادوات و اسباب دفاعی بوده و تعداد کافی و معتنابهی نیز در آن روز او را یاری نخواهند کرد.
در جواب می گوییم:
1- ممکن است در شرف ظهور آن حضرت حوادثی در جهان به وقوع پیوسته و امور غیر بعیدی بروز کند که همانا از مهمترین علل و اسباب ظهور آن حضرت، و
ص: 303
برطرف شدن ترس او که در سؤال بعنوان علت غیبت آن حضرت فرض شده است باشد، و در همین شرایط آن حضرت ظهور فرموده و بتواند از نظر نیرو و سپاه با قوای حاکم در عالم رقابت نماید. و سپس در رابطه با افزودن بر نیرو و نفرات خود اقداماتی به عمل آورد.
2۔ ممکن است اصلاحات اخلاقی و روحی و تکمیل تربیت و معارف ادبی و مادی در میان پاره ای از ملتها و یا در میان همه آنها نسبت به ملت خاصی گسترش یابد، و هنگامی که آن حضرت ظهور فرمود، و مرام و تعلیمات اسلامی را که برای احیاء آنها قیام می کند اعلام فرمود و ملتهای پیشرفته از نظر اخلاق و علوم فوق الذکر صداقت و امانت آن حضرت را دیدند، و ثبات آن بزرگوار را مشاهده کردند دست طاعت و فرمانبرداری به آن حضرت داده و پیشاپیش او جهاد کرده و مطیع و فرمانبردار او شوند، و زمام امور را به آن حضرت بسپارند و در نتیجه تعداد بی شماری که نمی توان آنها را دست کم گرفت از آن حضرت پیروی نمایند، همانگونه که عین این موضوع برای جد بزرگوارش اتفاق افتاد، زیرا گروههای زیادی به دلیل مقاصد انسانی و اهداف بزرگ رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت ایمان آوردند، چنانکه مسأله اسلام آوردن نجاشی بر این مطلب گواه است.
3. ممکن است پیش از ظهور آن حضرت جمعیتهایی تشکیل شده و مردم را به سوی او دعوت کنند، و آمادگی برای یاری آن حضرت در میان مردم را فراهم آورند.
قیام خطبا در مجالس عمومی و ذکر و نشر اعمال اصلاحی دنیوی و اخروی ادبی و مادی، اجتماعی، و انفرادی که حضرت مهدی علیه السلام برای آن قیام می کند در میان مردم خود می تواند از قویترین وسایل آمادگی ملتها برای ظهور آن حضرت باشد، زیرا همانگونه که قبلا گفته شد، انگیزه مهم انتظار ظهور حضرت مهدی علیه السلام
ص: 304
آمادگی و مهیا شدن مردم برای مقدمات و لوازم ظهور آن حضرت می باشد
4. ممکن است نظم موجود جهان به هم بخورد و اکثریت شهرها به صورت ملوک الطوائفی و امارتهای کوچکی در آمده و هر کدام به یک قدرت بزرگ وابسته شوند، در چنین شرایطی که دولتها از هم متفرق و رودرروی هم ایستاده اند حضرت مهدی علیه السلام با نیرو و ساز و برگ برابر با یکی از آنها ظهور فرماید، و پس از تأمین نیروهای لازم و تکمیل آن به آنچه در اطراف خدا بدان مأموریت دارد قیام کند.
5- ممکن است قدرتهای بزرگ حاکم بر جهان مردم را چنان به بردگی بگیرند که هر گروه و بلکه همه ملتها، بلکه همه انسانها و حیوانات و نباتات از وضعی که آنان بوجود آورده اند به ستوه بیایند، و بین خود و پروردگارشان نالیده و به صورتی که جز پروردگار متعال کسی از حال آنان اطلاع نداشته باشد ناراحت شده و شکایت و استغاثه به درگاه خدا برند، و در این احوال منادی غیبی در میان آسمان و زمین ندا در دهد که ای مردم هم اینک خدا وضعیت آزار دهنده تان را برچیده و خلاص و آزادی شما را در دست حضرت مهدی علیه السلام قرار داد که هم اکنون در مکه ظهور کرده است آنگاه گروههایی به امید اصلاح حال خود و نیل به سعادت دنیا و آخرت به سوی آن حضرت رو آورند. ای بسا ممکن است منظور از احادیثی که میگویند: حضرت مهدی علیه السلام جز هنگامی که روی زمین از ظلم و بیداد پر شده باشد ظهور نمی فرمایند همین باشد.
خلاصه در یک چنین وضعیت و در روزی که جهان به وجود یک مصلح توانا و شایستهای عمیق احساس نیاز میکند ظهور فرماید.
6- ممکن است در جریان یک جنگ جهانی شهرها از کار افتاده و قوا و بدنهای مردم رو به ضعف گذاشته و عجز و ناتوانی نسبت به همه مردم فراگیر شود، و در آن هنگام حضرت مهدی علیه السلام برابر با یکی از آنها از نظر تجهیزات و نیروی کمکی ظهور
ص: 305
فرموده، و سریعا و در مدت زمان کوتاهی علاوه بر آن چه از قوا و وسائل جنگی به غنیمت میگیرد به تکمیل و افزایش توان رزمی خود اقدام فرماید.
7- ممکن است در دوران ظهورش پاره ای از ملل اسلامی دعوت او را جواب مساعد داده و با تمام قوا و استعدادشان از یاران و طرفداران آن حضرت باشند در حالیکه به طاعت او گردن نهاده و در کلیه شئونشان به او اعتماد نموده اند در پیشاپیش آن حضرت جهاد نمایند، علاوه بر آنکه پروردگار متعال آن حضرت را همانند جدش رسول خدا با ملائکه و فرود آمدن عیسی بن مریم علیه السلام یاری خواهد فرمود چنانکه کیفیت نزول عیسی علیه السلام قریبا خواهد آمد.
اینها همه اتفاقات و حوادثی هستند که امکان وقوع آن را نمی توان انکار کرد و تاریخ بر وقوع شبیه این حوادث دلالت داشته و بر استفاده مصلحین بشریت از مثل چنین اتفاقاتی گواهی میدهد، زیرا انسان نمیداند که فردا چه پیش خواهد آمد آری حوادثی که در قرن چهاردهم هجری و نوزدهم میلادی اتفاق افتاد و بر امکان وقوع امثال این حوادث شهادت می دهد، این تنها خدا است که بر وضعیت موجود عالم و آنچه پس از این پیش می آید عالم است.
8- یاران حضرت مهدی علیه السلام:
ابن حجر هیتمی از ابن عساکر، از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«إِذَا قَامَ قَائِمُ آلِ مُحَمَّدٍ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ جَمَعَ اللَّهُ أَهْلَ الْمَشْرِقِ وَ أَهْلُ الْمَغْرِبِ ، وَ أَمَّا الرُّفَقَاءِ فَمِنْ أَهْلِ الْکُوفَهِ ، وَ أَمَّا الْأَبْدَانِ فَمِنْ أَهْلِ الشَّامِ ».(1)
ص: 306
«هنگامی که قائم آل محمد قیام می فرماید پروردگار عالم اهل مشرق و مغرب را به یاری آن حضرت جمع میکند، اما رفقای آن حضرت از اهل کوفه، و جنگ آوران شجاعی که در برخوردهای نظامی نقش آفرینی میکنند از اهل شام هستند».
مقدسی در فصل دوم از باب چهارم «عقد الدرره»از جابر بن یزید جعفی روایت میکند که گفت:
«قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ الْبَاقِرُ عَلَیْهِ السَّلَامُ ( وَ ذَکَرَ حَدِیثاً طَوِیلًا وَ فِیهِ بَعْضُ عَلَائِمِ ظُهُورِ الْمَهْدِیِّ ، وَ خُرُوجَ السُّفْیَانِیُّ ، وَ خُرُوجَ الْمَهْدِیُّ مِنَ الْمَدِینَهِ هَارِباً إِلَی مَکَّهَ ) إِلَی أَنْ قَالَ : فَیَجْمَعُ اللَّهُ لِلْمَهْدِیِّ أَصْحَابِهِ ثَلَاثَ مأه وَ ثَلَاثَهَ عَشَرَ رَجُلًا ».(1)
«ابوجعفر باقرعلیه السلام ضمن حدیث طویلی که در آن پاره ای از علائم ظهور مهدی و خروج سفیانی، و خروج آن حضرت به عنوان فرار از مدینه به مکه ذکر شده می فرماید: آنگاه (یعنی هنگام ظهور آن حضرت) پروردگار متعال یاران آن حضرت را که تعدادشان سیصد و سیزده نفراست از نقاط مختلف دنیا در کنار آن حضرت جمع میکند».
در فصل اول از باب چهارم «عقد الدرر» از حاکم ابوعبدالله نیشابوری در «مستدرک»از محمد بن حنفیه روایت می کند که گفت:
«کنا عِنْدَ علی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ وَقَدْ سَأَلَهُ رَجُلُ عَنِ الْمَهْدِیِّ ، فَقَالَ : هَیْهاتَ ، ( عَقَدَ بِیَدِهِ سَبْعاً ) یَخْرُجُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ إِذَا قَالَ الرَّجُلُ اللَّهَ، اللَّهُ قُتِلَ ، فَیَجْمَعُ اللَّهُ قَوْماً فَزِعاً کفزع السَّحَابَ یُؤَلِّفَ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ ، فَلَا یَسْتَوْحِشُونَ مِنْ أُحُدٍ ، وَ لَا یَفْرَحُونَ بِأَحَدٍ دَخَلَ فِیهِمْ عَلَی
ص: 307
عِدَّهُ أَصْحَابِ بَدْرٍ ، لَمْ یَسْبِقُهُمْ الْأَوَّلُونَ ، وَ لَا یدرکهم الْآخَرُونَ ، وَ عَلَی عِدَّهِ أَصْحَابِ طَالُوتَ الَّذِینَ جاوَزوا مَعَهُ النَّهَرِ .
قَالَ الْحَاکِمُ : وَ هَذَا حَدِیثُ صَحِیحُ عَلَی شَرْطِ الْبُخَارِیِّ وَ مُسْلِمٍ وَ لَمْ یخرجاه ».(1)
«در حضور علی علیه السلام بودیم که مردی درباره حضرت مهدی علیه السلام از آن حضرت سؤال کرد، آن حضرت فرمود: هیهات و آن را هفت بار با دست خود تکرار کرده و فرمود: او در آخرالزمان آنگاه که مردم را به جرم بر زبان راندن نام خدا میکشند ظهور می کند، و پروردگار متعال افراد زیرک و چالاکی همانند ابرها را دور او جمع میکند که از کسی وحشت ندارند و به پیوستن کسی به آنان شاد نمی شوند تعداد آنها برابر تعداد اصحاب بدر و مساوی تعداد آن دسته از اصحاب طالوت است که با وی از نهر عبور کردند.
حاکم پس از روایت این حدیث میگوید: این حدیث به شرط بخاری و مسلم صحیح است ولی آنان آنرا روایت نکرده اند»
در باب هفتم از «عقد الدرر»از ابو عمر عثمان بن سعید مقری در «سنن»خود از حذیفه بن الیمان از رسول خدا صلی الله علیه السلام روایت می کند که آن حضرت در قصه مهدی علیه السلام و بالا گرفتن کار آن حضرت فرمود:
«فَتَخْرُجُ الْأَبْدَالِ مِنَ الشَّامِ وَ أَشْیَاعِهِمْ ، وَ یَخْرُجْ إِلَیْهِ النُّجَبَاءُ مِنْ مِصْرَ وَ عَصَائِبُ أَهْلُ الْمَشْرِقِ وَ أَشْبَاهِهِمْ حَتَّی یَأْتُوا بِمَکَّهَ فَیُبایِعُونَهُ ».(2)
«آنگاه شجاعانی از شام و پیروانشان به سوی آن حضرت می شتابند
ص: 308
و مردان نجیبی از مصر و گروههایی از اهل شرق و گروههای دیگری مثل آنها به مکه آمده و با آن حضرت بیعت می نمایند».
شیخ سلیمان قندوزی از حافظ گنجی شافعی، از ابن اعثم کوفی، ازامیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«بَخٍّ بَخٍّ لِطَالِقَانَ ، فَإِنَّ لِلَّهِ تَعَالَی فِیهَا کنوزاً لَیْسَتْ مِنْ ذَهَبٍ وَ لَا فِضَّهٍ ، وَ لَکِنَّ بِهَا رِجَالٌ عَرَفُوا اللَّهِ حَقَّ مَعرْفَتِهِ ، وَهْمُ أَنْصَارُ المهدیِّ فِی آخِرِ الزَّمَانِ ».(1)
«آفرین بر طالقان، خدا را در آنجا گنجینه هایی است نه گنجینه های طلا و نقره بلکه در آنجا مردانی هستند که خدا را به طور شایسته ای شناخته اند، آنان هستند که حضرت مهدی علیه السلام را در آخر الزمان یاری خواهند داد».
ابن صبان در «اسعاف الراغبین»می گوید:
«وَ صَحَّ أَنَّهُ صَلّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ : یَکُونُ اخْتِلَافُ عِنْدَ مَوْتِ خَلِیفَهَ ثُمَّ ذَکَرَ خُرُوجِ الْمَهْدِیِّ إِلَی مَکَّهَ وَ مُبَایَعَتِهِ فِیهَا وَ خَسَفَ الْبَیْدَاءِ بجیش السُّفْیَانِیِّ قَالَ : فَإِذَا رَأَی النَّاسُ ذَلِکَ آتَاهُ أبدال أَهْلِ الشَّامِ وَ عَصَائِبُ أَهْلِ الْعِرَاقِ فَیُبَایعُونَهُ »(2)
«قول رسول خدا صلی الله علیه و آله به صحت رسیده است که فرمود:
هنگام مرگ خلیفه ای اختلاف پیش می آید، سپس درباره خروج حضرت مهدی علیه السلام به مکه و بیعت با وی در آنجا و ماه گرفتگی در بیدا به سپاه سفیانی مطالبی فرموده و می گوید: وقتی مردم این را دیدند
ص: 309
شجاعان و گروههای از عراق پیش آن حضرت آمده و با وی بیعت می نمایند».
9- یاری دادن ملائکه به حضرت مهدی علیه السلام:
مقدسی در باب ششم از «عقد الدرر»از ابی عمر عثمان بن سعید مقری در «سنن»خود از حذیفه بن الیمان روایت می کند که گفت:
«قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فِی قِصَّهِ الْمَهْدِیِّ وَ مُبَایَعَتِهِ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ ، وَ خُرُوجَهُ إِلَی الشَّامِ قَالَ : وَ جَبْرَائِیلُ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ وَ مِیکَائِیلَ عَلَی مَیَامِنِهِ ».(1)
«رسول خدا صلی الله علیه و آله طی حدیثی که در آن در رابطه با بیعت حضرت مهدی علیه السلام در میان رکن و مقام، و خروج آن حضرت به طرف شام مطالبی فرموده می فرماید: جبرئیل در ستون مقدم آن حضرت و میکائیل در جناح راست او شرکت میکنند».
و در فصل اول از باب چهارم همان کتاب از ابوجعفر در پیرامون ظهور حضرت مهدی علیه السلام و بیعت با وی در میان رکن و مقام می فرماید:
جبرئیل در جناح راست و میکائیل در جناح چپ سپاه آن حضرت شرکت می کنند.(2)
و در باب هفتم از همان کتاب از ابوعمر عثمان بن سعید مقری در «سنن»خود از حذیفه بن الیمان، از رسول خدا صلی الله علیه و آله که پس از ذکر مطالبی در پیرامون قصه حضرت مهدی علیه السلام و بالا گرفتن کار او و بیعت با وی در مکه می فرماید:
ص: 310
«ثُمَّ یَخْرُجُ مُتَوَجِّهاً إِلَی الشَّامِ وَ جَبْرَئِیلُ عَلَی مُقَدِّمَتِهِ ، ومیکاییل عَلَی مَیَامِنِهِ » (1)
«سپس به طرف شام حرکت میکند و جبرئیل در ستون مقدم و میکائیل در جناح راست سپاه وی حضور پیدا میکنند».
10- فرود آمدن حضرت عیسی بن مریم علیه السلام:
حافظ بخاری از ابوهریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«کَیْفَ أَنْتُمْ إِذَا نَزَلَ ابْنُ مَرْیَمَ فِیکُمْ وامامکم مِنْکُمْ؟» (2)
«هنگامی که عیسی بن مریم در اجتماع شما ظهور می کند در حالیکه را برای شما امارتی از خودتان دارید چگونه خواهید شد؟»
مقدسی در باب دهم از «عقد الدرر»از «صحیح مسلم»، مثل همین حدیث را روایت کرده است.(3)
مقدسی در باب اول کتاب خود از حافظ ابونعیم در «صفه المهدی»، از ابوسعید خدری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که فرمود:
«مِنَّا الَّذِی یُصَلِّی عیسی بْنُ مَریَمَ خَلْفَهُ ».(4)
«کسی که حضرت عیسی بن مریم پشت سر او نماز خواهد گذاشت ازما است»
در باب مذکور از همان کتاب از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از عبدالله بن
ص: 311
عباس قریب به همین حدیث را روایت کرده است.(1)
خلاصه اخبار در رابطه با این موضوع مستفیض است و قول صحیح هم که مورد قبول اکثریت قریب به اتفاق علما است همین است، و آنچه در پاره ای از اخبار و یا بعضی از کتابها آمده که حضرت مهدی علیه السلام پشت حضرت عیسی علیه السلام نماز خواهد خواند کم بوده و کنار گذاشته شده است.
ابن صبان از شیخ محی الدین بن عربی در «فتوحات مکیه»روایت می کند که گفت:
«ویُنَزِلَ اللَّهُ عَلَیْهِ عِیسَی بْنِ مَرْیَمَ عَلَیْهِ الصَّلَاهُ وَ السَّلَامُ بالمِنارَهِ الْبَیْضَاءِ شَرْقِیِّ دِمَشْقٍ مُتَّکِئاً عَلَی مَلَکَیْنِ ، ملک عَنْ یَمِینِهِ ، وَ مَلَکُ عَنْ یَسَارِهِ ، والناس فِی صَلَاهِ الْعَصْرِ ، فیتنقی لَهُ الْإِمَامَ عَنْ مَقَامِهِ فَیُصَلِّی بِالنَّاسِ (2)
قَالَ صَاحِبُ الْکِتَابِ بَعْدَ نَقْلِهِ ذلک : فَأَمَّا مَا ذَکَرَهُ مِنْ کوڼ عیسی هُوَ الَّذِی یُصَلِّی بِالنَّاسِ حِینَمَا یَنْزِلُ مُنَافٍ لِمَا مَرَّ مِنْ کَوْنِ الَّذِی یُصَلِّی بِهِمْ حِینَئِذٍ هُوَ الْمَهْدِیُّ ، ثُمَّ ما ذَکَرَهُ مِنْ أَنَّ عِیسَی یَنْزِلُ وَ النَّاسُ فِی صَلَاهِ الْعَصْرِ مُنَافٍ لِمَا فِی السِّتْرُ مِنْ أَنَّهُ یَنْزِلُ وَ النَّاسُ فِی صَلَاهِ الْفَجْرِ ».(3)
«در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام پروردگار متعال حضرت عیسی بن مریم علیه الصلاه والسلام را بر مناره سفیدی واقع در شرق دمشق در حالیکه بر دو ملک تکیه کرده و یکی از آنها در طرف راست و دیگری
ص: 312
در طرف چپ او قرار میگیرند ظاهر میکند، عیسی علیه السلام وقتی فرود می آید که مردم مشغول ادای نماز عصرند، آن وقت امام علیه السلام از جای خود کنار رفته و امامت جماعت به او وامی گذارد، و عیسی علیه السلام جلو رفته و با مردم نماز میگذارد.
ابن صبان پس از روایت این حدیث میگوید:
اما اینکه محی الدین میگوید حضرت عیسی علیه السلام با مردم نماز می خواند با حدیثی که گذشت و دلالت بر آن داشت که در آن زمان حضرت مهدی علیه السلام امامت جماعت را بر عهده خواهد داشت منافات دارد، و اما اینکه گفته هنگام نزول عیسی علیه السلام مردم در حال ادای نماز عصر خواهند بود با حدیثی که در کتب مسیحی آمده دال بر اینکه هنگام نزول عیسی مردم در حال اقامه نماز صبح خواهند بود منافات دارد».
حافظ ابن حجر هیتمی می گوید:
آنچه از اخبار فهمیده می شود آن است که حضرت مهدی علیه السلام پیش از نزول عیسی علیه السلام و بنا به قولی پس از آن ظهور خواهد فرمود(1)
و ابوالحسن آجری میگوید:
اخبار از نظر کثرت روایت کنندگان آن از رسول خدا صلی الله علیه و آله بحد تواتر و استفاضه رسیده که حضرت مهدی علیه السلام از اهل بیت پیامبرصلی الله علیه و آله بوده و روی زمین را از عدل و داد پر خواهد فرمود، او با حضرت عیسی علیه السلام ظهور می کند و عیسی علیه السلام او را در کشتن دجال در باب له در فلسطین یاری می کند، و پشت سر امام مهدی علیه السلام نماز می خواند.(2)
ص: 313
ابن حجر هیتمی می گوید:
اینکه ابوالحسن آجری میگوید که حضرت عیسی علیه السلام پشت سر حضرت مهدی علیه السلام نماز خواهد خواند چنانکه قبلا گفته شد مطابق دلالت احادیث بر آن صحیح است و اما آنچه که امامت حضرت عیسی به حضرت مهدی علیه السلام در نماز را «سعد تفتازانی»به دلیل افضلیت حضرت عیسی علیه السلام از حضرت مهدی علیه السلام صحیح انگاشته و گفته به همین دلیل امامت حضرت عیسی علیه السلام بر حضرت مهدی علیه السلام اولی و نزدیک به صواب است شاهدی برای اعتبار استدلالش وجود ندارد، زیرا مقصود از امامت حضرت مهدی علیه السلام بر حضرت عیسی آن است که نشان داده شود که حضرت عیسی علیه السلام به پیروی از رسول خدا صلی الله علیه و آله و به عنوان حاکم بر شریعت آن حضرت فرو می آید بدون آنکه در چیزی از شریعت خود استقلال داشته باشد.
ابن صبان میگوید:
حافظ سیوطی در کتاب «کشف»از طرق زیادی روایت کرده که حضرت عیسی علیه السلام پس از نزول خود چهل سال در دنیا خواهد ماند و نیز در کتاب «اعلام»خود روایت کرده که حضرت عیسی علیه السلام پس از نزول خود طبق شریعت پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه و آله حکم خواهد فرمود چنانکه علماء بر این قول تنصیص فرموده و احادیث زیادی نیز در تایید آن وارد شده و اجماع بر آن منعقد شده است(1)
11- برکات ظهور حضرت مهدی علیه السلام:
مقدسی در باب ششم از کتاب خود «عقد الدرر»از ابوعبدالله حاکم نیشابوری در «مستدرک»خود درباره حضرت مهدی علیه السلام از عبدالله بن عباس روایت می کند که گفت:
ص: 314
«وَ تَأْمَنَ الْبَهَائِمِ وَ السِّبَاعِ ، وَ تَلْقَی الْأَرْضُ أَفْلَاذَ کَبِدِهَا . قِلَّتُ : وَ مَا أَفْلَاذَ کَبِدِهَا ؟ قَالَ : أَمْثَالُ الْأُسْطُوَانَهِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ قَالَ : قَالَ الْحَاکِمُ : وَ هَذَا حَدِیثُ صَحِیحُ الْإِسْنَادِ وَ لَمْ یُخرِجَاهُ »(1)
«در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام حتی حیوانات و درندگان بیابان در امان بوده و زمین دفینه های خود را بیرون خواهد ریخت، گفتم دفینه های زمین چیست؟ فرمود: استوانه هایی از طلا و نقره است حاکم نیشابوری پس از نقل این حدیث میگوید: سند این حدیث صحیح است ولی بخاری و مسلم آن را روایت نکرده اند».
باید گفت ظاهرا منظور از «افلاذ ارض»معادن آن است.
در باب هفتم از همان کتاب از ابوعمر عثمان بن سعید مقری در «سنن»خود از حذیفه بن الیمان در رابطه با حضرت مهدی علیه السلام و بالا گرفتن کار وی از حضرت رسول صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«فَیَفرَحُ بِهِ أَهْلُ السَّمَاءِ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ ، وَ الطَّیْرُ وَ الْوُحُوشُ وَ الْحِیتَانُ فِی الْبَحْرِ ، وَ تَزِیدُ الْمِیَاهِ فِی دَوْلَتِهِ ، وَ تَمْتَدُّ الْأَنْهارَ ، وَ تُضَاعِفُ الْأَرْضُ أَکْلُهَا ، وَ تُسْتَخْرَجُ الکُنُورُ».(2)
«در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام اهل آسمان و اهل زمین، و پرندگان و حیوانات وحشی حتی ماهیها در دریاها شاد میشوند، و در دولت آن حضرت آبها فراوان و رودخانه ها طولانی تر می شوند، و خوردنیهای زمین بیشتر شده و معادن از دل خاکها بیرون کشیده میشوند».
ص: 315
در باب هفتم همان کتاب از حاکم نیشابوری در «مستدرک»از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«یَنْزِلُ عَلَی أُمَّتِی فِی آخِرِ الزَّمَانِ بَلَاءٌ شَدِیدٌ مِنْ سُلْطَانِهِمْ لَمْ یُسْمَعْ بَلَاءٌ أَشَدُّ مِنْهُ حَتَّی تَضِیقُ بِهِمُ الْأَرْضُ الرَّحْبَهِ حَتَّی تملاء الْأَرْضِ جَوْراً وَ ظُلْماً وَ لَا یَجِدُ الْمُؤْمِنِ مَلْجَأَ یَلْجَأُ إِلَیْهِ مِنَ الظُّلْمِ فَبَعَثَ اللَّهُ رَجُلًا مِنْ عِتْرَتِی فیملاءها قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ، یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنِ الْأَرْضِ ، لَا تَدَّخِرُ الْأَرْضَ مِنْ بَذْرِهَا شَیْئاً إِلَّا أَخْرَجَهُ ، وَ لَا السَّمَاءِ مِنْ قَطْرَهَا شَیْئاً إِلَّا صَبَّتهُ مِدْراراً ، یَعِیشُ فِیهِمْ سَبْعَ سِنِینَ ، أَوْ ثَمَانِیَ أَوْ تِسْعاً یتمنی الْأَحْیَاءِ الْأَمْوَاتِ مِمَّا صَنَعَ اللَّهُ عزوجل بِأَهْلِ الْأَرْضَ مِنْ خَیْرٍ .
قَالَ : قَالَ الْحَاکِمُ : وَ هَذَا حَدِیثُ صَحِیحُ الْإِسْنَادِ وَ لَمْ یخرجاه »(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«در آخر زمان بر امت من بلای شدیدی از سلطانشان نازل میشود که شدیدتر از آن شنیده نشده است، چنانکه زمین پهناور بر آنان تنگ میشود به قدری که روی زمین از جور و ستم پر می شود، و مؤمن پناهگاهی که از شدت ظلم بدان پناه برد پیدا نمی کند، در آن زمان پروردگار متعال مردی از عترت مرا بر می انگیزد، و او روی زمین را پس از آنکه از جور و ظلم پر شده از عدل و داد پر میکند. ساکنان اسمان و ساکنان زمین از حکومت او راضی میشوند، در آن روزگار زمین بذرهایی را که در آن کاشته می شود چیزی نگاه نداشته و همه را می رویاند و آسمان چیزی از آب خود را باز نمی دارد مگر اینکه آن را
ص: 316
سیل آسا فرو می ریزد، او در میان امت من هفت سال و یا هشت سال و یا نه سال زندگی میکند، چنان سعادت و بهروزی برای مردم فراهم می آید که زندگان مرده ها را به خاطر خیراتی که پروردگار متعال برای آنها ارزانی داشته آرزو میکنند.
سپس حاکم می گوید: این حدیث سندش صحیح است ولی بخاری و مسلم آن را روایت نکرده اند.»
در همان باب از همان کتاب از ابونعیم در کتاب «مناقب المهدی»و از طبرانی در«المعجم»از ابوسعید خدری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«تَتَنَعمُ أُمَّتِی فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ نِعْمَتِهِ لَمْ تَتَتَعَّمَ مِثْلَهَا قَطُّ ، تُرْسِلَ السَّماءَ عَلَیْهِمْ مِدْراراً ، وَ لَا تَدَعِ الْأَرْضَ مِنْ نَبَاتَهَا شَیْئاً إِلَّا أَخْرَجْتُهُ ».
«امت من در روزگار حضرت مهدی علیه السلام از چنان نعمتی متنعم میشوند که تا آن روز هرگز مثل آن را ندیده بودند، آسمان بارانش را بر زمین فرو می ریزد و زمین چیزی از رستنیهایش را نگاه نداشته و آن را بیرون می ریزد».
و در باب مذکور از همان کتاب از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یَخْرُجُ الْمَهْدِیِّ فِی أُمَّتِی یَبْعَثُهُ اللَّهُ غیاثاً لِلنَّاسِ ، تَتَنَعَّمُ بِهِ الْأَمَهِ وَ تَعِیشُ بِهِ الْمَاشِیَهِ ، وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا وَ یُعْطِی الْمَالَ صحاحأ »(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«حضرت مهدی علیه السلام در میان امت من خروج میکند، خدا او را فریادرس مردم قرار می دهد، امت من به وسیله او به نعمت و سعادت
ص: 317
می رسند، حتی حیوانات در ظل عنایت او در امان زندگی میکنند، زمین نباتات خود را بیرون می دهد، و در میان مردم مال را عادلانه تقسیم می نماید».
و در باب هشتم از همان کتاب از طبرانی در «المعجم»و نعیم بن حماد در «الفتن»از ابوسعید خدری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«تَتَنَعَّمُ أُمَّتِی فِی زَمَنِ الْمَهْدِیِّ نَغْمَهً لَمْ تَتَنَعَّم مِثْلَهَا قَطُّ، تُرْسِلَ عَلَیْهِمُ السَّمَاءَ مِدْرَاراً وَ لَا تَدَعُ الْأَرْضُ شَیْئاً مِنْ نَبَاتَهَا إِلَّا أَخْرَجْتُهُ وَ الْمَالُ یَوْمَئِذٍ کَرُوسٍ ، یَقُومُ الرَّجُلُ فَیَقُولُ : یامهدی أَعْطِنِی ، فَیَقُولُ : خُذْ»(1)
«در زمان حضرت مهدی علیه السلام، امت من به چنان نعمتی دسترسی پیدا میکنند که تا آن زمان هرگز به چنین نعمتی دست نیافته اند آسمان برای آنها باران می فرستد، و زمین نباتات خود را بدون آنکه چیزی از آن را باز دارد بیرون می دهد و مال در آن روز ارزش خود را از دست میدهد، چنانکه مرد بلند شده و می گوید: یا مهدی علیه السلاماز این مال برای من عطا فرما، و آن حضرت می فرماید: همه را ببر».
و در همان کتاب از ابونعیم اصفهانی در کتاب «صفه المهدی»از ابوسعید خدری روایت میکند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یَخْرُجُ مِنْ یَعْمَلْ بِسُنَّتِی ، وَ یُنَزِّلُ لَهُ اللَّهُ الْبَرَکَهَ مِنَ السَّمَاءِ ، وَ یَخْرُجُ لَهُ الْأَرْضُ بِبَرَکَتِهَا ، وتَملَاءُ بِهِ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلماً».(2)
ص: 318
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودن
«در آخر زمان کسی که به سنت من عمل کند ظهور می کند، و خدای عزوجل برای او از آسمان برکت نازل میکند، و زمین برای او برکتش را بیرون می دهد، و بوسیله او پس از آنکه از ظلم و ستم پر شده ازعدل و داد پر میشود».
و ابن حجر هیتمی از حاکم در«المستدرک»طی حدیثی که در آن درباره حضرت مهدی علیه السلام سخن به میان آمده میگوید:
«یُحِبُّهُ سَاکِنُ الْأَرْضِ وَ سَاکِنُ السَّمَاءِ ، تُنْزِلُ السَّمَاءُ قَطْرَهَا وَ تُخْرِجُ الْأَرْضُ نَبَاتَهَا لَا تُمْسِکْ مِنْهَا شَیْئاً ( إِلَی أَنْ قَالَ ) یَتَمَنَّی الْأَحْیَاءُ الْأَمْوَاتِ مِمَّا صَنَعَ اللَّهُ بِأَهْلِ الْأَرْضِ ، قَالَ : وَ رَوَی الطَّبَرَانِیُّ وَ الْبَزَّارِ نَحْوَهُ ».(1)
12- برنامه کار و دعوت آن حضرت:
مقدسی در باب هفتم از کتاب خود از نعیم بن حماد در «الفتن»از ابوجعفرمحمد بن علی باقرعلیه السلام روایت می کند که فرمود:
حضرت مهدی علیه السلام شب هنگام در حالیکه پرچم، و شمشیر و پیراهن رسول خدا صلی الله علیه و آله را به همراه خود دارد در مکه ظهور می کند، و به علامتها و نور و بیان مجهز است، هنگامی که نماز عشا را می خواند با صدای بلندی ندا در داده و می فرماید:
مردم من شما را از روزی که در پیشگاه پروردگار متعال برای پس دادن حساب حاضر می شوید هشدار می دهم که خدا برای شما حجت تمام کرده، و پیامبرانی
ص: 319
برای شما بر انگیخته، و کتابهایی از طرف خود به شما ارسال فرموده، و شما را امر کرده کسی یا چیزی را برای او شریک قرار ندهید، و متعهد به طاعت از خدا و رسول او باشید، و آنچه را که قرآن احیا کرده احیا کنید و آن را که قرآن ترک کرده ترک کنید، و با استفاده از سلاح تقوا از یاران و کمک کنندگان مهدی علیه السلام باشید که اینک دنیا فنا و زوالش فرا رسیده و اعلان جدایی داده است، من شما را به سوی خدا و رسول گرامی او و عمل به کتاب الله و بر چیدن بساط باطل و احیاء سنتهای پروردگار فرا می خوانم، آن حضرت با 313 نفر به تعداد اصحاب بدر سریع و به طور ناگهانی ظهور می فرماید، 313 نفری که همانند ابرهای پاییز شبها مشغول عبادت، و روزها شیران هیجانید؛ پروردگار عالم سرزمین حجاز را برای آن حضرت میگشاید، و آن حضرت کلیه کسان از بنی هاشم را که در زندانها به سر می برند آزاد می فرماید، و پرچمهای سیاهی در کوفه فرود آمده و پیکی برای طاعت و بیعت با آن حضرت به سوی او می فرستند آنگاه حضرت مهدی علیه السلام سپاهیان خود را به اطراف و اکناف عالم گسیل می دارد، و ستم و ستمگر منقرض شده و دنیا از او فرمان می برد.(1)
و در همان باب از همان کتاب از ابونعیم در کتاب «صفه المهدی»از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله:
«یَخْرُجُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی مَنْ یَعْمَلْ بسنتی ، وَ یُنَزِّلُ لَهُ اللَّهُ الْبَرَکَهَ مِنَ السَّمَاءِ ، وَ یَخْرُجُ لَهُ الْأَرْضُ بِبَرَکَتِهَا ، وَ تَمْلَأُ بِهِ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً ».(2)
ص: 320
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«در آخر زمان کسی از خاندان من که به سنت من عمل میکند خروج میکند و خدا برای او از آسمان برکت نازل میکند، و زمین برای او برکتش را ظاهر میکند، و پس از آنکه از ظلم و ستم پر شده به وسیله او از عدل و داد پر میشود».
و در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از عبدالله بن عطا روایت می کند که گفت: روزی به ابوجعفر محمد بن علی الباقرعلیه السلام عرض کردم:
مرا از قائم آل محمد خبر دهید.
فرمود: من و کسی که شما به طرف او گردن کشیده اید قائم آل محمد نیستیم....
گفتم: عمل کرد او بر چه روشی خواهد بود؟ فرمود: به روش رسول خدا صلی الله علیه و آله عمل میکند.(1)
و در همان کتاب از نعیم بن حماد، از عائشه از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که فرمود:
«اَلمَهدِیُّ رَجُلٌ مِنْ عِتْرَتِی ، یُقَاتِلُ عَلَی سُنَّتِی کَمَا قَاتَلْتُ أَنَا عَلَی الْوَحْیِ ».(2)
«مهدی علیه السلام مردی از عترت من است، بر طبق سنت من میجنگدهمانگونه که من بر اساس وحی جنگیدم».
ابن حجر هیتمی در «الصواعق المحرقه»(3)و قندوزی حنفی در «ینابیع الموده»(4) قریب به این حدیث را روایت کرده اند.
ص: 321
ابن صبان می گوید:
محی الدین بن عربی در جای دیگری از «فتوحات مکیه» می گوید:
حضرت مهدی علیه السلام مطابق آنچه ملک وحی به وی القا می کند حکم می کند،به این معنی که ملک وحی شرع رسول خدا صلی الله علیه و آله را به وی الهام می کند و آن حضرت بر اساس آن حکم میکند چنانکه حدیث «مهدی علیه السلام از شریعت من پیروی کرده و هرگز هم خطا نمی کند»، بر این مطلب دلالت دارد، رسول خدا صلی الله علیه و آله با این حدیث به ما می فهماند که حضرت مهدی علیه السلام از پیش خود چیزی نمی آورد بلکه پیرو شریعت جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله بوده و در حکمش معصومه است، پس از اینجا فهمیده میشود که با وجود نصوصی که پروردگار متعال بوسیله ملک الهام، به وی الهام می کند استفاده از قیاس برای او حرام است، نه تنها قیاس برای آن حضرت حرام است بلکه عده ای از محققین قیاس را به عنوان منبع حکم بر همه مسلمین حرام دانسته اند، زیرا رسول خدا صلی الله علیه و آله بر مسلمانان الگو است، پس هنگامی که در صحت حدیث و یا حکمی دچار تردید شدند درباره آن به رسول خدا صلی الله علیه و آله مراجعه می کنند و آن حضرت آنان را در حال بیداری و به طور شفاهی از حکم حق آگاه می سازد بنابر این پیرو چنین الگویی به تقلید کسی جز رسول خدا صلی الله علیه و آله نیاز پیدا نمی کند.(1)
13- سیره رضایت بخش آن حضرت:
مقدسی در باب ششم از «عقد الدرر»از ابوعمر عثمان بن سعید مقری در «سنن»خود از حذیفه بن الیمان درباره قصه حضرت مهدی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که فرمود:
ص: 322
«یَفْرَحُ بِهِ أَهْلِ السَّمَاءِ وَ أَهْلِ الْأَرْضِ، وَ الطَّیْرُ، وَ الْوُحُوشُ وَ الْحِیطَانَ ».(1)
«اهالی آسمانها و اهل زمین، و پرندگان و درندگان و ماهیان دریا از حکومت حضرت مهدی علیه السلام خشنود میشوند».
و در باب هفتم از «عقد الدرر»از ابونعیم اصفهانی در کتاب «صفه المهدی»و احمد بن حنبل در «مسند»از ابوسعید خدری روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«أُبَشِّرُکُمْ بِالْمَهْدِیِّ إِلَی أَنْ قَالَ : یَرْضَی عَنْهُ سَاکِنُ السَّمَاءِ وَ سَاکِنِ الْأَرْضِ ».(2)
«شما را به مهدی علیه السلام بشارت میدهم... همان که ساکنان آسمانها و ساکنان زمین از حکومت وی خشنود می شوند».
و در باب سوم از همان کتاب از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از جابر بن عبدالله روایت می کند که گفت:
یک روز مردی بر ابوجعفر باقرصلی الله علیه و آله وارد شد و گفت:
«أَقْبِضَ مِنِّی هَذِهِ الخمسَماَه دِرْهَمٍ فانه زَکَاهُ مَالِی ، فَقَالَ أبوجعفر عَلَیْهِ السَّلَامُ : خُذْهَا أَنْتَ فَضَعْهَا فِی جِیرَانِکَ مِنْ أَهْلِ الْإِسْلَامِ وَ الْمَسَاکِینَ مِنْ إِخْوَانِکَ الْمُسْلِمِینَ ثُمَّ قَالَ : إِذَا قَامَ مهدیتا أَهْلَ الْبَیْتِ قَسَمَ بِالسَّوِیَّهِ ، وَ عَدَلَ فِی الرَّعِیَّهِ ».(3)
ص: 323
این پانصد درهم پول را از من بگیر که زکاه دارایی من است ابوجعفر علیه السلام فرمود: این پول پیش تو باشد و آن را در رفع حوائج همسایگان مسلمان و برادران فقیر خود از مسلمین هزینه کن، سپس فرمود: هنگامی که مهدی علیه السلام ما قیام می کند مال را بطور مساوی تقسیم میکند و در میان ملت به عدالت رفتار میکند».
و در باب مذکور از همان کتاب از ابوعمر مقری در «سنن»خود، و حافظ نعیم بن حماد از کعب الاحبار روایت می کند که گفتند:
«إِنِّی لَأَجِدُ الْمَهْدِیِّ مَکْتُوباً فِی أسفار الْأَنْبِیَاءِ مَا حُکمُهُ ظُلْمٌ وَ لَا عَنَتِ».(1)
«من نام مبارک حضرت مهدی علیه السلام را در کتب آسمانی پیامبران سلف دیده ام که ستمگرانه و ناروا حکم نمیکند».
ابن حجر هیتمی از رویانی، طبرانی و جز آنها روایت می کند که گفتند:
«الْمَهْدِیُّ عَلَیْهِ السَّلَامُ مِنْ ولدیَّ ( إِلَی أَنْ قَالَ ) : یَرْضَی بِخِلَافَتِهِ أَهْلِ السَّمَاءِ وَ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ الطَّیْرُ فِی الْجَوِّ »(2)
«حضرت مهدی علیه السلام از فرزندان من است... اهالی آسمانها و اهل زمین و پرندگان در هوا از خلافت او راضی میشوند».
و در همان کتاب از احمد بن حنبل و ماوردی مثل همین حدیث را روایت کرده است.
ص: 324
14- اخلاق کریم آن حضرت:
مقدسی در باب سوم از «عقد الدرر»از حارث بن مغیره نضری روایت می کند که گفت:
به ابوعبدالله حسین بن علی علیه السلام گفتم: حضرت مهدی علیه السلام را چگونه بشناسیم؟
فرمودند: به وسیله سکینه و وقاری که با آن حضرت هست.(1)
در همان کتاب از حافظ ابومحمد حسین ابن معسود در کتاب «المصابیح»، ازکعب الاخبار روایت می کند که گفت:
«الْمَهْدِیُّ یَخْشَعُ لِلَّهِ خُشُوعِ النَّسْرَ بِجَنَاحَیْهِ ».(2)
«حضرت مهدی علیه السلام همانند کرکس با دو بال خود در مقابل پروردگار متعال خضوع و خشوع به عمل می آورد».
و در باب هشتم از همان کتاب از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»، از طاووس روایت می کند که گفت:
«عَلَامَهُ الْمَهْدِیُّ أَنْ یَکُونَ شَدِیداً عَلَی الْعُمَّالِ ، جوادأ بِالْمَالِ ، رَحِیماً بِالْمَسَاکِینِ ».(3)
«از علائم حضرت مهدی علیه السلام آن است که با فرمانداران خود سختگیری میکند، و در اعطای مال سخاوت از خود نشان داده و برفقرا دلسوزی میکند».
در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از ابورؤبه
ص: 325
روایت می کند که گفت:
« الْمَهْدِیُّ یَلْحَقُ الْمَسَاکِینِ الزُّبْدِ ».(1)
«حضرت مهدی علیه السلام بهترین غذاها را به فقرا و مساکین می خوراند».
و در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از ابوعبدالله حسین بن علی علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«إِذَا خَرَجَ الْمَهْدِیِّ لَمْ یَکُنْ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْعَرَبِ وَ قُرَیْشٍ إِلَّا السَّیْفُ وَ مَا یَسْتَعْجِلُونَ وَ بِخُرُوجِ الْمَهْدِیِّ ، وَ اللَّهِ مَا لِبَاسُهُ إِلَّا الْغَلِیظُ، وَ لَا طَعَامُهُ إِلَّا الشَّعِیرِ ، وَ ما هُوَ إِلاَّ وَ الْمَوْتُ تَحْتَ ظِلِّ السیف».(2)
«هنگامی که حضرت مهدی علیه السلام خروج می کند در میان آن حضرت و عرب و قریش جز شمشیر چیزی حکم فرما نخواهد شد، بخدا لباس آن حضرت جز لباس زبر و خشن و غذای او جز نان جوین نخواهد بود، و مرگ جز در سایه شمشیر آن بزرگوار نخواهد بود».
15- دین با وی پایان می گیرد:
مقدسی در «عقد الدرر»از جماعتی از حفاظ از آن جمله از ابوالقاسم طبرانی، و ابونعیم اصفهانی، و ابوعبدالرحمان بن ابی حاتم، و ابوعبدالله نعیم بن حماد و جز آنها از امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«قِلَّتُ : یَا رَسُولَ اللَّهِ : أَمِنّاً آلِ مُحَمَّدِ الْمَهْدِیِّ أَمْ مِنْ غَیْرَنَا ؛ فَقَالَ النَّبِیُّ صَلّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : بَلْ مِنَّا یَخْتِمُ اللَّهُ بِهِ الدِّینَ کَمَا فُتِحَ بِنَا ».(3)
ص: 326
«از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم: یا رسول الله آیا حضرت مهدی علیه السلام از خاندان ما آل محمد است یا از خانواده های دیگر؟ فرمودند : حضرت مهدی علیه السلام از خاندان ما است همانگونه که پروردگار متعال دین را با خاندان ما آغاز فرموده به مهدی علیه السلام هم به آن پایان خواهد داد».
و در باب هفتم از همان کتاب از حفاظ فوق الذکر از امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام مثل حدیث سابق را روایت کرده است.(1)
و در باب مذکور از همان کتاب از حافظ ابوبکر بیهقی از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب علیه السلام حدیثی به همین مضمون روایت کرده است.(2)
ابن حجر هیتمی از ابوالقاسم طبرانی از رسول خدا صلی الله علیه و آله مثل همین حدیث را روایت کرده است. (3)
16- یهود و نصاری در دوران حکومت آن حضرت:
مقدسی در باب چهارم از «عقد الدرر»از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از سلیمان بن عیسی روایت می کند که گفت:
«بَلَغَنِی أَنَّ عَلَی یَدِ الْمَهْدِیِّ یَظْهَرُ تَابُوتِ السُّکَیْنَهُ مِنْ بَحِیرَهٍ طبریه ، حَتَّی یُحْمَلُ فَیُوضَعُ بَیْنَ یَدَیْهِ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ ، فَإِذَا نَظَرَت إِلَیْهِ الْیَهُودِ أَسْلَمَتْ ».(4)
«روایت شده است که تابوت سکینه از بحیره طبریه به دست حضرت مهدی علیه السلام ظاهر شده و حمل می شود تا در بیت المقدس در جلو آن
ص: 327
حضرت به زمین گذاشته می شود، و هنگامی که یهودیها آن را می بیننداسلام می آورند».
و در باب سوم از همان کتاب می گوید:
«وَفِی بَعْضِ الرِّوَایَاتُ إِنَّمَا سُمِّیَ الْمَهْدِیِّ ، لِأَنَّهُ یُهْدَی إِلَی أسفار مِنَ التَّوْراهِ فَیَسْتَخْرِجُهَا مِنْ جِبَالِ الشَّامِ ، وَ یَدَعُوا إِلَیْهَا الْیَهُودِ فَیَسلِّمُ عَلَی تِلْکَ الْکُتُبُ جَمَاعَهٍ کَثِیرَهً
قَالَ : وَ ذَکَرَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِی فِی «سُنَنِهِ »إنما سُمِّیَ الْمَهْدِیِّ لانه یَهْدِی إِلَی جَبَلِ الشَّامِ یَسْتَخْرِجُ مِنْهُ أسفار التوراۃ یحاج بِهَا الْیَهُودِ ، فَیُسَلِّمُ عَلَی یَدِهِ جَمَاعَهُ مِنَ الْیَهُودِ ».(1)
«در برخی از روایات آمده: بدان جهت قائم آل محمد علیه السلام را مهدی میگویند که آن حضرت با گرفتن الهام از طرف خدا به نسخه های اصلی و تحریف نشده تورات هدایت می شود و آنها را از کوههای شام بیرون می آورد، و در معرض دید یهودیها قرار میدهد و جماعت زیادی از یهود با دیدن آن نسخه ها اسلام می آورند.
و سپس می گوید: ابوعمرو دانی در «سنن»خود آورده: سبب آنکه آن حضرت را مهدی میگویند آن است که به کوههای شام هدایت شده و از آن نسخه های تورات را بیرون آورده و بدان با یهود احتجاج میکند و به دست آن بزرگوار جماعتی از یهود اسلام میآورند».
ابن صبان می گوید: حضرت مهدی علیه السلام تابوت سکینه را از غار انطاکیه و نسخه های اصلی تورات را از کوه شام بیرون آورده و با آن با یهود احتجاج می فرماید، و آنگاه بسیاری از آنان اسلام می آورند.(2)
ص: 328
شیخ سلیمان قندوزی حنفی از «مشکاه المصابیح»از ابوهریره روایت می کند که گفت:
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«وَ اللَّهُ لَیِنزِلِنَّ بِابْنِ مَرْیَمَ حَکَماً عَادِلًا ، فَیَکسَرنَّ الصَّلِیبِ ، وَ لَیَقْتُلُنَّ الْخِنْزِیرِ ، ولیَضَعَنَّ الْجِزَیَهُ ، ولِیَترُکَنَّ الْقِلَاصَ ، فَلَا یَسْقَی عَلَیْهَا ولتذهبن الشَّحْنَاءِ وَ التَّبَاغِضِ وَ التَّحَاسدِ ».(1)
«خدا عیسی بن مریم علیه السلام را در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام از آسمان فرود می آورد و آن حضرت صلیب را شکسته و خوک را میکشد، و جزیه را بر می دارد و شتران جوان را رها کرده و سوار آنان نمی شود، و بغض و کینه و حسد را از میان مردم بر می چیند»
باید گفت ممکن است مراد از قول رسول خداصلی الله علیه و آله : «ولیَضَعَنَّ الْجِزَیَهُ »آن باشد که آنرا به دلیل پیوستن همه مردم به اسلام بر می دارد، چنانکه کلمه: « فَیَکسَرنَّ الصَّلِیبِ» بدان دلالت دارد.
همچنین می توان گفت: مراد از برچیده شدن بغض و کینه و حسد از میان مردم آن باشد که صفات مذکور به برکت فرود آمدن حضرت عیسی بن مریم علیه السلام از بین خواهد رفت.
17- عالمگیر شدن دین مقدس اسلام در دوران حکومت آن حضرت:
مقدسی در باب دوم از «عقد الدرر»از ابوالحسن ربعی مالکی، از حذیفه بن یمان، رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که آن حضرت ضمن حدیثی که طی آن از سرت مهدی علیه السلام و کنیه و محل بیعت آن حضرت سخن به میان آورده بود فرمود:
ص: 329
«یَرُدُّ اللَّهُ بِهِ الدِّینِ ، وَ یُفْتَحُ لَهُ فتوحاً ، فَلَا یَبْقَی عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ اِلْأَمْنِ یَقُولُ : لا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ »(1)
«پروردگار متعال به وسیله حضرت مهدی علیه السلام عزت و شوکت از دست رفته دین را به آن باز می گرداند، و او را پیروز میکند و در روی زمین جز اهل توحید کسی باقی نمی ماند».
شیخ سلیمان قندوزی حنفی از محی الدین عربی در باب سیصد و شصت و شش «فتوحات مکیه» روایت می کند که او ضمن کلام مفصلی که در آن از حضرت مهدی علیه السلام و وزرای آن حضرت سخن به میان آورده می گوید:
آن حضرت در هنگام سستی و رکود دین ظهور می فرماید، و هر کس او را قبول نداشته باشد کشته می شود، و کسانی که با آن حضرت درگیر شوند ذلیل می شوند، و حقایق دینی را به طرزی آشکار می سازد که اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله در قید حیات بودند به همان ترتیب حکم می کردند، در آن هنگام کلیه ادیان جز دین حق و خالص از روی زمین برچیده می شوند.(2)
18- اقدامات اصلاحی آن حضرت:
قندوزی از «مناقب»از علی بن موسی الرضا علیه السلام از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که آن حضرت ضمن حدیث مفصلی که در آن پاره ای از فضائل اهل بیت علیهم السلام و حدیث معراج مورد بحث قرار گرفته فرمود:
آنگاه گفتم: پروردگارا اوصیاء من چه کسانی هستند؟ ندا آمد: یا محمد اوصیاء تو کسانی هستند که نامشان بر سراپرده عرش من نوشته شده است، اول آنها علی علیه السلام و
ص: 330
آخرشان حضرت مهدی علیه السلام است، گفتم: پروردگارا اینها اوصیای من پس از من هستند؟ فرمود: یا محمد اینها اولیاء، دوستان برگزیدگان و حجتهای من پس از تو بر آفریدگانم هستند، آری آنها اوصیای تو هستند، قسم به عزت و جلالم روی زمین را با آخرین آنها، حضرت مهدی علیه السلام از ظلم و ستم پاک کرده و او را حاکم مشارق و مغارب زمین ساخته، و بادها را در اختیار او، و ابرها را زیر فرمان او قرار می دهم، و اسباب فتح و پیروزی او را خودم فراهم آورده، و با لشکر خود او را یاری داده، و با ملائکه خود او را امداد میکنم تا آنکه دولت حقه من کارش بالا گرفته، و مردم بر توحید من اجتماع کنند، سپس ملک او را در میان دوستانم تا روز قیامت دوام میبخشم.(1)
و در همان کتاب، از ابوالمؤید موفق بن احمد خوارزمی طی سندی از ابوسلیمان شبان رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که گفت:
از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که پس از ذکر گوشه ای از حدیث معراج و فضیلت آن و فضائل اهل بیت علیهم السلام و اوصیاء دوازده گانه اش فرمود:
آنگاه ندا آمد که با محمد آیا می خواهی آنها را ببینی؟ گفتم: بلی پروردگارا! فرمود: به سمت راست عرش نگاه کن، نگاه کردم، ناگهان انوار مقدسه علی، فاطمه ، حسن، حسین، علی بن حسین، محمد بن علی، جعفر بن محمد، موسی بن جعفر، علی بن موسی، محمدبن علی، علی بن محمد، حسن بن علی، و حضرت مهدی علیه السلام را که در میان آنها همانند ستاره ای می درخشید دیدم، و پروردگار متعال فرمود:
ای محمد اینها حجت های من بر بندگانم هستند، آنها اوصیای تو هستند، و های آنها انتقام خاندان تو را از قاتلین آنها خواهد گرفت، قسم به عزت و جلالم که
ص: 331
مهدی آل محمد از دشمنان من انتقام گرفته و دوستان مرا یاری خواهد داد.(1)
و در فصل اول از باب چهارم «عقد الدرر»از ابونعیم در کتابش «صفه المهدی»از حذیفه بن یمان از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
وای بر امت من از دست پادشاهان ستمکاری که بندگان فرمانبردار خدا را جز چاپلوسان آنان را ترسانده و می کشند، پس مؤمنین پرهیزکار در زبان به آنان نرمش نشان داده ولی در دل خود از آنان فرار می کنند، تا هنگامی که خدا خواست عزت و شوکت از دست رفته اسلام را دوباره بدان باز گرداند، هر ستمکار عنود را می شکند که او به اصلاح امت پس از فساد آن توانا است، سپس فرمود: یا حذیفه:
«لَوْ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمُ وَاجِدُ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حتی یَمْلِکُ رَجُلُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی ، بحری الملاحِمُ عَلَی یَدَیْهِ ، وَ یَظْهَرُ الْإِسْلَامَ ، وَ لَا یُخْلِفُ اللَّهُ رَعْدُهُ ، وَ هُوَ سَرِیعُ الْحِسابِ ».(2)
«اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی بماند خدا همان روز را چنان طولانی میکند که مردی از اهل بیت من در همان روز زمام امور عالم را بدست گیرد، در راه خدا چندان جنگ و جهاد می فرماید که دین اسلام پیروز می شود، خدا وعده اش خلاف در نمی آید، و او در رسیدگی و حساب اعمال بندگان سریع است».
و در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب ضمن قصه حضرت مهدی علیه السلام و اقدامات اصلاحی آن حضرت می فرماید:
«وَ لَا تَکُونُ بِذَعَهَ إِلَّا أَزَالَهَا ، وَ لَا سُنَّهً إلأ أَحْیَاهَا ».(3)
ص: 332
«و بدعتی باقی نمی ماند جز آنکه آنرا بر می چیند و سنتی باقی نمی ماند مگر آنکه آن را احیاء میکند».
و در فصل سوم از باب هفتم همان کتاب از جماعتی از حفاظ از جمله ابونعیم اصفهانی و ابوالقاسم طبرانی، و ابوعبدالرحمان بن ابی حاتم، و ابوعبدالله نعیم بن حماد، از علی بن ابیطالب علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که آن حضرت ضمن حدیثی که در آن از حضرت مهدی علیه السلام و اینکه خداوند عزوجل دین را به او ختم میکند سخن به میان آورده و می فرماید:
«وَ بِهِ یُنقَزُونَ مِنَ الْفِتَنِ کَمَا اُنْقِذُوا بِنَا مِنَ الشِّرْکِ ، وَ بِهِ یُؤَلِّفَ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ مِنْ بَعْدِ عَدَاوَهِ الْفِتْنَهِ کَمَا أَلَّفَ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ بِنَا بَعْدَ عَدَاوَهً الْکُفْرِ ».(1)
«به وسیله حضرت مهدی علیه السلام امت از فتنه ها نجات پیدا میکند اما همچنانکه به وسیله ما از شرک نجات یافتند، و بوسیله او پروردگار متعال دلهای آنها را پس از عداوت فتنه به هم نزدیک میکند همچنانکه بوسیله ما پس از عداوت کفر دلهای انها را به هم انس داد».
و در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از عبدالله بن عطا روایت می کند که گفت:
خدمت ابوجعفر باقر علیه السلام رسیده و از او پرسیدم: حضرت مهدی علیه السلام به کدام روش عمل می کنند؟ فرمود: همانند رسول خدا صلی الله علیه و آله روشهای معمول پیش از خود را برچیده و اسلام را دوباره احیاء می فرماید.(2)
ص: 333
و نیز در فصل سوم از باب نهم همان کتاب از علی بن ابیطالب علیه السلام طی حدیث حضرت مهدی علیه السلام چنین روایت می کند:
«لَا تَکُونُ بِدْعَهً إِلَّا أَزَالَهَا ، وَ لَا سُنَّهً إلأ أَقَامَهَا ».(1)
«هیچ بدعتی را باقی نگذاشته و از بین می برد و هر سنتی را احیاء می فرماید».
و در باب هشتم همان کتاب از ابوبکر بیهقی در کتاب «البعث و النشور» و احمد بن حنبل در «مسند»و ابونعیم اصفهانی در «صفه المهدی»همگی از ابوسعید خدری روایت می کنند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«اُبَشِّرُکُم بِالْمَهْدِیِّ یُبْعَثُ فِی أُمَّتِی عَلَی إختلاف مِنَ النَّاسِ وزلازل ، فَیَمْلَأَ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً ( إِلَی أَنْ قَالَ ) : وَ یَمْلَأُ قُلُوبِ أُمَّهِ مُحَمَّدٍ غَنِیٍّ وَ یَسَعُهُمْ عدله»(2)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
شما را به ظهور حضرت مهدی علیه السلام مژده می دهم که هنگام وقوع زلزله های مهیب و اختلاف در میان مردم قیام فرموده و روی زمین را پس از آنکه از ظلم و بیداد پر شده با عدل و داد پر میکند... و دلهای امت پیامبر را از غنی و بی نیازی پر میکند و عدالتش همه امت را فرا میگیرد».
و در باب هفتم از همان کتاب از امیرالمؤمنین علی علیه السلام روایت میکند که حضرت ضمن بیان داستان حضرت مهدی علیه السلام فرمود:
ص: 334
حضرت مهدی علیه السلام به کلیه فرمانداران خود در شهرها دستور صادر می کند که عدالت را بپا دارند چنانکه در نتیجه آن گرگ و میش در کنار هم در یک جا مشغول چرا می شوند، و بچه ها با مارها و عقربها مشغول بازی می شوند و از این رهگذر صدمه ای متوجه آنها نمی شود و فتنه و شر برچیده می شود، و خیر و نیکی گسترش پیدا می کند، و برزگر یک مد تخم میکارد و هفتصد مد محصول بر می دارد همانگونه که خدا می فرماید:
«کَمَثَلِ حَبَّهٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ لِی کُلِّ سُنْبُلَهٍ یَا حَبَّهٍ وَ اللَّهُ یُضاعِفُ لِمَنْ یَشاءُ ».(1)
«همانند دانه ای که از او هفت سنبل می روید، و در هر سنبلی صد دانه قرار میگیرد و خدا برای هر کسی که بخواهد بیشتر عطا میکند».
زنا و شرابخواری و ربا از میان می رود، و مردم رو به عبادت، شریعت و دیانت و ادای نماز با جماعت می آورند، عمرها طولانی می شود، و در امانت خیانت نمی شود و درختان با تمام ظرفیت خود بار می آورند، و برکات چند برابر می شود، و عاملین شر و نفاق هلاک می شوند، و نیک مردان باقی می مانند، دشمن اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله از روی زمین ریشه کن میشود.(2)
و در باب سوم همان کتاب از نعیم بن حماد در کتاب «الفتن»از جعفر بن یسار شامی روایت میکند که گفت:
«یَبْلُغَ رَدِّ الْمَظَالِمِ ( یعنی زَمَانُ ظُهُورِ الْمَهْدِیِّ عَلَیْهِ السَّلَامُ ) حتی لوکان تَحْتَ خیرین إِنْسَانٍ شَیْ ءُ انترعه حَتَّی یَرُدَّهُ إِلَی أَهْلِهِ ».(3)
ص: 335
در زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام مظالم بطور کامل رد میشود چنانکه اگر چیزی از آن زیر دندان انسان باقی بماند آن حضرت آن را گرفته و به اهلش رد میکند.
19- فتوحات حضرت مهدی علیه السلام و وسعت مملکت آن حضرت:
در باب دوم از «عقد الدرر»از ابوالحسن مالکی، از حذیفه بن یمان روایت می کند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«وَ لَمْ یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمُ وَاحِدُ لَبَعَثَ اللَّهُ فِیهِ رَجُلًا مِنْ وُلْدِی اسْمُهُ إسمی ، وَ خَلْقَهُ خَلْقِی ( إِلَی أَنْ قَالَ ) : یَرُدُّ اللَّهُ بِهِ الدِّینِ ، وَ یُفْتَحُ لَهُ فتوحا ، فَلَا یَبْقَی عَلَی وَجْهِ الْأَرْضِ إِلَّا مِنْ یَقُولُ : لا إله إِلَّا اللَّهُ »(1).
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نماند پروردگار متعال در همان روز مردی از فرزندان مرا بر می انگیزد که اسمش مانند اسم من، و اخلاقش همانند اخلاق من باشد... پروردگار عالم عظمت و شوکت از دست رفته دین را بوسیله او به آن بر می گرداند، و پیروزیهای شگرفی نصیب او مینماید، و در روی زمین غیر از قائلین بر یگانگی پروردگار کسی باقی نمی ماند»
در باب اول همان کتاب از ابوعبدالله بن جوزی در تاریخش از عبدالله بن عبا روایت می کند که گفت:
ص: 336
«مَلِکُ الْأَرْضِ أَرْبَعَهُ : مؤمنان وَ کَافِرَانِ ، فَالْمُؤْمِنَانِ ذُو الْقَرْنَیْنِ وَ سُلَیْمَانَ والکافران بخت النَّصْرَ وَ نُمْرُودَ ، وسَیَملِکُها رَجُلُ مِنْ أَهْلِ بَیْتِی ».(1)
«حکومت بر سرتاسر کره زمین را چهار نفر به دست می آورند، دو نفر از آنها مؤمن و دو نفر دیگر کافرند، دو نفر اول (یعنی مؤمنها) عبارتند از ذوالقرنین و سلیمان و دو نفر دوم (یعنی کافرها) عبارتند از بخت النصر و نمرود و مردی از فرزندان من هم حکومت بر آن را بدست می آورد».
ابن صبان می گوید:
«وِجَاءُ فِی رِوَایَاتِ أَنَّهُ یَمْلِکُ الْأَرْضَ شَرْقِهَا وَ غَرْبِهَا ».(2)
«در روایاتی آمده که حضرت مهدی علیه السلام حکومت شرق و غرب روی زمین را به دست می آورد».
قندوزی حنفی از «فرائد السمطین»از سعید بن جبیر از ابن عباس روایت میکند که گفت:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«إِنَّ خُلَفَائِی وَ أَوْصِیَائِی حُجَجِ اللَّهِ عَلَی الْخَلْقِ بَعْدِی اثْنَا عَشَرَ ، أَوَّلُهُمْ عَلِیٌ وَ آخِرُهُمْ وُلْدِی الْمَهْدِیِّ ، فیَنزل عیسی بْنِ مریم فَیُصَلِّی خَلْفَت الْمَهْدِیِّ وَ آخِرُهُمْ وُلْدِی الْمَهْدِیِّ فَیَنْزِلُ عیسی بْنِ مریم فَیُصَلِّی خَلْفَ الْمَهْدِیِّ ، وَ تُشْرِفُ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها ، وَ یَبْلُغُ سُلْطَانِهِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ».(3)
ص: 337
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «خلفا و اوصیای من که پس از من حجتهای خدا بر خلق اند دوازده نفرند، اولین آنها امیرالمؤمنین علی علیه السلام و آخرین آنها فرزندم مهدی علیه السلام است، در زمان او حضرت عیسی بن مریم علیه السلام از آسمان فرود آمده و در پشت سر او نماز می خواند، در آن هنگام نور خدا برزمین می تابد، و حکومت او شرق و غرب عالم را فرا می گیرد»
و نیز از همان کتاب از ابوامامه باهلی از رسول خدا صلی الله علیه و آله ضمن حدیثی که در آن از حضرت مهدی علیه السلام سخن به میان آورده می فرماید:
«وَ یَسْتَخْرِجُ الْکُنُوزَ، وَ یَفْتَحُ مدائن الشِّرْکِ ».(1)
«آن حضرت معادن را از زیر زمین استخراج کرده و کشورهای شرک را می گشاید».
قندوزی حنفی از «فرائد السمطین»، از سعید بن جبیر، از ابن عباس روایت میکند که گفت:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«لولم یَبْقَ مِنَ الدُّنْیَا إِلَّا یَوْمُ وَاحِدُ لَطَوَّلَ اللَّهُ ذَلِکَ الْیَوْمَ حَتَّی یَخْرُجَ فِیهِ وُلْدِی الْمَهْدِیِّ ( إِلَی أَنْ قَالَ ) : وتشرق الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّها یَبْلُغَ سُلْطَانِهِ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ ».(2)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: .
«اگر از عمر دنیا جز یک روز باقی نماند پروردگار متعال همان یک روز را چنان طولانی میکند که فرزندم مهدی علیه السلام در آن خروج فرماید، در آن روز روی زمین به نور پروردگار می درخشد و دامنه حکومت آن حضرت شرق و مغرب را فرا میگیرد».
ص: 338
20- مدت خلافت حکومت آن حضرت:
در میان روایات وارده در رابطه با تعیین مدت خلافت و حکومت، و زندگی حضرت مهدی علیه السلام در میان امت پس از ظهورش، به ویژه در میان روایات وارده از طرف اهل سنت اختلاف وجود دارد.
ابوداود هفت سال، و ترمذی و همچنین ابن ماجه پنج و یا هفت و یا نه سال را روایت کرده اند، حاکم نیشابوری از «اسعاف الراغبین»هفت و یا نه سال روایت کرده است، ولی ابن حجر نه سال را روایت نکرده و تنها به ذکر هفت سال کفایت کرده است، و از طبرانی و بزار روایت شده که آن حضرت هفت و یا هشت سال در روی زمین درنگ می فرمایند و اگر مدت حکومت او زیاد باشد نه سال خواهد بود. و از احمد و ماوردی پنج و یا هفت و یا هشت و یا نه سال روایت شده است، و اضافه کرده اند که زندگی در روی زمین پس از آن حضرت فایده ای ندارد.
در پارهای از روایات همانگونه که در «عقد الدرر»، از ابونعیم و طبرانی آورده بیست سال تعیین شده است، و در «عقد الدرر»از نعیم بن حماد مدت خلافت آن حضرت را چهل سال روایت کرده است.
با همه این احوال اخبار هفت سال بیشتر است، و در بعضی از روایات آمده که آن حضرت هفت سال حکومت می کند که هر سال آن برابر بیست سال از سالهای شما یعنی آن حضرت در هر سال به اصلاحاتی دست می زند که دیگر مصلحین بیست سال می توانند انجام دهند، و در بعضی روایات آمده که آن حضرت حکومت می کنند.
و در کلمات علماء در پیرامون توجیه و جمع این روایات نیز اختلاف وجود دارد عده ای در این رابطه گفته اند که راوی حدیث دچار تردید شده است چنانکه ترمذی گفته:
ص: 339
زید بن ارقم شک کرده است.
ابن صبان می گوید:
اکثر روایات در هفت سال حکومت آن حضرت متفقند، و تردید در اضافه بر هفت سال تا نه سال واقع شده است. و در روایتی مدت حکومت آن حضرت شش سال تعیین شده است.
ابن حجر عسقلانی می گوید:
آنچه احادیث وارده روی آن متفقند بدون تردید هفت سال است و سپس از ابوالحسین آجری استفاضه اخبار و تواتر آن را در هفت سال حکایت نموده است.
باید گفت : قول ابوالحسن آجری یعنی هفت سال ظاهر و مستورتر است و در آن فضیلت بزرگی برای آن حضرت وجود دارد به این معنی که آن حضرت در یک چنین مدت کوتاهی به اصلاح اموری اعم از دینی و دنیوی همانند جد بزرگوارش که در مدت هشت سال به اصلاحات مهم و درخشانی پرداخت دست می زند.
ابن صبان میگوید: .
افزون بر هفت سال نیز روایت شده است چنانکه در روایتی چهل و در روایت دیگر بیست و یک سال و بالاخره در روایت دیگری چهارده سال آمده است(1) و روایات دیگری غیر از این وارد شده است.
ابن حجر عسقلانی در کتاب «علامات المهدی المنتظر»، میگوید:
روایات ناظر بر هفت سال ظاهر و مشهورتر است، و بر فرض صحت همه روایات وارد در این زمینه می توان آنها را به ترتیب زیر جمع کرد:
که حکومت آن حضرت از نظر ظهور و قدرت متفاوت است. به این معنی که
ص: 340
اخبار چهل سال از اول تا انتهای حکومت او را، و اخبار ناظر بر هفت سال و امثال آن مدت ثبوت و استقرار حکومت آن حضرت و بیست سال و امثال آن به امر وسط دلالت دارند.
باید گفت ممکن است گفته شود که علت در اختلاف روایات مذکور بر این اساس استوار است که بدین ترتیب خواسته اند، مدت خلافت و زندگی آن حضرت در روی زمین را همانند وقت ظهورش پوشیده نگاه دارند تا در ذهن شنونده احتمالات متعددی در این رابطه پیدا شده و مدت طولانی برای بقاء آن حضرت آرزو داشته باشد گرچه هفت سال حکومت بر همه اقوال دیگر ترجیح دارد.
ص: 341
ص: 342
گفتار دوازدهم
1- حجه الاسلام والمسلمین مرحوم حاج شیخ حسین عندلیب همدانی قدس سره
تصویر
(از همدان)
ص: 343
ص: 344
2- برخی از ویژگیهای حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام
*برخی از ویژگیهای حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام(1)
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین، والصلوه والسلام علی سید الأولین والآخرین، أبی القاسم محمد وعلی اله الطیبین الطاهرین المعصومین، واللعن علی أعدائهم اجمعین الی یوم الدین.
رُوِیَ عَنْ مَوْلَانَا الْعَسْکَرِیِّ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ قَالَ :
أَللَّهُمَّ أَنَّی أسألک بِحَقِّ الْمَوْلُودُ فِی هَذَا الْیَوْمِ الْمَوْعُودِ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ إستهلاله وَ وِلَادَتِهِ .(2)
از سید و سرورمان امام حسن عسکری علیه السلام روایت شده که فرمود:
پروردگارا بحق مولود در این روز (یعنی روز سوم شعبان) پیش از آنکه اولین بانگ از وی در زندگی مبارک و با برکتش شنیده شود، و پیش از ولادتش از شهادت پر افتخار وی خبر داده شده از تو می خواهم که....
ص: 345
بدون اغراق باید گفت: آنچه که تاکنون در پیرامون شخصیت سید الشهداء امام حسین بن علی علیه السلام گفته و یا نوشته شده تنها قطره ای از اقیانوس بی کران فضائل آن حضرت است.
از طرف دیگر وظیفه ما کسب معرفت و ابراز محبت به شخصیتی است که وجود مقدسش حالت تجسم کلیه خوبیها و زیبائیها است. لذا در این مجلس با شکوه و در این روز فرخنده با استمداد از سخنان ائمه معصومین علیهم السلام به پاره ای از خصوصیات و ویژگیهای آن شهید نامدار اشاره می کنم.
3- فضائل امام حسین :
فضائل و مناقب اباعبدالله الحسین علیه السلام از سه نظر قابل بررسی است
1- آن بزرگوار یکی از اصحاب کساء علیهم السلام و پنجمین نفر از آنها است. لذا کلیه ویژگیهای آنها را دارا است، لذا در زیارتنامه آن حضرت چنین می خوانیم:
«وَ خَامِسُ أَهْلِ الْکِسَاءِ غَذَّتْکَ یَدُ الرَّحْمَهِ ، وَ رُضِعَت مِنْ ثَدْیِ الْإِیمَانِ ، وَ رُبِّیتَ فِی حَجْرِ الْإِسْلَامِ »(1)
«تو پنجمین کس از اصحاب کساء هستی که از دست رحمت تغذیه شده و از پستان ایمان شیر خوردی، و در دامن اسلام تربیت یافته و بزرگ شدی.»
2- کلیه فضائل ائمه چهارده گانه از آل محمد علیهم السلام را داراست.
3- قسمتی از فضائلش اختصاصی می باشد.
در مورد بخش اول و دوم نکته مهم این است که آن حضرت همانند دیگر افراد
ص: 346
اصحاب کساء، و نظیر دیگر معصومین علیهم السلام دارای دو وجود است: یکی وجود نوری محض که در زیارت جامعه در رابطه با آن چنین آمده است:
«خَلَقَکُمُ اللَّهُ أَنْوَاراً فَجَعَلَکُمْ بِعَرْشِهِ مُحْدِقِینَ »(1)
«خدا شما را بصورت نورهائی آفریده و دور عرش خود قرار داد.»
و دیگر وجود نوری مادی که در ادامه همان فراز زیارت جامعه چنین می خوانیم:
«حَتّی مَنَّ عَلَینَا بِکُمْ فَجَعَلَکُمْ فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ ویذکرفیها اسْمُهُ ».(2)
«تا بوسیله شما بر ما منت نهاد، و شما را در خانه هائی قرار داده و با اجازه فرمود نشان آن خانه بالا رود دور آنها اسم او جل جلاله ذکر شود.»
اینک در پیرامون بخش سوم از فضائل آن حضرت بر چند مطلب اشاره میکنم:
1- نور مقدس آن حضرت همانند انوار بقیه خمسه طیبه و دیگر معصومین علیهم السلام طبق روایات وارده آموزگار ملائکه در تسبیح و تقدیس و تحمید حضرت حق جل جلاله بوده است.
2- پیامبر عظیم الشان ما فرمود:
«أَوَّلَ مَا خَلَقَ اللَّهُ نُورِی».(3)
«اولین چیزی که پروردگار متعال به ید قدرت خود آفرید نور من بود.»
دوم او فرمود:
ص: 347
«حُسَیْنُ مِنِّی وَ أَنَا مِن حُسَیْنٍ »(1)
«حسین از من و من از حسینم.»
بر این اساس نور امام حسین علیه السلام نیز نخستین آفریده پروردگار و صادر اول است. زیرا خدای عز وجل در قرآن فرموده:
«اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَ الْأَرْضِ »(2)
«خدا روشنی بخش آسمانها و زمین است.»
خدائی که نور محض و محض نور است نخستین آفریده اش باید چنین انوارتابناکی باشد.
3- آن نور پاک تا مرحله ظهور در قالب جسمی به هدف آزاد ساختن مردم از تاریکیها و رسانیدن آنان به عالم نور باید مراحلی را پشت سر بگذارد، چنانکه روایت زیر مسأله مورد بحث را بطور آشکار چنین بیان می کند:
«أَذا أَرادَ اللَّهُ أَنْ یَخْلُقَ الْإِمَامِ أَرْسَلَ قَطْرَهٍ مِنَ الْمَاءِ الَّذِی تَحْتَ الْعَرْشِ فَسَقَطَ ذَلِکَ عَلَی النَّبَاتِ أَوِ الْفَاکِهَهِ فَتَنَاوَلَ مِنْهُ الْإِمَامِ فتعتقد مِنْهُ النُّطْفَهُ فاذا انتقلت إِلَی الرَّحِمِ بَقِیَّهَ أَرْبَعِینَ یَوْماً وَ بَعْدَهَا یسَمِعَ الْکَلَامُ مِنْهُ.»(3)
«هنگامی که خدا می خواهد امامی را بیافریند یک قطره از آبی که زیر عرش قرار دارد می فرستد، و آن قطره آب روی گیاه و یا میوه ای می نشیند، و آنرا امام تناول میکند. پس از آن نطفه ای منعقد می شود، وقتی که آن نطفه به رحم مادرش منتقل شد، چهل روز در آنجا میماند، سپس حرف می زند چنانکه صدای او را مادرش می شنود.»
ص: 348
ریشه این وجود مادی همان ریشه عرشی و بهشتی است. و لذا جلوه این نورعرش بحدی بود که بنا به گفته مادرش فاطمه زهرا علیها السلام :
«فَلَمَّا صَادَتِ السِّتَّهِ کُنْتُ لَا أَحْتَاجُ فِی اللَّیْلَهِ الظَّلْمَاءِ أَ لِی مِصْبَاحٍ وَ جَعَلْتُ أَسْمَعُ إِذَا خَلَوْتَ نَفْسِی فِی مُصَلَّایَ التَّسْبِیحِ وَ التَّقْدِیسِ ( فِی باطنی ) ... (1)
«هنگامی که ششمین ماه از حمل آن مولود مبارک شد در شبهای تاریک دیگر نیازی به چراغ نداشتم و هر وقت در محل عبادتم خلوت میکردم صدای تسبیح و تقدیس از شکم خود می شنیدم.»
و پیامبر عظیم الشان اسلام به وی فرمود:
«فانی أَرَی فِی مُقَدَّمِ وَجْهَکَ ضوءا وَ نُوراً وذلک أَنَّکَ سَتَلِدِینَ حَجَّهً لِهَذَا الْخُلُقِ.»(2)
«در جبین تو نوری را مشاهده میکنم و این نشانی از آن است که به زودی تو حجتی از حجج خدا را برای این خلق بدنیا می آوری»
و امام صادق علیه السلام در زیارت امام حسین علیه السلام چه زیبا فرموده:
«کُنْتَ نُوراً لِی الْأَصْلَابِ الشَّامِخَهِ ، وَ نوْراً فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْضِ ، وانا وَ نُوراً فِی الْهَوَاءِ وَ نُوراً فِی السَّمَوَاتِ العلی ، کُنْتَ فِیهَا نورأ سَاطِعاً لَا یُطفی .»(3)
ص: 349
«تو نوری بودی در صلبهای مردان والا مقام و بزرگ روزگاران، و نوری بودی که تاریکیهای زمین را روشن فرمودی، و نوری بودی در فضاء و آسمانهای بلند، تو نوری بودی در آسمانها که هرگز رو به خاموشی نمی رود.»
4- ائمه معصومین علیهم السلام از همان آغاز آفرینش بما کان وما یکون وما هو کائن آگاه آگاهند، در روایتی آمده:
«عَنْ حُذَیْفَهَ قَالَ : سَمِعْتُ الْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ عَلَیْهِمَا السَّلَامُ یَقُولُ : وَ اللَّهُ لَیَجتَمِعَنَّ عَلَی قَتْلِی طُغَاهُ بَنِی أُمَیَّهَ ، وَ یَقْدُمُهُمْ عُمَرُ بْنِ سَعْدٍ، - وَ ذَلِکَ فِی حَیَاهِ النَّبِیِّ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ اله - فَقُلْتُ لَهُ أَنَبَّأَکَ بِهَذَا رَسُولُ اللَّهِ ؟ فَقَالَ : لَا ، فقَالَ : فَاَتَیتُ النَّبِیِّ فَأَخْبَرْتُهُ ، فَقَالَ : عِلْمِی عِلْمِهِ ، وَ عِلْمُهُ عِلْمِی ، لِأَنَّا نعْلَمُ مَا کَانَ قَبْلَ کینونَتِهِ (1).
«از حذیفه بن یمان روایت شده که گفت: از حسین بن علی علیهما السلام شنیدم که میگفت: بخدا طغیانگران بنی امیه برای کشتن من اجتماع میکنند، و عمر بن سعد ریاست آنان را به عهده می گیرد. - و این گفتگو در دوران زندگانی رسول خدا صلی الله علیه و آله رخ داد - حذیفه می گوید: از امام حسین علیه السلام پرسیدم که آیا این مطلب را پیامبر بزرگوار بتو خبر داده؟ فرمود: نه، میگوید: آنگاه پیش رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده و مساله را با وی در میان گذاشتم آن حضرت فرمود: علم من علم حسین و علم او علم من است برای اینکه ما هر چیزی را پیش از شکل گیری ان می دانیم.»
ریشه و سر این علم وسیع را خود امام علیه السلام در شب عاشوراء چنین بیان فرمودند:
ص: 350
«فَجَعَلْتُ لَنَا أَسْمَاعاً وَ أَبْصاراً وَ أَفْئِدَهً »(1)
«علاوه بر سمع و بصر و فوائدی که دیگران دارند ما را گوشها وچشمها و دلهای دیگری نیز عطا فرمودی.»
5- همه معصومین علیهم السلام دارای طهارت معنوی یعنی عصمت و نیز طهارت و نظافت ظاهری خدائی هستند، بطوریکه وقتی در مثل امروز پا به دنیا گذاشت پیامبرصلی الله علیه و آله او را از عمه اش صفیه خواست، و صفیه عرض کرد: یا رسول الله ما هنوز این نوزاد را نظافت نکرده ایم، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«یا عَمَّتاه أَنْتِ تُنظّفینَهُ ؟ أَنَّ اللَّهَ قَدْ نُطْفَه وَ طَهَّرَهُ .»
«آیا تو میخواهی او را نظافت کنی او را خداوند متعال پاک و پاکیزه گردانیده است.»(2)
این از طهارت ظاهری و آن هم از طهارت معنوی لذا در زیارتش این چنین می خوانید:
«وَ أَشْهَدُ أَنَّکَ طُهْرُ طَاهِرُ مِنْ طُهْرٍ طَاهِرُ ، طَهُرَتْ وَ طَهُرَتْ لَکَ الْبِلَادِ ، وَ طَهُرَتْ أَرْضٍ أَنْتَ بِهَا ، وطَهُرَحَرَمُها...»(3)
«شهادت می دهم که تو پاک و پاکیزه فرزند پاک و پاکیزه ای، تو پاک شدی و کشورهای روی زمین برای تو پاک شد، زمینی که تو در آن آرمیده ای و حرم آن پاک شد.»
تا اینجا در رابطه با فضائل مشترک آن حضرت بود، و اما سخن در باره فضائل ای او زیاد است، و اینک ما تنها بچند مورد از آن اکتفاء می کنیم.
1-درهمان عالم نور، برای نور امام حسین علیه السلام وضعیت خاصی بود، و لذا
ص: 351
پیامبرانی همچون آدم، و ابراهیم و نوح علیهم السلام ما با دیدن آن نور محزون میشدند.
2- از نور حسین علیه السلام در قرآن کریم به «فجر» تعبیر شده است. و منظور از این تعبیر آن است که همانگونه که سپیده صبح آهسته آهسته سرتاسر عالم را فرا می گیرد، تا به نصف النهار برسد، نور آن حضرت نیز آرام آرام جهان بشریت را روشن می کند، و با گذشت زمان، بشر با این نور آشنائی بیشتر پیدا کرده، و از آن بهره بیشتر و بالاتر خواهد برد.
3- نامهای معصومین علیهم السلام نامهائی است از طرف پروردگار متعال برای آن بزرگواران تعیین شده، و معنی و مفهوم آن در نظر گرفته شده است. چنانکه در زیارت جامعه کبیره در این رابطه چنین آمده است:
«فَمَا أَحْلَی أسمائکُم »(1)
«چه اسامی شیرینی دارید شما!»
اما در نام امام حسین علیه السلام خصوصیت برجسته ای وجود دارد، نام مبارکی که با گفتن و شنیدنش هر فطرت پاکی متأثر می شود. به سخن حضرت آدم ابوالبشرعلیه السلام در این زمینه توجه بفرمائید، می گوید:
«یَا جَبْرَئِیلُ فِی ذِکرِ الْخَامِسَ یَنْکَسِرُ قَلْبِی وَ تُسِیلُ عَبْرَتِی »؟ (2)
«ای جبرئیل این چه رازی دارد که وقتی نام پنجمین تن از آنها را بر زبان میرانم دلم می شکند و اشک از چشمم سرازیر می شود؟»
4- ویژگی دیگر امام حسین علیه السلام در دعای امروز از زبان امام حسن عسگری علیه السلام بیان شده که فرمود:
«الْمَوْعُودُ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ إستهلاله وَ وِلَادَتِهِ »
ص: 352
کسی است که پیش از تولد و به دنیا آمدنش وعده شهید شدنش را داده اند.»
استهلال نخستین بانگ نوزاد در هنگام ولادت است که نشانی از حیات و زندگی اوست، خبر شهادت آن ستمدیده تاریخ پیش از آنکه نخستین بانگ وی بگوش برسد، و قبل از ولادتش در میان مردان بزرگ و خدائی مشهور و معروف بوده است.
5- ویژگی آن حضرت که باز در دعای امروز آمده آن است که حتی قبل از شهادتش آسمان و زمین و اهل آنها در مصیبت او زار زده و گریه سر داده اند.
«بَکَتْهُ السَّمَاءِ وَ مَنْ فِیهَا ، وَ الْأَرْضِ وَ مَنْ عَلَیْهَا ، وَ لَمَّا یَطَأُ لَا بَیْتِهَا »(1)
«آسمان و ساکنین در آن و زمین و موجودات روی آن قبل از اینکه آن بزرگوار در مدینه قدم به عرصه اش گذارد بر حضرتش گریستند.»
طبق روایات وارده آسمانها و زمین و اهل آنها تنها برای دو نفر: سید الشهداء، و یحیی علیهما السلام گریسته اند.(2)
این تنها ذوالجناح مرکب نجیب آن حضرت نبود که در مصیبت فرزند فاطمه علیها السلام سیل اشک از دیدگانش فرو می بارید، این تنها اسبان موجود در کربلا نبود که به هنگام وداع و جدائی زینب مظلومه علیها السلام از برادرش گریه سر دادند:
«حَتَّی رَأَیْنَا دُمُوعُ الْخَیْلِ تَنحَدِرعلی حَوافِرِها »
«تا آنکه دیدیم اشکهای اسبان بر سم هایشان ریزان بود.».
بلکه قرون و اعصار و از نخستین پیدایش زندگی بشر در روی زمین تا انقراض سلسله بشریت سنت شیعه گریه بر مظلومیت فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله معمول و شایع بوده و خواهد بود.
ص: 353
مرحوم علامه سردار کابلی قدس سره فرموده: اسبی داشتم که در روزهای عاشورا و تاسوعا اشک چشمش شب و روز بر رخسارش فرو می ریخت.
در همین شهر همدان یکی از متدینین گفت: در گیلان بودم، اسبی را می خواستم بخرم، در پیرامون قیمتش چانه می زدم، فروشنده اسب گفت: هرچه در برابر این اسب بپردازی کم است، و راز آن را بعدا میفهمی. بالاخره اسب را خریداری کرده و با خود آوردم، تا روز عاشورا رسید، دیدم اسب مذکور در آن روز از خوردن آب و غذا جدا خودداری کرده و در مصیبت سالار شهیدان گریه می کند.
6- روز ولادت ائمه معصومین علیهم السلام روز عید و شادمانی است بجز امام حسین علیه السلام که در روز تولدش فرشته فریاد بر می آورد:
«یا أَهْلَ الْعَالِمِ إلبَسُوا ثِیَابِ الْأَحْزَانِ»(1)
«ای اهل عالم حسین بدنیا آمد لباس عزا بپوشید.»
7- ویژگی دیگر امام حسین علیه السلام که باز در آخر دعای امروز آمده آن است که یکی از ملائکه به نام فطرس باید به گاهواره او توسل جوید تا مقام از دست رفته خود را باز یابد.
«وَ عَاذَ فُطْرُسَ بمهډه فَنَحْنُ العائذون بِقَبْرِهِ.»(2)
هنگامی که فطرس از توسل به سیدالشهداء علیهم السلام نتیجه مورد نظرش را گرفت بانگ برداشت:
«مَنْ مِثْلِی وَ أَنَا عتیق الحُسَینِ »(3)
«چه کسی در شرف و سعادت به من میرسد، من آزاد شده حسینم»
ص: 354
8- بالاتر از همه این ویژگیها آن است که هنگامی که امام حسین علیه السلام برای وداع بار قبر پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد، و سر روی آرامگاه جدش گذاشت، رویائی ملکوتی برای او اتفاق افتاد، و دید که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را در آغوش گرفته و به سینه خود چسبانیده و می فرماید:
«أَنَّ لَکَ فِی الْجِنَانِ لدرجات لَا تَنَالُهَا إِلَّا بِالشَّهَادَهِ »(1)
«در بهشت درجاتی برای تو هست که جز از راه شهادت بدان دست نمی یابی.»
در اینجا سخن از درجات بهشتی برای سیدالشهداء علیه السلام در میان است، شوق تحقق بخشیدن به این نوید در دل آن حضرت تا آنجا بود که امام سجاد علیه السلام می فرمایند: در روز عاشورا هر چه سیل مصائب و مشکلات بیشتر به طرف پدرم هجوم می آورد چهره آن حضرت برافروخته تر و قلب مبارکش آرام تر می شد.
گفت زینب در وداع آخرین*** حالتی دیدم من از سلطان دین
شور عشقی آنچنانش بودیا***کاشنا با ما نبودی گوئیا
شما علاقمندان و شیعیان دلباخته امام حسین علیه السلام که امروز مراسمی با این شکوه و عظمت برپا کرده اید باید بدانید که ذکر حسین علیه السلام ذکر خداست، اثر این ذکر آن است که خودبرتربینی و تکبر را از دل انسان می زداید، و رشته توسل بر دامن ان شهید ارجمند را محکم تر و محکم تر میکند. حالا بیایید این ذکر ملکوتی فرشتگان را با هم زمزمه کنیم:
ان فی الجنه نهرأ من لبن*** لعلی ولزهرا و حسین و حسن
تو که جان را ز ازل باخته ای***قد مردانه علم ساخته ای
عالمی را به غم انداخته ای***بتو مکشوف شده سر و علن
ص: 355
ان فی الجنه نهرأ من لبن ***لعلی ولزهرا و حسین و حسن
ای ضیاء بصر اهل ولا***یاد کردی مگر از کرب و بلا
هائف غیب مگر داده صدا ***که جدا می شودت سر زبدن
ان فی الجنه نهرأ من لبن*** لعلی ولزهرا و حسین و حسن
آسمان تخته گهواره تو*** با چشم انجم پی نظاره تو
جان فدای تن صد پاره تو*** که جدا می شودت سر زبدن
ان فی الجنه نهرأ من لبن*** لعلی ولزهرا و حسین و حسن
امروز فرشتگان برای عرض تهنیت به رسول خدا و امیر المؤمنین و فاطمه علیهم السلام به این مجلس آمدند، روز عاشورا نیز برای یاری آن حضرت به کربلا آمدند.
فاقبل النصر یسعی نحوه عجلا ***مسعی غلام الی مولاه مبتدر
«نصر و پیروزی دوان دوان همچون غلامی که به سرعت بطرف مولایش میدود بحضور آن ستمدیده مظلوم آمد.»
نصر پیش آمد کای سلطان عشق*** عشق ها همچون جسد تو جان عشق
حتم نبود این شهادت مر تو را ***اذن ده تا باز گردد ماجرا
اما امام حسین علیه السلام لقاء دوست را بر نصر برتری داد «فاختار اللقاء علی النصر»(1) امام در جواب نصر چه فرمود؟
جواب را شاعر در این بیت بسیار زیبا سروده است:
جبرئیلا رفتنت زاینجا نکوست*** پرده کم شو در میان ما و دوست
وَ لَا حَوْلَ وَ لَا قُوَّهَ الَّا بِاللَّهِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمِ
ص: 356
گفتار سیزدهم
1- حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ محمود فاضل کاشانی (دامت توفیقاته)
تصویر
(از تهران)
ص: 357
ص: 358
2- اربعین امام حسین علیه السلام
*اربعین امام حسین علیه السلام(1)
بسم الله الرحمن الرحیم
لا حول ولا قوه الا بالله العلی العظیم، الحمد لله الذی نور قلوبنا بشعاع انوار المحبه العلویه، وجلعنا من المتمسکین بولایه المرتضویه، الذی فرض الله مودته علی العربیه والعجمیه، والصلوه والسلام علی مبلغ الرسالات الالهیه، أبی القاسم محمد صلی الله علیه و آله القرشیه، ولعنه الله علی اعدائهم من الان الی یوم القیامه.
وبعد فقد قال الله تعالی فی کتابه الکریم:
«وَوَاعَدْنَا مُوسَیٰ ثَلَاثِینَ لَیْلَهً وَأَتْمَمْنَاهَا بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقَاتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیْلَهً ۚ وَقَالَ مُوسَیٰ لِأَخِیهِ هَارُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ».(2)
و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم، و سپس آنرا با ده شب (دیگر) تکمیل کردیم، به این ترتیب میعاد پروردگارش با (وی) چهل شب تمام شده و موسی به برادرش هارون گفت: جانشین من در میان قومم باش (و آنها را) اصلاح کن، و از روش مفسدان پیروی منما.
ص: 359
3- اسرار حروف و اعداد:
اشاره
همانگونه که اسرار علوم در حروف نهفته شده، اسراری نیز در اعداد مندرج است، علمای علم اعداد آن را به ترتیب زیر بر چند دسته تقسیم نموده اند:
1- اعداد قانونیه:
اعداد قانونیه اعداد مؤثر نیز خوانده می شود و آن اعدادی است که از لسان وحی صادر شده و به گونه ای که شنیده می شود باید محفوظ بماند، و تغییر و تبدیل در آن به هیچ وجه جایز نیست. به این معنی که اگر کسی آنرا عالما و عامدا تغییر دهد به ارتداد از صراط مستقیم حق دچار می شود.
چنانکه برادر مادری عثمان: ولید بن عقبه نماز صبح دو رکعتی را در کوفه چهار رکعت خوانده و در جواب کسانیکه علت این کار را از او سئوال کردند چنین گفت:
شرابی که دیشب خورده بودم چنان به من مزه داده بود که اگر چهار رکعت دیگرنیز می خواستید برایتان می خواندم. (1)
شخصی از امام صادق علیه السلام پرسید:
یابن رسول الله آیا من می توانم به عنوان تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام بجای 34 مرتبه «الله اکبر»و 33 مرتبه «الحمدلله» و 33 مرتبه «سبحان الله»هر کدام از این ذکرها را صد مرتبه بگویم؟
امام علیه السلام در جواب او فرمودند:
این ساخته و پرداخته خود تو است، تسبیحات حضرت زهرا علیها السلام به این ترتیب
ص: 360
نیست، ترتیبی که زبان وحی در این صدد بیان فرموده: 34«الله اکبر»و 33 «الحمدلله»و 33«سبحان الله» است.
همچنین اگر کسی اشواط خانه خدا را عمدا یک شوط کم و یا زیاد نماید طوافش باطل میشود. نماز ما، روزه ما، مبطلات و مفطرات آنها، حج ما، عمره ما عمره مفرده، تروک حج و واجبات آن، زکات و نصاب آن، خمس و هر کدام از اینها عدد معینی دارد که زبان وحی بدان گویا شده و تغییر آن به هیچ وجه جایز نیست، این اعداد را اعداد قانونیه میگویند که کسی حق زیاد کردن و یا کم کردن آن را ندارد.
2- اعداد کامله:
اعداد کامله در میان اعداد از شخصیت خاصی برخوردارند که اسرار زیادی درآن مندرج است، ام الاعداد عدد یک است و آن دو نوع است:
1-الواحد بالنوع. 2- واحد بالذات.
واحد بالنوع مثل بنده و جنابعالی است که مصادیق آن بی شمار است، اما واحد بالذات در رابطه با آن امام امیرالمؤمنین علیه السلام می فرمایند: واحد لا بالعدد یعنی همان واحدی است که 10 ندارد، 100 ندارد، میلیون ندارد
4- آزمایش حضرت امیر علیه السلام از حضرت ابوالفضل علیه السلام و جواب آن بزرگوار:
حاجی نوری قدس سره روایت کرده از کشکول شهید اول قدس سره که روزی حضرت امیرعلیه السلام حضرت ابوالفضل علیه السلام را در خردسالی بر سر زانو گذاردند و حضرت زینب علیها السلام را بر زانوی دیگر، حضرت ابوالفضل علیه السلام تازه به سخن آمده بودند، حضرت امیر علیه السلام به ابوالفضل علیه السلام فرمودند:
ص: 361
قُلْ وَاحِدٍ . فَقَالَ : وَاحِدُ . فَقَالَ لَهُ : قُلْ إِثْنَیْنِ . فامتتع وَ قَالٍ : إنی أَسْتَحْیِی آنَ أَقُولُ اثْنَیْنِ بِلِسَانٍ قُلْتُ بِهِ وَاحِداً . . . قَالَتْ [ زینب ] لابیها : أَتُحِبُّنَا ؟ قَالَ : بَلَی . فَقَالَ : لَا یَجْتَمِعُ حُبَّانِ فِی قَلْبُ مُؤْمِنُ : حُبُّ اللَّهِ وَ حُبُّ الْأَوْلَادِ ، وَ إِنْ کَانَ لَا بُدَّ فَالْحَبُّ لِلَّهِ تَعَالَی وَ الشَّفَقَهُ لِلْأَوْلَادِ ، فَأَعْجَبَهُ کَلَامَهُمَا وَ زَادَ فِی حُبِّهِ وَ عِطْفِهِ علیهما .»(1)
«بگو یک، قمر بنی هاشم عرضه داشت یک، حضرت فرمودند: بگو : دو، قمر بنی هاشم علیه السلام از گفتن آن امتناع ورزید و عرض کرد: شرم دارم با زبانی که گفته ام یک، دو بگویم.
حضرت زینب علیها السلام به پدر عرض کرد: آیا ما را دوست داری؟ امیرالمؤمنین علیه السلام فرمودند: آری.
حضرت زینب علیها السلام عرضه داشت: در دل مؤمن دو حب و دو دوستی جمع نمی شود، هم دوستی خدا و هم دوستی فرزندان، بناچار باید گفت: نسبت به خدا دوستی است و نسبت به فرزندان شفقت می باشد.
امیرالمؤمنین علیه السلام از سخن ایشان (قمر بنی هاشم و حضرت زینب علیهما السلام) بسیار خوشش آمد و محبت و عطوفتش نسبت به آنها بیشتر گردید.»
بنا بر این بار در ایرا ن
رسم عاشق نیست با یک دل دو دلبر داشتن***یا ز جانان یا ز جان بایست دل برداشتن
ناجوانمردی است چون جانو سیار و ماهیار ***یار دارا بودن و دل باسکندر داشتن
یا اسیر حکم جانان باش یا در بند جان*** زشت باشد نو عروسی را دو شوهر داشتن
ص: 362
5- عدد چهار:
بعد از عدد یک عدد چهار است که نظم عوالم ملک و ملکوت، و غیب و شهود در تشریع و تکوین به آن بستگی دارد، بدین ترتیب که موجودات عالم یا جمادند، و یا نبات، و یا حیوانند، و یا انسان و ریشه عناصر، آب و باد و خاک و آتش است، و از آنها نمونه ای در مزاج انسان به نام اخلاط اربعه، یعنی صفرا و بلغم و سودا، و خون وجود دارد، همچنین اعضاء رئیسه در بدن انسان چهار تا است که عبارتند از: مغز و قلب و کبد، کلیتین، حتی انسان از نظر نفسانیه نیز چهار چهره بخود می گیرد، گاهی تحت تأثیر نفس اماره قرار می گیرد که این نفس همواره انسان را به سوی گناه و طغیان سوق می دهد.
«مَا أَبَرِّءُ نَفْسِی إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَهٌ بِالسُّوءِ»(1)
«من هرگز خودم را تبرئه نمیکنم که نفس (سرکش) به بدیها بسیار امر میکند.»
و گاهی متأثر از نفس لوامه است که این نفس آدمی را پس از آلودن دامن خود به مورد ملامت و سرزنش قرار میدهد.
«لا أُقْسِمُ بِیَوْمِ الْقِیَامَهِ وَ لا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَهِ »(2)
سوگند به روز قیامت، و سوگند به (نفس لوامه) وجدان بیدار که روز رستاخیز حق است.
نفس سوم که انسان گاهی تحت تأثیر آن قرار میگیرد نفس ملهمه است که پیش از آلودن انسان دستش را به گناه و سرکشی بر او نهیب زده و او را از ارتکاب به گناه و بدی بازمی دارد و خواه ناخواه او را به طرف تقوا و پرهیز از گناه و بدی وامی دارد،
ص: 363
زیرا او پیغمبر باطن است.
«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»(1)
«قسم به جان آدمی و آن کس که آن را آفرید و منظم ساخت و سپس فجور و تقوا (خیر و شرش را) به او الهام کرد.»
و نفس چهارم نفس ملکوتیه الهیه است که چهره ملکوتی دارد.
«یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّهُ*ارْجِعِی إِلَی رَبِّکِ رَاضِیَهً مَرْضِیَّهً* فَادْخُلِی فِی عِبَادِی *وَادْخُلِی جَنَّتِی».(2)
«تو ای روح آرام یافته به سوی پروردگارت بازگرد، و در حالیکه هم تو از او خشنودی هم او از تو خشنود است در سلک بندگانم درآی و در بهشتم داخل شو»
6- سیر و گشت و حرکتهای نفسانی انسان:
اشاره
با توجه به مطالب فوق می توان گفت: که انسان به ترتیب زیر چهار نوع سیر و گشت و حرکت دارد:
الف: حرکه من الخلق الی الخلق:
در این سفر انسان اسیر نفس خود بوده و با تمام نیرو و همت تنها به ارضای تمایلات شخصی و نفسانی خود می اندیشد و خودخواه و خودپسند است.
ب: حرکه من الخلق إلی الحق:
که انسان در این حرکت توجهی بخدا پیدا می کند.
ص: 364
ج: حرکه من الحق الی الحق:
که انسان در این حرکت از حق جدا نشده، و در مقام قرب قرار می گیرد.
د: حرکت من الحق الی الخلق:
که در این حرکت انسان برکات وجودیش چندان زیاد می شود که از طرف خدا مأموریت برای دستگیری بندگانش پیدا میکند.
7- اقسام روح:
افراد عادی دارای چهار روح می توانند باشند، البته بنا به مفهوم پاره ای از روایات در کنار ارواح چهارگانه ارواح پنچگانه و ارواح ششگانه نیز ذکر شده است که هر دسته از آنها سوای دسته دیگر است.
8- اشخاص معمولی چند روح می توانند داشته باشند؟
افراد عادی به ترتیب زیر بیش از چهار روح نمی توانند داشته باشند:
1- روح نامیه نباتیه:
که منشأ حیاتی آن کبد و مظاهر آن رشد و نمو بدن است.
2- روح حسیه حیوانیه:
که منشا حیاتی آن قلب و مظاهرش حواس پنجگانه است.
3- روح ایمان:
که انسان پیش از دارا بودن آن هنوز حیوان است، منشأ حیاتی روح ایمان عقل و حواس پنجگانه در چارچوبه قانون الهی و مقررات شرع مبین است.
4- روح القوه
پاره ای از افراد مانند محقق اردبیلی قدس سره و امثال او یک دید و شنود، و یک استعداد
ص: 365
بیش از سایر افراد دارند که این استعداد اگر در روی خط عقل قرار گیرد نتیجه اش محقق اردبیلی قدس سره می شود و اگر روی خط نفس قرار گیرد نتیجه اش افرادی همانند مرتاضهای هندی می شود، بعبارت دیگر استعداد مورد بحث در روی خط عقل سیر الی الله و در روی خط نفس سالک را عاطل و باطل می سازد.
9- یک مثال:
آورده اند درویشی به خانه حاج ملا هادی سبزواری آمد و گفت: به آقا بگوئید: مقدار زیادی روغن برایتان آورده اند که در میان فقراء قسمت کنید، یک مشک از آن را به من بدهید، سفارش درویش را به عرض آخوند رساندند، در جواب گفت: ببینید اگر باقی مانده برایش بدهید، پس از بررسی معلوم شد که روغن تمام شده است، موضوع را به آخوند اطلاع دادند، فرمود: به درویش بگوئید روغن تمام شده، وقتی تمام شدن روغن را به درویش اطلاع دادند گفت: به آقا بگوئید یکی از خدمه شما یک ظرف از روغنها را در زیر هیزمها مخفی کرده است، آخوند همینکه ادعای درویش را شنید فرمود: بروید زیر هیزم ها را بگردید اگر آنجا روغن پیدا کردید به وی بدهید، هیزم ها را کنار زدند و درست همانجائیکه درویش گفته بود مشکی از روغن پیدا شد، به آخوند خبر دادند که ادعای درویش درست بود، فرمود: روغن را در اختیار او بگذارید، گفتند: آقا نمی خواهید او را ببینید؟ فرمود: دیدن وی لزومی ندارد او از ریاضت به اینجا رسیده که پرده دری کند و آن کار پسندیده ای نیست، کار پسندیده پرده پوشی و حفظ آبروی مردم است، این نهایت درجه ای است که بشر عادی می تواند بدان ارتقاء مقام پیدا کند.
ص: 366
10- روح القدس و روح الامر:
انبیاء علیهم السلام از روح القدس برخوردارند و بوسیله همین روح القدس که روح پنجمش مینامند عیسی بن مریم به مردگان حیات دوباره می بخشید، و حضرت صالح از دل سنگ شتر زنده بیرون می آورد، ولی شق القمر ورد الشمس که بدست پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله جامه عمل بخود پوشیده بوسیله روح ششم و به عبارت دیگر بوسیله روح الامر که آن حضرت و ائمه طاهرین علیهم السلام از آن بهره می بردند انجام شده است.
این هنرها و معجزات اختصاص به انبیاء دارد، بشر عادی اگر خیلی ترقی کند تا روح چهارم می تواند بالا بیاید، و شخصیتی همانند شخصیت محقق اردبیلی قدس سره پیدا کنند که مصداق اکمل واتم آن مثلا حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام و حضرت علی بن الحسین معروف به علی اکبر علیه السلام است که ما را کجا به کوی تو ممکن بود وصول.
11- کعبه و قبله:
عدد چهار در قانون تشریع موارد دیگری نیز دارد، مانند خانه کعبه که چهار گوشه دارد البته باید دانست که کعبه غیر از قبله است، کعبه همان بیت خشت و گلی با شکل است که در شهر مقدس مکه قرار دارد، و آن خود قبله نیست بلکه از علائم و نشانه های قبله است زیرا کعبه یک چیز است و قبله چیزی دیگر، قبله نور مقدس محمد و آل محمد علیهم السلام است، که 120 رشته شعاع نوری از خود عرش بیرون می آید و در سر راه خود پس از آنکه به بیت المأمور اصابت می کند رد می شود،آنگاه به کعبه که در مقابل بیت المعمور قرار دارد می رسد و سرتاسر کعبه را فرا گرفته و رد می شود و تا تخوم الارض پیش می رود.
اگر غواص مجهز و ماهری بخواهد در بیشترین اعماق دریاها فرو رود، مثل
ص: 367
دریای احمر که باریکتر از همه دریاها است و گودالهایش عمیقتر از همه آنها می باشد تا بیست هزار متر می تواند پائین برود ولی اگر بخواهد بیشتر از بیست هزار متر پائین تر برود نمی توند زیرا دیگر نمی تواند فشار و سنگینی آب را تحمل کند و در نتیجه استخوانهایش در اثر فشار بیش از حد آب شکسته از بین می روند، و از طرف دیگر اعماق دریاها در پائین تر از چهار هزار متر بسیار تاریک است که غواص نمی تواند جایی را ببیند زیرا تابش نور آفتاب تنها تا عمق چهار هزار متر می رسد، جای شگفت است که پروردگار متعال در همین عمق از دریا در آن تاریکی محض ماهیهایی آفریده که از چشمان خود نور ساطع می کنند و با باز کردن چشمان خود تا کف دریا را روشن می کنند، تصادفا در محیط زندگی همین ماهیها جانوری وجود دارد که زندگی آنان را تهدید می کند، این ماهیها همین که با این جانور روبرو میشوند فورا چشمان خود را بسته و محیط دور و بر خود را به ظلمت محض تبدیل می کنند و بدین ترتیب از تهدید و آزار آن جانور خود را رها کرده و در امان می مانند، حالا اگر غواص بخواهد در این عمق از دریا، و یا کسیسکه توی موشک فضاپیما در فضای لایتناهی قرار دارد بخواهد در آنجا نماز بخواند قبله اش همان نوری است که از عرش به بیت المعمور و از آن جا تا کعبه و بالاخره تا تخوم الارض می تابد، دیگر برای چنین اشخاصی رو به کعبه ایستادن لزومی ندارد، زیرا کعبه از علائم و نشانه های قبله است نه خود قبله، به همین دلیل است که اگر ما فرضا خاکها و سنگهای کعبه را از محلش جمع کرده و مثلا به مازندران ببریم و در آنجا از آن سنگها و خاکها خانه ای عینا به حجم و شکل کعبه بسازیم نمی شود رو به طرف ایستاده و نماز خواند.
ص: 368
12- بیت:
حضرت ابراهیم خلیل علیه السلام هنگامی که به مکه آمد نه کعبه ای در آن وجود داشت و نه بیتی و موقعیکه در آنجا رحل اقامت افکند چنین گفت:
«رَبَّنا إِنِّی أَسْکَنْتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بیتک الْمُحْرِمِ ...»(1)
«پروردگارا من بعضی از فرزندانم را در سرزمین بی آب و علف در کنار خانه ای که حرم تو است ساکن کردم تا نماز را بر پا دارند.»
و مراد از بیت همان بینی است که در این آیه شریفه وجود دارد که خداوند می فرماید:
«أَنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً »(2)
«خدا میخواهد از شما اهل بیت پلیدی شرک و گناه و اشتباه را برده و شما را پاک و پاکیزه گرداند.»
و نیز می فرماید:
«إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّهَ مُبارَکاً وَ هُدیً لِلْعَالَمِینَ»(3)
«نخستین خانه ای که برای مردم (و نیایش خداوند قرار داده شد) همان است که در سرزمین مکه است که پر برکت و هدایت کننده جهانیان است.»
ص: 369
این قسمت از آیه شریفه عجیب است که می فرماید: «هُدَیً لِلعَالَمینَ»این چهار تاسنگ که نمی تواند عوالم ملک و ملکوت، و غیب و شهود را هدایت کند، اصلا نظم جهان هستی بستگی به این بیت یعنی بیت محمد و آل محمد علیهم السلام دارد، پس مراد از بیت خود اهل بیت علیهم السلام است، و قبله نور آنها است که کعبه تنها نشانه ای از آن است، و برای همین است که هنگامی که حضرت ابراهیم علیه السلام کعبه را می ساخت جبرئیل بر وی نازل شد و گفت برو داخل، و ابراهیم از هر طرف کمی تو آمد که این قسمت را شاذروان می گویند، و هر کس از روی آن طواف کند طوافش باطل است زیرا از توی قبله طواف کرده است، طواف باید دور قبله باشد نه توی قبله.
حضرت ابراهیم علیه السلام از جبرئیل سئوال کرد که چرا داخل بروم؟ جبرئیل در جواب وی گفت: بخاطر آنکه هر کس دست روی دیوار بیت بگذارد در نور ولایت داخل می شود. لذا امام صادق علیه السلام فرمود: کسانی که دارای ولایت ما باشند اگر دست روی دیوار بگذارند، در نور ولایت داخل می شوند و چنین کسانی اگر کوه گناه هم باشند خدا گناهان آنها را می آمرزد.
ولی سنخیت باید باشد، شما اگر آهن ربائی را توی یک من چوب کبریت بچرخانند چند تا از این چوب کبریت ها را بخود می گیرد؟ معلوم است هیچکدام از آنها را بخود نمی گیرد اما اگر توی این چوب کبریتها چند تا میخ قرار بدهند چند تا از میخها را بخود می گیرد؟ همه را، و این به دلیل وجود سنخیت در میان میخ و آهن ربا است که برای جذب چیزی بوسیله چیز دیگر سنخیت می خواهد، پس اگر تو سنخیت با علی و آل علی علیهم السلام داری بدون تردید آمرزیده هستی، این حقیقتی است مسلم که هیچگونه شوخی و تعارف نیز نمی پذیرد.
پس قبله غیر از بیت و بیت غیر از کعبه است اینها سه حقیقت متمایز از هم اند، نه یک حقیقت.
ص: 370
«رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ أَنَّهُ سُئِلَ : لِمَ سَمَّی الْکَعْبَهُ کَعْبَهً ؟ قَالَ : لانها مُرَبَّعَهُ ، فَقِیلَ لَهُ : وَ لَمْ طَارَتْ مُرَبَّعَهُ ؟ قَالَ : لإنها بِحِذَاءِ بَیْتِ الْمَعْمُورِ وَ هُوَ مُرَبَّعُ ، فَقِیلَ لَهُ ، وَ لَمْ صَارَ الْبَیْتُ الْمَعْمُورُ مُرَبَّعاً ؟ قَالَ : لإنه بِحِذَاءِ الْعَرْشِ وَ هُوَ مُرَبَّعُ ، فَقِیلَ لَهُ : وَ لَمْ صَارَ الْعَرْشُ مُرَبَّعاً ؟ قَالَ : لَانَ الْکَلِمَاتِ الَّتِی بُنی عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ أَرْبَعٍ : سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ .»(1)
از امام صادق علیه السلام روایت شده اینکه از آن حضرت سؤال شد: چرا کعبه، کعبه نامیده شده است؟ فرمودند : برای این که چهار گوشه است، سپس عرض شد : چرا چهار گوش است؟ فرمودند: برای اینکه در مقابل و محاذات بیت المعمور واقع شده است و بیت المعمور چهار گوش است. سپس عرض شد: چرا بیت المعمور چهار گوش است؟ فرمودند : برای این که آن هم در مقابل و محاذات عرش واقع شده است و عرش چهار گوش است. سپس عرض شد: چرا عرش چهار گوش است؟ فرمودند : برای این که کلماتی که اسلام بر آنها بنا شده است چهارتاست: «سبحان الله»و «الحمدلله»و«لا اله الا الله»و «الله اکبر».
عَنْ أَبِی أَیُّوبَ قَالَ : حدثنی ابوبصیر قَالَ : قَالَ أَبُو عبدالله عَلَیْهِ السَّلَامُ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ لاصحابه ذَاتَ یَوْمٍ : أَرَأَیْتُمْ لَوْ جَمَعْتُمْ مَا عِنْدَکُمْ مِنَ الثِّیَابِ وَ الانیه ثُمَّ وَضَعْتُمْ بَعْضَهُ عَلَی بَعضِ تَرَوْنَهُ یَبْلُغُ السَّمَاءِ ؟ قالُوا : لَا یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ : یَقُولُ أَحَدُکُمْ إِذَا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ «سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ »ثلأثین
ص: 371
مَرَّهً وَ هُنَّ یَدْفَعْنَّ الْهَدْمَ وَ الْغَرَقَ وَ الْحَرَقَ وَ التَّرَدِّیَ فِی الْبِئْرِ وَ أَکْلَ السَّبُعِ وَ مِیتَهَ السَّوْءِ وَ الْبَلِیَّهَ الَّتِی نَزَلَتْ عَلَی الْعَبْدِ فِی ذَلِکَ الْیَوْمِ . (1)
«از ابو ایوب نقل شده که گفت : ابوبصیر نقل نمود که حضرت ابوعبدالله علیه السلام فرمودند: رسول خدا صلی الله علیه و آله روزی به اصحاب و یارانشان فرمودند :
آنچه از لباس و ظروف نزد شما است اگر جمع کرده و سپس آنها را روی هم بگذارید آیا به آسمان می رسند. اصحاب عرضه داشتند خیر. حضرت فرمودند : هرگاه هر کدام از شما از نماز فارغ شدید و سی مرتبه بگویید :
«سُبْحَانَ اللَّهِ وَ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ اللَّهُ أَکْبَرُ »این ذکر شما را از منهدم شدن ساختمان بر سرتان و غرق شدن و دچار حریق و آتش گشتن و افتادن در چاه و طعمه درندگان گردیدن و مرگ بد و بلاهایی که به شخص درآن روز ممکن است وارد گردد، محفوظ می نماید.»
13- اسباب اعطاء نعمتهای الهی به بندگان:
کلیه نعمتها به خاطر علی و آل علی علیه السلام به بندگان اعطا می شوند:
ببینید خدا به شما دو رکعت نماز، کعبه چهار گوشه، قبله، بیت، قیام، قعود، رکوع، سجود، تسبیح، تحمید، تحلیل، و تکبیر داده، یعنی از سرا تا به ثریا را فدای سر شما کرده تا زیر سایه رحمه للعالمین، و با استفاده از این همه نعمت فدای علی و آل
ص: 372
علی علیهم السلام را بشوید، و در مقابل آنها حالت خضوع بخود بگیرید، صراط عبارت از علی و آل علی علیهم السلام است، و آیه شریفه: «وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً »(1) و بر پدر و مادران تان نیکی کنید در حق اینها نازل شده است یعنی همه دنیا فدای سر تو که امروز بیائی برای حضرت سیدالشهداء علیه السلام اشک بریزی، بر بر والدین حقیقی آن است که امروز تو به پیامبر اکرم و علی علیهما السلام احسان کنی.
دیگر نمی توانم به سراغ اسراری که در اعداد 5 و 6 و 9 و همچنین اسرار نهفته در عدد 40 چه اسراری به ودیعه گذاشته شده است چون مایه اش را ندارم، اینقدر بدانید که حروف تشکیل دهنده اسم اعظم چهل تا است.
بقول شیخ:
هشت حرف است به ترتیب و نظام*** وز سه حرفیش چهل گشته تمام
مثلا کلمه احمد 12 حرف دارد بدین ترتیب: الف + لام +خاء = 3، و میم + یاء + میم = 3 و حاء + الف + همزه مخفف = 3، و دال + الف + لام = 3، این سه چهار تا 3و چهار تا 3 میشود 12. که علمای حروف توانسته اند از آن اسراری را استخراج نمایند.
14- عدد چهل
چهل عدد خدا است که آنرا به پیامبر مکرم خود عطا فرمود، و در چهل سالگی قبای نبوت را بر قامت زیبایش آراست و فرمود: این گوهر مکنونه با تو باشد تا شخص برازنده آن را در میان امت خود پیدا کرده و آنرا به وی بدهی.
ص: 373
رسول خدا صلی الله علیه و آله به امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: یا علی اگر پس از من چهل نفر تو را یاری کردند قیام کرده و حق خود را از مخالفان خود بستان وگرنه خود را کنار بکش تا مردم امتحان شوند.
لذا امیرالمؤمنین علیه السلام در معیت حضرت صدیقه طاهره علیها السلام و حسنین علیهما السلام به خانه های صحابه مراجعه کرده و از آنها برای استمداد حقش استمداد فرمود، ولی بیش از سه نفر حاضر نشدند آن حضرت را در پس گرفتن حقش یاری کنند، امام علیه السلام 37 شب دیگر به تنهایی همین کار را ادامه دادند و یاران آن حضرت از سه نفر به هفت نفر ارتقاء یافتند، بالاخره پس از آنکه امام علیه السلام تلاش فراوانی در این زمینه بکار بست چهل نفر حاضر نشدند آن حضرت را یاری نمایند. همچنین حضرت امام مجتبی علیه السلام اگر چهل نفر در اختیار داشت که او را یاری نمایند با معاویه متارکه نمی فرمود.
15- شب عاشورا:
حضرت سید الشهداء علیه السلام نیز شب عاشورا خطاب به یاران خود فرمود: از اینجا بروید که من بیعت خود را از گردن شما برداشتم، پس از آنکه مردم آن صحرای پر بلا را ترک کردند امام علیه السلام به برادرش عباس علیه السلام فرمود: برادر ببین از اینها چند نفر مانده اند؟ از اخبار مربوطه استفاده می شود که تعدادی کمتر از 80 و بیش از هفتاد نفر مانده بودند بدین ترتیب که چهل نفر در کنار آن حضرت مانده و از جای خود تکان نخوردند ولی 32 نفر از ترس لشکر عمر بن سعد در گوشه و کنار خود را مخفی کردند و شبانگاه به امام علیه السلام پیوستند که مجموعا شدند 72 نفر، در اینجا هم محور همان چهل نفر است.
لذا شیخ بهائی قدس سره می فرماید: مراد از زیارت اربعین زیارت همان چهل نفر است که در راه حق و حقیقت فدا شدند.
ص: 374
زیارت اربعین از علائم مؤمن است: حضرت امام حسن عسکری علیه السلام می فرماید:
«عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ ( المؤمنین ) خَمْسُ : صَلَاهُ الأحدی وَ الْخَمْسِینَ ، وَ زِیَارَهُ الْأَرْبَعِینَ ، وَ التَّخَتُّمِ فِی الْیَمِینِ ، وَ تَعْفِیرِ الْجَبِینِ ، وَ الْجَهْرُ بِبِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ».(1)
«نشانه مؤمن (شیعه) پنج چیز است : 51 رکعت نماز (در هر شبانه روز) و زیارت اربعین، و انگشتر به دست راست نمودن، و (در سجده) پیشانی به خاک نهادن و بسم الله الرحمن الرحیم را بلند گفتن.
امروز اگر کسی امام حسین علیه السلام را در حالیکه عارف بحق او است زیارت کند هزار هزار حج و عمره، و جهاد در نامه عمل او نوشته می شود، از یک حج شروع می شود تا به هزار هزار حج می رسد، خدا اربعین را به امام حسین علیه السلام عطا کرده است، حالا اربعین چیه؟ من نمیدانم، روضه برایتان بخوانم.
16- آمدن جابر کنار قبر امام حسین علیه السلام در روز اربعین:
بس نیست که جابر، این پیرمرد کهن سال و پر و بال شکسته، جابری که به اجتهاد نایل آمده بود و قدرت بینائیش کم شده بود، او از رنج سفر طاقتش طاق شده، در کوفه به خانه عطیه بن سعد(2) پناه برد، و پس از رفع خستگی در آن
ص: 375
خانه متوجه شد که اربعین نزدیک شده است، گفت: عطیه پاشو. همسر جابر زنی بود که بچه ها را بغل می کرد و به خانه برده خوابشان می کرد، این خانم با بچه ها خیلی مأنوس بود، لذا شب اربعین به جابر گفت: من زودتر باید بروم کنار قبر، جابر که چشم برزخی داشت رفتن او را به صلاح ندانست، ولی این خانم به دلیل آنکه دیگر کاسه صبرش لبریز شده بود بطرف قبر شریف امام علیه السلام راه افتاد، آمد تا به بالای یک بلندی رسید، می خواست سرازیر بشود که ناگهان کسی از پشت سرش ندا در داد و گفت: ارْجِعِی یَا أَمَهَ اللَّهُ ،خانم برگرد.
عیال جابر گفت: من همسر جابرم، حسین تو دامن من بزرگ شده، تو کیستی، و ماموریت از کجا داری؟ گفت: یا أمه الله من یکی از ملائکه هستم، لا تَخافِی وَ لا تَخْزَنِی نترس، و غم بدل راه نده، همسر جابر گفت: حالا چرا نروم؟ گفت: آخر ملائکه، انبیاء، حتی حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله کنار قبر امام حسین علیه السلام هستند، اگر
ص: 376
گوش برزخی داری گوش کن ببین مادرش چه می گوید؟ آیا نمیشنوی که ناله دردناکی سر داده و می گوید:
وَا وَلَداً ، وَا قَرَّهَ عَیْنَاهُ ، وَا ثَمَرَهُ فؤاداه ، وَلَدِی قَتَلُوکَ ، وَ مَا عَرَفوکَ ، وَ مَنْ شَرِبَ الْمَاءَ مَنَعوکَ .
«وای پسرم، وای نور دیده ام، وای میوه دلم، فرزند دلبندم ترا کشتند،آیا تو را نشناختند، و یک جرعه آب را از تو دریغ داشتند.»
همسر جابر که این سخنان را شنید از حال رفت و نقش بر زمین شد، و مدتی در این حال باقی ماند تا بالاخره به صدای اذان جابر به هوش آمد و بلند شد، و به طرف قبر شریف آمد، و دید که جابر و عطیه خود را برای نماز آماده کرده اند، نماز را خواندند. سپس آنچه را که دیده و شنیده بود به جابر و عطیه باز گفت، همگی گریه دردناکی سر دادند، سپس جابر بلند شده و کنار فرات آمد و غسل به جا آورده و لباس احرام بر تن کرد، و برای کعبه دل احرام بست، و مرتبا بر زمین کربلا چنگ زده وقبضه ای از خاک آنرا برداشته و می بوئید و دوباره بر زمین می انداخت تا بالاخره قبضه ای از خاک آن سرزمین بلا را برداشته و بوئید گفت: حسین علیه السلام در اینجا آرمیده، آنگاه ناله جانکاهی از دل کشیده و چنین گفت:
احبیب لَا یُجِیبُ حَبِیبِهِ ؟ آیا دوست جواب دوستش را نمی دهد.(1) من جابرم،کسیکه همواره بر دامن من می خوابیدی، روی شانه های من سوار می شدی، و هر وقت مرا میدیدی در سلام بر من سبقت میجستی، حالا چه شده که سلام میکنم و جواب نمی دهی، آنگاه جابر خود جواب خود را چنین گفت: کسی که سر در
کسیکه همواره بر دامن من می وقت مرا میدیدی در سلام بر من و جواب مرا نمی دهی، انکاه
ص: 377
بدنش ندارد چگونه جواب ترا بدهد؟! چگونه جواب میدهد سید مظلومی که در میان سر و بدنش چهل منزل راه فاصله انداخته اند.(1)
ص: 378
گفتار چهاردهم
1- حجه الاسلام والمسلمین حاج سید جمال الدین مرتضوی (دامت توفیقاته)
تصویر
(از تهران)
ص: 379
ص: 380
2- امامت و ولایت
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمدلله رب العالمین، باریء الخلائق أجمعین، وصلی الله علی أمام الأنبیاء والمرسلین، حبیب اله العالمین، أبی القاسم محمد وعلی آله الطیبین الطاهرین المعصومین المکرمین الهداه المهدیین، ولعنه الله علی أعدائهم ومخالفیهم ومعاندهیم، ومنکری فضائلهم ومناقبهم من الان الی قیام یوم الدین.
الحمدلله الذی جعلنا من المتمسکین بولایه امیرالمؤمنین، والأئمه المعصومین صلوات الله علیهم اجمعین.
قال الله تبارک وتعالی فی کتابه الکریم:
«ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ »(1)
«سپس در آن هنگام در رابطه با «نعیم»مورد سئوال قرار میگیرید.»
مسأله امامت و ولایت در مذهب تشیع از مسائل عمده اعتقادی و کلامی است این موضوع مباحث طولانی و مباحث طولانی و مفصلی را در بر گرفته است، در این بحث به دلیل
ص: 381
آنکه بنا بر اختصار و فشردگی است به طرح و بررسی بخش هایی اکتفا کرده و بحث مفصل آن در ابعاد مختلف آن به مجالس دیگر موکول می شود.
در زبان قرآن کریم و روایات کلمات «وَلاء» به فتح واو، و «وِلاء» به کسر آن، و (ولی»، و «مولی»و«والی»که عمومش از ریشه ولی (و - ل - ی) اشتقاق یافته اند از رایج ترین، و پر استعمال ترین واژه ها هستند که به صورت های مختلف به کار رفته اند. می گویند این واژه تنها در قرآن کریم در بیش از دویست مورد در قالب اسمی و فعلی استعمال شده است.
معنای دقیق این کلمه به طوری که راغب در کتاب «مفردات» آورده آن است که دو چیز به طوری کنار هم و نزدیک به هم قرار گیرند که فاصله ای در بین آنها نباشد، یعنی آن دو چیز آنچنان متصل به هم باشند که چیز دیگری در میان آنها جا نگیرد.
عین عبارت راغب چنین است:
«ولی : الْوَلَاءُ ، والتوالی أَنْ یُحَصِّلَ شَیْئَانِ فَصَاعِداً حصولا لَیْسَ بَیْنَهُمَا مَا لَیْسَ مِنْهُمَا ، ویُستعار ذَلِکَ لِلْقُرْبِ مِنْ حَیْثُ الْمَکَانِ وَ مِنْ حَیْثُ النِّسْبَهِ وَ مِنْ حَیْثُ الدِّینِ ، وَ مِنْ حَیْثُ الصَّدَاقَهِ وَ النُّصْرَهَ والإعتقاد .
والوِلایَهُ( بِکِسْرِ الْوَاوُ ) النُّصْرَهِ وَ ( بِفَتْحِ الْوَاوِ ) ، تَوَلِّیُ الْأَمْرِ ، وَ قِیلَ : الْوَلَایَهُ وَ الْوَلَایَهِ نَحْوَ الدَّلَالَهِ وَ الدَّلَالَهِ ، وحقیقته تُوَلِّی الْأَمْرِ ، وَ الْوَلِیِّ وَ الْوَالِی یُستعملان فِی ذَلِکَ »
این کلمه به معنای قرب مکانی، و قرب از لحاظ نسبت، و قرب از جهت دین و صداقت، و نصرت و اعتقاد به کار می رود، و در رابطه با کلمه ولایت می گوید: وِلایَت (به کسر واو) در معنای نصرت، و وَلایت (به فتح واو) در معنای سرپرستی و صاحب اختیاری به کار رفته است
ص: 382
گرچه بنا به گفته عده ای ولایت به هر دو صورت در همان معنی تصدی امر و صاحب اختیاری به کار می رود.»
و در رابطه با کلمه ولی، و مولی می گوید:
این دو کلمه به همان معنای تصدی امر و صاحب اختیاری است، چیزی که هست آن است که این دو کلمه گاهی در معنای فاعلی و گاهی در معنای مفعولی به کار می روند، و سپس به ذکر مثال هایی در رابطه با هر کدام از دو مورد استعمال پرداخته است. زبیدی می گوید:
«الْوَلیُ »بِفَتْحِ الْوَاوِ وَ سُکُونٍ اللأم ، الْقُلُوبُ وَ الدُّنُوِّ . . وَ الْوَلِیِّ لَهُ مَعَانٍ کَثِیرَهٍ فَمِنْهَا الْمُحِبُّ وَ هُوَ ضِدُّ الْعَدُوِّ ، مَنْ وَالَاهُ ؛ إِذَا أُحِبُّهُ ، وَ مِنْهَا الصَّدِیقِ وَ مِنْهَا النَّصِیرُ ، مَنْ وَالَاهُ إِذَا نَصَرَهُ .(1)
3- سرپرستی و ولایت کفار و منافقان در قرآن:
قران کریم مسلمانان را از پذیرش دوستی و سرپرستی کفار و منافقان به شدت برحذر می دارد. که اینک پاره ای از آیات در این زمینه را ذیلا ارائه می دهیم
1-«لا یَتَّخِذِ الْمُؤْمِنُونَ الْکَافِرِینَ أَوْلِیَاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ ۖ وَمَنْ یَفْعَلْ ذَٰلِکَ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ فِی شَیْءٍ ».(2)
«اهل ایمان نباید مؤمنان را واگذاشته و کافران را ولی خود قرار دهند،هر کس به چنین کاری دست بزند رابطه اش با خدا قطع می شود».
ص: 383
2-«الَّذِینَ یَتَّخِذُونَ الْکافِرِینَ أَوْلِیاءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِینَ أَیَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّهَ فَانِ الْعِزَّهَ لِلَّهِ جَمِیعاً ».(1)
«کسانی که مؤمنین را ترک گفته و کافران را ولی خود می گیرند آیا نزد آنها طلب عزت میکنند؟ در حالی که عزت کلا پیش خدا است».
3-«وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ کَما کَفَرُوا فَتَکُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِیاءَ حتی یُهَاجِرُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَانٍ تولو فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَیْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ ولیاً وَ لا نَصِیراً »(2).
«آنان آرزو میکنند که شما هم مانند ایشان کافر شوید و مساوی یکدیگر باشید. بنابراین از آنها دوستانی انتخاب نکنید، مگر اینکه (توبه کنند، و) در راه خدا هجرت نمایند. هر گاه از این کار سر باز زنند (وبه اقدام بر ضد شما ادامه دهند) هر جا آنها را یافتید اسیر کنید، و (در صورت احساس خطر) به قتل برسانید . و از میان آنها دوست و یار و یاوری اختیار نکنید».
4-«یا ایها الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری أَوْلِیاءَ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ وَ مَنْ یَتَوَلَّهُمْ مِنْکُمْ فَاِنَّهُ مِنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ ».(3)
«ای کسانی که ایمان آورده اید! یهود و نصاری را ولی (و دوست و تکیه گاه خود) انتخاب نکنید، آنها اولیای یکدیگرند و کسانی که از شما با آنان دوستی کنند از آنها هستند، خداوند جمعیت ستمکار را هدایت نمیکند».
ص: 384
5-«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الَّذِینَ اتَّخَذُوا دِینَکُمْ هُزُوًا وَلَعِبًا مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَالْکُفَّارَ أَوْلِیَاءَ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ »(1)
«ای کسانی که ایمان آورده اید! افرادی از اهل کتاب که آئین شما را به باد استهزاء و بازی میگیرند و مشرکان را ولی خود انتخاب نکنید، و از خدا بپرهیزید اگر ایمان دارید».
6-«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُمْ أَوْلِیَاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّهِ وَقَدْ کَفَرُوا بِمَا جَاءَکُمْ مِنَ الْحَقِّ»(2)
«ای کسانی که ایمان آورده اید! دشمن من و دشمن خودتان را دوست نگیرید! شما نسبت به آنان اظهار محبت میکنید، در حالی که آنها به آنچه از حق برای شما آمده کافر شده اند».
از مجموع این آیات به طور صریح استفاده میشود که مسلمانان از پذیرش و قبول ولایت کفار و منافقان و به طور کلی از پذیرش ولایت غیر مسلمانان منع شده اند.
4- ولایت قابل قبول در قرآن:
نوع دیگر از انواع ولاء، ولانی است که مسلمانان موظف به پذیرش آن هستند که بدان اهتمام ورزند، و این ولاء به نوبه خود بر دو قسم: ولاء عام، و ولاء خاص تقسیم می شود.
ص: 385
5- ولاء عام:
نظر قاطع و غیر قابل تبدیل و تغییر اسلام آن است که مسلمانان دارای جامعه ای قوی و نیرومند، و نظامی مرتبط و هماهنگ می باشند، در واقع جامعه اسلامی همچون پیکری است که هر فرد از افراد آن عضوی از این پیکر است، به همین دلیل مسلمان را از کلیه امور همانند اختلاف و نزاع که این پیوند و یکپارچگی را از میان برده و ارتباط موجود در میان امضاء آن را سست و ضعیف می کند و موجبات ناتوانی جامعه را فراهم می آورد شدیدا بر حذر داشته است چنان که طی آیه ای می فرماید:
«وَلا تَنازَعوا فَتَفشَلوا وَتَذهَبَ ریحُکُم ».(1)
«و نزاع (و کشمکش) نکنید، که سست شوید، و قدرت (و شوکت) شما از میان برود!»
و متقابلا نسبت به اموری که موجبات تقویت و استحکام جامعه را فراهم می آورد اکیدا توصیه کرده است. چنانکه می فرماید:
«وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاهَ وَیُطِیعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ »(2)
«مردان و زنان با ایمان، ولی (و یار و یاور) یکدیگرند، امر به معروف، و نهی از منکر میکنند، نماز را برپا می دارند و زکات را می پردازند، و خدا و رسولش را اطاعت میکنند، به زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می دهد، خداوند توانا و حکیم است».
ص: 386
با توجه به مفهوم اصلی این کلمه از آیه مبارکه چنین استفاده می شود که اهل ایمان به شدت به هم نزدیکند، و به همین دلیل حامی و ناصر و دوست یکدیگر و به سرنوشت هم و در حقیقت به سرنوشت علاقمندند، زیرا همه یک جا و روی هم یک واحد مستقلند، لذا بعد از بیان ولاء ایمانی مؤمنین نسبت به هم، موضوع امر به معروف و نهی از منکر را مطرح کرده که همان علاقه به خوشبختی و سعادت همه افراد جامعه است، همانگونه که پدر و مادر بر اساس علاقه ای که نسبت به فرزندان خود دارند سرنوشت فرزندان شان نیز مورد علاقه و اهتمام آنها قرار میگیرد، و می خواهند فرزندانشان از افراد موفق و سعادتمند جامعه باشند، مؤمنین هم نسبت به همه افراد جامعه همین حالت را دارند، در جامعه ای که در میان افراد آن وداد و علاقه وجود نداشته باشد چنین مردمی در مقابل رفتار یکدیگر کاملا بی تفاوت بوده و کاری به کار هم ندارند، اما در محیطی که در میان افراد آن علاقه و محبت حاکم باشد چنین افرادی در مقابل عمل کرد افراد آرام نگرفته و همدیگر را در رابطه با لغزش های اخلاقی و بی بند و باری در عمل کنترل می کنند، لذا در آیه شریفه مساله امر به معروف و نهی از منکر به موضوع ولاء ارتباط داده شده، وسپس دو مساله اقامه نماز و پرداخت زکاه به عنوان ثمره امر به معروف و نهی از منکر را مطرح کرده است.
نماز نمونه رابطه خلق با خدا، و زکوه نمونه ای از ارتباط مسلمانان با یکدیگر است هنگامی که رحمت، عاطفه، حمایت، تعاون و کمک به یکدیگر در جامعه شد آن وقت است که انواع رحمتهای الهی و باران گونه های متفاوت سعادت بر مردم آن نازل خواهد شد.
«أُولٰئِکَ سَیَرحَمُهُمُ اللَّهُ وأُولٰئِکَ هُمُ المُفلِحونَ»
ص: 387
در اینجا ذکر حدیث جالبی در مورد اهمیت یکپارچگی و وحدت مسلمین و اینکه همه آنان باید به صورت واحد مستقلی باشند بی مناسبت نیست.
عَیْنِ الشَّیْخُ الْجَلِیلُ الْأَقْدَمُ الصَّدُوقُ بِإِسْنَادِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِ الله علیه السَّلَامُ قَالَ :
خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلِّیَ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ آلِهِ النَّاسَ بِمِنی فِی حَجَّهِ الْوَدَاعِ فِی مَسْجِدِ الْخَیْفِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَ أَثْنَی عَلَیْهِ ثُمَّ قَالَ : نصرالله عَبْداً سَمِعَ مَقَالَتِی فَوَعَاهَا ، ثُمَّ بَلَّغَهَا إِلَی مَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا ، فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَیْرُ فَقِیهٍ ، وَ رُبَّ حَاوَلَ فِقْهٍ إِلَی مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ، ثُلُثُ لَا یَفِلُّ عَلَیْهِنَّ قَلْبُ امرءٍ مُسْلِمٍ : إِخْلَاصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ ، وَ النصَّیْحَهُ لَائِمَهُ الْمُسْلِمِینَ ، وَ اللُّزُومُ لِجَمَاعَتِهِمْ فَانٍ دَعَوْتُهُمْ مُحِیطَهُ مِنْ وَرَائِهِمْ ، الْمُسْلِمُونَ إِخْوَهُ تَتَکَافَأُ دِمَاؤُهُمْ یسعی بِذِمَّتِهِمْ أَدْنَاهُمْ ، وَهْمُ یَدُ عَلَی مَنْ سِوَاهُمْ .(1)
«رسول خدا صلی الله علیه و آله در سفر حجه الوداع در مسجد خیف واقع در منی نطقی ایراد فرموده و خدا را ستود و ثنای وی را به جا آورد، سپس فرمود:
پروردگار متعال کسی را که سخن مرا بشنود و آن را به حافظه خود سپرده و سپس آن را به هر کسی که نشنیده است ابلاغ نماید شاد فرماید، بسا فقیهی که در فقه بصیرت و تسلط کافی ندارد، و بسا فقیهی که برای فقیه تر از خود چیزی را بیان میکند.
سه چیز است که دل هیچ مسلمانی بدان خیانت نمیکند: هر کاری را با خلوص نیت و برای خدا به جای می آورد، نسبت به رهبران و پیشوایان خیرخواه و مطیع می باشد، و وابسته به جامعه مسلمانان بوده و از آن کناره گیری نمیکند، زیرا دعوت آنان شامل حال آیندگان شان هم می باشد مسلمانان با هم برادر بوده و خونشان از نظر صیانت و احترام با هم برابر است، کوچکترین آنان به عهده همه آنها تلاش میکند (یعنی اگر کوچکترین آنها به کافری امان داد همه آنان باید امان او را محترم شمارند) زیرا همه مسلمانان در قبال بیگانگان به صورت قدرت واحدی می باشند».
ص: 388
6- ولاء خاص:
در قرآن کریم، و روایات فراوان از طرق عامه و خاصه التزام به پذیرش نوعی ولاء نسبت به خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله توصیه شده است، آیه شریفه: « قُلْ لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّهَ فِی الْقُرْبی »(1)، که دلالت آن مورد قبول کلیه مسلمانان است همین نوع از ولاء را بیان میکند.
زمخشری که از مشاهیر علماء و مفسرین اهل سنت است در ذیل همین آیه میگوید:
«وَالقُربَی مَصْدَرٌ کَالزُّلفَی والبُشرَی بِمَعْنَی الْقَرَابَهِ ، وَ الْمُرَادُ فِی أَهْلِ الْقُرْبی ، وَ رُوِیَ أَنَّهَا لَمَّا نَزَلَتْ قِیلَ : یا رَسُولَ اللَّهِ : مِنْ قَرَابَتُکَ هَؤُلَاءِ الَّذِینَ وَجَبَتْ عَلَیْنَا مَوَدَّتَهُمْ ؟ قَالَ : عَلِیُّ وَ فَاطِمَهَ واِبناهُما.»(2)
ص: 389
«و قربی همانند زلفی و بشری مصدری است به معنای قرابت و منظور از عبارت «الا الموده فی القربی»اقربای نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله است».
در روایتی آمده هنگامی که آیه مبارکه ( قُلْ لا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرَأَ إِلَّا الْمَوَدَّهَ فی الْقُرْبی) نازل شد از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدند: یا رسول الله صلی الله علیه و آله نزدیکان تو که در این آیه، مودت آنها بر ما واجب شده چه کسانی هستند؟ فرمود: علی و فاطمه و دو
ص: 390
پسر آنها.
و نیز در ذیل آیه شریفه مذکور طی سندی از جریر بن عبدالله بجلی از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ شَهِیداً ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مغفورأ لَهُ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ تَائِباً أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مُؤْمِناً مُسْتَکْمِلُ الْإِیمَانِ ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ بَشَرِهِ مِلْکٍ الْمَوْتُ بِالْجَنَّهِ ثُمَّ مُنْکَرٍ وَ نَکِیرٍ ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ یزف إِلَی الْجَنَّهَ کَمَا تُزَفُّ الْعَرُوسُ إِلَی بَیْتِ زَوْجِهَا ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ فُتِحَ لَهُ فِی قَبْرِهِ بَابَانِ إِلَی الْجَنَّهِ ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ جَعَلَ اللَّهُ قَبْرَهُ مَزَارِ مَلَائِکَهُ الرَّحْمَهُ ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ عَلَی السُّنَّهِ وَ الْجَمَاعَهِ أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مَکْتُوباً بَیْنَ عَیْنَیْهِ : آ یس مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضُ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ کَافِراً ، أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ یَشَمُّ رَائِحَهً الجَنَّه.»(1)
ص: 391
«آگاه باشید کسی که بر دوستی و ولایت آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود در درجه شهیدان از دنیا می رود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود همه گناهان وی آمرزیده میشود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود توبه کار از دنیا می رود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود مؤمن و با ایمان کامل از دنیا می رود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود فرشته مرگ و سپس نکیر و منکر به وی مژده بهشت میدهند، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود همانند عروس که شب زفاف به خانه بخت برده میشود وارد بهشت می شود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود از قبر وی دو در به بهشت گشوده می شود، کسی که بر دوستی و موالات آل محمد علیهم السلام از دنیا برود پروردگار متعال قبر او را زیارتگاه فرشتگان رحمت قرار میدهد، هر کس بر دوستی آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود بر سنت و جماعت دنیا را ترک میکند، آگاه باشید هر کس بر دشمنی آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود به گونه ای در پیشگاه خدا حاضر می شود که در میان دو چشم او نوشته شده است: ناامید از رحمت خدا است، هر کس بر دشمنی آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود کافر از دنیا می رود، هر کس بر دشمنی آل محمدعلیهم السلام از دنیا برود بوی بهشت به مشام او نمی رسد».
ص: 392
این حدیث را شیخ فقیه محمد بن احمد معروف به ابن شاذان در کتاب خود «مأه منقبه»، ص 24، به شماره منقبت 37 طی سندی از طرق عامه از نافع از ابن عمر از عمر بن خطاب مفصل تر از این روایت کرده که ما به دلیل طولانی بودن آن از ذکر الفاظ آن در اینجا صرف نظر کردیم کسانی که علاقه به آن دارند به کتاب مذکور مراجعه نمایند.
و نیز حافظ موفق بن احمد خوارزمی طی سندی از انس بن مالک، از نافع، از ابن انا عمر از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:
«مَنْ أُحِبُّ عَلِیّاً قَبِلَ اللَّهُ مِنْهُ صَلَاتَهُ وَ صِیَامَهُ وَ قِیَامَهُ وَ اسْتَجَابَ دُعَائِهِ .
اَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ عَلِیّاً أَعْطَاهُ اللَّهُ بِکُلِّ عزق فِی بَدَنِهِ مَدِینَهٍ فِی الْجَنَّهِ .
أَلَا وَ مَنْ أَحَبَّ آلِ مُحَمَّدٍ أَمِنَ مِنَ الْحِسَابَ وَ الْمِیزَانَ ، وَ الصِّرَاطِ .
أَلَا وَ مَنْ مَاتَ عَلَی حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ فَأَنَا کَفِیلُهُ بِالْجَنَّهِ مَعَ الْأَنْبِیَاءِ .
أَلَا وَ مَنْ أُبْغَضُ آلَ مُحَمَّدٍ جَاءَ یَوْمَ الْقِیَامَهِ مَکْتُوباً بَیْنَ عَیْنَیْهِ : آیس مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ . (1)
ص: 393
«کسانی که علی علیه السلام را دوست میدارند پروردگار متعال نماز و روزه و قیام (نماز) او را پذیرفته و دعای او را مستجاب می فرماید.
آگاه باشید هر کس علی علیه السلام را دوست داشته باشد پروردگار متعال در برابر هر رگی در بدن او شهری در بهشت به وی عطا می فرماید.
آگاه باشید هر کس آل محمد علیهم السلام را دوست داشته باشد از حساب و میزان و صراط در امان می ماند.
آگاه باشید هر کس بر محبت و دوستی آل محمد علیهم السلام بمیرد من خودم در رابطه با ورود او به بهشت در معیت پیامبران ضامن هستم.
آگاه باشید هر کس آل محمد علیهم السلام را دشمن داشته باشد روز قیامت می آید در حالیکه در میان دو چشمش نوشته شده: ناامید از رحمت خدا است».
7- آل محمد علیهم السلام چه کسانی هستند؟
فخر رازی میگوید:
«وَ أَنَّا أَقُولُ : آلُ مُحَمَّدٍ علیهم السَّلَامُ هُمُ الَّذِینَ یؤول أَمْرَهُمْ إِلَیْهِ ، فَکُلُّ مَنْ کَانَ أَمْرَهُمْ إِلَیْهِ أَشَدَّ وَ أَکْمَلُ کانُوا هُمُ الْآلِ ، وَ لَا شَکَّ أَنَّ فَاطِمَهَ وَ عَلِیّاً وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ کَانَ التَّعَلُّقِ بَیْنَ رَسُولِ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَشَدُّ التعلقات ، وَ هَذَا کَالْمَعْلُومِ بالنقل الْمُتَوَاتِرِ ، فَوَجَبَ أَنْ یَکُونُوا هُمُ الْآلِ ، وَ أَیْضاً اخْتَلَفَ النَّاسُ فِی الْآلِ ، فَقِیلَ : هُمْ الْأَقَارِبِ ، وَ قِیلَ هُمْ اُمَّتِهِ ، فَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَی الْقَرَابَهِ فَهُمْ الْآنَ ، فَإِنْ حَمَلْنَا عَلَی الْاُمَّهِ الَّذِینَ قَبِلُوا دَعْوَتَهُ فَهُمْ أیضأ آلِ، فَثَبَّتَ أَنَّ عَلَی جَمِیعِ التقدیرات هُمْ الْآلِ »(1)
ص: 394
«میگویم: آل محمد علیهم السلام کسانی هستند که بازگشت امورشان به رسول خدا صلی الله علیه و اله است، بنابراین کلیه کسانی که بازگشت امورشان به پیامبر مکرم شدیدتر و کاملتر باشد آل او محسوب می شوند، و بدون شک رابطه و تعلق حضرت فاطمه و علی و حسن و حسین علی علیهم السلام به رسول خدا صلی الله علیه و آله محکمترین و کاملترین رابطه ها است، این موضوع از اخبار متواتر روشن می شود، پس لزوما آنها آل محمد صلی الله علیه و آله هستند. و نیز در تفسیر آل اختلاف کرده اند، عده ای گفته اند: آل پیامبر نزدیکان او هستند، و عده ای گفته اند: آل از امت پیامبر هر کسی را می گویند که به او ایمان آورده است، حال اگر ما آن را بر اقارب و نزدیکان رسول خدا صلی الله علیه و آله حمل کنیم نامبردگان آل پیامبر علیهم السلام خواهند بود، و اگر به امت و کسانی که دعوت او را پذیرفته اند حمل کنیم باز نامبردگان آل رسول خدا صلی الله علیه و آله خواهند بود، پس به هر تقدیر اینها آل پیامبرند».
این ولاء را ولاء محبت و ولاء قرابت می گویند.
پس مسلما به همه مردم توصیه شده است علاوه بر آنچه در ولاء عام گفته شد به اهل بیت پیغمبری صلی الله علیه و آله به طور خاص محبت داشته و آنها را دوست بدارند، از مطالب بالا استفاده می شود التزام به محبت و ولای حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام، و خاندان رسول خدا صلی الله علیه و آله از مسائل اساسی و زیر بنایی اسلام است، به همین دلیل که کلیه فرق مسلمین بدان اهتمام ورزیده و پذیرفته اند جز افراد قلیلی به نام نواصب که دشمنی و عداوت بر امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت پیامبر علیهم السلام را در دل دارد بدین دلیل بزرگان علمای اسلام بالاتفاق همانند کفار به نجاست آنها فتوا داده و آنان را از حیطه اسلام خارج دانسته اند.
امام صادق علیه السلام می فرماید:
«إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یَخْلُقْ خَلْقاً أَنْجَسَ مِنَ الْکَلْبِ وَانَّ
ص: 395
النَّاصِبَ لَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ لَأَنْجَسُ مِنْهُ.»(1)
پروردگار متعال نجس تر و پلیدتر از سگ چیزی نیافریده است و برای کسانی که عداوت ما اهل بیت پیامبر را شعار خود قرار داده اند از آن هم نجس ترند».
پروردگار متعال در آیه شریفه ای که در آغاز بحث مطرح شد می فرماید:
«ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ »
سپس در آن روز درباره نعیم از شما سئوال می شود.
در تفسیر آیه شریفه و بیان مراد از نعیم احادیث گوناگونی از ائمه معصومین علیهم السلام روایت شده است که مرحوم فیض کاشانی تعدادی از آنها را به ترتیب زیر آورده است:
1- فِی الرَّوْضَهِ فِی الرِّوَایَهِ السَّابِقَهِ ، قَالَ : عَنْ خَمْسُ : عَنْ شَیَّعَ الْبُطُونِ ، وَ بَارِدُ الشَّرَابِ وَ لَذَّتِ النَّوْمِ وَ ظِلَالِ الْمَسَاکِینِ ، وَ اعْتِدَالِ الْخُلُقِ .(2)
«از پنج چیز سئوال می شود، از سیری شکمها، و آشامیدنیهای خنک و گوارا، و لذت خواب، و سایه منازل، و تناسب اندام»
2- وَفِی الْمُجْمَعَ عَنْهُمَا عَلَیْهِمَا السَّلَامُ : هُوَ الْأَمْنِ وَ الصِّحَّهِ .
«در مجمع از آندو بزرگوار روایت شده که نعیم مورد سئوال عبارت از امنیت، و صحت و سلامتی است».
3- وَفِی الْعُیُونِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ : الرُّطَبُ وَ الْمَاءِ الْبَارِدُ .(3)
«و در عیون از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت کرده که مراد از نعیم خرمای تازه و آب خنک است».
ص: 396
برخی از مفسرین تحت تأثیر چنین روایاتی گفته اند:
مراد از نعیم مطلق نعمت های الهی است که مورد سئوال قرار میگیرند، و در مقابل این روایات تعدادی دیگر از احادیث دلالت صریح بر این دارند که مراد از نعیم ولایت اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام است.(1)
و امین الاسلام طبرسی قدس سره (2)و محدث کاشانی قدس سره (3) گفته اند:
رَوَی الْعَیَّاشِیُّ باسناده فِی حَدِیثٍ طَوِیلٍ قَالَ :
«سَأَلَ أَبُو حَنِیفَهَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام عَنْ هَذِهِ الْآیَهِ فَقَالَ لَهُ : مَا النَّعِیمِ عِنْدَکَ یا نُعْمَانَ ؟ قَالَ : الْقُوتُ مِنَ الطَّعَامِ ، وَ الْمَاءِ الْبَارِدِ ، فَقَالَ : لَئِنْ أَوْقَفَکَ اللَّهُ یَوْمَ الْقِیَامَهِ بَیْنَ یَدَیْهِ حَتَّی یَسْأَلَکَ عَنْ کُلِّ أَکْلَهٍ أَکَلْتَهَا أَوْ شَرْبَهٍ شَرِبْتَهَا لَیَطُولَنَّ وُقُوفُکَ بَیْنَ یَدَیْهِ ، فَقَالَ : مَا النَّعِیمُ جُعِلْتُ فِدَاکَ ؟ قَالَ : نَحْنُ آهل الْبَیْتِ النَّعِیمُ الَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِنَا عَلَی الْعِبَادِ ، وَ بِنَا انتلفوا بَعْدَ أَنْ کَانُوا مُخْتَلِفِینَ ، وَ بِنَا أَلْفٍ اللَّهُ بَیْنَ قُلُوبِهِمْ وَ جَعَلَهُمْ إِخْوَاناً بَعْدَ أَنْ کَانُوا أَعْدَاءً ، وَ بِنَا هَدَاهُمُ اللَّهُ لِلْإِسْلَامِ ، وَ هِیَ النِّعْمَهُ الَّتِی لَا تَنْقَطِعُ ، وَ اللَّهُ سَائِلُهُمْ عَنْ حَقِّ النَّعِیمِ الَّذِی أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَیْهِمْ ، وَ هُوَ النَّبِیُّ وَ عِتْرَتُهُ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ »
عیاشی طی یک حدیث طولانی که روایت کرده میگوید:
«روزی ابوحنیفه در رابطه با آیه شریفه: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ »ازامام صادق علیه السلام سؤال کرد، حضرت به او فرمودند:
ای نعمان! از نظر تو مفهوم «نعیم»چیست؟
گفت: مراد از آن غذا و آب گوارا است.
ص: 397
امام علیه السلام فرمودند: اگر پروردگار متعال تو را در روز قیامت در برابر خودش نگه داشته و از هر لقمه غذایی که خورده ای و درباره هر جرعه آبی که آشامیده ای از تو سؤال فرماید آنگاه توقف تو در پیشگاه او به طول می انجامد.
ابو حنیفه گفت: فدایت شوم پس مراد از نعیم چیست؟
امام صادق علیه السلام فرمودند:
مراد از نعیم، ما اهل بیت رسول الله هستیم که خدا به وسیله ما نعمتش را بر بندگانش ارزانی داشته و در میان آنان پس از آنکه اختلاف و دشمنی در میان شان حاکم بود الفت و محبت برقرار فرمود، و به وسیله ما آنها را پس از آنکه دشمن هم بودند با هم برادر ساخت، و به وسیله ما آنها را به دین مقدس اسلام هدایت فرمود، این است نعمت بی پایان پروردگار که حد و حدودی برای آن نمی توان تصور کرد، خدا درباره همین نعمت که برای آنان ارزانی داشته، یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و عترت طاهرینش از بندگان خود سئوال خواهد فرمود».
«وَ رَوَی الْقُمِّیُّ عنه علیه السَّلَامُ قَالَ : تُسْئَلُ هَذِهِ الُامَّهِ عَمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ مِنْ حَلٍّ مَحَلِّهُ مِنْ أَصْفِیَاءِ اللَّهِ »(1)
«در روز قیامت از این امت در رابطه با نعمتی که به وسیله رسول خدا صلی الله علیه و آله و اهل بیت طاهرینش به آنها اعطا شده سئوال خواهد شد».
«وَفِی الْإِحْتِجَاجِ عَنْ أَمِیرِ المؤینین عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی حَدِیثِ : أَنَّ النَّعِیمِ الَّذِی یُسْئَلُ عَنْهُ ، رَسُولُ اللَّهِ مَنْ حِلٍّ مَحَلِّهُ مِنْ أَصْفِیَاءِ اللَّهِ ، فَإِنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ بِهِمْ علی مِنْ اتَّبَعَهُمْ مِنْ أَوْلِیَائِهِمْ ».(2)
ص: 398
«در کتاب احتجاج از حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام روایت شده که فرمود:
رسول خدا صلی الله علیه و آله و برگزیدگان الهی که به فرمان او پس از وی جانشین آن حضرت بودند نعمتی هستند که در روز قیامت مردم در رابطه با آن مورد سئوال قرار خواهند گرفت، زیرا پروردگار متعال آنان را بر کسانی که از آنان پیروی کرده و ولایت آنها را پذیرفته اند نعمت خود قرار داده است.»
«وَفِی الْعُیُونِ عَنِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ : لَیْسَ فِی الدُّنْیَا نَعِیمُ حَقِیقِیُّ ، فَقَالَ لَهُ بَعْضُ الْفُقَهَاءِ مِمَّنْ حَضَرَهُ : فَیَقُولُ اللَّهُ تَعَالَی : «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ » أَمَّا هَذَا النَّعِیمُ فِی الدُّنْیَا هُوَ الْبَارِدِ ؟ فَقَالَ لَهُ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ ( وَ عَلَا صَوْتَهُ ) کَذَا فَسَّرْتُمُوهُ أَنْتُمْ ، وَ جَعَلْتُمُوهُ عَلَی ضُرُوبٍ ، فَقَالَتْ طَائِفَهً : هُوَ الْمَاءُ الْبَارِدِ ، وَ قَالَ غَیْرُهُمْ هُوَ الطَّعَامُ الطَّیِّبُ ، وَ قَالَ آخَرُونَ : هُوَ طِیبُ النَّوْمِ . وَ لَقَدْ حَدَّثَنِی أَبِی عَنْ أَبِیهِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ إِنَّ أَقْوَالَکُمْ هَذِهِ ذُکِرَتْ عِنْدَهُ فِی قَوْلِ اللَّهِ عزوجل : «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ ».
فَغَضِبَ وَ قَالٍ : إِنَّ اللَّهَ عزوجل لَا یَسْأَلُ عِبَادَهُ عَمَّا تَفَضَّلَ عَلَیْهِمْ بِهِ وَ لَا یَمُنُّ بِذَلِکَ عَلَیْهِمْ ، والإمتنان بالانعام مُسْتَقْبَحُ مِنَ الْمَخْلُوقِینَ فکیف یضاف إلی الخالق عزوجل ما لا یرضی به المخلوقون؟ وَ لَکِنَّ النَّعِیمَ حُبُّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ وَ مُوَالَاتُنَا ، یَسْأَلُ اللَّهُ عَنْهُ بَعْدَ التَّوْحِیدِ وَ النُّبُوَّهِ ، لِأَنَّ الْعَبْدِ إِذَا وفی بِذَلِکَ أَوَّاهُ إِلَی نَعِیمِ الْجَنَّهِ الَّتِی لَا یَزُولُ .(1)
در عیون الاخبار از حضرت رضا علیه السلام روایت شده که فرمود: در دنیا نعمت حقیقی وجود ندارد.
و بعضی از فقهاء که در آن مجلس حضور داشت گفتند:
پروردگار عالم می فرماید: «ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِیمِ»، آیا این به آن معنی
ص: 399
نیست که در روز قیامت درباره نعمت هایی که در دنیا از آنها برخوردار بودید از شما سوال می شود، و نعمتی که روز قیامت مورد سئوال قرار می گیرد آب سرد و گوارا نیست؟
حضرت رضا علیه السلام در حالی که غضبناک شده بود با صدای بلندی فرمود:
این تفسیر شما از آیه شریفه است که برای نعیم مصادیق و افرادی قرار داده و عده ای آن را آب گوارا پنداشته، و برخی خوراک لذیذی می دانند، و بالاخره بعضی آن را خواب راحت دانسته اند، آنگاه در ادامه سخنش چنین فرمود:
پدرم (امام موسی بن جعفر) از پدر بزرگوارش (امام صادق علیه السلام) روایت میکند که روزی تفسیرهای فوق از نعیم پیش آن حضرت مطرح شد، و امام صادق علیه السلام از شنیدن آنها خشمگین شده و فرمود:
درست نیست که پروردگار متعال از نعمت هایی که بر بندگانش تفضل فرموده سئوال نماید، و در خصوص نعمتهایی که به آنان ارزانی داشته منت بگذارد، زیرا منت گذاشتن از مردم عادی زشت است، پس چگونه چیزی که مردم عادی آن را نمی پسندند به خدا نسبت داده می شود؟!!
با این حساب منظور از نعمتی که بندگان خدا در روز قیامت در رابطه با آن مورد سئوال قرار میگیرند محبت ما خاندان است، این همان نعمتی است که پس از سئوال از توحید، و نبوت مورد سئوال قرار میگیرد، زیرا اگر بندگان خدا نسبت به نعمت ولایت وفادار باشند خدا آنان را به نعمتهای بهشتی متنعم می فرماید.
و در روایتی از امام باقر علیه السلام آمده:
«أَنَّما یَسْأَلُکُمْ عَمَّا أَنْتُمْ عَلَیْهِ مِنَ الْحَقِّ ».
«پروردگار متعال درباره مذهب حقی که آن را باور داشته اید از شما سئوال خواهد کرد».
ص: 400
8- طریقه جمع بین احادیث فرق:
سپس مرحوم فیض کاشانی قدس سره در مقام جمع بین این احادیث میگوید:
«لَعَلَّ التَّوْفِیقَ بَیْنَ الْأَخْبَارِ بِأَنْ یُقَالَ : لا یُسْئَلُ عَنْ ضروری المَطْعَمِ والملبس وَ غَیْرِهِمَا ، وانما یُسْئَلُ عَمَّا زَادَ عَلَی الضَّرُورَهِ ، وَ عَمَّا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ مِنِ الْإِرْشَادِ إِلَی مَوَدَّهَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ طَاعَتِهِمْ گیفت صَنَعَ بِهِمْ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ ».
«شاید وجه جمع بین این احادیث آن باشد که از هیچ کس نسبت به خوراک و پوشاک در حد ضرورت سئوال نمی شود، بلکه در رابطه با بیش از حد ضرورت و درباره نعمت هدایت به محبت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله سئوال خواهد شد».
و در رابطه با جمع میان این احادیث مرحوم شریف لاهیجی قدس سره و دیگران نیز سخنانی دارند که ما فعلا از ذکر آنها خودداری میکنیم.
9- آثار فوائد مترتبه بر ولایت و محبت امیرالمؤمنین علیه السلام
10- و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام:
اینک لازم است به احادیث وارد از طرق عامه و خاصه حاکی از آثار مهمه و فوائد عظیم ولایت، و محبت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام با توجه فرمائید
1-«رُوَی عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ : إِنَّ اللَّهَ جَعَلَ لِأَخِی عَلَی فَضَائِلِ لَا تُحْصِی کثره ؛ فَمَنْ ذَکَرَ فَضِیلَهٍ مِنْ فَضَائِلِهِ مُقِرّاً بِهَا غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مَا تَأَخَّرَ ، وَ مَنْ کَتَبَ فضیله مِنْ فَضَائِلِهِ لَمْ تَزَلْ الملائکه تستغفرله مَا بَقِیَ لِذَلِکَ الْمَکْتُوبِ رَسْمِ وَ مَنِ اسْتَمَعَ إِلَی
ص: 401
فَضِیلَهُ مِنْ فَضَائِلِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ الَّتِی اکتسبها بالاستماع وَ مَنْ نَظَرَ إِلَی کِتَابِ فَضِیلَهٍ مِنْ فَضَائِلِهِ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ ذُنُوبَهُ الَّتِی اکتسبها بِالنَّظَرِ ثُمَّ قَالَ : النَّظَرُ إِلَی عَلِیِّ عِبَادَهُ ، وَ ذَکَرَهُ عِبَادَهُ ، وَ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ ایمان عَبْدٍ إِلَّا بِوَلَایَتِهِ وَ الْبَرَاءَهِ مِنْ أَعْدَائِهِ »(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«پروردگار متعال برای برادرم علی علیه السلام فضائلی قرار داده که از نظر کثرت قابل شمارش نیستند، پس هر کس فضیلتی از فضائل او را در حالی که بر صحت آن ایمان آورده ذکر کند خدا کلیه گناهان او را می آمرزد، و هر کس فضیلتی از فضائل او را بنویسد تا زمانی که از آن نوشته اثری باقی است فرشتگان به طور مستمر برای او استغفار میکنند، و هر کس فضیلتی از فضائل او را بشنود خدا کلیه گناهان او را که به وسیله گوشش مرتکب شده می بخشد، و هر کس فضیلتی از فضائل او را در نوشته ای ببیند خدا کلیه گناهان او را که با چشمش مرتکب آن شده می آمرزد، سپس فرمود:
نگاه کردن به روی علی عبادت است، و ذکر او عبادت است، و پروردگار متعال ایمان هیچ کس را جز با ولایت او و بیزاری از دشمنان وی نمی پذیرد».
2۔ حافظ ابن عساکر دمشقی شافعی طی سندی از ابن عباس، روایت می کند که گفت:
ص: 402
«قُلْتُ لِلنَّبِیِّ صَلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ : یا رَسُولَ اللَّهِ ! هَلْ لِلنَّارِ جَوَازِ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، قُلتُ : مَا هُوَ ؟ قَالَ : حُبُّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ »(1)
«از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم:
آیا برای عبور از آتش جهنم جواز لازم است؟
فرمود: آری.
گفتم: آن جواز چیست؟
فرمود: محبت علی بن ابی طالب علیه السلام است».
3۔ حافظ ابن عساکر طی سندی از ابن عباس روایت میکند که گفت:
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«حُبَّ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ یَأْکُلُ السَّیِّئَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ ».(2)
ص: 403
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«محبت علی بن ابی طالب علیه السلام گناهان را از بین می برد همانگونه که آتش هیزم را از بین می برد»
4۔ حافظ ابن عساکر دمشقی به سندی از محمد بن عمار بن یاسر، از پدرش روایت میکند که گفت: .
قال رسول الله صلی الله علیه و آله :
«مَنْ آمَنَ بِی وصَدَّقَنی فَلْیَتَوَلَّ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ ، فَانٍ وَلَایَتِهِ وَلَایَتِی وَ وَلَایَتِی وَلَایَهُ اللَّهِ ».(1)
ص: 404
«هر کس به من ایمان آورده و مرا تصدیق نموده است باید ولایت علی بن ابی طالب علیه السلام را بپذیرد، زیرا ولایت او ولایت من، و ولایت من ولایت خدا است».
5-حافظ موفق بن احمد خوارزمی از امیرالمؤمنین علیه السلام روایت می کند که فرمود:
قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صُلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«یا علی لَوْ أَنَّ عبدا عَبْدِ اللَّهِ مِثْلُ مَا قَامَ نُوحُ فِی قَوْمِهِ وَ کَانَ لَهُ مِثْلُ أُحُدٍ ذَهَباً فَأَنْفَقَهُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ، وَ مُدَّ فِی عُمُرِهِ حتی حَجَّ أَلْفَ عَامٍ عَلَی قَدَمَیْهِ ، ثُمَّ قُتِلَ بَیْنَ الصَّفَا والمروۃ مَظْلُوماً وَ لَمْ یوالک لَمْ یُشُمُّ رَائِحَهَ الْجَنَّهِ وَ لَمْ یَدْخُلَهَا».(1)
رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«یا علی اگر کسی خدا را به اندازه مدت زمانی که نوح در میان قوم خود عمر کرده است عبادت کند، و به اندازه کوه احد طلا داشته باشد و آن را در راه خدا انفاق کند، و عمرش چندان طولانی شود که با پای پیاده هزار بار خانه خدا را زیارت کرده باشد، و در میان صفا و مروه مظلومانه کشته شود ولی ولایت و دوستی تو را در دل نداشته باشد بوی بهشت به مشامش نرسیده و نمی تواند در آن داخل شود».
ص: 405
مرحوم آیه الله فیروز آبادی قدس سره از متقی هندی، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«...وَ أَسَاسُ الْإِسْلَامِ حُبِّی وَ حُبَّ أَهْلِ بَیْتِی »(1)
«...زیر بنای اسلام محبت من و محبت خاندانم میباشد».
7- و نیز مرحوم آیه الله فیروز آبادی قدس سره از «کنز العمال»از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود:
«أَدِّبُوا أَوْلَادَکُمْ عَلَی ثَلَاثِ خِصَالٍ : حُبُّ نَبِیِّکُمْ ، وَ حُبُّ أَهْلِ بَیْتِهِ ، وَ قِرَاءَهِ الْقِرَانِ فَإِنْ حَمَلَهَ القرآن فِی ظِلِّ اللَّهِ یَوْمَ لَا ظِلَّ إِلَّا ضله مَعَ أَنْبِیَاءَهِ وَ أَصْفِیَاءِهِ ».(2)
«اولادتان را با سه خصلت ادب کنید: محبت پیامبرتان، و محبت اهل بیت او، و قرائت قرآن که حاملان قرآن در روزی که سایه ای جز سایه خدا نیست در صف پیامبران او و برگزیدگان قرار میگیرند».
11- محبت و ولایت اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله در شیعه:
محمد بن ادریس شافعی میگوید:
آلُ النَّبِیِّ ذَرِیعَتِی * * * وَهْمُ إِلَیْهِ رسیلتی
أَرْجُو بِهِمْ أَعْطَی غَداً * * * بِیَدِ الْیَمِینِ صَحیفَتی (3)
«اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله تنها وسیله و رابط من و سبب تقربم به پروردگار متعال هستند امیدوارم که به همین سبب در روز قیامت نامه عملم به دست راستم داده شود».
ص: 406
و نیز از شافعی نقل شده است که گفت:
یا آلِ بیت رَسُولُ اللَّهِ حُبُّکُمْ * * * فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ فِی الْقُرْآنِ أَنْزَلَهُ
کَفَاکُمْ مِنْ عَظِیمِ الْقَدْرِ أَنَّکُمْ * * * مَنْ لَمْ یُصَلِّ عَلَیْکُمْ لَا صَلَاهَ لَهُ (1)
«ای اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه و آله محبت شما در قرآنی که از آسمان فرود آمده واجب اعلام شده است در عظمت قدر و جلالت شان شما همین بس که هر کس در نماز بر شما صلوات نفرستد نمازش باطل می شود».
مرحوم آیه الله فیروز آبادی قدس سره از «نورالابصار»، شبلنجی، ص 104 روایت کرده و می گوید:
«قَالَ : وَ حَکَی الْإِمَامِ أبوبکر الْبَیْهَقِیُّ فِی کِتَابِهِ الَّذِی صَنَّفَهُ فِی مَنَاقِبِ الْإِمَامِ الشَّافِعِیُّ :
إِنَّ الْإِمَامَ الشَّافِعِیُّ قِیلَ لَهُ : إِنَّ أُنَاساً لَا یَصْبِرُونَ عَلَی سَمَاعِ مَنْقَبَهُ أَوْ فَضِیلَتُهُ تَذْکُرُ لِأَهْلِ الْبَیْتِ ، فَإِذَا رؤوا وَاحِداً یَذْکُرُ شَیْئاً مِنَ ذلک قَالُوا : تُجَاوِزُوا عَنْ هَذَا فهُوَ رَافِضِیُّ فَأَنْشَأَ رَحِمَهُ اللَّهُ یَقُولُ :
إِذَا فِی مَجْلِسِی ذَکَرُوا عَلِیّاً * * * وَ سِبْطَیْهِ وَ فَاطِمَهَ الزَّکِیَّهُ
یُقَالُ : تُجَاوِزُوا یا قَوْمٍ عَنْ ذَا * * * فَهَذَا مِنْ حَدِیثِ الرافضیه
بَرِئْتُ إِلَی الْمُهَیْمِنُ مِنْ أُنَاسُ * * * یَرَوْنَ الرَّفْضِ حُبُّ الفاطمیه
هنگامی که در مجلسی از امیرالمؤمنین علیه السلام و دو فرزندش و صدیقه طاهره علیها السلام ذکری به میان می آید دشمنانشان می گویند: مردم گوش به این سخنان فرا ندارید که اینها از احادیث رافضی ها است.
به خدا پناه می برم از مردمی که محبت خاندان پاک رسول خدا صلی الله علیه و آله را رفض و ترک دین می پندارند.
ص: 407
همچنین مرحوم آیه الله فیروز آبادی قدس سره در «فضائل الخمسه»، ج 2، ص 82 از «صواعق المحرقه»، ص 101 روایت می کند که گفت:
وللشیخ الجلیل شمس الدین العربی:
رَأَیْتُ ولائی آلِ طه فَرِیضَهً * * *عَلَی رَغْمِ أَهْلِ الْبُعْدِ یورثنی القربی
فما طَلَبِ الْمَبْعُوثُ أَجْرَأَ عَلَی الْهُدی * * * بِتَبْلِیغِهِ إِلَّا المؤثره فِی القربی
«من دوستی و ولایم نسبت به اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را فریضه و واجبی میدانم که علیرغم مخالفین و کنار افتادگان از حق موجب نزدیکیم به خدا می شود زیرا رسول گرامی در برابر راهنمایی و هدایت مردم به راه حق از آنان مزدی جز دوستی اهل بیتش را نخواست»
12- چند حدیث از طرق شیعه:
1- قال رسول الله صلی الله علیه و آله:
«أَ ثَبَّتَکُمُ عَلَی الصِّرَاطِ أَشَدُّکُمْ حبأ لِأَهْلِ بَیْتِی ».(1)
«ثابت قدم ترین شما بر صراط کسی است که محبت وی نسبت به خاندان من شدیدتر باشد».
2- عَنْ جَابِرٍ ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ، عَنْ عَلَی الْحُسَیْنُ ، عَنْ أَبِیهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلِّیَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ :
«حُبِّی وَ حُبَّ أَهْلِ بَیْتِی نَافِعٍ فِی سَبْعَهِ مَوَاطِنَ أهوائهن عَظِیمَهٍ : عِنْدَ الْوَفَاهِ ، وَفِی الْقَبْرِ ، وَ عِنْدَ النُّشُورُ ، وَ عِنْدَ الْکِتَابِ ، وَ عِنْدَ الْحِسَابِ ، وَ عِنْدَ الْمِیزَانِ ، وَ عِنْدَ الصِّرَاطِ ».(2)
ص: 408
«حضرت ابو عبدالله حسین علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می کند که فرمود: محبت من و محبت خاندانم در هفت موقعیت خطرناک که هول و هراس آن عظیم است نافع و سودمند است:
هنگام مرگ، و هنگام برخاستن از قبر، و هنگامی که نامه عمل انسان را به دستش میدهند، و هنگام حساب رسی اعمال، و هنگامی که بندگان دربرابر میزان الهی قرار می گیرند، و هنگام عبور از صراط».
3- عَنِ الرِّضَا عَلَیْهِ السَّلَامُ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ قَالَ : قَالَ اللَّهُ تَعَالَی : لَا أَقْبَلُ عَمَلَ عامِلٍ مِنْهُمْ إِلَّا بِالْإِقْرَارِ بِوَلَایَتِهِ مَعَ نُبُوَّهِ أَحْمَدَ رَسُولِی (1)
«حضرت رضا علیه السلام از پدرانش، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت میکند که فرمود:
پروردگار متعال می فرماید: اعمال و عبادات هیچ کدام از بندگانم را بدون اقرار و اعتقاد به ولایت علی بن ابی طالب و نبوت رسول اکرم نخواهم پذیرفت».
4- رُوِیَ عَنِ الصَّادِقِ عَلَیْهِ السَّلَامُ ، عن أَبِیهِ ، عَنْ جَدِّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ ، قَالَ :
مَرَّأمیرالْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلَامُ فِی مَسْجِدِ الکوفه وَ قَنْبَرُ مَعَهُ ، فَرَأَی رَجُلًا قَائِماً یُصَلِّی فَقَالَ : یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ : مَا رَأَیْتُ رَجُلًا أَحْسَنَ صَلَاهً مِنْ هَذَا ، فَقَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ : یَا قَنْبَرُ فَوَاللَّهِ لَرَجُلُ عَلَی یَقِینٍ مِنْ وَلَایَتِنَا أَهْلَ الْبَیْتِ خَیْرٌ مِمَّنْ لَهُ عِبَادِهُ أَلْفَ سَنَهٍ ، وَ لَوْ انَّ عبدأ عبدالله أَلْفَ سَنَهٍ لَا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ حتی یَعْرِفَ وَلَایَتَنَا أَهْلَ الْبَیْتِ ، وَ لَوْ أَنَّ عَبْداً عَبَدَ الله أَلْفَ سَنَهٍ رَجَاءِ بِعَمَلِ اثْنَیْنِ وَ سَبْعِینَ نَبِیّاً مَا یَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ حَتَّی یَعْرِفَ ولایتنا أَهْلَ الْبَیْتِ ، وَ إِلَّا أَکَبَّهُ اللَّهُ عَلَی مَنْخِرَیْهِ فِی نَارِ جَهَنَّمَ .(2)
ص: 409
«امام صادق علیه السلام از پدرش، از جدش روایت می کند که فرمود:
روزی امیرالمؤمنین علیه السلام در حالی که قنبر او را همراهی میکرد وارد مسجد کوفه شدند، قنبر مردی را که در حال خواندن نماز بود دیده و به حضرت عرض کرد:
یا امیرالمؤمنین تا به حال کسی را ندیده ام که بهتر از این مرد نماز بخواند، حضرت در جواب او فرمودند:
قنبر به خدا قسم یقین به ولایت ما اهل بیت برای انسان بهتر از عبادت هزار سال است. اگر بنده ای هزار سال خدا را عبادت کند، عبادت او جز با شناخت و معرفت ولایت ما اهل بیت مورد قبول پروردگار متعال قرار نمی گیرد، اگر کسی هزار سال عبادت کرده و با اعمال هفتاد و دو پیغمبر به پیشگاه خدا بیاید، خدا این همه عمل را از او جز با شناخت ولایت ما اهل بیت نمی پذیرد، اگر بنده ای با این همه عمل منکر ولایت ما باشد پروردگار متعال او را به رو در آتش جهنم می افکند».
5- شیخ حر عاملی قدس سره طی سندی از زراره، از ابو جعفر علیه السلام روایت می کند که فرمود:
«بُنِیَ الْإِسْلَامُ عَلَی خَمْسَهِ أَشْیَاءَ ، عَلَی الصَّلَاهِ ، وَ الزَّکَاهِ ، وَ الْحَجِّ وَ الصَّوْمِ ، وَ الْوَلَایَهِ .
قَالَ زُرَارَهُ : قُلَّتُ : وَ أَیُّ شی ءٍ مِنْ ذَلِکَ أَفْضَلُ ؟ فَقَالَ : الْوَلَایَهُ أَفْضَلُ ، لِأَنَّهَا مِفْتَاحُهُنَّ ، وَ الْوَالِی هُوَ الدَّلِیلُ عَلَیْهِنَّ »(1)
«زراره از امام باقر علیه السلام روایت میکند که فرمود:
اسلام بر پنج پایه استوار است: نماز، زکوه، حج، روزه، و ولایت زراره می گوید: از آن حضرت پرسیدم: کدام یک از اینها برتر است؟
ص: 410
فرمود: ولایت از همه آنها افضل است، زیرا ولایت کلید همه آنها است، و امام و والی راهنمای امت بر آنها است.»
13- نظری بر این احادیث:
با توجه به اسناد و مدارک فراوانی که قبلا به پاره ای از آنها اشاره شد معلوم میشود که ولاء و محبت علی بن ابی طالب علیه السلام و اهل بیت طاهرین او از مسائل قطعی و مسلم در میان کلیه فرق مسلمین بوده و به هیچ وجه قابل انکار و تردید نمی باشد، آنچه منشاء بروز اختلاف در میان شیعه و سنی شده ولاء زعامت و امامت است، شیعه معتقد است که پذیرش ولاء زعامت و امامت حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند پاکش همانند ولاء محبت آنها ضروری و لازم است، و بر این مدعی دلایل فراوانی ارائه کرده اند، متکلمین شیعه رضوان الله علیهم طی مباحث کلامی مفصلی در این رابطه سخن گفته اند که فعلا مجال طرح تفصیلی آن نیست، بنابراین تنها به ذکر چند نکته در این زمینه اکتفاء می شود:
1- آنچه شرط قبولی ایمان، اعمال، و عبادت است تنها ولاء محبت نیست، بلکه کسانی که دارای ولاء محبت بوده و اعتقاد به امامت و زعامت امیرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند آن حضرت داشته باشند ایمان و اعمالشان مورد قبول حق تعالی قرار میگیرد، اساسا ولاء محبت اهل بیت علیهم السلام مقدمه و وسیله ای است برای پذیرش سایر ولاءها، این رشته محبت است که مردم را به اهل بیت علیهم السلام نزدیک ساخته و به آنان امکان آن را میدهد که از وجودشان، آثارشان، سخنانشان، تعلیماتشان، و از سیره و روششان استفاده نمایند، اصولا باید بدانیم که عامل عشق و محبت به پاکان و اولیاء خدا از عوامل ارزنده ساختاری انسان است، عشق انسانی حیات است و زندگی، اطاعت آور است و پیروز ساز، این عشق است که عاشق را هم شکل و هم
ص: 411
رنگ معشوق قرار می دهد، و او را وا می دارد تا به کوشد جلوه ای از معشوق باشد.
چنانکه خواجه نصیرالدین طوسی قدس سره در این رابطه می گوید:
«وَ اعْلَمْ أَنَّ العشق الإنسانی یَنْقَسِمُ إِلَی حقیقتی مَرَّ ذَکَرَهُ ، وَ إِلی مَجَازِیُّ ، وَ الثَّانِی یَنْقَسِمُ إِلَی نَفسانِیٍّ ، وَ إِلی حَیَوانِیٍّ ، النَّفْسَانِیُّ هُوَ الَّذِی یَکُونُ مَبدَءُهُ مُشَاکَلَهُ فِی العاشق لِنَفْسٍ المعشوق فِی الْجَوْهَرِ ، وَ یَکُونُ أَکْثَرَ إعجابه بشمائل المَعشوقِ ، لِاَنَّهُ آثَارٌ صادرهٌ عَنْ نَفْسِهِ ».(1)
«عشق انسانی بر دو نوع است: عشق حقیقی که بیان آن قبلا گذشت،و عشق مجازی، عشق مجازی نیز به نوبه خود بر دو نوع است: عشق نفسانی، و عشق حیوانی، عشق نفسانی مبدأش همرنگی ذاتی عاشق با معشوق است، و بیشتر توجه و اهتمام عاشق به روشهای معشوق،و آثاری است که از نفس وی صادر می شود».
2۔ محبت آدمی را به سوی مشابهت سوق می دهد، و محب را به شکل محبوب در آورده و صفات محبوب را به وی منتقل می کند، و عاشق را وا می دارد که خواسته های محبوب را جامه عمل بپوشاند، و از او پیروی کرده و مطیع وی باشد. اینجا است که انتخاب محبوب از اهمیت به سزایی برخوردار است.
بنابراین یکی از اسرار و رموز تأکید و توصیه به محبت اهل بیت علیهم السلام آن است که انسان با دوستی و محبت به آنها موجبات اصلاح اخلاق و تهذیب نفس خود را فراهم می آورد.
ضمن احادیث بی شماری آمده که شیعیان و دوستان اهل بیت علیهم السلام باید مطیع
ص: 412
اوامر و نواهی آنها باشند، چنانکه حضرت صدیقه طاهره علیها السلام در جواب کسی که از او پرسید: آیا من از شیعیان شما هستم یا نه؟ فرمود:
«انَّ کُنْتَ تَعْمَلُ بِمَا أمَرتَاکَ ، وَ تَنْتَهِیَ عَمَّا زَجَّرناکَ عَنْهُ فَأَنْتَ مِنْ شِیعَتِنَا ، وَ إِلَّا فَلَا ».(1)
«اگر تو به آنچه ما امر میکنیم عمل کرده و از آنچه تو را از آن باز میداریم خودداری میکنی در این صورت از شیعیان ما هستی، وگرنه نه»
در خاتمه مجددا یادآور می شوم که موضوع خلافت و امامت از نظر ما شیعیان از مباحث اساسی، زیر بنایی، و بسیار عمیق و دامنه داری است که علمای بزرگ شیعه در آثارشان آن را به طور دقیق و کامل مورد بررسی قرار داده اند که علاقمندان میتوانند به مولفات بسیاری که در این زمینه علمای شیعه از خود به جا گذاشته اند مراجعه نمایند.
3- آخرین مطالبی که لازم به ذکر آن است آنکه از نظر شیعه نوع دیگری ولاء مطرح است، و آن ولاء تصرف، و به تعبیر دیگر ولایت تکوینی است، این ولایت نوعی اقتدار و تسلط فوق العاده ایست که پروردگار متعال آن را به رسول اکرم صلی الله علیه و آله و اوصیای بزرگوار آن حضرت عنایت فرموده است.
به طور خلاصه ولایت از نظر شیعه در چهار بعد مطرح شده است.
1- بعد اجتماعی و اداره امور و شئون مردم: یعنی لایقترین فرد به مقام خلافت در زعامت چه کسی است؟
از نظر شیعه: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله :از طرف خدا حضرت علی بن ابی طالب علیه السلام را
ص: 413
برای پست و مقام خلافت تعیین فرموده است. بنابراین این مقام یک مقام انتخابی از ناحیه مردم نیست بلکه یک مقام انتصابی است که پروردگار متعال فرد شایسته از میان امت را به آن مقام منصوب می فرماید.
2- رهبری دینی: یعنی مردم باید پس از رحلت رسول خداصلی الله علیه و آله از چه کسانی دین خود را اخذ کنند؟ به عقیده شیعه از آنجایی که امیرالمؤمنین علیه السلام و یازده فرزند او امام و منصوب از طرف خدا هستند مردم باید دین خود را از جنبه اعتقادی و عملی و نیز از بعد اخلاقی از این بزرگواران اخذ نمایند.
3- بعد عاطفی: که همان ولاء محبت اهل بیت علیهم السلام است که در رابطه با آن به تفصیل بحث شد.
4- بعد معنوی و باطنی ولاء: از نظر شیعه در هر زمان یک انسان کامل که دارای نوعی نفوذ و تسلط بر جهان و انسان داشته باشد وجود دارد که در عصر حاضر این انسان بر اساس: « لَولَا الْحِجَّهِ لَسَاخَتْ الْأَرْضِ بِأَهْلِهَا
»صاحب مقام امامت و ولایت کبرای الهی دوازدهمین اختر تابناک امامت و ولایت حضرت بقیه الله الاعظم حجه بن الحسن العسکری عجل الله تعالی فرجه الشریفه وجعلنا من اعوانه وانصاره وشیعته می باشد که ما بی صبرانه در انتظار آن روز بزرگ نشسته و از ذات اقدس الهی مسألت داریم که امر فرج آن حضرت را نزدیک فرموده و جهان آشفته و سرگردان را که فساد و تباهی، و ظلم و بیداد سرتاسر آن را فرا گرفته است با دست توانمند آن حضرت از وضعیت اسف انگیز کنونی رهایی بخشد.
14- شهادت صدیقه طاهره :
ایام شهادت گرامی دختر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و بانوی بزرگ اسلام است.
یا بَقِیَّه اللَّهُ أَجْرَکَ اللَّهِ فِی أُمِّکَ الزَّهْرَاءِ عَلَیْهَا السَّلَامُ .
ص: 414
مرحوم آیه الله العظمی حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی قدس سره در پیرامون مظالم وارده بر آن معصومه مظلومه ابیاتی سروده اند که اینک به چند بیت آن اشاره میکنم:
أیُضرَمُ النَّارُ بِبَابٍ دَارٍ * * * وَ آیَهُ النُّورَ عَلَی مَنارها ؟
وجاوَزُوا الْحَدَّ بلَطمِ الْخَدِّ* * * شَلَّتْ یَدِ الطُّغْیَانِ وَ التَّعَدِّی
وَ لَسْتُ أَدْرِی خَبَرِ الْمِسْمَارَ * * * سَلْ صَدْرَهَا خَزَانَهَ الْأَسْرَارِ
آیا بر در خانه ای که آیه نور بر منار آن می درخشد آتش زده می شود؟
با ضربه سیلی بر چهره مبارک آن بانو ظلم و تجاوز را از حد گذراندند.
من از مسأله فرو رفتن مسمار بر سینه آن مظلومه اطلاعی نداشتم این موضوع را از سینه او که مخزن اسرار الهی است بپرس.
أَلَا لَعْنَهُ اللَّهِ عَلَی الْقَوْمِ الظَّالِمِینَ وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ .
ص: 415
درباره مركز
بسمه تعالی
هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ
آیا کسانى که مىدانند و کسانى که نمىدانند یکسانند ؟
سوره زمر/ 9
آدرس دفتر مرکزی:
اصفهان -خیابان عبدالرزاق - بازارچه حاج محمد جعفر آباده ای - کوچه شهید محمد حسن توکلی -پلاک 129/34- طبقه اول
وب سایت: www.ghbook.ir
ایمیل: Info@ghbook.ir
تلفن دفتر مرکزی: 03134490125
دفتر تهران: 88318722 ـ 021
بازرگانی و فروش: 09132000109
امور کاربران: 09132000109